Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерватындағы сүтқоректілердің көптүрлілігі мен қорғау шаралары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 Әдеби шолу
1.1 Ырғыз.Торғай аймағының физико.географиялық жағдайына қысқаша сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Сүтқоректілердің биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ...14

2 Негізгі бөлім
2.1 Ырғыз.Торғай мемлекеттік табиғи резерватындағы сүтқоректілерге систематикалық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.2 Ырғыз.Торғай мемлекеттік табиғи резерватында жүргізілген жұмыстар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
2.3 Қолданылған әдіс.тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

3 Зерттеу нәтижесі мен талдауы
3.1 Ырғыз.Торғай мемлекеттік табиғи резерватында сүтқоректілердің таралуы және экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2 Сүтқоректілерге әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ..48
3.3 Сүтқоректілерді қорғау шаралары және нәтижелері ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Тақырыптың өзектілігі Қазақстан аймағы өте сирек, ерекше шөл даладан биік тауларға дейін жəне ішкі теңіздер экожүйесін құрайтын ландшафтық кешен жиынтығына ие. Ел экономикасының қарқынды дамуы жəне табиғи ресурстарды пайдаланудың күшеюі биологиялық алуантүрлілікке де әсерін тигізіп отыр. 1997 жылы Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясы жарияланды, бұл бағдарлама бойынша Қазақстан 2030 жылға дейін мөлдір суы, таза ауасы бар жасыл жəне таза елге айналуы керек. Бұл күрделі мəселенің орындалуын қатал, қарама-қарсылы қысым жағдайында шешуге тура келеді. Мұндай жағдайда ерекше жəне сирек түрде кездесетін өсімдіктер мен жануарлар əлемін қорғау іс- шараларын жүргізу арқылы сақтау, ерекше өсіру мен сақтауды қажет ететін биологиялық түрлерді қорғау, ерекше қорғалатын табиғи аймақтарға репрезентативтік жүйе ұйымдастыру қажет. Ақтөбе облысы қазіргі уақытта Қазақстан Республикасындағы ерекше шапшаң дамып келе жатқан аймақтың бірі. Мұнай өндіру мен кен руда өнеркəсібі жоғары қарқынмен өсуде. Соған сəйкес мұнда миллиондаған жылдардан бері қалыптасқан дала, шөлейт, жартылай шөлейт жəне су айдындарының ерекше биоценозына да қауіп төнуде. Соларға ұқыппен қарауды үгіттеп, жануарлардың алуантүрлілігін сақтау әр азаматтың парызы.
Ғаламдық мәселелердің қатарына еніп отырған қоршаған ортаны қорғау, биоалуантүрлік аса күрделі, кезек күтпейтін мәселелердің бірі болып саналады. Жануарлар әлемі табиғат қазынасы, халық байлығы. Жануарсыз жер бетінде тіршіліктің болуы мүмкін емес. Жануарлар – адам үшін азықтың қайнар көзі,сондықтан да қазіргі таңда сүтқоректілерді сақтау біздің басты мақсатымыз.
Бүгінгі күні жануарлар әлемі қамқорлық пен асқан үнемділікті талап етуде. Сондай аймақтың бірі – Ақтөбе облысында орналасқан Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерваты.
Ырғыз өңірінің жерін, суын, өсімдігі мен жануарларын қорғау маңызы зор іс. Осыған байланысты ауданның және Ырғыз –Торғай мемлекеттік табиғи резерватының әкімдігі табиғатты қорғау ісін өз қолдарына алып, барлық жұртшылықтың күшін осыған жұмсап отыр. Табиғатты дұрыс пайдалану және оның өсіп-өнуіне мұрсат берудің көп мәні бар екенін нақтылы жағдай көрсетіп отыр. Осы істе азды- көпті нәтиже болуына Торғай Мемлекеттік қорығының 1986 жылы статусы өзгеріп, халықаралық маңызы бар республикалық дәрежедегі кіші қорық болып қайта құрылуының үлкен әсері болды. Табиғаттың теңдесіз аймағы ретінде ол – Табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау жөніндегі халықаралық одақтың (ТТРҚХО) тізіміне енгізілген.
Ырғыз – Торғай мемлекеттік табиғи резерваты территориясының фауналық ерекшеліктерінің сан алуандығына байланысты мұнда сүтқоректілердің 42түр, олардың 2 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енген, олар: шағыл мысығы, Бобринский жарқанаты. Ал киіктер Халықаралық Қызыл кітапқа енген.
1. Әбенова Б.С., Омарұлы Б. Қазақ қасіреті, А.:2001, 20 б.
2. Есжанов Б, Махмұтов С. Қазақстан сүтқоректілері, А.: -Ғылым, 2000, 37б.
3. Қызыл кітап (жануарлар әлемі). Зоология институты. А.: 2006, 48 б.
4. Мырзабеков Ж. Сирек кездесетін хайуанаттар. А.: Қайнар, 1992, 139б.
5. Қыдырбаев Х, Бекенов А. Қазақстанның аң байлығы. А.:Қайнар, 1998, 134-141 б.
6. Бекенов А. Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және пайдалану. А.: Қайсар, 1997, 58 б.
7. Алишева С.Г. Жануарлар әлемін қорғауға арналған дәрістер жинағы.- Ақтөбе, 2005, 118-122 б.
8. С.П.Наумов, Н.Н.Карташев. Зоология позвоночных. «Высшая школа» 2, 1979, 201 б.
9. Наумов С.П. Омыртқалылар зоологиясы. А, 1970.
10. Абрикосов Г.Г, Банников А.Г, Матвеев Б.С. Курс зоологии, том 2, -М.:1996, 224 б.
11. Балмағамбет Т.Б Омыртқалылар зоологиясының практикумы. Қарағанды: 2006, 34 б.
12. Жизнь животных. Т.4,5,6. –М.: Просвещение, 1971, 239-260 б.
13. Бекенов А, Есжанов Б, Махмұтов С. Қазақстан сүтқоректілері. А.: Ғылым, 1995, 56 б.
14. Ысқақов С. Табиғатты қорғау салтымыз. А.:Қайнар, 1992, 84 б.
15. Дәуітбаева К.Ә, Есжанов Б.Е, Сапарғалиева М.Т, Нұртазин С.Т. Жануарлардың алуан түрлілігі. А.: 2011, 674 б.
16. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. А, 1998, 73 б.
17. К.Б.Олжабекова, Б.Е.Есжанов. Омыртқалылар зоологиясы. І бөлім. А.:Қазақ университеті, 2007, 56 б.
18. Қазақстандағы жануарлар әлемі. А.:«Алматы кітап»,2005, 38 б.
19. Әлиев Ш., Бекенов А., Қыдырбаев Х. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. А.:1999, 282 б
20. Мамбетқалиев Е, Сабанбаев К. Табиғатты қорғау. А.: Қайнар, 1990, 152-174 б.
21. Огнев С.И. Зоология позвоночных. М, 1999, 74 б.
22. Константинов В. М. и др. Зоология позвоночных: Учебник для студ. биол. фак. пед. вузов / В. М. Константинов, С. П. Наумов, С. П. Шаталова. М.:"Академия", 2000, 144 б.
23. Ақтөбе облысының жануарлар әлемі. Ақтөбе. 2008, 45 б.
24. М.Мырзалин. Заңсыз киік аулағандар жазаланды // "Шалқар" газеті.-2003.27 желтоқсан, 2-3 б.
25. С.Қаженбаев, С.Махмутов. Табиғатты қорғау. А.: Ана тілі, 1992, 154 б.
26. Қыдырбаев Х, Бекенов А. Қазақстанның хайуанаттар әлемі. А.:Қайнар, 1998, 134-141 б.
27. К.Б.Олжабекова, Б.Е.Есжанов. Омыртқалылар зоологиясы, ІІ бөлім. А.:Қазақ университеті, 2007
28. Р.Серғалиева. Өлкеміздің аң – құстары. // «Ақтөбе» газеті, 2005, 20 қазан.- 4 б.
29. Хадорн Э., Вернер Р. Общая зоология. М.: Мир, 1989, 419 б.
30. Махмұтов С. Омыртқалылар зоологиясы. А.: 1994, 198 б.
31. Лукин Е.И, Зоология: учебник для студентов высших учебных заведений по специальностям «Зоотехния» и «Ветеринария». М.: Агропромиздат, 1989, 143 б.
32. Бочаров Ю.С. Эволюционная эмбриология позвоночных. МГУ, 1988, 41б.
33. Е.В.Гвоздева, Е.И.Стаутман. Млекопитающие Казахстана, том А.: 1995, 150-170 б.
34. Н.А.Бобринский, Б.А.Кузнецов, А.П.Кузянин. Определитеь млекопитающих СССР. М, 1965, 145-147 б.
35. Тілмекбаева Ә.Т, Жармұхамедова Г.Ә. «Энтомология». А.: Қайнар, 1994. -25 б.
36. Аверинцев С.В. Курс зоологии. М, 1997, 46 б.
37. Наймарк Е. Браконерство – основная причина дегредации популяции сайгаков. Алматы, 1995, 12-32 б.
38. Дерим-Оглу Е.Н, Монов Е.А. Учебно-полевая практика по зоологии позвоночных. Москва, 2001, 63 б.
39. Биология және салауаттылық негіздері. журнал, №7/2008
40. Жалпы биология.// журнал, №11/2010
41. Астанин Л.П, Благоклонов А.Н. Охрана природы. Алматы, 1999, 28 б.
42. Saiga tatarica (сайга) на сайте Красного списка МСОП (Mallon, D. P. 2008) (англ.)
43. Новосёлова Н. Сайгаки в опасности // GEO. — 2008.-14 б.
44. География және табиғат. журнал, №6/2009
45. Степной бюллетень. журнал, №17/2004
46. Лаптаев И.Т. «Охрана природы», Москва, 1998, 74 б.
47. Потапов И.В. «Зоология с основами экологии животных». Москва, 1991.-47 б.
48. Мұғалім іс-тәжірибесінен. журнал, №1,2/2011
49. Карпов Ф.Ф. «Аңшы анықтамасы».- А.: 2008.- 241 б.
50. Нога Г.С. «Наблюдение и опыты по зоологии». –М.:1992.-85 б.
51. С. Ысқаққызы. «Киіктер киелі жануар» // «Ақтөбе» газеті. 2006 ж. 13 сәуір
52. Б. Кемал. «Киік киесі» // “Шалқар” газеті. 2003 ж. 20 маусым
53. Ақтөбе энциклопедиясы, - Ақтөбе. 2003
54. Гладков Н.А и др. «Охрана природы», -А.:2002.-53 б.
55. Биолог анықтамалығы.//журнал, №5/2007
56. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский-русский-английский-немецкий-французский. Москва, 1984, 134 — 352 б.
57. География және табиғат.// журнал, №2/2010
58. Мұғалім іс –тәжірибесінен.// журнал, № 7/2005
59. Ақтөбе облыстық орман және аңшылық шаруашылығы аумақтық инспекциясынан алынған мәліметтер. 19.03.12. №1-15-213
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе .................................................................................................................3
* Әдеби шолу
1.1 Ырғыз-Торғай аймағының физико-географиялық жағдайына ... ... ... ... биологиялық ерекшеліктері ...............................14
2 Негізгі бөлім
2.1 Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерватындағы сүтқоректілерге ... ...
2.2 ... ... ... резерватында жүргізілген жұмыстар жүйесі ....................................................................................................41
2.3 Қолданылған әдіс-тәсілдер ..............................................................51
3 Зерттеу нәтижесі мен талдауы
3.1 Ырғыз-Торғай ... ... ... ... ... және ... ... Сүтқоректілерге әсер ететін факторлар..............................48
+ Сүтқоректілерді қорғау шаралары және нәтижелері...................
Қорытынды....................................................................................................63
Пайдаланылған әдебиеттер......................................................................66
Қосымшалар.................................................................................................68
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі ... ... өте ... ... шөл даладан биік тауларға дейін жəне ішкі теңіздер экожүйесін ... ... ... ... ие. Ел ... қарқынды дамуы жəне табиғи ресурстарды пайдаланудың күшеюі биологиялық алуантүрлілікке де әсерін ... ... 1997 жылы ... Республикасының 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясы жарияланды, бұл бағдарлама бойынша Қазақстан 2030 жылға дейін мөлдір суы, таза ауасы бар жасыл жəне таза елге ... ... Бұл ... ... ... ... ... қысым жағдайында шешуге тура келеді. Мұндай жағдайда ерекше жəне сирек түрде ... ... мен ... əлемін қорғау іс- шараларын жүргізу арқылы сақтау, ерекше өсіру мен сақтауды қажет ететін ... ... ... ... ... ... аймақтарға репрезентативтік жүйе ұйымдастыру қажет. Ақтөбе облысы қазіргі уақытта Қазақстан Республикасындағы ерекше шапшаң дамып келе жатқан аймақтың бірі. Мұнай өндіру мен кен руда ... ... ... ... ... ... мұнда миллиондаған жылдардан бері қалыптасқан дала, шөлейт, жартылай шөлейт жəне су айдындарының ерекше биоценозына да қауіп төнуде. Соларға ұқыппен ... ... ... алуантүрлілігін сақтау әр азаматтың парызы.
Ғаламдық мәселелердің қатарына еніп отырған қоршаған ортаны қорғау, биоалуантүрлік аса күрделі, кезек күтпейтін мәселелердің бірі ... ... ... ... табиғат қазынасы, халық байлығы. Жануарсыз жер бетінде тіршіліктің ... ... ... ... - адам үшін ... ... көзі,сондықтан да қазіргі таңда сүтқоректілерді сақтау біздің басты ... күні ... ... қамқорлық пен асқан үнемділікті талап етуде. Сондай аймақтың бірі - Ақтөбе ... ... ... ... ... резерваты.
Ырғыз өңірінің жерін, суын, өсімдігі мен жануарларын қорғау маңызы зор іс. Осыған байланысты ауданның және Ырғыз - ... ... ... ... ... ... ... ісін өз қолдарына алып, барлық ... ... ... ... отыр. Табиғатты дұрыс пайдалану және оның өсіп-өнуіне мұрсат берудің көп мәні бар ... ... ... көрсетіп отыр. Осы істе азды- көпті нәтиже болуына ... ... ... 1986 жылы ... ... халықаралық маңызы бар республикалық дәрежедегі кіші қорық болып ... ... ... ... ... ... ... аймағы ретінде ол - Табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау жөніндегі халықаралық одақтың (ТТРҚХО) тізіміне енгізілген. ... - ... ... ... ... территориясының фауналық ерекшеліктерінің сан алуандығына байланысты мұнда сүтқоректілердің 42түр, олардың 2 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енген, олар: шағыл мысығы, ... ... Ал ... ... ... ... ...
. Бұл 30 жыл бұрын айтылған фраза. Ұлан байтақ жері бар Қазақстан бағалы тері, дәмді ет, дәрілік шикізат беретін хайуанттарға бай. ... ... жуық аң ... ... ... ... аса құнды терісі мен сапалы еті елімізде ғана емес, ... ... ... ... ... ... республикамызда аша тұяқты аңдардың он бір түрі тіршілік етеді. Солардың ішінде айрықша ... киік ... ... ... ... жылдарына дейін дарқан даламыз бен жасыл желекті ормандарымызда киіктердің қоры мол болатын. Бұл аң тек еті ғана ... ... ... дәрі ... ... ... үшін де қарқынды түрде аулап, қазақ даласында сан мыңдап өріп жүрген киікті атып, мүйізін сыртқа сатып, пайда ... ... ... Қанатынан айрылып құсқа, аяғынан айырылып аңға жарық дүниенің қажеті шамалы. Шаң даланың апшысын ... ... ... төрт ... ... қымбат нәрсе жоқ. Сөйте-сөйте бір кездегі сансыз киіктен бүгінде санаулы ғана қалды. Олардың өз мекенінен ауып кетуінің ... ... ... ... ... ... популяциясын сақтап қалу мақсатында 2007 жылы Ырғыз - Торғай ... ... ... құрылған. ... ... ... ... ... ... резерватының сүтқоректілерінің таралу аймақтарын анықтап, тіршілік ерекшелігіне сипаттама беріп, түрлеріне систематикалық шолу жасап, экологиясын зерттеу.
Зерттеу нысаны Ырғыз-Торғай ... ... ... ... база Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерваты
Зерттеу пәні Экология
Зерттеу болжамы Сүтқоректілердің түрлері мен таралу аймақтарын анықтап, қорғау ... ... ... ... табиғаттың байлығына айналған бұл түрдің санын арттырып қана қоймай, экожүйедегі орнын сақтау мәселесін шешуге болады.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1. ... ... ... ... резерватындағы сүтқоректілердің түрлерін анықтау;
2. Ырғыз- Торғай мемлекеттік табиғи резерватының сүтқоректілеріне қоршаған орта факторларының және ... ... ... ... ... қорғау шараларына талдау жасау.
Зерттеу жүргізудің әдісі далалық - экспедициялық, биостатистикалық ... ... ... ... ... ... ... жылдары жүргізілген экспедицияның маршруты 1300 км-ді қамтиды, Ырғыз (аудан орталығы), Коминтерн (совхоз), Тельман (совхоз).
Зерттеу жұмысының барысында алынған ... ... ... ... ... отырып, Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерваты сүтқоректілерінің түрлік құрамына қазіргі кездегі жағдайына сипаттама ... ... ... ерекшеліктерін зерттеуде, таксондарды айқындауда морфологиялық-географиялық әдіс пайдаланылды.
Практикалық ... ... ... жеріндегі сүтқоректілерді жан-жақты зерттеу және қорғау шараларын ұйымдастыру ... ... ... ... ... қол ... ... маңыздылығы мен құндылығын халыққа насихаттау;
-сүтқоректілердің қазіргі таңдағы түрлік құрамына сипаттама беріліп, бұрынғы зерттелінген мәліметтермен салыстырмалы баға ... ... ... ... ... ...
-мал шаруашылығының дамуына жағдай туғызу, сол арқылы халықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан,қорытынды бөлімінен, ... ... ... ... ... ... ... Әдеби шолу
+ Ырғыз-Торғай аймағының физико-географиялық жағдайына қысқаша сипаттама
Бүгінгі таңда мемлекетіміздің аса ... ... бірі ... жүйелердің биологиялық саналуандылығын, бірегей табиғи кешендерді, табиғи қорықтар ... ... ... және ... ... сақтау болып табылады. Осыған орай 2007 жылдың 14 ақпанында Қазақстан Республикасы үкімінің №109 қаулысымен мемлекеттік мекемесі құрылды.
... ... ... ... ... ... территориясында орналасып, Ырғыз ауданының әкімшілік жерінің 763 549 га жерін ... ... ... ... ... ... ... селосында Жүргенов көшесі №70 үйде орналасқан.
мемлекеттік мекемесі №1 және №2 ... ... №1 ... ... ... ... ... Тауіп селолық округінің территориясында орналасқан.№2 участок Алакөл жүйесі, Ырғыз ауданының Нұра ... ... ... ... басы ... - ... ... болып табылады. Әсіресе, көктем күз айларында бұл жердегі киіктердің көп болатынын мұндағылар тілмен айтып жеткізе алмайды. Киіктердің ... ... ... шөл дала ... ... ... ... деген деректер бар.
Алакөл жүйесі - сулы - ... ... Бұл ... ... көп шоғырланатын, құстар мекені десе де болғандай. Өкінішке қарай, мұнда өзен - көлдердің тартылуына байланысты, құстар да ... - ... ... бара ... ... Мамандардың айтуынша бұл апаттың алдын алу үшін тез арада табиғи су қорын қалпына келтіру керек. Сонда ғана қолда бар ... қол үзіп ... ... ... болады.
Бұл ғылыми орталық: ғылыми ақпараттық және мониторинг, жануарлар мен өсімдіктерді өсіру және қалпына келтіру, экологиялық ағарту және экотуризмді ... ... үш ... ... ... ... табиғи резерваты>> мемлекеттік мекеменің директоры Нұрқасым Сәрсенбайұлының басшылығымен және мұндағы барлық қызметкерлердің аса жауапкершілігі мен өз жұмыстарына деген ... ... ... ... көп ... да көптеген жетістіктерге жетіп келеді деуге болады.
Резерваттың ашылуы өзіндік зор ғылыми маңызга ие, өйткені мұңда жыл құстарының ... ... ... өтуіне барынша қолайлы. Рамсар конвенциясының тізіміне енген бірегей ... ... ... ... ... Бетпақдала таралымының өсіп өнуіне, мекендеуіне өте қолайлы орын. Сол үшін де 2008 жылы Бүкіл әлемдік табиғи ... ... ... Жыл ... ... жері арқылы 50млн-нан астам жыл құстары қоныс аударатын болса, содан 1,5 млн-дай құс осы Ырғыздың сулы-батпақтары арқылы ... ... ... ұя ... өсіп ... ... мында бірқазанның 2 түрі, қызғылт қоқиқазы, тарғақ, реликті шағала, ақ бас үйрек, безгелдек т.б. мекендейді. Жалпы құстардың 250 түрі ... ... 32-сі ... ... ... ... ... сүтқоректілердің 42 түрі, оның ішінде 2 түрі Қызыл кітапқа енген, бауырмен жорғалаушылардың 14 түрі, қос мекенділердің 4 ... ... 8 түрі ... Мұндағы сулы батпақты алқаптың тағдыры жылсайынға көктемгі тасқын суға тікелей байланысты. Мысалы 1990-98 жж. бұл ... ... ... ... ... ... жыл қатарынан тасымай қалып, сулы батпақты алқаптардың құрғап қалуы орын алды. ... ... ... ... бар, бұл ... көтеріліп жүрген мәселелер орынды. Бұл түптеп келгенде, осы өңірдің экологиясында экономикасына зор пайда әкеледі. Ол табиғи су қорын ... ... ... ... ... жылдары киіктердің көбеюі байқалып отыр, қазірде киік саны 30 мыңнан асты. Киіктің лақтайтын, қоныс аударатын күзгі шағылысқа ... ... ... ... ... бақылануда ұсталып отыр. Ерекше назар аударатын нәрсе киіктің көктемгі лақтайтын орыны Шалқар - Нұра қыратының үстімен ... ... ... ... күзгі шағылысқа түсетін орыны теңізі сорының айналасындағы қара жусанды, бұйырғынды кең алқап. Осы алқапта біз бақылауға алған соңғы екі ... ... ... ... айларында қозғалмастан жатады. 2 жылда бұл жерден қаңтар айының 3 - 6 ... 2008 жылы ... ... ... ... ... оңтүстікке қоныс аударуы байқалады. Резерват аумағы өсімдіктер дүниесіне де бай. Өсімдіктердің 390 кездеседі. Солардың ішінде 26 ... ... ... ... Қатарында халықтық мидицинада пайдаланылған андыз, киікоты, ермек ... ... ... ... ... т.б. ... бар.
№1 участок Ырғыз әкімшілік ауданының территориясы Тәуіп ... ... ... ... Кемпір қос мекені (23квартал) басталып, оңтүстік шығыс аймағына жалғасып (25квартал), , кіші әрі ... ... (105, 106, 109, 113, 114 ... мекенімен аяқталады.
Оңтүстіктегі территориясы Қызылорда облысымен шектесе отырып, солтүстікке бұрылып,батыс ... (50 ... ... ... ... өзек және Кеңшағыл бойына жалғасада (43 квартал).
Батыс шекарасы (42 квартал) бастау алып (39,41,40 квартал) бойымен (38 квартал) ... ... ... әрі карай (37, 36, 35, 34, 33, 32, 31, 30 кварталдарын) ... ... ... ... мына ... ... 29, 28, 27, 26, 25, 24 кварталдары. Торғай заказнигінен атаулы (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 ... ... ... ... ... ... жүйесі Ырғыз ауданы әкімшілік территориясы Нұра селолық округіне карасты жерлерін қамтиды. Алакөл жүйесі Ырғыз ... ... ... обылысымен шектесіп жатыр. жері арқылы шекара шығыс бөлігі елді мекені арқылы батысқа бұрылып, елді ... ... 104 км ... ... Бұл ... (3, 4, 5, 6, 7, 28) және (27, 26, 25, 24, 23, 22, 21, 20 кварталдары) арқылы ... ... №2 ... жер ... 89040 га.
Сонымен қатар бұған дейін ЕҚТА-лар қатарында Ырғыз ауданында болатын. Аңшылық Шаруашылығы ... ... және ... ... комитетінің 2007 жылғы 6-шы шілдедегі бұйрығына сәйкес мемлекеттік мекемесіне қорғау-күзету үшін ... ... ... ... ... 296000 га жері ... мемлекеттік мекемесінің территориясы 1 059 549 га болды.
Ырғыз өзені Мұғалжар тауынан басталады. Өзеннің жалпы ұзындығы 593 км, ... 31600 км2. ... ... құмды. Өзеннің ені 1,3-2,0 км, белгілі бөліктері 0,3-0,5 км-ге дейін таралады, өзеннің жағалауы тік, ... ... ... ... 8м-ге ... ... ... селосындағы өзенде ағыстар бірнеше болып бөлінеді. Көктемдегі су ағысының бөлігі оңтүстік-шығыстағы Аманкөл елді мекеніне бағытталып, одан 110 ... ... ... ... ... өзенінің ені 20-50м, кей кездері 100м болады. Көктемгі су тасқынынан ... ... ... ... 30м-ден 2,5км-ге дейін, ені 4-20м, тереңдігі 1,5-3м болып калады. Торғай өзені - Жезказған облысындағы Ұлытаудан бастау алады. ... ... ... ... ... және Отызбайсай өзендері ағысынан пайда болып, Торғай өзеніне келіп құяды. Судың кұрамына келсек хлорлы. Көктемде судың минералдануы 0,4-0,7 г/л орташа ... ... 2,0 г/л ... жетеді. Су аздап қатқыл, жазда судың орта бөлігінде 2,0 г/кг дейін, ал төменгі бөлігінде 4,5-5,0 г/кг ... ... ... ... ... ... халықтарға судың қайнар көзі болып отыр. Халықтар барлық тұрмыстық жағдайларда, бақша суаруға және т.б пайдаланады. ... ... ... жане ... ... ... ... обылысында) оған Торғай өзені құяды.Өзеннің ұзындығы 349 км, ауданы 13300 км2. Өзеннің ені 35-40 м-ге дейін жетеді,тереңдігі 1,3-2,3 м, ағыс ... 0,1 м/с. Түбі ... ... ... Негізінде гидрографиялық желі әлсіз дамыған. Көлдердің жалпы ауданы 150 км2. Өзен қараша айының ортасында қатады, сәуір айының бірінші ... ... ... ... 1 м ... Көктемгі су тасқыны бір аптаға дейін созылады. Осы уақытта өзен маңайындағы көлдер мен ойыстарды сумен толтырады. Көктемгі су ... соң өзен ... ... ... ... ... тартылып болады. Көктемде судың құрамында хлор көп болады, минералдылығы 0,4-0,8 г/л, аздап қатқыл, ішуге сапасы қанағаттанарлық.
Көлдердің көпшілігі Торғай, Ырғыз, ... ... ... ... Ыза ... көп ... ... кезде көлдерде беткейлігі 10-40%, ал ыза суы болмаған жағдайда 60-90% . Қыста (қар түрінде) өзенде 10-15 % құрайды. Жылдық ... ... ... ... беткейлігі буланумен анықталады. Көлдерді бассейндік мұқтаждығы бойынша 3 жүйеге бөлуге болады: Торғай өзен жүйесі,Ырғыз өзені жүйесі,Өлкей өзені жүйесі.
Өзендер ұзақ көлдерді ... ... ... су ... ... су ... тәуелді. Торғай өзені терең, ащы-тұзды. Тұздылығы сәуір,маусым, тамыз ... ... ... 4 м-ге ... ... түбі ... жағасы 5м ге дейін биік.Көптеген өзендердің жағасы аласа болып келеді. Ірі көлдер Байтақкөл, Қармақкөл, Жыңғылдыкөл өзенінің оң ... ... ... Ең ірі көл Байтақкөл, оның ауданы 7400 ге ... ... Ал ... ең ... көл. ... көлдер көктемгі су тасқыны кезінде Торғай өзені арқылы толады. Торғай өзені көлдерді толтырып ары қарай Шалқар теңіз 2,3 м, ... ағыс ... 0,1 ... өзен ... ... ... көлбеу,кей жерлерінде құлама жарлы. Өлкейек өзені суы тұщы өзен ... ... ... ... ... құю ... 150 км2, қату мерзімі қараша айының ортасында мұз қабаты 1 м, кей жерлерде су тайыздығы себепті түбіне ... ... ... көктемгі тасуы жеті күнге созылады, ағысы жай қалыпты ағады. Ырғыз өзені басын Мұғалжар тауларынан алады, ұзындығы 593 км.көлемі 31,600 км2. ... ... ... ... мол ... ... км, арна жиегі құламалы-жарлы болып келіп 5-8м. Көктемгі су тасу мезгілінде оңтүстүк - ... ... ... ... ... одан әрі 110 км жер ... Торғай өзеніне құяды. Өзен Қарақоға бойына құйып, кейбір кіші ... ... ... Ағысы жай,жаз айларында көп жерлері тайыздап, кеуіп қалу жағдайлары кездеседі. ... ... ... бойындағы көптеген елді - мекендерді сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.
Құрамында гидрокарбонаттар ... ... ... ... Өзен ... 6 бөгет және көпір орналасқан.
территориясында төмендегідей табиғи жүйелер орналасқан: Торғай мемлекеттік ... ... ... Сулы ... ... маңыздағы өлке жүйесі.
Мемлекеттік маңыздағы көлдер жүйесі мен ғылыми негізіндегі маңызды биологиялық өлке орналасқан ... ... ҚР ... ... 3 ... 1995 №218 ... - биологиялық, республикалық, халықаралық маңыздағы Шалқарнұра табиғи қорық дәрежесіндегі Қазақстан ... ... 30 ... 2005; №657 қаулысымен бекітілген обьекті болып табылады.
территориясында сулы-батпақты өлке жоғары қорғау ... А ... ... ... ... ... 1971 жылы ... аса қорғалатын аймақ .
Құстардың ұшып өту жолы болып табылатын ... ... ... ... құс жолдары бар, кей құстар ұя салып қалу негіздері зерттелген, күзде Солтүстік Африка, Орталық Еуропаға ... ұшып өту ... ... ... бара жатқан киіктердің негізі миграциялық және көктемгі лақтау маусымы кезінде осы ерекше қорғалатын табиғи аумақта кездеседі. ... №1 ... ... ... ... ... Балта, Нұра тауы жотасы. №2 участокта Назар белгісі, Алакөл, Қарсақбасы елді мекендері көктемгі лақтау орындары екендігі зерттелген. Күзгі ... жолы ... ... ... №2 ... ... арқылы Назар белгісі, Қарсақбасы, Нұра тау жотасы, Балта, ... ... ... өтіп ... (Құрдым) арқылы Қарағанды облысы Қызылорда облыстары территорияларына өтеді.
Телқара, Сарыөзек өзендерін құрайды. Өзендердің суының молаюы қар суына ... ... жер асты ... ... деңгейде қаралған. Жер беті суларының толығуы Қазақстан кіші қыраттар бойына жиналып, Торғай өзеніне құяды. Мұғалжар қыраты сулары Ырғыз өзенін толықтырады. Өзен ... ... ... ... ... 0,2 ... жайылым аймағында 0,1 м/сек - 2 м/сек аралығында болады.
Су арналарының толуы мен ... ... әр ... ... ... қар ... ... көктемгі су тасқыны қысқа мерзімде қатты көтеріліп ағуымен ерекшеленеді, ал ... ... өте ... кей ... ... қалу ... ... ерекшеліктеріне қарай өзен суларының тасуы әртүрлі қысы қарлы кезеңдерде, қар аз түскен жылдары су тасуы баяу.
Жаз-күз ... су ... ... ... сирек кездесетін құбылыс,бұл булану процесі мен жауын-шашынның аздығымен бағаланады, жауын аз жылдары кейбір арналары құрғап ... ... су тасу ... ... ... бен ... су ... көтерілуі тез жүріп 1-2 күннен аспай азаяды.
Су денгейінің түсуі 10-12 күн ... ... ... тез көтерілсе,солай тез түседі.
Өзендердің деңгейінің көтерілуі сәуір-мамыр айларында байқалып, үлкен өзендерде жылдық есеппен су көлемінің көтерілуі ... 60-90% ... кіші ... 100% ... көтеріліп, 15-20 күнде өтеді.
Өзендердің суының құргап қалуы 2-5 айға дейін созылады. ... ... су ... ... 30-33 Сº ... Күзгі-қысқы су қатуы қараша айының ортасымен соңында жүреді,мұз ... 120-150 ... ... мұз ... қыстың соңында 75-85 см-ге жетеді.
Көктемде сең жүру байқалмайды, себебі өзендер арнасындағы судың аздығынан, ал мұздың ... еруі ... ... ... ... химиялық құрамының өзгеруі судың тасу жылдамдығымен байланысты, негізгі құрамы ... ... ... Жаз ... ... ... болып келеді. Жаз-күз айларында судың химиялық құрамы өзгеруі, бұл су азаю ... ... ... ... судың минералдық құрамы төмендейді.
Су булану процесі жылы ... 1000 мм ... бұл ... ... су ... аздығы мен қатты желдер соғуының әсерінен болады. Ірі сулы ... ... ... және ...
Торғай өзені 825 км құрап, 56500 км2 жерді алады. Өзеннің ағуы қар ... ... ... көлдер мен сағалар құрайды. Қараша айының басында ... ... ... ені 20-40 м, түбі ... болып келеді, су ағу жылдамдығы 0,1 м/сек. Өлкейек өзені Базылбексай, Отызбайсай (Қостанай облысы) қосылуынан ... ... ... ... ... ... 349 км су молдығы 13,300 км 2. Өзеннің ені 35-40 м, кей жерлерінде 10м, тереңдігі 1,3 жерлерде ... ... ... келеді. Аңғарлар тереңдігі 1м-ден 10 м-ге дейін, көлбеуі 30м.
климаттық ауа алмасу деңгейі есептері ... ... ... аймақта орналасқан.
Ландшафттық бөліну маңызы бойынша қалыпты-ыстық, құрғақшылық шөлді жерде ... ... ... аз ... ... ... қысы ... жазы ыстық құрғақ құмды, желді, өзгермелік маусымдық және тәулікті температуралық режимді, сирек түріндегі жауын-шашыны бар тез ... ... ... ... күн ... ... ... қалыптасқан.
Жылдық температура амплитудасы 40,30 құрайды. Күн ауа-райы Ырғыз метеостанция есебімен 2603 сағат. Тіке түскен күн ... ... ... ... 137 ... ... ... Жыл бойындағы орташа ауа температурасы метеостанция есебімен Ырғыз, Нұра, Тәуіп 5,2-5,3 Сº, Торғай -4,1 Сº. Ең суық ... ең жылы ... Жаз ... ... ... ... Күндізгі температура 25-30 Сº, түнде 12-18 Сº. Жоғарғы температура 43-44 Сº баруы мүмкін. Жаз айларының басында және алғашқы t 2 Сº ... ... ... ... территориясы шөлейтті зона шегінде жата отырып, топырақ құрамы бозғылт. Топырақ қалыптастыру жүйесі жеңіл құмды-батпақты ... кей ... ... әртүрлі механикалық құрамынан тұрады. Heгiзгi топырақ құрамы күрделі тұзды,басым бөлігін ... ... ... ... кең ... ... ... топырақ түріндегі сор және сортан жерлер.Зоналық құрамы бозғылт ... және ... ... топырақтан тұрады
Резерват территориясы шөлейтті зона шегінде жата отырып, топырақ құрамы бозғылт. Топырақ қалыптастыру жүйесі жеңіл құмды-батпақты құмдауыт, кей жерлерінде ... ... ... ... ... ... топырақ құрамы күрделі тұзды, басым бөлігі жеңіл механикалық ... ... кең ... ... ... ... ... сор және сортаң жерлер.
Зоналық құрамы бозғылт қалыпты және бозғылт сортаң топырақтан ... ... ... ... құрамы аллювиалды-жайылымы, кей жерлерінде жері сорлы, сортаңды жайылым түрінде кездеседі.
Географиялық жер бедері (Қазақстан атласы 1982ж.) жазықтық дала ... ... және ... Тұран бөлігі Торғай- Орталық Қазақстан, төменгі Торғай өлкесімен Батыс- Торғай округі Ырғыз-Торғай - ... ... ... ... аз ... (Оңтүстік бөлігі) Арал аймағы мен Солтүстік Арал құмды шөлді ауданын ... ... ... жер ... ... ... жері ... Торғай мемлекеттік табиғи резерваты>> жері структуралық - дендуациялық жазықтыққа жатады. Жер ... ... ... ... ... ... орналасқан. Жер бедері қалыптасу кезеңінде жазықтықты платформалық шөгінділер ... ... ... ... ... абсолюттік биіктігі 130-180м, ішінара ауытқу кейбір жер бедері бойынша 10-15 ... 25 м ... Жер ... ... ... ... жүйесінің арналарымен қалыптаса отырып, меридианальды бағытта түзу ерте қалыптасқан арналар жүйесінде тізбектеліп отырады. Биіктігі 60 м шамасында жота-қыраттар төбелері ... бола ... ... ... отырады.
Жоталар тізбелері аралары ойпатты, кіші шоқылармен жалғасады. Жер қыртысы жүйесі ... ... ... ... жүйе ... Денуациялық жазықтық ерте аллювиалды қалыптасуы Өлкейек өзені төменгі аймағында кездесетін ... және ... - ... ... ... жазықтық бойымен Торғай өзені және оның салаларында кездеседі.
Абсолютті нүктелер орташа 100-130м аралығында бола отырып, Торғай өзені төменгі аңғарында 80-90м ... ... ... бойынша тереңдік деңгейі 30-50м, кейбір жерлерінде одан да терең болып келеді. Оңтүстік-Торғай жазықтығы жер бедері құмды массалардан тұра отырып төбелер ... ... ... ... ... 2-3м. Жер ... ... шөгінділер мен құмды қиыршықты өлке жүйесін құрап, аллювиалды өзенді жүйесін қалыптастыру ... - ... өзен ... төменгі бөлігінен жалғасады.
Солтүстік-шығыс территориясы бағытында үлкен аймақты таужотасы өлкесі жалғасып 150км. ... алып ... және оның ең биік ... ... бола ... абсолютті биіктігі 190-нан 230 метрге жетеді. Бұл жүйе ... ... ... 30-50м ... ... ... ... тау жүйесі 120-140 м биіктігі бар аңғарлармен жалғаса отырып, Шалқар-Теңіз сорлы аймаққа шектеседі. Торғай өзені мен ... ... ... ... ... аңғарлы жер бедерін құрай отырып, өзенге құю көлбеулерінен тұрады және бұл жерлердің абсолютті нүктелері 100-ден ... ... ... Шығыс және солтүстік-шығыс бағытындағы төбелер жүйесі батыс және ... ... күрт ... ... ... ... көрсеткіші 150 құрайды. Жоталар төбесі жазық немесе күнбез тәріздес қалыптасқан. Аңғарлар деңгейінен жоталар мен қыраттар 40м. биіктікте ... ... ... ... ... кей ... ... гиологиялық құрылымы, климаттық ерекшелігі және адамның шаруашылық әрекеті физико-географиялық процестерді қалыптастырады. Қаралатын территорияға тұзданған, батпақтанған және ... ... ...
Тұзданған топырақ территориямызда кең таралған. Тұздану процесіне аридтік климат әсер етеді, көп ... тез ... ... және гипстен тұрады.
Сор (солоншак-тұздылығы топырақ бетінен ... ... сор жер)- ... ... ... ... ... жағдайына қарай олар үшін типке бөлінеді; ылғалды сорлы,белгілі бір ... ... ... ... ... түзілетін сорлы ыза суымен байланысты емес. (грунтовая вода; грунт - ... Бұл ... ... ... ... уақытта болады. Ылғалды құрғақтану маусымы болады, ылғал буға айналып құрғақ пайда болады қабыршақта, қыртыстанған сор пайда ... ... ... ... бөлігінде орналасқан сорлардың қалыптасуы, қазіргі Торғай өзенінің арнасымен байланысты. Көктемгі тасқын кезінде өзен шұңқырына үлкен су көлемі келеді. ... ... көл ... ... ... ... ... судың минералдануы тез жүреді. Ыстық маусым соңында ... ... ... қалдықтарын байқауға болады. Толығымен территорияда тұздаудың хлоридті-сульфатты түрі тән.
Батпақтау - қаралатын территорияға тән емес.
Тасқын маусымы 1,5-2 айға ... ... ... ... ... ... өседі.
Ылғал қалдығы буланып және өсімдіктер транспирациясына ... Жаз ... ... ... ... аймақтар кебеді. Эрозиялық процестер.
Эрозиялық процестердің дамуына үлкен әсер ететін аймақтық және жергілікті құрылым. Эрозиялық процестердің өсуіне өзендердің ... ... ... ... ... өзгеруін және өзендердің ағу жылдамдығын ескерген дұрыс. Өзен сипаты олардың қоректенуімен сипатталады. Бұл аймақта қармен қоректену ... ... ағын ... мөлшердің 50-70% -ын құрайды. Өзендермен көлдерге әсер ететін ең негізгі ... - ... ... ол ... бөгеттер (плотина) орналастыру. Бұның халық шаруашылығы үшін маңызы зор, бірақ табиғатта келеңсіз ... ... ... ... ... ... ... минералдылығы жылдық суға байланысты. Ырғыз өзенінің бассейінінде ... ... ... кіші ... және әр түрлі тереңдігімен ерекшеленеді. Ең тереңі Малайдар көлі әрі ... ... ... Асаубайкөл мен Ащыкөл де өзінің мөлдірлігі жағынан ерекшеленеді. Судың ... ... ... концентрациясы қанағаттанарлық деңгейде.
Малайдар - Тайпақкөл көлдері тобының минералдығы 2,79 г/дм3 ден (Тереккөл көлі) 3,70 г/дм3 (Асаубай көлі) дейін ... ... ... кездегі көлдердің иондық құрамы, ереже бойынша сілтілі.
Металдарға (натрий,калий) аниондарына ... және ... ... Малайдар - Тайпақкөл көлдерінің топтарына сілтілі металдар, гидрокорбанаттар және хлоридтер бар. Өлкейек өзенінің ... ... - ... ... ... Ең ... Қызылкөл, ауданы 3500 га, қалғандарының ауданы кіші.
Резерваттың гидрологиялық жүйесі Арал теңізі ... мен ... ... ... ... ... ... құрайды. Өзендердің суының молаюы қар суына негізделгені жауын жер асты сулары мардымсыз деңгейде қаралған.
Қорыта келгенде мемлекеттік ... ... ... ... ауданының территориясында орналасып, Ырғыз ауданының әкімшілік жерінің 763 549 га жерін қамтып жатыр.
... ... №1 және №2 ... тұрады. №1 участок Атан-Басы жүйесі, Ырғыз ауданының Тәуіп селолық округінің территориясында орналасқан. №2 ... ... ... ... ... Нұра селолық округінің территориясында орналасқан.
1.2 Сүтқоректілердің биологиялық ерекшеліктері
Сүтқоректілер омыртқалы ... ... ең ... даму ... ... жануарлар. Олардың прогрессивті белгілері:
1. Бұларда орталық жүйке жүйесі жоғары дамыған. Оның ішінде жоғарғы нерв ... ... -- ... ми ... ... сұр ... ... аударады. Осыған байланысты сүтқоректілердің орта жағдайына бейімделуі өте күрделі, әрі жақсы жетілген.
2. Сүтқоректілер тірі туады. Баласын организмнің өнімі -- ... ... Бұл ... ... жағдайда кебеюіне мүмкіндік береді.
3. Жылу реттелуі қабілетінің жоғары дамуы, аздап та болса дене температурасының ... ... ... ... ... ... ... қорғаса, ал денесіндегі тері астындағы май қабаты жылудың реттелуіне себепші болады.
Осындай ерекшеліктер әртүрлі жағдайларға қарамастан кеңінен таралуына ... ... ... материктен басқа географиялық жер бөліктеріне түгелдей тараған. Олар жер бетінде, ауада, жартылай суда, жердің ... ... ... ... ... сүт ... ... жуық түрі белгілі.
Сүтқоректілердің морфологиялық ерекшеліктері, денесі жүнмен жабылған. Терісінде бездері көп, әсіресе жақсы жетілген сүт безін атап өтуге ... Бас ... ... ... екі ... ... ... бекиді. Төменгі жағы тек қана тіс сүйегінен тұрады. Шаршы сүйек пен байланыс сүйегі ортаңғы құлақ ... ... есту ... ... Тісі ... тіс, ... тіс, азу тіс ... жіктелген, олар альвеолдарға бекіген. Жүрегі төрт камералы, бір ғана сол жақ ... ... ... Қызыл кан түйіршіктерінде ядро болмайды.
Тіршілік ететін ортасының түрліше болуына байланысты сүтқоректілердің дене пішіні түрліше болады. Оның ішінде ... ... жер ... ... төрт ... ... ... аяғы ұзын болады да, ол рептилилердегідей кеудесінің екі бүйіріне орналаспай, астына ... ... тізе ... ... ... ... ал шынтақ буындары денесінің арт жағына қарай бағытталған. Мойын бөлімі жақсы жетілген, ал ... ... ... ... ... ... нашар дамыған. Жер астында тіршілік ететін түрлерінің денесі ұршық сияқты, мойыны қысқа, сыртынан айқын байқалмайды. Құйрығы редукцияланған. ... өте ... ... Суда тіршілік ететіндерінің дене пішіні балық тәрізді болады да аяқтары ескекке айналған. Кит тәрізділерде тек қана алдыңғы аяқтары сақталған.
Сүтқоректілер ... ... ... ... ... тері ... құрылысы басқа омыртқалылармен салыстырғанда анағұрлым күрделі болады.
Омыртқалылардың тері жамылғысы ... -- ... оның ... ... -- ... немесе нағыз теріден тұрады. Эпидермис өз тарапынан екі ... ... ... -- ... атын -- мальпигиев немесе өсу қабаты деп атайды. Ол қабаттың клеткалары цилиндр немесе кубик ... ... Бұл ... үсті ... ... ... тұрады. Олар біртіндеп ішкі қуысына кератогиалиннің толуына байланысты мүйізденген елі клеткаларға айналады. Бұл қабаттың үстіңгі клеткалары біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... (тюленьдерде) түлеп түсіп отырады.
Сүтқоректілердің -- түгі, тырнақтары, тұяқтары, мүйіздері (бұғыдан ... ... және ... тері ... осы ... ... пайда болады.
Сүтқоректілерде терінің кутис қабаты өте жақсы жетілген. Кутис талшыкты дәнекер тканьдерінен калыптасады. Кутистің ... ... ішкі беті ... талшықты тканьдерден тұрады, оған май жиналады. Бүл қабатты тері астындағы майлы клетчаткалар деп ... Кит пен ... ... суда ... ... ... жылуды сақтап тұратын түктері болмағандыктан май кабаты ... ... ... ... ... ... ... жататын жануарларда (саршұнак, суыр, борсық г. б.) май қабаты жақсы жетілген. Май олар үшін қысқы ұйқы кезіндегі қоректік материал ... ... ... ... ... ... ... тұратын түк болады. Кейбір түрлерінде (кит, дельфин т. б.) түк тіпті болмайды. Болса рудимент түрінде ғана ... ... ... ... ... ал ... еніп ... бөлімін түбі деп екіге бөледі. Түк сабағын тікелей жарып микроскоп аркылы қарағанда мына қабаттардан өзек, сірі және ... ... ... ... байқауға болады. Өзегі арасында ауа болатын торлы тканьдерден құралады. Сондықтан түк жылуды нашар өткізеді де, жануардың ... ... ... себепші болады. Оның сыртқы сір қабаты өте тығыз болғандықтан түк мықты болады. Ең ... жұқа ... ... сыртқы механикалық және химиялық әрекеттерден қорғайды. Түк түйініне қан тамырлары келеді. Ол түк ... ... ... қамтамасыз етеді. Түктің тері бетіне шығып тұрған сабағы есу қабілетін жойып, мүйізденіп кетеді. Терідегі май бездерінен шығатын майы ... ... ... қасиетінің сақталуына және су өтпеуіне себепші болады.
Түк жабындысы ... ... ... Оның ... ... түк ... ... қылшық, сезгіш түк немесе вибристар т. б. жатады.
Сүтқоректілердің түктері жаңарып, жылдың белгілі бір маусымында ... ... ... ... және көртышқандар жылына екі рет (күзде, көктемде) ... ... сүт ... ... бір рет ... ... мекендейтін сүт қоректілердің түгінің тығыздығы мен ұзындығы жыл маусымына қарай түрліше ... ... ... жыл ... температураларының айырмашылығы шамалы болғандықтан көп өзгеріс болмай, олардың түгі әр уақытта бір ... ... -- ... ... ... түрліше болады. Оны сезімтал мұртша деп те атайды. Бұлар жануардың бас, мойын және төс ... ... ... ... ... тиіп ... (тиіндерде) мұндай түк бауыр жағында болады. Түк қалтасының түбінде және оның ... ... ... затқа тигенін сезетін нерв талшықтары болады.
Түктің түрі өзгерген түрі -- ... мен ... ... ... ... ... ... тырнак, тұяқ мүйіз тұмсық және қуыс мүйіздер жатады. Қабыршақ көптеген тышқан тәрізділердің табанында болады. Сол сияқты көптеген ... ... ... ... де ... қабыршақ болады.
Мүйізді туындыларға сиырдың, ақбөкеннің, ешкінің, қойдын; ... ... Ал, ... мүйізі мүндай туынды емес, кутистен пайда болатын сүйекті зат,
Тері бездері өзінің ... және ... ... ... -- тер, май, иіс және сүт бездері болып белінеді.
Тер бездері -- түтік пішінді, астыңғы ... ... ... ... ... бітеді. Бұлар бірден терінін, үстіңгі бетіне немесе түк ... ... Бұл ... ... ... ... су, ... мочевина және тұз болады. Бұл өнімдерді тер безі ... ... оған қан ... келеді. Тер безінің қызметі суды буландыру арқылы ... ... және ... ... бөліп шығару. Сөйтіп жылуды реттеп отыру және зәр шығару ... ... ... Тер ... ... ... ... болады, бірақ барлығында бірдей жетілмеген. Мысалы ит пен мысықта өте аз, кемірушілердің көпшілігінің тер безі табанында, шабында және ерінінде болады. Кит ... және ... ... тер безі ... ... ... ... жатады да әрқашанда түк қалтасына ашылады. Май бездерінің шығарған өнімдері түктерді, эпидермистің сыртын майлап, сыртқы зиянды ... ... ... -- тер ... май бездердің түрінің өзгерген түрі болып саналады. ... ... ... сол екі ... ... де ... осы иіс ... байқалады. Мысалы, сасық күзендердің артқы тесігінің маңайында өткір иісті, сасық өнім шығаратын бездері ... Бұл ... ... ... маңызды қызмет атқарады. Кейбір сүтқоректілерде мускустың иіс бездері болады. Бүл бездің маңызы әлі толық ... ... без ... ... ... түскенде анық байқалады. Сондықтан оның қызметі жануарлардың көбеюімен байланысты, яғни ... ... ... ... ... -- түтік пішінді болады. Клоакалы сүтқоректілердің (үйрек тұмсықтардың, ехидналардың) сүт бездері түтік ... ... ... ұшы ... ... ... бөлімдегі түк қалташығына келіп ашылады. Балалары түктерді сорып, оның ... ... ... ... ... Ехидналарда арнаулы қалтаның ішінде болады. Бұл көбею кезінде дамиды. Мұның ішінде жұмырткасы, одан кейін ... ... ... ... түмсықтылардың құрсақ жағына орналасады. Бұлардың ... ... мен ... сүт ... ... ... Олардың түтігі емшекке барып ашылады. Сүт бездері мен емшектердің орналасуы түрліше болады. Ағаштарда өрмелеп жүретін маймылдар мен балаларын емізгенде басы ... ... ... жарқанаттардың емшегі кеудесінде орналасқан, тек қана екі емшегі болады. Жер бетінде мекендейтін тұяқтыларда емшегі екі шабының арасына, ... мен ... ... ... екі қатар болып орналасады. Емшегінің саны балалағыштығына, көпшілік жағдайда туған баласының ... тең ... ... саны ... ... ... пілде, жылқыда екеу болады. Ең көп 10 -- 24 емшек тышқан ... ... ... ... ... болады.
Бұлшықеті өте жақсы жетілген және көптеген бұлшық еттер ... өз ... ... ... қуысын көкірек қуысынан бөліп тұратын диафрагманың (көк ет) болуы, ... ... ... сипаттайды. Бұл ет көкірек қуысын бірде кеңейтіп, ... ... ... ... алу ... ... ... Тері астындағы ет қабаты жаксы жетілген. Ол терінің кез-келген жерін қозғалысқа келтіре алады. Кірпілер мен кесірткелерде ... ет ... ... ... ... ... Сол сияқты кірпілер мен жайралардың инелерін жыртқыштардың түктерін, вибристарын тікірейтуге көмектеседі. Приматтарда мұндай ет бет ... ... оны ... ... деп ... ... буындасатын беттері тегіс болады, яғни омыртқаның мұндай түрін платицельдік омыртқа деп ... ... ... ... ... ... -- менискилер деген шеміршекті дискасы болады. Омыртқа жотасы -- мойын, ... бел, ... ... омыртқаларынан құралады. Мойын омыртқасының саны әрқашанда тұракты болады. Алдыңғы екі мойын омыртқасын -- ауыз ... ... және ... деп атайды. Мойын омыртқасы (ламантинадан баскасында) жеті омыртқадан тұрады. Бірақ, сүтқоректілердің мойынының үзындығы бірдей емес. ... ... ... ... ... ... қысқа болады. Себебі тұяқтыларға жерден коректерін алып жеу үшін мойыны ұзын болу керек. Сүт қоректілердің ... ... ... ... олардың мойын омыртқаларының санына байланысты емес, жеке омыртқалардың денесінің ұзын және қысқа болуына ... ... 12 -- 15 ... ... киттерде және сауыттылардың бір түрінде 9, ал жалқау аңдардың бір қатарында 24 арқа ... ... Бір ... ... жеті арқа ... ал екінші ұшымен тес сүйегіне бекіген қабырғаларды -- ... ... деп ... Ал ... яғни екінші ұшы төс сүйегімен жалғаспаған қабырғаларды -- жалған қабырғалар деп атайды. Төс ... ... ... бірнеше сүйек пластинкаларынан тұрады. Оның ұшы сүйірленіп барып қанжар тәрізді шеміршекпен аяқталады. Төс сүйегінін, алдыңғы ... ... -- ... деп ... ... ... ... жер қазуға бейімделген сүтқоректілердің көпшілігінің төс сүйегінің жігі білінбей кеткен. Бірақ көкірек еттері бекінетін құстардың төс сүйегіндегі қыры болады.
Бел ... саны 2-ден 9-ға ... ... ... ... ... ... ғана болады.
Сегізкез көпшілігінде бір-бірімен бірігіп кеткен төрт омыртқадан тұрады. Бұл төрт ... ... ... ғана ... ... ... да, артқы екеуі сегізкөзге бірігіп кеткен құйрық бөлімінің омыртқасы болып ... ... ... жыртқыштарда үшеу, ал үйрек тұмсықтыларда екеу болады. Құйрық омыртқаларының саны ... ... ... ... -- 3 ... ... ... 49-ға жетеді.
Сүтқоректілердің миының үлкен болуына байланысты, ми сауыты да ... ... Жас ... ми ... ... ... ... ересектерінің ми сауытынан үлкен болады. Сүтқоректілердің ми сауытындағы жеке сүйегінің саны, төменгі сатыдағы ... ... аз ... ... ми ... ... ... сүйектер өзара бірігіп кеткен негізгі, бүйір және жоғарғы шүйде сүйектер тұтасып бір ... ... ... ... ... тасша сүйек деген бір сүйекке айналған. ... сына ... ... ... сына ... ... ал көз-сына тәрізді сүйек алдыңғы сына тәрізді сүйекпен бірігіп кеткен. Ми комплекстерінің әсіресе ми сауытын ... ... ... ... ... тартқанда бірігіп кетеді. Бүл жануарлардың өсуі кезінде мидың көлемінің артуына мүмкіндік береді.
Ауыз омыртқасы мен шүйде ... ... ... ... екі ... ... бар. Ми сауытының төбесі жұп төбе, маңдай, мұрын бір дара жақ аралық сүйектен тұрады. Ми сауытының бүйір ... ... ... ... одан ... және алға қарай самай өсінділері кетеді. Бұл өскіндер самай ... ... ... ... ... жақтың өскінімен ұштасады. Осының нәтижесінде тек қана сүтқоректілерге тән бет доғасы пайда болады.
Ми сауытының астыңғы бөлімі (түбі) ... және ... сына ... ... ал ... ... түбі -- ... тәрізді, тандай және жоғарғы жақ сүйектерінен калыптасады. Ми сауытының түбінде, есту ... ... тек қана ... тән барабан болады. Есту сүйектері біртіндеп сүйектене келіп, ақырында қос тасша сүйекке айналады.
Жоғарғы жақ, жұп жақ ... және ... жақ ... ... Сүтқоректілерде жақ аралық сүйектердің және жоғарғы жақ сүйектерінің өсінділерінен және ... ... ... ... ... ... ... болады. Осының нәтижесінде хоандар кеуілжір сүйектерінің арасымен келіп, ауыз қуысына ашылмай, таңдай сүйектің ... ... ... ашылады. Бұл сүтқоректілердің аузында тамақтың кесегі болып, оны шайнаған кезде тыныс алуына кедергі келтірмейді.
Төменгі жақ сүйегі бұдыр бетті сүйекке ... бір пар тіс ... ... ... ... есту ... -- ... айналады, шаршы сүйек, есіту сүйекшесінің екінші бір түрі төске ... Бұл екі есту ... және ... есту ... -- ... ... ... қуысының ішіне орналасады. Ортаңғы құлақтың сыртқы бөлімі және есту жолы -- ... ... ... Сөйтіп, сүтқоректілердің висцериалдық аппаратының бірсыпырасы сыртқы және ортаңғы құлақ аппаратына айналады.
Иық белдеуі сүтқоректілерде өте ... Ол ... ... оған ... ... каракоидтан тұрады. Клоакалы сүтқоректілерде ғана (үйрек тұмсықты, ехидна) каракоид өз алдына жеке сүйек болып саналады. Сүтқоректілердің алдыңғы аяғы ... ... ... ... ... түрлерінде (маймылдарда) бұғана болады, ал алдыңғы аяғы жер ... ... ... атқаратын тұяқтыларда рудиментті түрде болады немесе тіпті болмайды.
Жамбас белдеуі жер бетінде тіршілік ететін ... тән -- ... шап және ... ... ... Қөпшілік сүтқоректілерде бұл үш сүйек тұтасып барып бір ғана ... ... ... ... ... жер бетімен қозғалатын бес саусақты жануарларға тән құрылысты сақтайды. Әйткенмен, тіршілік ету жағдайларының түрліше болуына және аяқтарын ... ... ... оның құрамындағы сүйектердің құрылысы да түрліше болады. Мысалы, жер бетінде жүретін түрлерінде аяқтарының ... ... ұзын ... ал суда тіршілік ететіндерінің бұл бөлімі керісінше қысқа болады, яғни ... ... ... ... -- ... ... және ... жақсы жетілген, әрі ұзын болады.
Ас қорыту жүйесінің құрылысы -- күрделі және ол бірнеше бөлімнен ... Ас ... ... сөл ... бездері бар түтікке ұқсайды.
Сүтқоректілерде ас қорыту жүйесі ерінінен басталады. Етті ерін тек кана кит ... және ... ... ғана ... Етті ерін ... ... қармап ұстау үшін керек. Етті еріндері кейбір сүтқоректілерде (саламандраларда, шұбар тышқанда, маймылдарда) жақсы дамыған. Тіпті олар қоректерінің бірсыпырасын осы ... ... ... ... ... ішкі ... ауыз ... дейміз. Қоректік заттар бұл жерде тістердің және сілекей ... ... ... және химиялық өзгерістерге түседі. Жануарлардың сілекей шығаратын төрт пар бездері бар. Сілекей құрамында крахмалды декстрин мен мальтозаға айналдыратын птиалин ... ... ... -- ... ... шошақ тістер, жалған азулар және азу тістер деп ... ... ... ... ... ... мен ... қызметі түрліше болады. Насекомдармен қоректенетін нашар маманданған сүтқоректілердің тістері нашар жіктелген, ... көп ... ... ... тістері өте жақсы жетілген және олардың ұшы өткір болады. Сол сияқты жоғарғы жағының соңғы ... азуы және ... ... ... ... азуы ... өте үлкен және өткір болады да, олар жыртқыш ... деп ... ... ... тістері өте жақсы жетілген.
Сүтқоректілердің тістерінің жалпы саны және ... ... ... ... ... тұрақты систематикалық белгісі болып есептеледі. Оны белгілеу үшін бөлшек түріндегі арнаулы формуланы пайдаланады. ... ... ... ... жоғарғы жақтағы тістің санын, ал сызықтың астындағы сан төменгі жақтағы тістің санын керсетеді.
Тістері жақ ... ... ... ... тістерді текодонттық тістер деп атайды.
Теменгі жақ сүйегінің арасына етті тіл ... Оның ... ... ... ... ауыз ... ұсатылған кезде оларды араластырады.
Ауыз қуысының арт жағына жұтқыншақ орналасқан. Жұткыншақтың үстіңгі жағына жалғасып жататын ішкі танау тесіктері және ... ... ... ... төменгі бөліміне өңеш тесігі жалғасады.
Өңештің еті тегіс тканьдерден құралады. Кейбір ... ... ... ... ... ... салалы еттер болады. Осы еттерінің көмегімен өңеш еріксіз жиырылып ... ... ... ... ... ... ... келтіруге көмектеседі.
Қарын басқа ас қорыту мүшелерінен айқын бөлінген және кептеген сөл шығаратын бездері болады. Қарынның көлемі және оның ішкі құрылысы ... ... ... ... әрбір түрде түрліше болады. Клоакалы сүт қоректілеплін қарыны қарапайым қалта пішіндес болады ... ... ... ... өте ... ... ... сиырдың қарны төрт бөлімнен тұрады: 1)үлкен қарын, оның ішкі бетінде қатты бүрі болады. 2) жұмыршақ қарын,, оның ішкі беті торлы ... ... 3) ... ... оның ішкі беті ... орналасқан қатпарлардан тұрады. 4) ұлтабар немесе безді қарын. Үлкен қарынға түскен қоректі зат сілекейдің және бактериялардың әрекетінен ашиды. ... заты ... оның ... ... ... ... қарынға, одан күйіс қайырғанда - ауызға келіп түседі. Ауызда тамақтық зат ұсақталып, ... ... ... Пайда болған жартылай сұйық зат жалбыршақты өңешпен ... ... ... зат ... өңешпен жалғастыратын жіңішке саңлау арқылы жалбыршақ қарынға, одан ... ... ішек -- аш ... тоқ ішек және тік ішек деп үшке ... ... тектес қатты азықтармен қоректенетін түрлердің аш ішегі мен тоқ ішегінің шекарасында ұзын және тұйық бітетін бүйені болады, ал кейбір ... ... шала ... ... кішкене құрт тәрізді түйық өсіндімен бітеді. Жануар тектес азықпен қоректенетін сүтқоректілердің кейбір түрлерінде (көп ... ... ... ... ... Бүйен ашытқыш чанның қызметін атқарады. Егер тамақтық заттың ... ... көп ... ашу ... де ... ... болады. Өсімдік тектес азықпен қоректенетін жануарларда ішек өте ұзын, ал кез келген тамақпен немесе жануар тектес затпен қоректенетіндерде ... ... көк ... ... ... жағына орналасқан. Өт пен ұйқы безінің жолдары он екі елі ішекке ашылады.
Жұтқыншақ ... ... ... ... бірнеше шеміршектен тұрады. Көмекейдің төменгі жағында сақина сияқты оймақ тәрізді шеміршек ... Ал, ... және ... жағынан тек қана сүтқоректілерге тән қалқан тәрізді шеміршек қоршап тұрады. Оймақ тәрізді шеміршектің үстіңгі көмекейдің арқа жағында бір пар ожау ... ... ... ... ... ... ... жұқа жапырақ тәрізді үстіңгі көмекей жалғасады. Оймақ ... және ... ... арасында кішкене қалта тәрізді қуыс -- көмекей қарыншасы болады. Дыбыс байланысы бір пар катпар түрінде қалқан ... мен ожау ... ... ... жатады. Трахеялар мен бронхылар өте жақсы жетілген. Бронхылар өкпенің ішінде көптеген ұсақ тарамдарға бөлінеді. Ең ұсақ тарамдарын бронхиолдар деп атайды. ... ... ... деп ... көпіршіктермен аяқталады. Альвеолдар ұяшық сияқты болады да керегелері өте жұқа екенін байқау қиын емес. Бұл ұяшықтарға қан тамырларының ұшы ... ... ... ... және ... ... аралық еттер мен көк еттің -- диафрагманың үлкен әсері бар, яғни олардың жиырылып ... ... ... ... ... ауа ... ... тарылып, өкпеден газдың шығуына себепші болады.
Өкпені желдетудің газ алмасуында ғана емес ... ... ... де ... ... бар.
Сүтқоректілердің сол жақ қарыншадан шығатын бір ғана сол жақ ... ... ... ... кететін басты артериалық тамырлар түрліше бағытта тарайды. Қолқадан кететін қысқа атсыз артерия, оң ... асты ... ... оқ және сол ұйқы ... тарамданады. Сол жақ бұғана асты артериясы қолқа доғасынан кетеді. Кейде сол жақ ұйқы ... ... ... шықпай қолқа доғасынан шығады. Арқа қолқасы омыртқа жотасының астыңғы жағында жатады да одан

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарларды қорғаудағы «Қызыл кітаптың» маңызы13 бет
«Сүтқоректілердің шығу тегі»33 бет
Орал, Торғай облыстарына қоныстандырудың қорытындысы69 бет
Оңтүстік торғай мұнайлы-газды атырабы23 бет
Оңтүстік Торғай ойпаты, Арысқұм иінді ойысында орналасқан Приозерный құрлымының мұнайгаздылы қорын есептеу20 бет
Торғай көтерілісі11 бет
Торғай облысындағы 1916 жылғы Ұлт-азаттық күрес8 бет
Торғай өзені – Төсім бекеті бойынша су өтімі қисықтарын тұрғызу және ағындыны есептеу14 бет
Торғай өзенінің су режимін сипаттау19 бет
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь