Енбекти жане жалакыны жоспарлау


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І. Еңбек рыногы және жалақы теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1. Жалақы: деңгейі, динамикасы. Жалақы ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Еңбек . нарық экономикасының ресурсы. Еңбек теориялары ... ... ... ... ..10
1.3. Еңбек рыногы: қызметі және жүргізу механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

ІІ. Еңбекақы және еңбекті жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.1. Еңбекақыны жоспарлау және реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.2. Кәсіпорындағы персоналмен жұмыс істеуді жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... 16
2.3. Еңбекті мөлшерлеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
Елiмiз нарық экономикасына көшiп, нарық қатынастары аясында әлеуметтiк және экономикалық реформаларды жүзеге асырғалы он тоғыз жылдың жүзі болды. Осы уақыт iшiнде елiмiз көптеген реформалар жүргiзiп, нарықтық экономикалы елге айналу үшін қадамдар жасау үстiнде. Сол реформалардың iшiндегi әлеуметтiк саясат және ауылдардағы еңбек нарығы сияқты мәселелер маңызды және өткiр күйiнде қалып отыр. Халықтың жұмыспен қамтамасыз ету және кедейлену мәселесi экономикалық қиындықтарға байланысты, тәуелсiздiктiң алғашқы жылдары күшейе түстi. Осы жағдайларда халықты жұмыспен қамту жүйесiнiң маңыздылығы арта түседi.
Шындығында соңғы жылдарда экономикадағы қолайлы өзгерістер және тұрақты өсуді қамтамасыз ету жөнінде қабылданып жатқан шаралар еңбек нарығының кешенді жүйесін құруды қолға алуға мүмкіндік беріп отыр. Осыған байланысты Қазақстанның қазіргі және болашақтағы басымдықтары мен мүмкіндіктерін ескере отырып, халықты жұмыспен қамтамасыз етудің жетілдірілген жүйесін әзірлеу қажеттігі туындап отыр.
Еңбек ақы – бұл еңбек өлшемі мен тұтыну өлшеміне бақылау жасауды жүзеге асыруға көмектестін маңыздық экономикалық құрал. Шаруашылық субъектісінің түріне қарамастан әрбір қызметкердің кірісі субъект жұмысының түпкілікті нәтижелерін ескергенде, оның жеке үлесімен анықталады және салықтармен реттелінеді. Еңбекақы тұтынушы кіріснің үлкен бөлігін құрайды, сондықтан да сұраныстың мөшеріне, тауардың тұтасына және олардың бағасына елеулі әсер етеді. Еңбек ақының номаиналды және шынай түрлері болады.
Номиналды еңбек ақы дегеніміз - жалдамалы еңбектің қызметкері өзінің күндік, апталық, айлық еңбегі үшін алатын ақша сомасы. Номиналды жалақының мөлшеріне қарап табысының деңгейі жайында айтуға болады, бірақ тұтынудың деңгейі мен адамның әл – ауқаты жайлы айту мүмкін емес.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы.
2. Қазақстан Республикасының «Кәсіпорын және кәсіпкерлік қызметі
туралы Заңы». 2000 ж.
3. Н.Ә.Назарбаев «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде
қалыптастасуы мен дамуының стратегиясы», Алматы, 1996ж
4. Н.Ә.Назарбаев «10 жыл ғасырға тең», Алматы, 2001ж
5. Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан - 2030»
7. Н.Ә.Назарбаев «Дағдарыстан - дамуға», 2009 ж.
6. Б.Жүнісов, Ү.Мәмбетов, Ү.Байжомартов «Нарықтық экономика
негіздері», Алматы Республикалық баспа кабинеті, 1996ж
7. Я.Ә.Әубакіров, Б.Б.Байжомаев, Ф.Н.Жақыпова, Т.П.Төбеев «Экономикалық теория» оқу құралы, Алматы «Қазақ Университеті»-1999ж
8. Шаккузова Г.Ж. «Кәсіпорын экономикасы», А-2004.
9. Горфинкель В.Я «Экономика предприятия», учебник, Москва М, «Банки и биржи», «ЮНИТИ», 1996г
10. Волков О.И. учебник «Экономика предприятия» Москва, ИНФРА-М, 1997г
11. Софронов Н.А. «Экономика предприятия» - М.: Юрист, 1999г
12. Карлик А.Е. «Управление экономикой предприятия» - Экономика, 1999г
13. А.Кабдиев «Развитие экономической мысли в Казахстане»,
Алматы,1998г
14. А.Смит «Исследования о природе и причинах богатства народов»,
М.Соцэкгиз, 1995г
15. «Экономикс: принципы проблемы и политика» Р.Кэмпбелл,
Макконелл, Л.Брю Стенли, перевод с англ, Баку 1992г
16. К.С. Айнабек. Теория рыночной экономики. Алматы: Жети Жаргы, 2004;
17. Экономика предприятия. (Под ред. В.Я. Хрипача) Минск: Эконом пресс, 2001;
18. О.С. Сабден, Р.З. Акбердин, Е.С. Васильева. Рыночная экономика. Алматы: Ғылым, 2002;
19. Г.А. Саймаганбетова. Организация планирования производства. Алматы: Экономика, 2004;
20. «Организация производства и управление предприятием». Под ред. О.Г. Туровца. М.: ИНФРА, 2003
21. Куатова. Экономика предприятия. Задачник. Алматы, 2004 жыл.
22. Калдыбаев. Экономика предприятия, Алматы, 2002 жыл.
23. Г.Ж. Шаккузова. Методические рекомендации по выполнению
курсовой работы.
24. Г.Ә. Жолдасбаева. Кәсіпорын экономикасы.Алматы:Экономика, 2002 жыл.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2800 теңге




Жоспар

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Еңбек рыногы және жалақы
теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1. Жалақы: деңгейі, динамикасы. Жалақы
ілімі ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ..6
1.2. Еңбек – нарық экономикасының ресурсы. Еңбек
теориялары ... ... ... ... ..10
1.3. Еңбек рыногы: қызметі және жүргізу
механизмі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ..11

ІІ. Еңбекақы және еңбекті
жоспарлау ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.1. Еңбекақыны жоспарлау және
реттеу ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.2. Кәсіпорындағы персоналмен жұмыс істеуді
жоспарлау ... ... ... ... ... ... .. ..16
2.3. Еңбекті
мөлшерлеу ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ..20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

Кiрiспе

Елiмiз нарық экономикасына көшiп, нарық қатынастары аясында
әлеуметтiк және экономикалық реформаларды жүзеге асырғалы он тоғыз жылдың
жүзі болды. Осы уақыт iшiнде елiмiз көптеген реформалар жүргiзiп, нарықтық
экономикалы елге айналу үшін қадамдар жасау үстiнде. Сол реформалардың
iшiндегi әлеуметтiк саясат және ауылдардағы еңбек нарығы сияқты мәселелер
маңызды және өткiр күйiнде қалып отыр. Халықтың жұмыспен қамтамасыз ету
және кедейлену мәселесi экономикалық қиындықтарға байланысты,
тәуелсiздiктiң алғашқы жылдары күшейе түстi. Осы жағдайларда халықты
жұмыспен қамту жүйесiнiң маңыздылығы арта түседi.
Шындығында соңғы жылдарда экономикадағы қолайлы өзгерістер және
тұрақты өсуді қамтамасыз ету жөнінде қабылданып жатқан шаралар еңбек
нарығының кешенді жүйесін құруды қолға алуға мүмкіндік беріп отыр. Осыған
байланысты Қазақстанның қазіргі және болашақтағы басымдықтары мен
мүмкіндіктерін ескере отырып, халықты жұмыспен қамтамасыз етудің
жетілдірілген жүйесін әзірлеу қажеттігі туындап отыр.
Еңбек ақы – бұл еңбек өлшемі мен тұтыну өлшеміне бақылау жасауды жүзеге
асыруға көмектестін маңыздық экономикалық құрал. Шаруашылық субъектісінің
түріне қарамастан әрбір қызметкердің кірісі субъект жұмысының түпкілікті
нәтижелерін ескергенде, оның жеке үлесімен анықталады және салықтармен
реттелінеді. Еңбекақы тұтынушы кіріснің үлкен бөлігін құрайды, сондықтан да
сұраныстың мөшеріне, тауардың тұтасына және олардың бағасына елеулі әсер
етеді. Еңбек ақының номаиналды және шынай түрлері болады.
Номиналды еңбек ақы дегеніміз - жалдамалы еңбектің қызметкері өзінің
күндік, апталық, айлық еңбегі үшін алатын ақша сомасы. Номиналды жалақының
мөлшеріне қарап табысының деңгейі жайында айтуға болады, бірақ тұтынудың
деңгейі мен адамның әл – ауқаты жайлы айту мүмкін емес.
Шынайы еңбек ақы – алған ақшаға сатып алуға болатын өмірлік игіліктер
мен қызметтердің жиыны. Ол номиналды жалақыға тікелей қатынаста және тұтыну
заттары мен ақылы қызметтердің бағасы деңгейімен кері қатынаста болады.
Жалақы өнімінің өзіндік құнының негізгі элеметтерінің бірі болып
табылады, сондықтан да жалақы есебінің дұрыс ұйымдастырылуы еңбек
өнімділігінің артуына, өнімнің өзіндік құнының кемуіне және еңбеккерлердің
өмір деңгейінің жақсаруына себепші болады.
Еңбек ақының мәні. Осы мәселеге байланысты экономикалық теорияда 2
тұжырымдама бар:
1. Еңбек ақы еңбек бағасы,оның дәрежесі мен динамикасы рыноктық факторлар-
сұраныспен және ұсыныспен анықталады.
2. Еңбек ақы жұмыс күші-тауардың бағасы,еңбектің бағасы емес, өйткені еңбек
тауар бола алмайды,еңбек ақы өндіріс жағдайымен де,рыноктық факторлар
сұраныс,ұсыныспен де анықталады, олардың ауытқуы еңбек ақының жұмыс күші
құнынан бірде жоғары,бірде төмен болатындығын көрсетеді.
Еңбек ақының екі тұжырымдамасы да ағылшынның саяси экономикасының
классиктері А.Смит пен Д.Рикардоның теориясына негізделген.
А.Смит еңбек пен жұмыс күші арасындағы айырмашылықты ашып көрсеткен
емес.Оның пайымдауынша,еңбек табиғи бағасы бар тауар деп саналады.
Ал,табиғи баға өндіріс шығындарымен анықталады,яғни жұмысшының және оның
отбасының тіршілігіне қажетті құнмен есептеледі. А.Смит табиғи жалақы деп
жұмыс күшінің құнын түсінді. Еңбек ақы мөлшері жұмысшының тіршілігіне
қажетті құн минимумымен анықталады. Осыдан басқа жалақы тарихи және рухани
элементтерді қамтиді, осымен байланысты Смит еңбек ақы мөлшерінің ұлттық
айырмашылығы болатынын түсіндірді. Рикардо еңбек ақы теориясын Мальтустың
халық өсімі теориясымен байланыстырды. Еңбек ақы, осы теория бойынша,
халықтың табиғи өсуіне сәйкес күнкөріс заттарының минимумына ұмтылады.
Маркстік тұжырымдамаға сәйкес еңбек ақы еңбек бағасы емес, өйткені еңбек
тауар емес, олай болса оның құны да жоқ. Жұмыс күші тауар бола алады, ал
еңбек ақы осы тауардың бағасы, оның құнының ақшалай көрінісі. Жұмысшы еңбек
ақы түрінде бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын
алады. Еңбек ақының экономикалық маңызы мынада, осы табыс арқылы өндірістің
жеке факторының орны толтырылады, адамның материалдық және рухани
қажеттіліктері қанағаттандырылады, білім алуы, еңбекке дайындығы жүзеге
асырылады. К.Маркс жұмыс күшінің құны мен еңбек ақы күнкөріс заттарының
физикалық минимумымен емес, күнделікті қажетті тұтыну заттарының құнымен
анықталады деді.Еңбек ақының мөлшері жұмыс күшінің құнына әсер ететін еңбек
өнімділігіне, еңбке қарқындылығына, еңбектің күрделілігіне тәуелді.Еңбек
рыногында сұраныс пен ұсыныс тепе-тең болғанда жұмыс күшінің құнына тең
еңбек ақы бөлінеді. Мен осы курстық жұмысымды 2 бөлімге бөліп қарастырдым.
Бірінші бөлімде Еңбек рыногы және жалақы теориясы туралы айтылады, екінші
бөлімінде Еңбекақы және еңбекті жоспарлауға тоқталамын. Жалпы Еңбек және
жалақыны жоспарлау тақырыбындағы курстық жұмысымда еңбек және жалақы және
оны жоспарлау мәселелеріне кеңінен тоқталамын.

І. Еңбек рыногы және жалақы теориясы

1.1. Жалақы: деңгейі, динамикасы. Жалақы ілімі

Еңбек басқа өндіріс факторлары сияқты жалақы деп аталатын табыс
әкеледі. Жалақы еңбекке марапатталу ретінде көрінеді. Бұл даусыз шындықты
барлық зерттеушілер мойындайды. Бірақ олардың жалақыны түсіндірудегі
бірлігі осымен бітеді және өзгешеліктер туындайды.
Маркстік концепциясы біріншіден, еңбек болашақ құнның қайнар көзі, сол
себепті оның құны жоқ, тауар емес деп дәлелдейді. Бұл мынаған негізделген,
сатылатын еңбек емес, жұмысшының еңбекке деген қабілеттілігі, яғни жұмысшы
мен оның жанұясының өмір сүру құралының құнын анықтайтын жұмыс күші
көрінеді.
Екіншіден, жалақы ретінде еңбектің барлық өнімі емес, тек қажеттісі,
яғни жұмыс күшінің құнының орнын толтыратыны төленеді. Үшіншіден, тауар
құнында басқа факторлардың да үлесі көрінеді.
Жалақы - бұл жұмыс күшінің баға және құн формасында көрініс беруі.
Неоклассиктер теориясы негізінде басқаша, біріншіден, олар жалақыны
еңбекке баға ретінде қарастырады, екіншіден, оларды жалақының мәні емес,
сұраныс пен ұсыныс арақатынасы арқылы дәстүрлі түрде анықтайтын оның
деңгейі қызықтырады.
Еңбекке сұраныс пен ұсыныс теңескен жерде жалақының тепе-теңдік
деңгейі орнатылады.
Еңбекке сұраныстың өсуі жалақыны көтереді. Еңбекке сұраныстың
төмендеуі жалақыны төмендетеді.
Еңбекке сұраныс шектік өніммен, яғни жұмыспен қамтылу бір жұмысшыға
өскендегі өнімнің өсуімен анықталады: егер шектік өнім басқа өндіріс
факторларын қолданғанға қарағанда еңбекті қолдануда жоғары болса, онда
еңбекке сұраныс көтеріледі және керісінше.
Еңбек ұсынысына әсер ететіндер:
1. Еңбекке қабілетті халықтың елдегі саны;
2. Жұмыс күнінің ұзақтығы;
3. Халықтың мамандық деңгейі және кәсіпшілік дайындығы.
Жалақы номиналды және нақты жалақы ұғымдары болып бөлінеді.
Номиналды жалақы деп жұмысшыға өзінің еңбегі үшін төленетін ақша
сомасы аталады.
Нақты жалақы дегеніміз алынған ақша сомасына толып жатқан өмірлік
игіліктер мен қызметтерді иемдену мөлшерімен өлшенеді. Ол номиналды
жалақымен тікелей байланыста және тауар мен қызметтерге баға деңгейіне кері
байланыста тұр.
Жалақы екі формада болады - мерзімді және кесімді.
Мерзімді жалақы жұмыс ұзақтығымен анықталады. Оның өлшемі еңбекті
сағатына төлем болып табылады.
Кесімді төлемде жалақы өндірілген өнім көлеміне байланысты болады.
Оның мөлшері бір бұйым бағасын бұйым санына көбейту арқылы анықталады.
Негізгі формалармен байланысты түрлі төлеу жүйесі қолданылады: кесімді-
үдемелі, кесімді-сыйлық, көп факторлы және басқалар.
Жалақының динамикасына және деңгейіне базар нарқына байланысты ықпалды
күштер: ұлттық ресурстар жағдайы (табиғи, еңбек технологиялық) және
экономикалық жағдай үлкен әсер етеді. Бай және өнеркәсіптік дамыған елдерде
номиналды жалақы деңгейі әлемдегі орташа деңгейден жоғары.
Жалақы- тұтынушылар табысының басым көпшілігін құрайды, сондықтан ол
тауарлардың сұраныс көлеміне және олардың бағасына леулі ықпал етеді.
Жалақы деген не, оның дәрежесі мен динамикасы не нәрсеге тәуелді, жалақыға
бәсекенің жетілген және жетілмеген түрі қалай әсер етеді?
Жалақының мәні. Осы мәселеге байланысты экономикалық теорияда 2
тұжырымдама бар:
1. Жалақы еңбек бағасы, оның дәрежесі мен динамикасы рыноктық
факторлар- сұраныспен және ұсыныспен анықталады.
2. Жалақы жұмыс күші- тауардың бағасы, еңбектің бағасы емес, өйткені
еңбек тауар бола алмайды, жалақы өндіріс жағдайымен де, рыноктық
факторлар сұраныс, ұсыныспен де анықталады, олардың ауытқуы
жалақының жұмыс күші құнынан бірде жоғары, бірде төмен
болатындығын көрсетеді.
Жалақының екі тұжырымдамасы да ағылшынның саяси экономикасының
классиктері А.Смит пен Д.Рикардоның теориясына негізделген.
А.Смит еңбек пен жұмыс күші арасындағы айырмашылықты ашып көрсеткен
емес. Оның пайымдауынша, еңбек табиғи бағасы бар тауар деп саналады. Ал,
табиғи баға өндіріс шығындарымен анықталады, яғни жұмысшының және оның
отбасының тіршілігіне қажетті құнмен есептеледі. А.Смит табиғи жалақы деп
жұмыс күшінің құнын түсінді. Жалақы мөлшері жұмысшының тіршілігіне қажетті
құн минимумымен анықталады. Осыдан басқа жалақы тарихи және рухани
элементтерді қамтиді, осымен байланысты Смит жалақы мөлшерінің ұлттық
айырмашылығы болатынын түсіндірді. Рикардо жалақы теориясын Мальтустың
халық өсімі теориясымен байланыстырды. Жалақы, осы теория бойынша, халықтың
табиғи өсуіне сәйкес күнкөріс заттарының минимумына ұмтылады. Маркстік
тұжырымдамаға сәйкес жалақы еңбек бағасы емес, өйткені еңбек тауар емес,
олай болса оның құны да жоқ. Жұмыс күші тауар бола алады, ал жалақы осы
тауардың бағасы, оның құнының ақшалай көрінісі. Жұмысшы жалақы түрінде
бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын алады. Жалақының
экономикалық маңызы мынада, осы табыс арқылы өндірістің жеке факторының
орны толтырылады, адамның материалдық және рухани қажеттіліктері
қанағаттандырылады, білім алуы, еңбекке дайындығы жүзеге асырылады. К.Маркс
жұмыс күшінің құны мен жалақы күнкөріс заттарының физикалық минимумымен
емес, күнделікті қажетті тұтыну заттарының құнымен анықталады деді.
Жалақының мөлшері жұмыс күшінің құнына әсер ететін еңбек өнімділігіне,
еңбке қарқындылығына, еңбектің күрделілігіне тәуелді. Еңбек рыногында
сұраныс пен ұсыныс тепе-тең болғанда жұмыс күшінің құнына тең жалақы
бөлінеді.
Жалақы еңбек бағасы. Олай болатыны жұмысшы жалақыны өз еңбегін
шығындағаннан кейін алады, жалақы мөлшері еңбектің әрекет ету ұзақтығына
тәуелді, бірдей жұмыс атқаратын жұмысшылардың жалақысында жекелей
айырмашылық орын алады. Еңбек түгелдей төленген болып көрінеді. Сондықтан
да пролетарлық саяси экономикада жалақыны жұмыс күші құнының өзгерген
нысаны, шындығында жұмыс күшінің бағасы деп көрсетеді. Қазіргі батыстың
экономика ғылымында жалақыны еңбек бағасы деген көзқарас орын алуда.
Самуэлсон мен Нордхаус Жалақы рыноктық бағаның маңызды категориясы,
өйткені ол еңбек бағасы - деп жазды. Жаңа классиктер жалақының дәрежесі
мен динамикасын рыноктық факторлар (сұраныс пен ұсыныс) деп түсіндірді.
Номиналды және нақты жалақыны ажырата білу керек. Номиналды жалақы
ақшаға шығарып берілетін жалақы, оны жалдамалы қызметкер күндік, апталық,
айлық еңбегі үшін алады. Нақты жалақы жұмысшының күнелтуіне қажетті
заттарға шағылған жалақысы, яғни жұмысшының тапқан ақшасына өзі үшін және
отбасы үшін қанша және қандай күнкөріс заттарын сатып алуға болатынын
көрсетеді.
Жалақы негізгі екі нысанда мерзімді және келісімді түрде орын алады.
Мерзімді жалақы өндірістегі еңбек шығынының ұзақтығымен анықталады,
сондықтан ол күндік, апталық және айлық ақы болып бөлінеді. Келісімді
жалақыда жұмысшының жалақысы шығарылған өнім санына тәуелді.
Өнеркәсібі дамыған елдерде жалақының негізгі нысандарымен бірге
жұмысшының еңбек өнімділігі мен қарқындылығын ынталандыру мен жетілдіруге,
олардың творчествалық қабілетін дамытуға бағытталған еңбек ақы төлеудің
басқа да жүйелері қолданылады. Осы жүйелерге келісімді- прогрессивті,
кесімді көтерме, көп факторлары т.б. жатады. Жалақының мөлшері жұмысшының
еңбек өнімділігіне, өнім сапасына, шикізатты үнемдеу, жабдықтарды пайдалану
коэффициенті т.б. көрсеткіштеріне тәуелді.

1.2. Еңбек - нарық экономикасының ресурсы. Еңбек теориялары

Өндіріс факторын анықтайтынның бірі - еңбек. Еңбек жүргізуші, яғни
адамның жұмыс күші адамдық фактор болып саналады. Елдегі халықтың еңбекке
қатысу мүмкіндігі және қолынан іс келетін бір бөлігі еңбек
ресурстарын құрайды.
Еңбек ресурсына жақын үлкен мағынадағы ұғым "еңбек потенциалы".
Еңбек потенциалы - бұл еңбек ресурстарын құрайтын, соның ішіндегі
тұлғалардың еңбек ресурстарын осы немесе басқа бағытқа потенциалды өзгерте
алатын елдегі халықтың бір бөлігін айтады. Қарастырылған үш категорияны
бірге алғанда елдің еңбек факторын әр түрлі жақтан суреттейді.
Басқа өндіріс факторларына қарағанда еңбектің негізгі ерекшелігі бар.
Ең бастысы, еңбек адамнан, жұмыс күшінен де бөлінбейді, сондықтан
әлеуметтік және саяси аспектісі болады. Тура осы жағдай экономистердің
зерттеуін әр түрлі жолмен жақындатады. Батыс экономикалық әдебиетінде,
еңбек тауар ретінде саналады. Маркстік теорияда еңбек тауар емес, адамның
қабілеті еңбекке, оның жұмыс күші тауар ретінде иррационалды ұғым еңбек
рыногын құрайды.
Осыдан маңызды қорытыңды шығады: еңбек тауар емес, ол жұмыс күші -
тауар, онда еңбек ақы формасында барлық өнім еңбегіне емес, тек бір
бөлігіне ғана төленеді, жұмыс күшінің ұдайы өндірісіне керекті құн үлесі
ғана. Еңбек өнімінің басқа бөлігін капиталист иеленеді. Маркстік ілімге
қарсы батыс теорияларында еңбекті ұйымдастыру мен басқару жағынан негізгі
көзқарас ретінде қарастырылады. Кейбір зерттеушілер қолөнер, технологиялық,
инновациялық деп еңбекті басқаруды бөледі, сәйкесінше индустрияға дейінгі,
индустриалды, ғылыми-техникалық вариантағы экономикалық өсу. Бұл жұмыс күші
ұғымын дене еңбегі және ақыл-ой, интеллектуалды еңбек түрлерін бөлудің
ерекше жіктелуі ғана, ҒТП дамуынан туындайды.

1.3. Еңбек рыногы: қызметі және жүргізу механизмі

Еңбек рыногы - бұл еңбек мөлшері және институттары, ұдайы өндірісті
қамтушы жұмысшы күші және еңбекті пайдалануды көрсететін экономикалық
механизмдер жүйесі. Барлық рыноктағы сияқты, еңбек рыногында да еңбекке
ұсыныс және еңбектің анықталған түріне сұраныс құрылады.
Еңбек рыногы кез келген жағдай-шартта қызмет етеді. Қарапайым шарты
жетілген бәсеке. Оның рыноктық сипаттамасы:
- кәсіпорындар саны көп болуы, керекті жалдама жұмысшыны жалдау үшін
өзара бәсекелеседі;
жоғары дәрежелі мамандандырылған қажетті жалданушылардың көптігі;
- еңбек рыногына бірде-бір жұмысшының немесе кәсіпорынның күшті ықпалы
жоқ.
Еңбекке жинақталған сұраныс жетілген бәсеке рыногында жеке фирмалардың
еңбегіне сұранысты жинақтау жолымен анықталады. Ал, фирма қанша жұмысшы
санын жалдау керектігі сұрағын шешеді, еңбекке сұраныс бағасын, яғни еңбек
ақысын анықтайды.
Еңбекке сұраныс бағасы шектік еңбек өнімділігінен тұрады, демек
өнімнің көбеюі қосымша еңбек бірлігін жалдау нәтижесінде алады. Қосымша
жұмысшы жалдау нәтижесінде алынған қосымша өнімді шектелген өнім дейді.
Шектік өнімнен түскен табысты анықтау үшін шектік өнімді өнім бірлігі
бағасына көбейтеміз. Осы табыс шектік өнімнен түскен шектік табыс деп
аталады. Шектік өнім, әрбір қосымша жұмысшыны жалдағандағы өнім шығару
көлемінің өзгеруін көрсетеді.
Шектік өнімнен түскен табыс, төленетін еңбек ақыдан жоғары болғанда
ғана, қосымша жұмысшы жалдауға болады. Сондықтан жетілген бәсекелестік
рыногында еңбекке сұраныс екі көрсеткішпен анықталады: жалақы және шектік
өнім құны.
Жалақы мөлшері мен жұмыс күшіне сұраныс мөлшері арасындағы тәуелділік
еңбекке сұраныс қисығы бір қалыпты азаю сызығын береді.
Еңбекке жинақталған ұсыныс халық санымен анықталады, оңдағы халықтың
еңбекке жарамды бөлігі, орта сағат санымен, бір жылдық істеген жұмысшы
жұмысы, жұмысшының еңбек сапасы жақтарын қамтиды.
Еңбек ұсынысы сұраныс сияқты, жалақы мөлшеріне байланысты, бірақ
байланысы басқаша. Ал жалақы түссе, еңбек ұсынысы да түседі.
Еңбек ұсынысы екі құбылыспен сипатталады: "орнын басу әсері", "табыс
әсері". Бұл жеке жұмысшының жалақысын көтергенде байқалады. Еңбек ақының
өсуі белгілі мезетте, еңбекке ұсынысты көбейтеді, бірақ жоғары деңгейге
жеткен кезде, одан ары қарай еңбек ақы өсуімен қысқарады. Жалақы көтерілуі
еңбек ұсынысын өсіруге де, кемуге де әкеледі.
Себебі: жұмысқа жалданатын адам еңбек пен бос уақыт арасын таңдайды.
Жұмыс табыс табуға мүмкіндік береді, бірақ бос уақыттан айырылады. Жалақы
көтерілген кезде, жоғары төлейтін жұмыс үшін, бос уақытты құрбандыққа шалып
жұмысқа ден қояды. Нәтижесінде еңбек ұсынысы өседі. Мұнда "орын басу әсері"
көрінеді. Болашақта жалақының өсуі "табыс әсеріне" жеткізеді, демек жоғарғы
табыс еңбекті емес, бос уақытты ынталандырады, осы жағдайда ең арзан тауар
ретінде қаралады. Сондықтан табыс өсуімен еңбек ұсынысы қысқарады.

Егер жалақы деңгейі төмен және тең болса, бұл жағдайда сұраныс
ұсыныстан көп болғаны және кәсіпорындарда жұмысшылар жетіспейді.

Еңбек рыногында жетілмеген бәсекелестік жағдайында профсоюздар (жалақы
ставкасы) мен үкімет ықпал етеді. Олардың әсер етуі.

ІІ. Еңбекақы және еңбекті жоспарлау

2.1. Еңбекақыны жоспарлау және реттеу

Қолөнерін басқару қол өндірісімен бейнеленеді, еңбек бөлінісінің бар
болуы (мысалы арба өндірісі темір ұстасы мен ағаш ұстасын талап ететін
еңбек бөлінісі және т.б.), өз бетінше жұмысшының командаға бірігуін,
бағынуын айтады.
Технократиялық басқару - қол еңбегінен машинаға өту кезеңін көрсетеді,
еңбек бөлінісін тереңдету, экономиканы қатаң формаға күштеу, еңбекті
басқарудың өзіндік түрін бөлу. Өзіндік материалдық базаның өзгеру жолында
(техниканың толық жетілуі) басқарудың бұл түрі біраз этаптан өтті.
Технократиялық басқаруға өту XIX ғ. соңында XX ғ. басында жүзеге асты және
Ф.Тейлордың атымен байланысты.
Тейлоризм тәсілдері: жұмысшы орындайтын әрбір операция
хронометраждалады, өлшенеді. Соның арқасында жұмысшылардың пайдасыз
қозғалысын жояды және ең керекті жетілген жағын таңдайды. Жұмыстың бұл
принциптері "еңбекті ғылыми ұйымдастыру" негізіне жатады.
Технократиялық басқарудың келесі кезеңі Т.Фордтың есімімен байланысты.
Фордизм үздіксіз конвейер өндірісіне негізделеді, бұл жұмыс қарқынын
тездетеді, шығынды төмендетеді, өндіруді көтереді және сонымен еңбек
өнімділігін арттырады.
XX ғ. 30-40 жылдар. Технократиялық басқаруға психологиялық және
әлеуметтік компоненттер кіреді. Әлеуметтік камту еңбек ақының минималды
деңгейін бекіту, мерзімнен тыс жұмысқа ақы төлеу, техника қауіпсіздігі және
басқалары енді. Бұл тап күресі және совет өкіметінің әлеуметтік жетістігі
әсерінен істелді.
50-60 жылдары. Технократиялық басқаруда "адамдық қатынасты" енгізді,
адамға өз бетінше және шешім қабылдауы ұнайтындығы, майда камқорлықсыз,
оларға құрмет және еңбегіне сай болу керек екені дәлелденді.
Сонымен қатар жұмыс ережесін қарастыру, жұмыс нәтижесіне марапат,
жұмысшының табыс бөлінісіне қатысуы және т.б, мүмкіндіктер туды.
Инновациялық басқару өндірістің жаңа технологиялық тәсілдерге өтуімен
байланысты, жоғары мамандандырылған "адам ресурстарын" тартуды талап ету,
өз бетінше шешім қабылдауға әрекет, жоғары өндіруді қамту ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбекті ұйымдастыру,қалыпты ету және еңбекті төлеу
Жалақы және еңбекті нормалау
Жалақы және еңбекті нормалау жүйесі
Еңбекті өлшеу және нормалау
Еңбекті ұйымдастырудың мәні
Еңбекті өлшеу және нормалау
Еңбекті ұйымдастыру, нормалау, төлеу
Процесстерді жоспарлау және диспетцерлеу
Еңбек қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау
Қызметкердiң еңбек қауіпсіздiгіне және еңбекті қорғаудағы құқықтары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь