Ақшаның даму тарихы


1. Кіріспе
2. Ақшаның мәні және қызметтері
3. Ақшаның экономикадағы рөлі
4. Ақшаның теориялары
5. Қолданылған әдебиеттер
Ақша – айырбас құралы ретінде барлық адамдармен қабылданатын және басқа тауарларды (қызметтерді) бағалауға қызмет ететін кезкелген тауар немесе символ. Әр уақыттарда және дүниенің түрлі бөліктерінде адамдар ақша ретінде әр түрлі тауарларды – астық, мал, қымбат тастар және металдарды пайдаланды. Ұзақ уақыттар бойы ақша есебінде алтын және күміс жүрді. Қымбат металдардың физикалық қасиеттері (біртектілігі, мықтылығы, құндылығы) ақша атқаруға тиісті талаптарды толық ақтады. Сондай-ақ металл ақшалардың маңызды қасиеттерінің бірі – оларды бөлуге болытын еді. Қымбат металдар, көлемі қандай болса да, өзінің пайдалы қасиеттері мен құндылығын жоғалтпайды. Құнды металдың белгілі бір көлемінің сақталуына мемлекеттік кепілдік ететін алтын және күміс теңгелер пайда болды. Соңғы ғасырларда алтын және күміс теңгелердің орнына қағаз ақшалар жүре бастады. Қағаз ақшаның құны алтынмен кепілденді және олар алтынға еркін айырбасталды.
Ақша (ағылш. money; cash; нем. Geldn, Geldmittelpi) — жалпыға бірдей балама ретінде барлық басқа тауарлардың құнын көрсететін ерекше тауар. Ал барлық тауар өндірушілер, сатушылар, тұтынушылар арасындағы экономикалық байланысты қаматамасыз етеді. Ақша тауар өндірісі мен тауар айырбасының тарихи дамуы нәтижесінде пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек өнімі екінші еңбек өніміне тікелей айырбасталды. Кейінірек айырбас сауда дамуының барысында құнның жай формасының орнына құнның толық және жайылыңқы формасы келді. Одан әрі өндіріс пен айырбастың дамуы нәтижесінде тауарлар арасынан бір тауар бөлініп шығып, басқа тауарлар осы тауарға айырбасталды. Сөйтіп, құнның толық және жайылыңқы формасы құнның жалпылық формасына орын берді. Құнның ең жоғарғы ақша формасындағы жалпыға бірдей балама рөлі бір тауардың еншісіне тиді, яғни ерекше тауар түрі – ақша пайда болды. Осы кезде әр түрлі тайпалар мен халықтар арасында ақша ретінде ішкі және сыртқы сауда-саттықтың басты заттары болып табылатын тауарлар бөлініп шықты. Ақша рөлін кейбір халықтарда (гректер, римдіктер, славяндар, моңғолдар, т.б.) мал, ертедегі Русьте, Скандинавияда – аң терісі, Қытайда – шай,Абиссинияда – тұз атқарды. Қазақстанда ішкі сауда-саттық жүргізу үшін жалпыға бірдей балама ретінде тоқты немесесаулық қой пайдаланылды. Бертін келе тауар өндірісі мен тауар айырбасының дамуы және халықтар арасындағы қарым-қатынастың ұлғаюы нәтижесінде ақша рөлі түрлі металдарға ауыса бастады. Өйткені, металл (әсіресе алтын, күміс) өзінің табиғи қасиетінің арқасында ақша рөлін атқаруға өте қолайлы болды. Алтын мен күмістің жалпыға бірдей балама рөлін атқаруына байланысты құнның жалпылық формасы ақша формасымен айырбасталды. Ол кез келген тауарға айырбасталды.
Біздің заманымыздан бұрынғы 3 ғасырдағы хуннулар ақша орнына күміс пышақты пайдаланып келсе, біздің заманымыздың 1 ғасырында салық есебіне алтын, күміс құймаларды алып тұрған. Ақ ғұндар бір бетіне пехлеви, екінші бетіне эфталит (түркі-руни) жазуы бар теңгелер (біздің заманымыздың 5-6 ғасырлары) жасап, сауда айналымына кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын құраған негізгі тайпалар) баба түркілер Ұлы Жібек жолынаорналасқандықтан ақша жасау, оны айналымға еңгізуді өмір қажеттілігі деп тым ерте қолға алған. 6-8 ғасырларда билеуші рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. Сырдарияның орта алабында өмір сүрген тайпалардың қола теңгелері, 6-8 ғасырлардың 1-жартысына дейінгі аралықта қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан бейнеленген. Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларындағы арнаулы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар Отырар маңындағы қалаларда да түрлі теңгелер жасалған.
1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын –Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ.2006. – 569 б.
2. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы:, 2011. – 56 б.
3. Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. —Алматы: Жеті жарғы,2011 . – 23 б.
4. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007 . – 69 б.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Кіріспе

Ақша – айырбас құралы ретінде барлық адамдармен қабылданатын және
басқа тауарларды (қызметтерді) бағалауға қызмет ететін кезкелген тауар
немесе символ. Әр уақыттарда және дүниенің түрлі бөліктерінде адамдар ақша
ретінде әр түрлі тауарларды  – астық, мал, қымбат тастар және металдарды
пайдаланды. Ұзақ уақыттар бойы ақша есебінде алтын және күміс жүрді. Қымбат
металдардың физикалық қасиеттері (біртектілігі, мықтылығы, құндылығы) ақша
атқаруға тиісті талаптарды толық ақтады. Сондай-ақ металл ақшалардың
маңызды қасиеттерінің бірі – оларды бөлуге болытын еді. Қымбат металдар,
көлемі қандай болса да, өзінің пайдалы қасиеттері мен құндылығын
жоғалтпайды. Құнды металдың белгілі бір көлемінің сақталуына мемлекеттік
кепілдік ететін алтын және күміс теңгелер пайда болды. Соңғы ғасырларда
алтын және күміс теңгелердің орнына қағаз ақшалар жүре бастады. Қағаз
ақшаның құны алтынмен кепілденді және олар алтынға еркін айырбасталды.

Ақша (ағылш. money; cash; нем. Geldn, Geldmittelpi) — жалпыға бірдей
балама ретінде барлық басқа тауарлардың құнын көрсететін ерекше тауар. Ал
барлық тауар өндірушілер, сатушылар, тұтынушылар арасындағы экономикалық
байланысты қаматамасыз етеді. Ақша тауар өндірісі мен тауар айырбасының
тарихи дамуы нәтижесінде пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек өнімі екінші
еңбек өніміне тікелей айырбасталды. Кейінірек айырбас сауда дамуының
барысында құнның жай формасының орнына құнның толық және жайылыңқы формасы
келді. Одан әрі өндіріс пен айырбастың дамуы нәтижесінде тауарлар арасынан
бір тауар бөлініп шығып, басқа тауарлар осы тауарға айырбасталды. Сөйтіп,
құнның толық және жайылыңқы формасы құнның жалпылық формасына орын берді.
Құнның ең жоғарғы ақша формасындағы жалпыға бірдей балама рөлі бір тауардың
еншісіне тиді, яғни ерекше тауар түрі – ақша пайда болды. Осы кезде әр
түрлі тайпалар мен халықтар арасында ақша ретінде ішкі және сыртқы сауда-
саттықтың басты заттары болып табылатын тауарлар бөлініп шықты. Ақша рөлін
кейбір халықтарда (гректер, римдіктер, славяндар, моңғолдар, т.б.) мал,
ертедегі Русьте, Скандинавияда – аң
терісі, Қытайда – шай,Абиссинияда –  тұз атқарды. Қазақстанда ішкі сауда-
саттық жүргізу үшін жалпыға бірдей балама ретінде тоқты немесесаулық қой
пайдаланылды. Бертін келе тауар өндірісі мен тауар айырбасының дамуы және
халықтар арасындағы қарым-қатынастың ұлғаюы нәтижесінде ақша рөлі түрлі
металдарға ауыса бастады. Өйткені, металл (әсіресе алтын, күміс) өзінің
табиғи қасиетінің арқасында ақша рөлін атқаруға өте қолайлы болды. Алтын
мен күмістің жалпыға бірдей балама рөлін атқаруына байланысты құнның
жалпылық формасы ақша формасымен айырбасталды. Ол кез келген тауарға
айырбасталды.

Біздің заманымыздан бұрынғы 3 ғасырдағы хуннулар ақша орнына күміс
пышақты пайдаланып келсе, біздің заманымыздың 1 ғасырында салық есебіне
алтын, күміс құймаларды алып тұрған. Ақ ғұндар бір бетіне пехлеви, екінші
бетіне эфталит (түркі-руни) жазуы бар теңгелер (біздің заманымыздың 5-6
ғасырлары) жасап, сауда айналымына кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын
құраған негізгі тайпалар) баба түркілер Ұлы Жібек жолынаорналасқандықтан
ақша жасау, оны айналымға еңгізуді өмір қажеттілігі деп тым ерте қолға
алған. 6-8 ғасырларда билеуші рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін
бейнелеген теңгелер құя бастаған. Сырдарияның орта алабында өмір сүрген
тайпалардың қола теңгелері, 6-8 ғасырлардың 1-жартысына дейінгі аралықта
қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі
болған арыстан бейнеленген. Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларындағ ы
арнаулы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар Отырар маңындағы қалаларда да
түрлі теңгелер жасалған.

Біздің заманымыздың 704-766 жылдары Таразд а құйылып, айналымға енген
теңгелердің бетінде Түргеш қаған теңгесі немесе Түркінің көк ханының
теңгесі деген анықтама жазулар бар. Бұл – тайпалық дәрежедегі теңге емес,
бүкіл мемлекет дәулетін, мүлкін, ел ырысын куәландыратын кепілдеме. Осы
сияқты 6-8 ғасырлар аралығына жататын мыс, қола, күміс
теңгелер Суяб, Ақбешім қалаларында да шығарылып тұрған. Испиджаб қаласында
арнайы теңге сарайы болған. Бұдан кейінгі кезеңде Қарахан әулеті билік
құрған тұста Қазақстан және Орта Азияда сауданың күшті дамуына байланысты
ақша шығару, ақша айналымы да кең етек алды. Әсіресе, мыс, күміс ақшалар
көптеп шығарылды. Соның ішінде Тараз, Испиджаб теңгелері ел экономикасында;
ал 12 ғасырдың 2-жартысы – 13 ғасырдың басында Отырарда шыққан Мухаммед ибн
Текештің теңгелері Қазақстан жеріндегі сауда-саттықта ерекше міндет
атқарды. Ол дәуірдегі мыс, күміс, алтын ақшалар өзінің салмағы бойынша
алтынмен бағаланып, сауда айналымына енді.

Монғол жаугершілігінің алғашқы кезінде (1220-1250) Қазақ жерінде жалпы
сауда қатынасы құлдырап кетті. Соның салдарынан ақша қатынасы да тоқтады.
Ақыры монғол билеушілерінің бас пайдасы үшін, халықтан купчур салық жинап,
хан қазынасын толтыру үшін 1251 жылғы Құрылтай шешімімен алтын динарлар
шығарыла бастады. Бұл теңгелердің құрамында алтын 50-60% ғана болды. Алтын
мөлшерінің көп болмауы оның құнын сол кездегі нақты сауда тауарының құнымен
жақындастыру еді. Салмағы мол алтын ақшалармен қымбат тауарларды мол
мөлшерде сатып алса, салмағы аз, майда алтын ақшалармен ұсақ тауарларды
сатып алатын етіп ақшаны айналымға түсіріп тұрған. Ұсақ саудаға арналған
сыртына күміс жалатқан мыс теңгелердің салмағы 6-8 г болды. Бетінде Мөнгү
хани(хан теңгесі) деген жазуы болды. Бұл ақша 13 жыл бойы үзбей шығарылды.
Қазақстанның оңтүстік және батыс аудандарына осы Отырар ақшасы мол тарады.
Сол заманда Отырар ақшасымен деңгейлес Ақмалықта шығарылған теңгелер де
ғалымдардың назарын аударып отыр.

1271 ж. Масудбек реформасы ақша айналымында жаңа кезең ашты.
Бұл реформа бойынша алтынды ақша орнына қолдану мүлдем тоқтатылып, салмағы
2 г, тазалығы 78-81% күміс ақшалар айналымға кіргізілді. Бұл күміс
ақшаларды Қазақстанның Тараз, Кенже қалаларында шыңдау әдісімен әзірлеп,
1271 жылдан 14 ғасырдың басқы кезеңіне дейін айналымда болды. 1321 ж.
жүргізген Кебек хан реформасының да үлкен маңызы болды. Ол бүкіл мемлекет
атынан Кебек хан теңгесін айналымға енгізді. Ақшаның салмағы 8 г.
Күмістен шыңдап жасаған. Кебек хан
теңгесі Қазақстанның Испиджаб, Тар аз, Отырар, Сығанақ қалаларында
әзірленді. Өзбек хан, Жәнібек хан, Бердібек хан, Наурызбек хан, Қызыр
хандардың атынан шығарылған Алтын Орда теңгелері
Жетісу – Түркістаннан Еділ жағалауы на дейін кең тарады. Бұдан кейін 1428 ж.
енгізген Ұлықбектің ақша реформасы Орта Азия және Қазақстан жеріндегі
халықтар арасында кеңінен белгілі болды.

16 ғасырда Отырардың мыс теңгелері, Ясының (Түркістанның) күміс
теңгелері Оңтүстік Қазақстан жерінде сауда айналымында өз міндетін атқарып
келді. 16 ғасырдың соңы – 17 ғасырдың басында Қазақ хандарының атымен
өндірілген мыс ақшалар болды. Бұл ақшалардың дизайндық шеберлігі жоғары
дәрежеде болмағанымен Қазақ хандығында сауда ісін бір жолға қоюда, халықтың
басын біріктіруде үлкен міндет атқарды. Еліміз егемендік алғаннан
кейін 1993 ж. Қазақстан Республикасының жаңа ақшасы шығарылды.

Ақша әр алуан қызмет атқарады: тауарлар мен әр түрлі қызметтердің құнын
көрсетеді, айналым құралы, төлем құралы ретінде пайдаланылады, сол сияқты
қор жинау және сақтау құралының рөлін атқарады. Ақша өнімді шығаруға кеткен
шығынды өлшеуге, еңбекті сан және сапа жағынан бақылауға мүмкіндік береді.
Ақшаның мәні оның атқаратын қызметінен көрініс береді. Ақша, негізінен, үш
түрлі қызмет атқарады:

• айналыс құралы ретінде – ақшаға кез келген тауарды сатып алуға болады
• құн өлшемі ретінде – ақшамен нарыққа ұсынылған кез келген тауардың құны
өлшенеді
• қорлану қоры қызметін атқарады – егер тауар өндіруші тауарды сатқаннан
түскен ақшаны өзге тауарларды сатып алуға ұзақ уақыт пайдаланбаса, андай
ақша қазына құрау қызметін атқарады.

Ақшаның мәні және қызметтері

Ақша тауар өндірісінің дамуындағы бірден – бір шарт және өнім болып
табылады. Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі.
Ақша құн өлшемі қызметін идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни,
тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейін орындалады, сонымен
құнның тауар формасынан ақша формасына айналуы үшін тауардың бағасын
белгілесек жеткілікті. Тауар бағасын өлшеу үшін қолма-қол ақшаның болуы
қажет емес, себебі еңбек өнімін теңестіру ойша орындалады. Тауарларды
ақшаның көмегімен өлшеуге болады, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ақшаның пайда болу тарихы
Ақшаның шығу тарихы туралы
Ақшаның шығу тарихы
Қазақстандағы нарықтың даму тарихы
Деректанудың даму тарихы
Есептеу техникасының даму тарихы
Философияның даму тарихы
Заң психологиясының даму тарихы
Ландшафтану ілімінің даму тарихы
Есептеуіш техниканың даму тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь