Мәшһүр-Жүсіп шығармаларының көркемдік ерекшелігі

Кіріспе
Негізгі бөлім
1 М.Жүсіп шығармаларының көркемдік ерекшеліктері
1.1 М.Жүсіп шығармаларының тақырыптық идеялық ерекшеліктері
1.2 М.Жүсіп шығармаларының жанрлық ерекшеліктері
2 М.Ж.Көпеевтің шығармаларындағы көркемдік әдіс және бейнелілік
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Түсінік, сілтеме
Кіріспе

Ұзақ жылдар бойы халқынан қол үзіп, қалған терең мағыналы туындыларының бірі – Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармалары. Оның қанша жазылып, қаншасы жарыққа шыққаны, қаншасы жойылып, жоғалып кеткені белгісіз.
Мәшһүр Жүсіп ХХ ғасыр басындағы ақындардың аса бір көрнектісі. Саяси тәртіпті одан батыл сынаған ақын жоқ десек те болады. Ескіні сынағанда ол үлкен сатираның, саяси-лириканың ақыны, әділет, бостандық идеясын жырлағанда-романтик.
Мәшһүр Жүсіп Баянауыл жерінде туып, Бұхарда дін оқуын үйренген. Бірақ ол молдалықтан қол үзіп, «Дала уалаятының газеті», «Айқап» журналының бетінде елдің әл-ауқаты мен хал-жағдайына қатысты өлең, мақалаларын жариялап, қазақ ауыз әдебиетін көп жинаған адам. Көзі тірісінде бірнеше өлеңдер жинағы жарық көреді.
Оның шығармаларының басты тақырыбы – ұлт еркіндігі, жер мәселесі, содан туатын кедей шаруа тілегі, дін бостандығы, оқу-білім, патшалық тәртіп пен капитализм қайшылығы сынау, революция (көтеріліс) идеясын жақтау сияқты өз кезеңі үшін үлкен мәні бар халықтық-демократиялық мәселер болды.
«Қазақ жұртының осы күнгі әңгімесі» деген өлеңінде ол 1905 жыл революциясына үлкен үміт артып, келер жылы ату-асу саясаты басталған соң патшаның он жетінші қазандағы манифесінің бос сөз болып қалғанын сынаған қазақтың бірден – бір саяси күрес ақыны ретінде көрінеді.
Әдебиеттер тізімі

1. Абай тағылымы. Алматы, 1986, «Жазушы», 430б.
2. Алдабергенов Қ.М. «Бір туар дара тұлғалар», Павлодар, Арын Е.М., 2003, «Эко баспасы, 156-171 б Баткеева Б.Т.
3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. А., 1973, «Мектеп». 226б.
4. Әдеби мұра. // Құрастырушы Ү. Сүбханбердина Алматы, 1970.
5. Бейсекнов Б. М.Ж.Көпейұлының саяси-әлеуметтік қөзқарастары // «Ізденіс», 2000, №2, 187б.
6. Бөжеев М. «Мәшһүр-Жүсіп мұралары хақында» // «Жалын» журналы, 1974, №3, 127б
7. «Дала уалаяты» газеті, 1894, №2.
8. Дүйсенбаев Ы. Ғасырлар сыры. А., «Жазушы», 1970.
9. Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы, А., «Ғылым», 344б.
10. Кәкішев Т. Сын сапары. А., «Жазушы», 1971.
11. Кенжебаев Б. Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары. А., ҚКБ, 1958, 308б.
12. Көпеев М.Ж. Тіршілікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз. Қазан. 1907, 23б.
13. Көпеев М.Ж. Хал-ахуал. Өлеңдер жинағы. Қазан. 1907. 20б.
14. Көпеев М.Ж. Сарыарқаның кімдікі екендігі. Өлең, әңгімелер жинағы. Қазан. 1907, 26б.
15. Көпеев М.Ж. Таңдамалы. 1-том. Өлең, қисса, мысалдар. А., 1990. «Ғылым». 271б.,
16. Көпеев М.Ж. // Қазақ совет энциклопедиясы. А., 1975, 7-т., 554б.
17. Қабдолов З. Сөз өнері. А., 1976, «Мектеп». 374б.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том, 1-кітап. А., 1960. «Ғылым», 581б.
19. Қазақстан Ұлтгық Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар қоры. 1170, 1173, 1177, 1178-папкалар.
20. Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. А., «Жазушы», 1968, 288б.
21. Құнанбаев А. Шығармалары. 2-томдық. А., «Жазушы», 1986.
22. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., Мектеп. 1988, 87 б.
23. Мәшһүр-Жүсіп Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік, ПаУ, 1999, 73б.
24. Жүсіпова Г.Қ. Мәшһүр-Жүсіп өлеңдерінің жанрлық ерекшелігі // «Сарыарқа самалы» газеті, 1195, ?5, 15б
25. Жүсіпов Н.Қ
26. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. А., «Ғылым», 1990, 200б,
27. Нұрғалиев Р. Айдын. А., «Өнер», 1985, 400б.
28. Нұрғалиев Р. Телағыс. А., «Жазушы», 1986, 440б.
29. XIX ғасырдағы қазақ ақындары. А., «Ғылым», 1988, 352б.
30. Сүтжанов С.Н. Мәшһүр мұрасы, Павлодар, 2001, 36-69 бб.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Мәшһүр-Жүсіп шығармаларының көркемдік ... ... ... 2006
Жоспар
|Кіріспе | ... ... | |
|1 ... ... ... ерекшеліктері | ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ерекшеліктері | |
|2 ... ... ... әдіс және ... | |
|Қорытынды | ... ... | ... ... | ... ... бойы ... қол ... ... ... ... бірі – Мәшһүр Жүсіп ... ... Оның ... ... ... шыққаны, қаншасы жойылып, жоғалып кеткені
белгісіз.
Мәшһүр Жүсіп ХХ ғасыр басындағы ақындардың аса бір ... ... одан ... ... ақын жоқ ... те ... ... сынағанда ол
үлкен сатираның, саяси-лириканың ... ... ... ... ... ... ... туып, Бұхарда дін оқуын үйренген. Бірақ
ол молдалықтан қол үзіп, ... ... ... ... ... ... ... мен хал-жағдайына қатысты ... ... ... ауыз ... көп жинаған адам. Көзі тірісінде бірнеше
өлеңдер ... ... ... шығармаларының басты тақырыбы – ұлт еркіндігі, жер мәселесі,
содан туатын ... ... ... дін бостандығы, оқу-білім, патшалық тәртіп
пен капитализм қайшылығы сынау, революция (көтеріліс) идеясын ... ... ... үшін үлкен мәні бар халықтық-демократиялық мәселер болды.
«Қазақ ... осы ... ... ... өлеңінде ол 1905 ... ... үміт ... ... жылы ату-асу саясаты басталған соң
патшаның он жетінші қазандағы манифесінің бос сөз болып ... ... ... – бір ... ... ақыны ретінде көрінеді.
Ақын бостандық күресіне түскендерді арыстанға теңей келіп, қалың
бұқараны да ... ... ... ... шырмап отырған патшалық
тәртіпке бұдан артық қарсылықтың болуы ... ... Бұл ... Мәшһүр
Жүсіптің діни түсінігі мол бола тұрса да, ол революциялық сананың жыршысы
болды.
Профессор Бейсенбай Кенжебаевтың: ... ... ... ... ... ... жаман мінездерін, қазақ арасындағы феодализм
қалдығын, би-болыстарды, патша өкіметінің чиновниктерін сынайды» - ... өте ... ... деп ... ... ... менің ой-пікірімше ... ... ... шығыстың ұлы шайырларының, Абайдың үлгі-өнегесі, озық ... ... ... ... мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, филология
ғылымдрының докторы, ақын Әбділда Тәжібаев: ... ... ... ... ... ... жан жоқ. Әрі ... әрі ақылғой жан, ұлы Абайға
ілесе шықты да осы данышпан ұстаздың ... ... ... ... да ... ... деп ... талғапты.
Ақынның адам өмірі, тіршілік туралы өлеңдерінен өзі өмір бойы ... ... ұлы ...... жырау шығармаларының әсерін сезінуге
болады.
Үш жасынан бастап, жетпіс үш жас ... ... ... өмір сыры мен ... ... ... жүйелеп айту бар.
Жалпы ақын шығармаларына зерделей қарап, тереңірек үңілсек, поэзияны
жан сезім емес, үлкен ... ... ... ... ... ... ... идеясын жырлағандығын айқын сезінеміз.
Сондықтан да Мәшһүр Жүсіп «1905 жылдың ... ... ... ... ... қозғалыстың басты ақыны», деп
бағалаумызға ... ... ... ... озық ...... «Шайтанның саудасы»
өлеңінде шайтан 5 есек, 10 кашырға жүн артып базарға бара жатады. Оның
бірінде ... ... ... ... ... ... ... ұрлық
сияқты заттар бар; Ғайса жолығып, «Мұның ... ас, ... киім ... ... - десе, шайтанның заттарын би-болыс, ұры-қары, бай-молда, ишандар
бір сәтте қағып әкетеді. Бұл сол кезеңдегі ... ... ... ... заманын сынайтын сатира.
Ақынның мысал өлеңдерін негізгі ой желісі шығыстың ұлы ақындарының
бірі Румидың «Ұрланған қой ... ... ... шах қақанда
тағы басқа өлеңдеріндегі әлеуметтік қоғам шындығын бейнелейтін сатирамен
бір ... ... мен ... ... ақын ... ... осы екі ... отырып суреттеген. Бұлбұл ұзақ күндер бойы қызыл гүл мен таңның
атуын ... ... ... ... ... түз ... құстарын
ұстайды, жыртқыш бейнесінде көрсетілген. Мұнда да билеуші ... ... ... алынған. Сол сияқты «Тырна мен ... ... ұлы ... аудармаларындағы «Есек пен бұлбұл», «Қарға мен түлкі», т.б. қазақ
ақындарының мысал өлеңдерін үндестік тапқан.
«Жарты нан хикаясы» атты ... ... ... аты ... ... ... ... қара сөздерінің, даналық мәйегімен төркіндес.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев тің өмір сүрген тұсы – бір ... ... ... елі барымталап, шетке шыққан жылқы-сиырын айдап алып, сіңіріп кете
беретін, әлсіздің күні ... ... сөзі ... ... ... ... Жүсіп:
Өсекті қожа, молда айтады.
Басқадан олар тіпті оңды айтады.
Арасын ағайынның балдай тәтті,
Дау – ... ... ... деп ауыл ... шала ... ... маяз, тек «жаназа» шығарсақм
дегенді білетін молда мен ... ... ... ащы шындықты осылай
бейнелейді. Өйткені, Мәшһүр ... ... ... көп жерге тарап
кеткен, ақынның бұл кезде бірнеше кітаптары шығып, елге танылса, екіншіден
көне ... ... ... ... ... ... «ғұлама»
атанғаны, жұрттың айрықша құрметіне бөленгені белгілі. Осындай оқығаны ... да мол ... ... иесі ... ... ... бір қасиеті-
молдалық құрмауы. Халқын жан-тәнімен сүйетін ақындарға тән қасиет, қарақан
басының қамын ғана ойлап қоймай, өзгелердің де ... үшін қара ... ... ... ... ел ... пысықтарына жақпай қалатын
кездері болған.
Мәшһүр Жүсіп:
Кейде мен көп сөйледім ... ... ... соң ешкім қақпай,
Туысқа тура жолды айтамын деп,
Жалғанда жалғыз қалдым жанға жақпай,
- деп күйзелген ... ... ... ... ... ... өмір ... кезеңі әлеуметтік сілкінулер мен жаңаруларға
толы дәуір еді. Әрқилы қайшылығы мол тарихи-саяси жағдайлардың аса күрделі
сыр-сипатын терең түсінуге ... ... ... өресі жете
бермейтіні белгілі. Солардың ішінен суырылып ... ... ... ... ... дұрыс таразылай білген Мәшһүр Жүсіп секілді
қайраткерлер демократтық бағыттағы ... ... өз ... арманы мен тілегін, күйініші меі сүйінішін бейнелеуге ... ... ... ... Әрине, бұл ретте олар Абайдың эстетикалық-
көркемдік принциптерін творчестволық жігермен ... ... ... Абай ... ... әдіс аясындағы
әдебиеттің алуан салалары дәуір талабына сай жанр жағынан да, түрі жағынан
да молайып байи түсті.
Бұл ретте ... ... ... ... мақсаты айқын қаламгерлердің
қай-қайсысы болсын дәуір талабын жіті сезініп, азаматтық жүрекпен терең
толғауының ... ... ... алға ... ... де ... шешімін табуға үмтылған көзі ашық, көкірегі ояу кайраткерлер
халық өмірінің қат-қабат ... мен ... ... ... ... ... ... өз туындыларының өзегіне
айналдырды.
Міне, осындай ... ... ... ... ... көп ... Оның ... мен әңгімелерінің арқауы-жеке адам
болмысы мен қоғам өмірінің байланысы, соған орай ... ... Бұл ... қаламгердің өз кезінің санасы сергек, ойы озық
ағартушысы ретінде орны айрықша.
Бұл шығармашылығы жарты ... (XIX ... ... ... ... ... жуық ... қамтитын Көпеевтің дүниетанымы
өте күрделі. Тел туындыларында өз ... үшін ... ... ... ... ел ішіндегі ұнамсыз қылықтарды сынап, би-болыстар мен патша
әкімдерінің ... ... ... ... ... мәдениет мен
өнерді көтеруге шақыруы парасаттылығын, озық ой-көзқарасын байқатады. Оның
айғағы – «Дала уалаяты» газеті мен ... ... ... ... ... және Қазан қаласында басылып шыққан кітаптары. Керзаманда
«Аяғын көсіле алмай, қолын соза алмай, құрттай быжынаған ... ... ... ... ... ... ... кесті көмпіс, жетекші
қылып алған жүрттың ортасында жүріп сөйлеген Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ... ... ... бұғауда ұстамақ арман ниетіне ашық
карсылық білдірген ақынды патша өкіметі ... ... ... ... деп ... Бұл ... белгілі ғалым, марқұм Б.Кенжебаев былай
дейді: «Мәшһүр Жүсіптің бұл ренжу, өкінулері оның ... ... ... көп ... күйреуінен, патша өкіметі оргаңдарының оны
қуғындауынан, кітаптарын ... ... ... салуынан (Цензур
М.Ж.Көпеевтің «Сарыарқаның кімдікі екендігі» кітабын ... ... ... ЦҒА ... ф.969, оп.1. п.49. стр. 49-50) деп ... керек.
Ел тағдыры туралы толғаныс ақынның төл туындыларының қай-қайсысынан да
айқын аңғарылып, азаматтық кредосын ... ... ол ... ... ... ... ойын ... өзінің қоғамдағы орнын
белгілемекші болады Арманын ашық айта ... ... ... ... ... ғой өмірімді тауысқандай,
Мерт болдым айға шауып арыстандай
Сұңқардай биік тауды мекен қылмай,
Шықылықтап көзге түстім сауысқандай,2 –
дейді. Ақын алға ... ... ... ... ... ... ап-рахмет нұрын шашар, үстім су болады деп надан қашар» дей келіп:
Бұлттай жауатұғын менің өзім,
Көкірегім қан, жаспенен ... ... ... тамшысындай,
Ғаламға дастан қылып айтқан сөзім,3 -
деп, өзін ... ... ... ... ... Ойын ... Мәшһүр Жүсіп бұлбұлды қаршығаға кездестіреді. Ол ... ... ... оң ... патшалармен ойнассың беделің артық,
қадірің мол, мен қызыл гүл іздеп зарлаймын, оның ... не ... ... көре алмай, «хасіретім көп» дейді. Бұлбұлға жауап берген қаршыға:
Аузыңды ақылың ... ... ... сабыр қылып бағар едің.
Тілі жоқ сықылды мылқау болсаң,
Бір күнде мың мұратты табар ... ... өзі ісін ... ... ... қылығын келемеж қылады.
Бұл сөздерге бұлбұл қатты қынжылады, атақ құмар қан құмар ... ... сұға ... ... Бұлбұлды жақтаған ақын ойын:
Құс болсаң, бозбалалар бұлбұлдай бол,
Табылар іздегенге бір қызыл гүл,5 –
деп түйіндейді. Яғни ... үшін ... ... алға ұмтылған адам мұратқа
жетеді дегенді меңзейді. Болашақтан зор үміт ... ... ... ... сарын бар.
Сонымен қатар, романтикалық лирикасында ол каршыға ... ... ... ... жеп ... ... ... суреттесе,
оған қарама-қарсы ұзақ түнде атар ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Карымды калам иесінің осы тақілеттес шығармасының бірі - ... ... ... ... Бұл ... да сол тұстағы елді
сорлатқан әлеуметтік ... атап ... ... ... ... кеткендігі, елді неше түрлі ... ... ... ... ... халықтың игі жақсыларын арыстанға, ку-пысықтарды
түлкіге теңеп, ... ... ... ... болып калғанын көрсетеді.
Сөзінде бай адамның мін болмайтынын мысқылдап жазады. Ақынның өз ... ... ... ... болса, мол табады мініңізді.
Бұл күнде тіл сөйлемей, мал сөйлеген,
Көре бер өйтіп-бүйтіп күніңізді, -
деген қорытындысынан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... шайырдың көптеген
шығармаларына сатиралық сарын, өткір сарказм тән. Мәселен, ... ... ... отырған құбылыстың ішкі мәніне тереңдей үңіледі және сол
кеселдің туындап жатқан төркінін тап ... дәл ... ... ... мен бет-бейнесі көп ретте оны
тудырған дәуір сипатымен тығыз байланысты. Ендеше ... ... ... ... бағыты айқын да өткір ... ... ... ... тереңдеуі заңды.
М.Ж.Көпеев Европадағы, өте-мөте Ресейдегі саяси хал-ахуалмен ... ... ... даласының отарланып жатқанын, ел ішінде бұзықтық
әділетсіздік көбейгенін жіті көре ... ... ... қалып бара
жатқанына қатты күйінгендіктен ең алдымен ел өмірінің қайғысын, саяси-
тіршілігін, бостандықты, ... ... ... ... ... 1903 жылы ... ... былай дейді:
Қызыл гүл жасарсайшы солып жатқан,
Әр нәрсе шағымызда болып жатқан.
Жақсылық ойлаңыздар біздің халық,
Тастаңыз жамандықты ... ... ... осы ... ауыз ... ... ... ел билеген хакімдер де,
Жыландай зәрін төгіп сорып жатқан.
Бас ... ... ... ... ... жатқан.6
Ақын чиновниктерді қиянатшыл, зорлықшыл, ... ел ... ... ... төккен жыланға», «тырнағымен бүрген бүркітке» - ... ... ... ... ... ... өлеңінде бұзық, қиянатшыл
ұлықтарды сықақтап, уытты теңеулер арқылы ... ... ... аждаһардай ауылнайлар,
Беліне ақ киізден күйік байлар.
Цифырын бес тиының бес теңге деп,
Кедейдің хат білмеген соры қайнар.
Мойнына сары жезден ... ... неше ... ... ... қара ... билер отыр,
Жемтігін өлексенің қоршап алып.7
Ауылнайды «айдаһардай» аранын ашқан жалмауыз деп, ... ... ... ... ... ... етіп ... Билерді «мойынына
сары жезден қарғы таққан» десе, екіншіден, ... ... ... ... ... озбырлар деп жерлейді.
XX ғасырдың бас кезінде қазақ даласында әлеуметтік теңсіздік, ұлттық
езушілік, әсіресе, ... ... ... Бұл ... тайталас-тартыстар
мен әлеуметтік қайшылықтар шиеленісе түсті. Өз кезінің ең бір ... ... ... ... ... ... деп шенеген
болатын:
Бөлініп жұрт екі жақ партиялап,
Қалмайды ұрғашыдай сол қиялап.
Басқа орын босағадан тимейтінді,
Бас қылып, бас ... ... екі ... топ ... ... ... шоқ көбейіп.
Болмаса малға зиян еш пайда жоқ,
Атарға бір мылтық жоқ, оқ көбейтіп.8
Мэшһүрдің әсіресе, кітаптарына (Қазан қаласында шыққан-С.С.) ... ... ... міндері, қараңғылық пен надандық, өткір сынға ... өзі ... ... ауқымы мен көркемдік нысанасын,
айшықтары мен бояуларың саяси лириканың салмағы басым екенін, бір ... ... ... айқын аңғартады
Шайырдың ағартушылық сарындағы өлеңдері де ... Оның ... ... әлеуметтік және рухани тыныс-тіршілігін,
олқылықтарын терең түсінгендіктен еңсесі биік ел болуға ... ... ... ... ... ... деген өлеңінде:
Жатқандай тәтті ұйқыда қазақ халқы,
Айыра алмай жақсы менен жаман парқы.
Баласы дін мұсылман ... өз ... ... ... ... ... ойын әрі қарай дамыта түсіп, былай дейді:
Өнерге ғылым-білім болсаң жерік,
Берілер ақыр бір күн басыңа ерік.
Көп ... көз ... ... ... ... саған серік10
Мәшһүр жұртшылықты адал еңбек етуге, рухан көтерілуге шақырып қана
қоймай, халықты жарыққа ... ... ... деп ... ... ... ... заманының барлық болмыс-бітімін, бүкіл қазақ халқының
тыныс-тіршілігін, рухани және ... өсу ... ... ... ... ... ... қаламгер. Оның «ұйқыда жатқан» қараңғы
халықты оятпақ болып, жұртына жақсылық пен ... ... ... ... ... ... ... тырысқан туындылары бұған толық куә.
Егерде ісі жақсы, болса ұнамды,
Талап қып ыждахатпен бас қадамды.
Айна қыл өзінді-өзің ... ... ... көп ... ... акын ... ойлай-ойлай басымда ми» деген өлеңінде. Бұл - туған
халқының ... ... ... ... үшін ... ... ... қана қоймай жанын ауыртқан сол дертке шипа іздеп, қалың бұқараны
ғасырлар бойғы бойкүйездіктен, сауатсыздықтан арылып, өнер мен ... ... ... ... ашуға шақыруы-қайраткерлік қарымы мен құлашын байқатады.
Әрине, М.Ж.Көпеевтің ... ... оның ... саласындағы
туындыларында әсіресе айқын сезіледі. Ол өз түсындағы ел тіршілігіне көз
жүгіртіп, мынау ... ... ... деп ... өз ... ... айта ... Мысалы, оның «Адам екі түрлі» атты ... ... адам бар ... ... ағашы сықылды,
Жемісінен дүние жүзі баһра алады.
Бір адам бар терек ағаш сықылды,
Отқа отын болғаннан басқаға жарамайды.
Ақын жақсылық пен ... ... ... мінез-құлқы мен жеке қасиеттері
туралы ой толғайды. Ол адам бойындағы адамгершілікке жат ... ... ... суреттейді. Бұл сипат оның «Жалқаулар туралы айтқаны»,
«Кедей ... кері ... ... мол» «Жеткізер, құдай, пенде қылса талап»
және т.б. өлеңдерінен айқын аңғарылады. Бұл шығармаларында ол:
Балалар, жалқау ... оқы ... ... оқымасаң көз бен қабақ.
Айрылса оқу оқып, білгенінен,
Біз оны деп ... ... ... ... ... еңбек етуге, оқу оқып, білім алуға, сөйтіп ілгері
ұмтылуға үгіттесе, енді ... ... пен ... ... ... ... кері ... ұйқысы мол,
Сайрап келіп тұрады үш қара жол.
Кедейліктің бір ... ... ... ... бар ... үзбейді қол.
Шайыр кедейліктің түп тамыры еріншектікте деге қорытынды жасайды. Немесе:
Парқы бар жақсының да ... ... бола ма ... ... ... мен ... бе,
Жамандық қанша болса тапшы менен, -
деп адамгершілікті мадақтап, жат қылықтарға жирене қарайды.
Мәшһүр Жүсіп өзінің алдында өмір ... ... ... Шоқан,
Ыбырай, Абай секілді демократияшыл ... ... ... ... ұмтылудың жолын ұсынды. Ол әлеуметтік прогреске жетуде еңбек
шешуші роль атқарады деп білді. Сондықтан ... ... ... ... адал да ... еңбек етуге шақырады.
М.Ж.Көпеев реалист ақын ретінде өзі өмір сүрген дәуірдің ғана бейнесін
суреттеп қана қойған жоқ, сонымен ... ... ... ... ... Оның шығармашылығының өн бойынан туған ел-жұртының адал перзенті,
халқына еңбек етуден еш жалықпаған ойшыл ақынның азаматтық ... әрі ... ... жете ... ... ... айқын көрініп отырады.
Заман мен адам жайындағы тек қана шындықты айтқан ақынның лирикалык
«мені» өзгеше сипатқа ие ... Ол ... ... ... да, ... да тереңірек ойланады. Мәселен, «Мәшһүрдің сөзді киіндіріп...» деген
өлеңіндегі мына жолдар соның толық айғағы:
Аузына кейбір жанның қыдыр дарып,
Ие бар тұратұғын ... ... ... ... сол садаптан алған жарып, -
деп ақындық сөзді «гауһарға», «бау-ағашқа», «үлпілдеген қызыл гүлге»
теңеумен ... оның қара ... ... ... ... ашып
береді. Ақындық өнерді өте жоғары бағалаған шайыр өлең туралы өз түсінік-
толғамдарын ортаға сала ... ... ... жалпы өнер
атаулының қадір-касиетін, ерекшелігін жырлай отырып, өнер адамдарынан елдің
жоғын жоқтап, мұңын айтуын қалайды. Сөз ... ... ... ... қыл
дегенді айтады.
Шындығында өнерде өмірмен байланыссыз ешнәрсе жоқ. Демек, қандай да
суреткер болсын, өз дәуірінің ... ... ... ... сол өз ... қатынасы бірдей болмақ емес. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... суреткердің
қай-қайсысы да озбырлыққа қарсы қайрат қылғанмен күйретуге қауқары жетпей,
трагедиялық күйлерге ұшырап отыратыны тарихтан мәлім. ... ... ... Мәшһүр де көп кешті. Надан ... ... ... оның ... ... да көп ... тигізді. Мұны ақынның өзі де терең
сезінеді. Сондықтан да ол бір ... ... деп ... дария болғанда, қолым-қайық,
Өз өзімнен боламын Еділ-Жайық.
Айдын шалқар көл ... ... ... ... қу ілген мен-бидайық.
Ақын қоғамдағы өз орнын осылайша айшықты теңеу, бейнелі ... ... Сөз ... сипаты мен қоғамдық қызметі жайындағы өлең-
жырларынан да Мәшһүрдің азаматтық, ақындық тұлғасын айқын аңғарамыз.
Задында, ақынның ... ... ... сол ... ... ... мүддесімен ұласып жатады. ... ақын ойы, жыры ... ... ... сол ... ... ... мұрат-аңсарымен бірге ұштасып жалғасары хақ. Бұл пікір
М.Ж.Көпеев шығармашылығына да қатысты десек, асыра айтқандық емес.
Мәшһүрдің ... пен ... ... өзі ... ... ... ... де
маңызды ой қорытқан туындыларының қатарына «Мәшһүрдің қырық алты жасында
сөйлеген сөзі», «Ақ кағаз, ... ... ... жоқ ... ... т.б. ... жатқызуға болады.
М.Ж.Көпеевтің азаматтық әуендегі шығармаларында, «қазақ», «алаш» деген
сөздер жиі қолданылады. Ел жұрты үшін неге ... да ... жаны ... қаяу ... олай деуі ... да. Себебі:
Бірлік қыл, басыңды қос, пайдаңды ойла,
Қазағым, қайран халқым, бауырларым, -
деп ет-жүрегі елжіреп, туған халқының тағдыры мен болашағы ... ... ... ми ... Мәшһүрдің солай деуге құқы бар. ... ... озық ... ... алған Мәшһүр өз халқының арманы мен
тілегін өзге жұрттардың ... ... ... жоқ. Өз ... ... тең құқылы болуын қалаған Мәшһүр Жүсіп поэзиясындағы ... ... әуен осы ... ... бой ... ... бұл сипаты өз дәуірінің идеологиясының
ықпалынан шыға алмаған бірқатар ... мен ... ... ... Ақынның демократтық, ағартушылық бағыттағы ой-пікірлері орысқа,
Россияға қарсы көзқарас есебінде бағаланды. Іс жүзінде ақын ... ... ... ... ... мен ел билеу жүйесіндегі
әділетсіздікке деген қарсылық ... кең ... Ол алаш ... ... ... ... халіне күйніп, ұлтжанды от сезімін
өлең жолдарымен қызына өрнектейді:
Байланып қорыққандықтан жүрді тілім,
Қазағым, ... ... есіл ... кеп, қара шекпен крестьян,
Жеріңді қылмады ма тілім-тілім,11
Қайраткер ақын қазақтарды отарлануға мойынсұнған құлдық ... ... ... ... Азаматтық, ұлтжандылық ... ... ... Жүсіп ежелгі түркі тайпалары ... ... ... ... ... ... ... болып, ұлттық қасиеттерін жоғалта, рухани ... ... ... ал, тұман түспей тұстасыңды,
Жолдас бол, сынап алып қостасыңды
Баласы дін-мұсылман ұрандасып,
Қосып кісі санына, қос басыңды, -12
деп, ақын бүкіл түркі ... ... ... ... отаршылық
бұғауынан құтылу жолын іздейді.
Сөйтіп, шайыр меңіреу күйдегі ... жаны ... оны ... және мәдениет, өнер-білім өріне ... күш ... ... жеке басының күйігінен артық санап, барлық күш-қайратын, ақыл-
ойын жұмсап, халқын қалай да іргелі елдер ... ... ... ... енді ... ... ... кешкен жайттарды әңгіме етіп,
өзінің өмір туралы толғаныстарын ортаға салады. Оны «Мәшһүрдің қырық ... ... ... ... ... жылы мен үш ... ... атты
қалай алғандығы туралы», «Мәшһүр Жүсіп алпыс сегіз жасында сөйлеген сөзі»,
«Мәшһүр Жүсіптің ... үш ... ... сөзі» атты туындылары
өмірнамалық шығармалары еді ... те ... ... ... ғұмырын
халқының бақыты үшін сарп еткен саналы адамның жан ... ... ... Өмір жайлы, жалпы тіршілік атаулы ... ... ... ... ... ... ... Жүсіптің алпыс сегіз жа
сында сөйлеген сөзі» ... ... ... зәрін,
Тыныштықпен тата алмады ешкім нәрін.
Көз соқыр, құлақ саңырау болғандықтан,
Біз білдік қызық дәурен соның бәрін.13 –
деген жолдардағы философиялық пікірлер ... ... рас. Ал ... биыл ... ... ... түгіл, маған жалған жоқ қой түсте.
Өткіздім мен өмірді босқа шаршап,
Салумен ақ қағазға шимай кесте,14 –
деп, өз өмірінің көріністерін ... ... ... ... ... ... даму ... мен
өзгешеліктері бар десек, М.Ж.Көпеев те әдебиеттің осы ... ... үлес ... қаламгер. Оның ақындық творчествосында мысал шығармалар
да баршылық. ... ойын ... әрі ... ... жеңіл жеткізуге
қолайлы бұл жанрдың ... ақын ... ... ... ... деген шығармасы соның дәлелі. Бұл-ақынның сол кездегі
қазақ қауымының жөнсіз әдет-ғұрыптарын, өрескел қылықтарын, дін ... ... ... ... мен ... ... ... әшкерелеген көрнекті де көлемді туындысы. Ақын ел тағдырына
қатысты көптеген ойын ащы сөзбен ашына айтады.
Шығарманың мазмұны мынадай: он ... бес ... жүк тиеп ... ... ... ... «не ... келесің» деген сұрағына
шайтан: «Есектерге артқаным жала мен ... ... ... ... ... ... ... молдалар, кедейге күн көрсетпей
жүрген ұлықтар талап әкетеді,» - деп ... ... ... бұл ... ... Бірақ шайтанның сөзі шындыққа айналып, тиеп әкелген «өсек-
жалалары мен өтіріктерді» тез ... оңай ... ... ... қашырларға артқан жүгі басқаша екен. Оны ... ... яғни дәм ету, ... деген сөз. Бір қашырға артқан жүгін
шайтан қайыршылар мен ... оңай ... де, ... ... ... ешкім алмай дағдарып тұрған кезінде оларға да алушылар
табылады:
Бір қашыр жүк бәріне ... ... ... ... ... бұл ... өмірі бейнеттеніп мал тауып көрмеген ақсақал,
қажы, қожа-молдаларға өткізеді.
Ақырында, Ғайса жеңіледі, шайтанның айтқаны дұрысқа шығады, адалдықтың
діннің тұтқасы саналатын ... ... ... ... ... күншілдікті, зұлымдықты сатып алушы болып шықты. Поэманың ... ... ... ... ... ... «заман азды, дін бұзылды,
адамдардың ішінде ... әділ жан ... ... ... ... ... болып кетті» деп уайымдайды. «Осыларды айтушы дүниеде жалғыз мен ғана,
ең ақыры өзімнің ... да ... ... қатарына жазылып кетті», -
дейді.
Жазбагер қызғылықты оқиғаны шығармаға аркау етіп, одан өзіндік ... ... ... ар мен жан ... ... идеясы ерекше сипатқа
ие. Жалпы, бұл-сюжеті қызық, әрі қоғам кеселдерін әшкерелеген ... ... ... толы ... шығарма.
Ал, «Жарты нан хикаясында» абайсызда айдаһарға душар болып, енді содан
құтылудың жолын іздеген адамның айла-қаракеті ... ... ... ... ... ... ... сырттай жамандаудан аулақ. Ол
өз ойларын құр баяндап та айта ... ... ... арқылы ұтымды,
әсерлі етіп жеткізуге тырысады.
Мәселен, өлеңде сандықтан ... ... ... ... ... ... ... жасаған адамды жұтпақ болып төнуі ... ... ... ... өзге түгіл өзіне қолғабыс еткен адамға да опа ... оған ... ... даяр ... адамдар бары еске ... ... ойын ... келіп:
Жамандық қайдан туар, тілден туар,
Әркімде ақыл болса, тілін буар.
Шығарсаң бір ... сөз сен ... ... бол сені ... -
дейді. Ақын белгілі оқиға желісін мысалға ала ... ... ... осы ... ... ... халыққа танымал мотивтерді
алуында үлкен мән бар. Мысал жанры қазақ халқына да ... ... ... ері
таныс дүние болғандықтан ғибрат айтып, дұрыстыққа шақырудың ең бір ... ... ... ... ... шумақтары алдыңғы айтылғаннан шығатын ой-
түйіні, ақыл-насихат болып бітеді де, ... ... ... ... «Тырна мен қасқыр» деген мысалда сүйекке ... ... ... ... құтқарған тырнаға алғыс айтудың орнына тап беріп жеп қоюға
даяр болғанын суреттей ... ... ... ... ... менің сөзіме енді.
Ашығып неше күндей жүрген қасқыр,
Ұялмас тап беруге өзіңе енді, -
деп түйіндейді.
Шайыр өз заманындағы озбырлыққа, ... ... ... ... ... қарсы шыққан күрескер. Оның мақсаты-
қоғам өміріндегі зиянды, жексұрын ... ... ... ... ... ... ... өнер-білімге, кайырымдылыққа,
еңбек сүйгіштікке тәрбиелеу болды. Осы мақсатын іске ... әр ... ... ... ... қонымды,
түсінікті етіп жеткізу үшін ақын айтыс түріндегі ... ... ... мысал ретінде «Мәшһүр Жүсіптің тырнамен айтысы», «Мәшһүр
Жүсіптің ала қарғамен айтысы» секілді ... ... тиек ... те
жеткілікті.
М.Ж.Көпеев мысалдарына тән бір ерекшелік - олардың ... ... ... ... алып, әлем халықтары әдебиетіне кеңінен тараған
ежелгі танымал мотивтерден ... ... ... ... жазыла беретін мысал
жанрының типологиялық дөстүрін сақтай отырып, шайыр өзіндік ... ... ... көрінуге тырысқан. Мәселен, «Қасқыр мен
тырна» жайындағы мысал ... пен ... да бар. ... ортақ сюжет желісін шығармасына арқау етіп қана қоймай, одан
өзіндік пікір түйіп, оны ортаға салса, Мәшһүр ... мен ... ... ... ... ... қана ... Яғни тұжырым жасауды оқушының
еншісіне қалдырады. Бұны-айтылмыш ақынның өзіне тән стиль ерекшелігі десек
те болады. «Аңқау адам ... ... ... ... ... «Жыл ... ай» ... мысалдары бұл пікірімізді растай түседі.
Бір сөзбен айтқанда, мысалдарының ... ... ... ... ... ете ... қызықты сюжетті ... ... ... сомдағанын, адамгершілік пен ізгілікті жоғары
бағалайтынын айқын аңғарамыз.
М.Ж.Көпеев өз тұсындағы ақындар ... ... ... ... ... ... шығыс әдебиетін жетік білу оған көп ... ... ... бірі - ... ... тілі мен
композициялық құрылысына қарағанда, шығыстық сюжетті қайталамай, ... ... ... ... ... Бағдат, Шынмашын аттары
аталып, оқиға сол жақта болып жатқанмен, Мәшһүр түпнұсқаны өзінше өңдеп,
моральдық, әділдік, ... ... сөз ... ... ... ... ... әділдік баянды болғаны түсіндіріледі. Дүниеге сатылып
зұлымдық істегендер, кісі қанын жүктеген мансапқорлар әшкереленеді. Қисса:
Жігітке өнер ... қиын ... ... ақын биыл ... ақ ... ... шимай,
Қиссасын Гүлшат-Шеризат қылдым кеңес, -
деп, бес шумақ кіріспеден басталып, негізгі ... ... ... ... ... мотивінен басталып өрбейді. Көркін атты патша бір
перзентке зар болып жүргенде, құдай ... ... ... жүкті болады.
Оқиғаны шиеленістіру мақсатымен автор ... ... тән ... ... тумай тұрып, әкесінің аңға шығуы. Сөйтіп, Көркін патша
аңға шығып, арыстанмен ... ... ... ... қайтыс болар алдында
жақындарын таныстарын жинап: «Құдайдан тілеп алған баланың дүниеге ... о ... ... шекпекпін. Ханымнан ұл туса, орнымды басып патша
болсын, қыз туса, қабағын шыттырмай ... ... ... ... ... ... ... деп өсиет айтады. Парахзат патшаға
берген уәдесінен таяды. Ханым ұл тапса, ... ... ... ... арам ой ... ... Бұл істі орындауды нөкері Барысқа жүктейді.
Барыс он жігітті сатып алып, оларға ханымды ... ... ... ... ... ... отырған» ханымды аулаққа апарып, кескілеп
өлтірген жендеттер табанда ... тап ... ... ажалға ұшырайды. Олар
өлтіріп болғанша, босанып үлгерген ананың ... ... ... жылайды. Жендеттер қолынан өлген ханым қасиетті адам дәрежесінде
сипатталады. Кеудесінен «бұлақтай аққан сүт» ... ... ... ... ... қалған бала ана сүтін қорек етіп аман қалады.
Автор енді еш ... жеті ... ... ... ... Парахзат
жайын сөз етеді. Күндердің күнінде Парахзат жаман түс көреді. Түсінде бір
айдаһар ... ... ... күйдіріп, шаһарға төніп келеді екен.
Айдаһар халықты еңді жұтамын дегенде, көктен бір ... ... ... ... мұны ... есі ... ер ... көрген түсінің шешуін айтып: «Інжу-маржан-ақылды әрі
сұлу қызың, айдаһар боп төнген бәле-жаладан өзіңді сол құтқарады», - дейді.
Парахзат көп ... ... ... ... болатын пәле-жаладан
құтқаратын осы деп түсінген әкесі, қызына арнап, арнайы сарай салдырады.
Мәшһүр Жүсіп әңгіме желісін орманда ... ... ... ... ... анасының қасында, иесіз жерде жалғыз қалған баланы үштен беске
келгенше ... ... оны ... адам ... ... келесі эпизоды баланы ... ... ... ... басталады.
Сағит балаға асыраушысы арыстан болғандықтан Шеризат деп ат қояды. Ол
жасынан ғылымның неше түрін үйреніп, білімді, ақылды ... ... ... ... ел аралап жолға шығады. Шешесін өлтірген ... ... ... ... орай ... ... ... түседі.
Шеризат сарайда сайран салып жатқан сол патшаның қызы-Гүлшат аруды көреді.
Ақын Гүлшаттың сұлу ... ... ... ... қаракөз,
Қалам қасты, нұрлы жүз.
Ақ бетіне пар келмес,
Сарт тоқыған әппақ боз.
Ұзын бойлы қыпша бел,
Тал бойында бір мін жоқ,
Шыны айнаның көзіндей,
Түзу ағаш ... ... сырт ... ... ... қазақ лиро-эпостық жырларының жазу
мәнеріне ұқсайды. Бұл туралы ғалым ... ... ... ... ауыз ... ... ... тағы бір тұсы-сұлуды алтайы
қызыл түлкіге, жігітті аңшыға, тоят іздеген ... ... ... аңым ... ... ... алмадым соңынан мен де еріп.
Керек деген нәрсенді алшы менен,
Қаңсыраған ақымды алып беріп.
Бұл сезге Шеризат бала мойын бұрған,
Гүлшатқа ғашық болып көңілі ... өрге ... келе ... ... ма ... ... екі жас бір-біріне ынтызар болады. Гүлшаттан дәмелі бір жігіт
еркімен табысқан жастардың кездесіп жүргенін ... ... оны ... ... ... Шеризатты ұстап әкелу үшін көп нөкер қосып, Алмас,
Қоймас деген екі алыбын жібереді. ... ... ... ... қоса ... ... ... бір-екеуі Шеризаттың қаһарлы
айбынын, көрсеткен күшін патшаға айтып барады. Оның өлген ... ... ... ... біліп, үрейі ұшқан Парахзат патша бас ұрып, Шеризаттан
кешірім сүрайды. Бірақ оны ... ... ... ... ... ... іске ара түскен Гүлшат Ақжүністің Қартқожақ өмірін шола ... ... ... айта келіп:
Қылыш ұстап болаттан,
Жеті жасқа жетпей-ақ,
Оздың шығып санаттан.
Кәмшат бөрік басында,
Барлық қыздар қасында
Дұшпандарың жеңгенде,
Қане ... ... ... Гүлшаттың қаталдықты, қайырым-сыздықты кешірімділікпен
жеңуді қостайтын адам екені ... ... ... ... ... берсең, әкеңнің жазығын
кешемін»- дейді. Гүлшат оған Мәһи Мәнзал сұлудың ... ... ... ... Оның ... үлгі ... Ғибратты істер жайында ертегі
айтып, ойын өткізген әйел болып та ... ... ... айту ... Гүлшат
кейде Шаһаризадаға да ұқсап кетеді. Гүлшат та Шеризатты ... ... ... ... ... күнәсін кешеді. Қиссаның соңы
жазбагердің ғибратты сөзімен аяқталады. Яғни шығармада әділдіктің жеңіске
жетуі ... ... ... ... ... тек ... ... қойған жок, сонымен қатар, ол журналистика саласында да еңбек
етіп, сүбелі ... ... Оның ... уалаяты» тазеті мен «Айқап»
журналының беттерінде жарияланған, елінің мұрат-мақсаттарын тілге тиек ... ... ... ... осы пікірді растай түсетіні анық.
Әрине, М.Ж.Көпеев шығармашылығына ғана емес, жалпы әдебиетке сол
кезеңендегі күрделі ... ... ... ... ... ... ... Бұл туралы белгілі ғалым Ы.Дүйсенбаев былай дейді: «Қазақтың
жазба әдебиеті осы кезеңде жанр ... да, ... ... ... ... ... бойы қазақ әдебиетінде тек поэзия басым болып келсе, енді
проза, публицистика, драматургия жанрлары туады. ... өмір ... ... осы жаңа ... тез дамып, гүлдене шешек атады. Сол ... шыға ... ... да бұған зор көмегі тиеді. Жер
жайы, қоныстандыру мен ... ... оқу мен ... яғни ... дін мәселелері тәрізді ежелден келе жатқан түбегейлі тақырыптар жаңа
әдебиеттің бетінен келелі орын алып, жедел де тың ... ... ... аралығындағы қазақ әдебиеті осылайша демократтық,
ағартушылық бағыт ұстап, құлашын ... ... ... әрі тез дами
түсті. Халықтың бай ауыз ... ... ... пен ... ... ... нәр ... қазақ қаламгерлері келелі
мәселелерге ... ... ... ... ... ... творчестволық
ізденістердің нәтижесінде қазақ әдебиеті жаңа, тың ... ие ... тағы да ... ... ... ... ... көз жеткізуге болады.
Қазақтың алғашқы публицистерінің бірі ретінде ол капитализм талқысына
түсіп, жұтаған, отаршылдықтың езгісінде қалып, тапталған халқының правосын
көбірек ... 1890 ... бір ... ... еліндегі Құсайын
Поштаев дегеннің алпыс үй кедейді салықтан босатып, салықты ... ... ... өте ... деп ... «Байды жамандасып, нашардан
бірдеңе аламын деп ... жоқ. ... ... ... қылған жақсылығын
айтып отырмын», - дейді жазушы.
Ол жұртты бай, ... деп ... ... ... ... ... ... тұрғыдан толғанып, халықты әділдікке, шындыққа
жүгінуге шақырады.
Жазбагердің баспасөздегі мақалаларында публицистикалық сарын ... ... ... ... да ... ... қозғады, туған
халқының тағдыры мен тарихына, болашағына байланысты ойларын еш бүкпестен,
жасырмастан әділ де тура ... ... Ол ... мен ... ... ... ... мен мәдениет, оқу мен өнер-білім, тәрбие мен өнеге
жайында ой өрбітіп, байыпты ... ... оқу мен ... ... ... ... тұжырымдарын өлеңде ғана
өрнектеп қойған жоқ, қара сөзбен де ... ... ... жанына
түңдіктен түскен Күн мен Ай сәулесі іспетті нұр құятындығын айта ... ... ... ... өз ... тірілтуді керек қылса, ғұмырын
ғылым-білімге сарып қылсын. ... ... ... ... ... ... ... болады. Ғылым-білімге ғұмырын сарып қылмаған пенденің
жаны өлік жан ... Өзі өліп ... ... кім ... ... ... тек ... ғана айналысып қана қоймай, балаларға
дін сабағын үйретіп, дұрыс ... ... де ... ... деп ... ... ол: «Ақымақтың тізгіні - құлағы. Ғақылдың
тізгіні-көңілі. Қатықтай қатып, сүттей ұйып жүре береді. Ғақылды не ... ... ... қылмай, ғақылына салып, көңілінің дауалауына
тоқтайды»19, - деп жас ... ... ... ... ... бетінде жарияланған бір мақаласында да жазушы сол
кездің жаңа бағыттағы оқу үлгісі – ... ... Осы ... ... кеңінен таралуына белсене кіріседі.
М.Ж.Көпеев шығармашылығының елеулі салаларының ... ... ... ... ... ... ... уалаяты»
газетінің белсенді авторлардың бірі болған ол өзінің ... ел ... ... ... мәселелер төңірегіңде сөз
қозғағаны мәлім. Замандастарын ұтымды еңбек ... ... ... ... ... еңбекті ғылыммен ұштастыруға ақыл-кеңес берген
жазбагердің пайымдауынша, жалпы адамзат оқу-білім алу мен адал ... ... ғана биік ... ... ... ... түсе алады.
Өз тұсындағы қазақтың көрнекті ақындары секілді Мәшһүр де ... ар ... ... ... ... шығармаларының негізгі арқауы
етті. Бірақ басқа әріптестерінен бір өзгешелігі - бұл ... ... ... Оның ... құдайды тану адамшылыққа,
әділдікке бастау ісіне көмегін ... ... ... ... ... бір деп білемін, бар деп қана білемін, күшті деп білемін. Осы
үшеуіне наным-сенімім ... ... ... өзі, не нәрсе оны білуге, оны
тануға ақыл-ойым, зейін-пікірім жетпейді»20 - дейді.
М.Ж. Көпеевтің бұл ... ... айта ... ... ғалым
Ы.Дүйсенбаев мынадай қорытынды жасайды: «Сөйтіп, «құдай» деген ұғымға үлкен
мән беріп, адам ойы ... не ... ... яғни тұңғиық терең деп қарау
ертедегі ойлы адамдарың тәжірибесенде көп ұшырасып ... Олар ... ... ... арқылы адамгершілік қасиетті, әділдікті, жақсылықты,
ізгілікті беруге ... Сөз жоқ, ... ... түп ... ... ... ... тану жатыр.»21
Осы пікірдің түп-төркініне көз жүгіртсек, ... ... ... ағартушы-демократтардың толғамдары мен сабақтастығын
көреміз. Тіпті ұлы Абайдың өзі де:
Күндіз-түні ойымда ... ... ... ... оның әмірі.
Халлаққам мақлұқ ақылы жете алмайды,
Оймен білген нәрсенің бірі-дәһрі.
Өзгені ақыл-ойға қоңдырады,
Біле алмай бір тәңіріні болдырады,
Талып ұйықтап, көзіңді ашысымен
Талпынып, тағы да ... зор ... ... ... Мәшһүр Жүсіп тәңірге табынып, құлшылық еткен, бес уақыт намазды
қаза жібермеген ... ... адам ... Ол ... ... ... ... дін оқуын тәмамдап, оны толық меңгереді. Оның
дүние - ... діни ... ... орын алады. Сондықтан бірқатар
ғалымдар ... XIX ... аяғы мен XX ... басындағы
Қазақстандағы қоғамдық ой-сананың, діни-мистикалық ағымның өкілі деп ... Ал, ... ... ... ... ... ... қарастырып, тереңірек үңілсек, бұл пікірдің оғаштығына
айқын көз жеткізер едік. ... ... ... ... ... ... келген
сыңаржақ идеологияның шешуі ықпал етіп келгені талассыз.
Айтылған пікірдің ақиқаттығына жету үшін ... ... жылы ... ... ... ... ел ... жинаған «Адам
һәм оның ғұмыры» атты ... ... ... ... ... Бұл ... жер мен көкті жаратушы ием адамды және ... өз ... ... әр ... әртүрлі мінез, белгілі бір
ғұмыр бермек болады. Ең ... адам ... ... «сен бәрінен артық
жаратылдың, саған сөйлер сөз бен ақыл ... ... ... ... ... ... төмен тұрады, өзің жер үстінде 30 жыл өмір сүресің,»
-дейді. Адам бұл ... ... разы ... ... ... ... соң ... есекке жаратушы: «сен ауыр мехнат- машақат көріп
жүрерсің, таяқ жеп, шаршап-шалдығып ... ... елу жыл ... - десе ... ... есек ... ... ауыр азаппен жүретін
болғанша, менің ғұмырым 20 ... ... ... ... ... - дейді.
Сол уақытта адам келіп: «Есектің алмай тұрған 20 жасын менің ғұмырыма
қосыңыз,» - деп арыз ... ... оны разы ... соң иттің кезегі келіп оған айтты: «Сенің ... ... - ... һәм ... ... болу, ғұмырың дүниеде қырық жыл болар,» деп.
Ит те арыз қылыпты: «Сондай қорлықпенен кешетін өмірімді 20 ... ... ... тағы да иттің алмай тұрған 20 жасын сұрапты және арызына
разылық алыпты.
Ең соңында кезек маймылға келіп, оған ... сөз ... ... ... ... ... бірақ бала сықылды ақымақ боларсың, кісілерге
ойын, ермек боларсың, өзің ... 60 жыл ... ... тізе ... арыз ... ... ақымақ болып, адамзатқа
күлкі болатын болсам, менің ғұмырым 30 ... ... ... ... еді», -
дейді. Адам келіп, маймылдың тастап жатқан 30 жасын тағы сұрапты. Бұл ... ... ... адамның арызы қабыл болыпты.
Сөйтіп, адам 30 жыл бақытты дәурен сүріп, жас жігіт болып тұрыпты.
Онан соң отыздан ... ... ... қатты жұмыс істеп көп мехнаттар көріпті.
Бұл баяғы есектен алған 20 жылы болады. Содан адам елуден ... 70 ... оны - ... ... ... үшін кім көрінгенмен ... ... өмір ... Сонан 70-тен асқан соң ажардан, ақылынан айрылады,
әркімге ермек, ойын болады. Сол жастар адамның өз ... ... ... ... ... ... ... өмір жасының белгілі кезеңдерін басқа
тіршілік иелерінің ... ... ... өте ... шыққан.
Шығарманың мазмұны Шығыс елдеріне белгілі сюжет желісі болғанымен Мәшһүрдің
осы уақиғаны ... алуы ... ... ... Егер ... ... көз жүгіртіп, ой жүздіріп қарар болсақ, бәріміз ... ... ... де ... ... ой-тұжырымның жатқанын
сезер едік. Ал, хикаядағы дінге қатысты жайға ... ... ... ... ... оны жаратушы ием деп жоғары бағалағандығын көреміз.
Жастайынан құранды жаттап, діни ... ... ... шариғат
ережелерін бұрмалаған қожа-молдаларға қарсы болып, өмір бойы күрес жүргізіп
өтті. Құран сөздерін ... ... таяқ деп» ... ... ... шенеп:
Өсекті қожа менен молда айтады,
Басқадан олар тіпті оңды айтады.
Арасын ... ... ... ... ... Онсыз да жоқшылықтың тауқыметін тартқан ... ... ... онан ... ... ... қожа-молданың қылығын бетіне басады. Ол
дін өкілдерін құран қағидаларын дұрыс ұстай алмадың, шарттарын жақсылап
атқармадың деп ... Бұл ... ... ... ... ... адамның этикалық-адамгершілік табиғатын шектейтін тылсым күш
емес, оған керісінше ... ... ... ... ... ... ... қарсы майдан ашуы да осындай азаматтық ... ... ... ... ... қатар, дүние мен адамды ... ... күші ... да ... Оның ... ... тіршілік иесі жоқ
кезде құдіретті Алла-тағала екі түрлі кесектен бірі-еркек қасиетті «Кэфті»
екіншісі-ұрғашы ... бар ... ... Осы екі кесектен бүкіл
тіршілік тарағанға ұқсайды.
Рас, құдіретті Алла-тағаланың адамзатты екі кесектен жаратқаны жайында
құранда жазылмаған. Соған ... ... ... бұл ... ескі араб ... ... ... ұқсайды.
Міне, осындай дінге қатысты ой-тұжырымдары Мәшһүрдің жалпы дүние-
танымының, ... ... ... айғақтайды. Мәселен, біз
осы күнге дейін маркстік идеалистердің «адам маймылдан жаратылды» (ендеше,
қазіргі ... ... неге ... ... ... ... ... келдік. Ал, ол-жаратылыстың заңы, құдіреттің күшті
екендігін ... ... ... ... ... ... ... келді. Сондықтан да оларға «діншіл», «панисламист» деген айдар
тағылып, асыл мұраларын оқуға тиым ... да ... ... пәлсапалық ұғымдарына жүгінейік. Ол ескілікті,
наным-сенім жайында да топшылауларын ортаға ... ... ... ... басқаша түсінік береді: «Гүрілдеп ағып жатқан өзен
адамның денесіндегі қан. Әй, ... ... ... оны ... Ол бір кесек нәрсе емес, денеңе арам қан боп кіріп, жүрегіңе ... ... ... бұзады. «Шайтан» сол-қан бұзылса, кісі бұзылады.
«Шайтан» деген өзіңнің ойың. Ой иесі ... ... неше ... ... болса, көп ішіп, көп жеумен екі нәрсе көбейеді. Бірі-қарын, бірі-
көңіл. Бұл екеуі ... ... ... басқан-тұрғаныңның бәрі-өз басыңа у
болғаннан басқа пайдасы жоқ. Құнанбайұлы Ыбырай марқұм айтты ... ... ағып ... су ... жұмысың ойлап тұрсаң у екен,24 -
дейді.
Соңғы ел ... бұл. ... адам ... кіргізбей жүрген
қарындағы бір қап «жұмбақ» екенін білді де ішіп-жемекті аз қылды. Ол екеу
аз болған соң, ұйқы ... ... ... ... соң ... ... арам қаны ... Арам қан азайған соң, жүректі барып, ұйтқытып
бұзатын дәнеме табылмады. Сонан соң бұл ... ... бәрі ... ... ... күш-куат алып, періште сипатта болды. Аз жеуді, аз ... ... ... ... - ... Сөйтіп, шайтанды ақын дербес малғұн,
көзге көрінбейтін азғырушы ... адам ... ... бар ... деп
ұғынып, өзінің Абаймен пікірлес екендігін білдірді.
Ел-жұртының тұрмыс-тіршілігіне көңілі толмаған, ... ... ... жаны ... ақын көңіл көншітер медет іздеді. Бала
жастан алған тәлім-тәрбиенің әсерімен Мәшһүр бір ғана ... ... ғана ... сенді, жан жарасына содан шипа тапты. Ол ... ... ... ... ... деп түсінді. Құдай
жолы әділеттіліктің ақ жолы деп түсінген ол ислам дінін уағыздап, халқына
осы бағытта жол ... ... ... ... ... бұлжымайтын қағида
деп біліп, дін мен ғылымды ұштастыруға талаптанды. ... ... ... ... ... өз ... жүргізген дәуірде
көбіміз Мәшһүрдің дүниетанымына, философиялық ... ... ... барып, тереңіне сүңги алмадық.
Публицист-жазушының, әсіресе, бір мақаласы26 айрықша тоқталуды қажет
етеді. Шығарма толыққанды негізде әдеби сын ... ... да, ... «Дала
уалаяты» газетінде жарияланған бірлі-жарым өлеңдерге сын айтуды көздеген.
Мәселен, жазбагер ... жеті ... ... ... ... деген өлеңнің авторы өзін-өзі мадақтағанын сынап, тарихи шындықты
бұрмаламай көрсетуді талап етеді.
Мәшһүрдің негізгі мақсаты қазаққа аты мәлім Құнанбай қажы, оның ... ... ... ... Және ... атақты адамның қазір өлі-
тірі екенін білмейміз, тегінде ... ... ұл ... ғой, ... біз
мұндай күйге түспес едік, бұған Абай ... ... ... ... ... еске ... отырғаны байқалады.
Бұл туралы көрнекті ғалым Т.Кәкішев былай деп ... ... ... және ... айрықша қажетті жағы-Абай өлеңінің тұңғыш рет
оқушылардан, оның ішінде Мәшһүр Жүсіптей көзі ашық адамнан ... ... ... поэзиясына алғаш рет зор ілтипат көрсеткен және оның ... ... ... Көпеев болды. Құнанбайға ас бермедің деп Абайды кінәлап
отырса да, оның ақындық өнеріне әбден ден қойған»27
Автор: «Газетте ... бір ... өлең ... баласынікі деп
естіген едік... Біз Ыбырай мырзаның өнерін Құнанбайдан артық деп естіген
едік. Артында байлығы һәм ... ... ... ... ... соң, өлеңіне
өнерін муафик қылып сөйлесе керек қой деп ... ... деп ... ... ... ... сөзі мен ісінің бір жерден шығуын қалады.
Бұл да көкірек көзі ояу ... ... ... істі жіті ... ... үн қосуы еді десе де болғандай.
Қорыта айтқанда, М.Ж.Көпеев өзі өмір сүрген күрделі дәуірдің ... ... тап ... ... білді. Бұл сипат оның ... ... ... ... сол ... ... ... қоғамдық-саяси
және әлеуметтік-тұрмыстық жайларын жіті сезінді. Сөйтіп ол төл туындылары
арқылы өз ... ... ... бет-бейнесін көрсете алды.
Сондай-ақ шайырдың өмір жайлы, тіршілік сырлары туралы пәлсапалық ой-
толғаныстарға толы өлеңдерінің бір ... мен ... ... тіршілік-
тынысына және әртүрлі мәселелерге қатысты түсініктері болса керек. ... ақын ... ... ... ... ... ... хақ.
Сонымен қатар, Мәшһүр Жүсіп өлеңдерінде насихатшылдық мотиві басым,
көбінесе рационалистік поэзияның ... бар. Ол ... ... образдар арқылы бейнелеуден гөрі, өткір, ... ... ... түрінде айтып отырады. Осы жағынан алғанда, қаламгердің бірталай
шығармасы биік көркемдік талаптарға жауап бере ... ... ... өлеңдері әлеуметтік тақырыбы жағынан маңызды болғанмен көркемдігі
солғын. ... ... болу үшін ... келтірейік:
Бір мың тоғыз жүз жылдан асты бес,
Бес түгіл ... ... тірі ... ... ... он ... ... міне, марттың он бесінде,
Қазақтың дәнеме жоқ тіпті есінде.
Мархабат патшамыздан кендік бар ... бір сөз жоқ боп ел ... ... ... баяндауға салып, сылдыр сөзге тізгін беріп
алған. Мұндай жыр ... сөз ... ... биік ... ... ... анық.
Дегенмен, шешендікпен айтылған терең мағынальі жырлар да аз емес.
Мәселен, «Апырмай, кессем бе екен мен ... ... ... ... алып ... ... қайнағаным,
Бұйырған, жұтқан күмән, шайнағаным.
Жаныма тыныштық жоқ, өзіме қас,
Бұлбұлдай жағып жұртқа сайрағаным...29
Не болмаса, мына жыр шумағына зер салайық:
Өнерге шыдай ... ішім ... етіп ... ... гүл-гүл жайнап.
Қасқырдай қақпандағы ызаланып,
Жатырмын өз аяғым өзім шайнап.30
Жастайынан халқының ұшан-теңіз бай ... ... ... ... інжу-маржандарын жаттап өскен Мәшһүр өлең өрімінде теңеу,
метафораларды кеңінен қолданады. Сөйтіп, ақын ... ... ... мен ... ... ... ... халық ақындарының
жырларына тән құбылысты әрі ... ... ... Ақын ... ... ... ... ғылымдарының докторы С.Негимовтың: «Аспанның тап
ортасы-Темірқазық деп Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... Бұл ... ... ... ... ... ол былай деп келеді:
Темір қазық аумаса,
Тас бұршақтап жаумаса,
Ағаң бір ... ... ауыз ... тұрақтылықтың, айнымастықтың, жарықтың
образы ретінде алынады»31 -деуі ... ... ... ... ... тән тағы бір ерекшелік-пікірдің өткірлігі, ойдың
тапқырлығы, бейнелеу тәсілдері мен кұралдарының орны мен әсерлі һәм ... аз ... көп ... ... ... тұжырымдар түйіндеуге
баса күш салуы. Бұның айғағы-мысалға келтірілген ... ... ... шығармашылық стиліне катысты жайттарға тоқтала
кеткен жөн. Байыптап қарар болсақ, Мәшһүр Жүсіп шығармаларының ... деп ... ... ... ... ... ... екінші, діни сарынның басымдылығы, үшінші, шығармаларына
сатиралық өткірлік-сарказм тән және ... гөрі ... ... ... ... Жүсіп өлеңдерінің түр ерекшелігіне келер болсақ, көбіне бір
ғана формада - 11 ... өлең ... яғни қара өлең ... ... ... ... ... тек 7 буынды жыр үлгісін қолданады.
Сөйтіп, өз шығармашылығына ғана тән осындай басты ерекшеліктер арқылы
шайыр қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, М.Ж.Көпеев таза ағартушы-демократтық ... Абай ... ... ... ... ілгері апарды.
1. Мәшһүр Жүсіп шығармаларының тақырыптық идеялық ерекшеліктері
Діни-ағартушылық ағым қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, экономикалық
дамуының күрделі, аумалы-төкпелі ... ... ... көрініп,
халқымыздың рухани мәдениеті өрлеуінің жаңа тарихи кезеңіне жол ашты. Діни-
ағартушылық ағым өкілдерінің бірі – ... ... ... еді. ... әдеби, ғылыми философиялық мол мұрасын ... ... ... ... ойшылдың терең пәлсапалық ойларын әр қырынан
ашып, таныта ... ... ... ... ... ... негізгі
бағыттары мен саяси-әлеуметтік көзқарастарын атап айтсақ: ұлт ... ... ... мен ... дін ... жер мәселесі, теңдік
пен әлеуметтік, әділеттік идеясы, дүниенің, бірлігі мен ... ... ... ... ... діни ... жан
мен тән арақатынасы, жанның мәңгілігі және ... ... ... өзі өмір ... екі ғасыр тоғысындағы қазақ коғамындағы
саяси-әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірге ... ... ... өзгерістерге өзінің пікірін, ой тұжырымдарын сол уақыттағы баспасөз
беттерінде «Дала уалаятының газетінде» және «Айқап» журналында ... ... ... 1907 жылы Қазан каласында ... ... ... ... екендігі», «Хал-ахуал»,
«Тірлікте көп жасағандықтан ... бір ... атты ... ... үшін ... ... көтереді. Патшалық Ресейдің отарлау
саясатын, казақ халқын ... мсн ... ... екі ... ... ... ұлт ... теңдігін, ар-ождан бостандығын ел мен
жер тағдырын жырлады.
Байланып қорыкқандықтан жүрді тілім,
Қазағым қайран жұртым, есіл елім.
Мұжық кеп, қара шекпен ... ... ма ... ... ... үшін киелі ата-бабаларымыздың қылыштың жүзімен,
найзаның ... ... ... ... қоныс аударушыларға беріліп жатқанына
жаны күйзеледі, сонымен қатар ел, жер үшін ... ашық ... ... ... ел ішіндегі келеңсіз құбылыстарды ұрлық,. рушылдық,
жікшілдік, парақорлық, ... ... ... өнер ... ұрлык-зорлық,
Қыласың бір-біріңе неге озбырлық.
Болғаннан алты ауызды ынтымақсыз,
Басыңа келген жоқ па талай қорлық [2, ... ... ... бірлік пен татулық, ауызбіршілік халық
үшін жарқын болашаққа жол ашатын және бостандық пен ... ... ... ... ... жерік,
Берілер ақыр бір күн басына ерік.
Көп жұртты көз жасына қылсаң куә.
Табылар мұңлы-зарлы ... ... ... мемлекеттік дербестігінен айрылған Ресей отарындағы қазақ халқы
үшін білім мен ғылымды, өнер мен ... ... ... ... озық
мәдениетті, өркениетті елдер қатарына жсткізеді және ... ... адам ... ... ... ... ... бірліктің нығаюына негізгі тірек деген ой түйеді.
Патшаның ғұзырына ... ... ... ... ... ... ... мен жалғыз жер емес сұраулары.
Сұраған бостандықты тегіс тамам [2,54].
Мәшһүр тек дін бостандығын ғана ... жер ... ... ... ... ... ашық ... жырлайды. Ол думаға ... ... ... мен ... халықтың мүдделері мен ... үшін ... ... ... ... ... ... назарда
ұстау, сонымен бірге халыққа шүбәсіз. қалтқысыз адал қызмст етуді сұрайды.
Халықты отарлық езгі мен рухани, ... ... азат ... жол - ... күрес екендігін көрсетеді.
Мәшһүр Жүсіп әлеуметтік философиясының қалыптасуы мен дамуының тарихи,
саяси әлеуметтік қайнар көздері қазақ коғамындағы ... ... және XX ... бас ... Қазакстанның коғамдық өміріндегі
мұсылмандық қозғалыс болды. ... ... ... жылдардағы
төңкерістер, ақпан және қазан төңкерістері ықпал етті. Ресей империясындағы
мұсылман халықтарының ұлттық сана-сезімінің оянуы, бір ... ... ... ... өзара тағдырлас екенін түсінуі мұсылмандык
қозғалыстың тууына себеп болды.
Ресейдің қазақ даласын отарлауы қазақ халқын ... ... ... ... қазақ оқығандарының наразылығын тудырды.
Отарлаушы өкіметтің озбыр, зұлым саясатына батыл үн көтерген - ... ... ... ... ... бакырайтып ұрламасын.
Баламызды билетсін өзімізге,
Оқытсын деп орысша зорламасын [12.65], -
деп ол білім беру ... ... ... еріксіз окыту әдістеріне ашық
қарсы ... ... ... «Тәржіман» газетінің үнемі, тұрақты
оқушысының бірі ... ... ... ... ... ... ... Гаспринскийдің «Тәржіман» газетін үзбей
оқитын көп жылғы оқушысының бірі Мәшһүр ... деп ... ... ... ... ... басынан кешірген ұлттык ... ... ... Мәшһүр еңбектерінде ерекше орын
алады.
Мәшһүр Жүсіптің туған халқына, Отанына, тіліне, салт-дәстүріне ислам
өркениетіне деген зор ... ... ... мәні бар. Қазіргі жағдайда
оның патриоттық жалынды өлеңдері егеменді елдің ... ... ... ... ... ... арттырып, оларға ізгілік нұрын
сіңіруге, ... ... ... ... ... жара-жауырларың,
Тіпті жоқ жазулы істі ауырларым
Бірлік қыл, басыңды қос, пайдаңды ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында қазақ халқын бірлікке, ... ... ... ... ... үшін, ең алдымен ұлт үшін
бірлікпен татулықтың айрықша қажеттігін баса айтады. Ағартушы ақын, ... ... пен ... ... және тарихи даму барысындағы негізгі күш
деп санады. Бұқаралық ұмтылыстар оң, баянды ... ... ... үшін ... ... ... оқиғалардың шешілуі
қозғалысқа халыктың қатысуына байланысты екендігін көре білді.
Ойшыл думаға сайланатын адамдардың ұлт ... жер мен дін, ... ... мектеп пен медреселердің жайын ойлап, қабырғасы қайысар, елім, жерім
деген нағыз ержүрек қасиетке ие болу керектігіне ... мән ... ... ... мансап, дүние үшін халқын сатар екі ... ... да ... ... бақ ілгері өтіп
Жұмысын жабдықтансын ерте бітіп:
Қолыңа қармағанмен түк түспейді,
Қалған соң, жастық қуат бойдан кетіп.
Мәшһүр Жүсіп: ... ... ең ... ... шағы ... ... ... өнер мен кәсіп үйреніп, жан-жақты үйлесімді жетілуі тиіс, жас
кезінде алға қарай ... ... ... ... ... ... Ақын қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, экономикалық мешеулігі
мен артта қалушылығын жою үшін ... ... пен ... оқу ... ... сай ... ... білім беру ісінде халықтық салт-дәстүр
мен нанымдарына. тілі мен діни ... ... ... ... ... адал ... ету, өнер ... егіншілік пен сауданы, шаруашылықты
дұрыс жүргізе білу керек деп ой түйеді.
Мәшһүр ... ... мен ... сол ... ... ... қатысты сараланады. Мэшһүрдің саяси философиясының
негізгі өзегі - ... ... ... Оның 1907 жылы ... ... ... тақырыбы - қазақ халқының бостандығы мен адам құқықтары,
білім беру ісі, ... ... ... ... ... теңдік пен
әлеуметтік әділеттілікті, бірлік пен ұлтжандылықты, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, отаршылдық езгіге, саяси және рухани қанауға,
әділетсіздік пен теңсіздікке ... ... ашық ... ... ... өміршеңдігі әр адамның Отанын, халқын құрметтеуі
жеке тұлғаның абзал, асқақ сезімі ... ... деп ... жатыр. Оның
пікірінше елін, жерін сүйген тұлғаның тарихтағы орны Отан ... ... ... еңбегімен, ал оның адамдық болмыс бітімі отаншылдық сезімінің
құдіретімен өлшенеді.
М.Ж.Көпейұлының шығармашылығын алғаш зерттеуші халқымыздың ардақты ... ... ... «Мәшһүрдің жазғандары жеке өмірдің сыры, не өз
басының сыры емес, Мәшһүр не жазса ... ... ... алып ... ... ... ақын ... Мәшһүр көбінесе ел-тұрмысын жырлайтын, кедей тобының мұңын
жақтаған, демократтық бұқара ақыны болды. ... қай ... ... ... ... бұл ... сарын көрініп тұрады»33 - деп ой түйеді.
Мәшһүр Жүсіп ... ... ... негізгі
өзегі - ұлттық бостандық, ұлттык бірлік, мұсылман және түркі халыктарының
бірлігі мен достығы, жер ... дін ... ... ... ... ... ойының дамуы барысындағы орны
мен ролін анықтау және ... ... ... ... ... ұрпақты отаншыл рухта тәрбиелеу процесінде маңызды екендігін атап
көрсеткіміз келеді.
1.2 Мәшһүр Жүсіп шығармаларының жанрлық ерекшеліктері
Оның соңына қалдырған мол ... ... ... ... болсақ,
онда М.Ж.Көпеевтің әсіресе публицистикалық шығармалары әлі де ... ... ... жоқ деп ... ... ... Жоғарыда айтқанымыздай,
оның публицистикасын екі салаға бөліп қарастырамыз. ... - ... ... ... ... Өлең ... ... 1907 жылы Қазан қаласында жарық көрген
«Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір ... және ... ... кітаптарын жатқызамыз. Әуелгі сөз осы еңбектері жайлы болмақ.
Бұл екі кітаптағы өлеңдердің мазмұны ұқсас. Екеуінде де XX ғасырдың
бас ... ... ... ... ... ... ... көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» кітабының, «Сарыарқаның
кімдікі екендігі» кітабынан өзгешелігі - мұндағы бір ... қара ... ... ... ... - ... ... отаршылдық
езгісінен құтылу. Мұнда Ресейдегі ... ... ... ... ... ... басындағы Қазақстанның саяси өмірі ... ... ... ... ... ашып ... «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» ... ... ... ... ... өлең 9 ... құрылған. Екініші өлең
тақырыбы «Қара өлең», «Қазақтың қылып жүрген ... «3 рет сөз» ... ... ... ... «Жалғанда таппай бір...»
Қазақ оқығандары үшін сол кездің басты мәселесі - отаршылдықты жою
еді. Сол ... ... ... ... ... деп жырлайды:
Бар құдай бізге жарық таңыңды атыр,
Болар ек, атса таңың біз де батыр.
Қазаққа ... пен көз ... ... ... бе, ... ... жерде Мәшһүр Жүсіптің айтып отырған ерлері кімдер еді? ... ... үн ... ... ... ақсүйектері арасында да аз
болмаған. Үкімет ... ... ... ұлт ... көздегендерді патша
чиновниктері қызметтен аластатып, қуғынға түсірген. Сондай қуғын ... ... ... де ... ... ... тоқырау жылдары тұсында ... ... ... ... ... ... орын ала алмады.
Сөйтіп, олардың есімдері архивтерде шаң ... ... ... ... ... бірі - Поштаевтар әулетінен шыққан ... ... ол ... хат» өлеңінде былай деп жазады:
Қарадан хан боп өткен бабаң ... жұрт ... ... ... ... боп ... ... ағып түскен қыран құстай.
Поштаймен қатар шығып Шоң мен Шорман,
Сонда бір түзу заман болып тұрған.
Наурызбай, Кенесары толқынында,
Поштай еді көп жұртқа ... ... ... ... ... коғамының жан айқайын түсіне білді. Оны
ашына жырлады. Қазақтар босқа даурығысып, құр мансапқа таласып жүргенде, ... ... ... ... ... ... жатқандығын айтты. Ол қазақтың ата
қонысының қолдан кете бастағанына күйінеді. Жұрттың күйзелген ... ... ... ... болады деп ұғынады.
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикасы екі жанрда көрінді дедік. ... тобы - қара ... ... ... ... кімдікі екендігі» кітабының алғашқы тарауы қара сөз үлгісімен
жазылған.
Бұл ... ... ... кіріспе бөліміне жатқызған. Бірақ,
біздің пікірімізше, бұл кіріспе бөлім емес, жеке бір ... ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдар қорытындыланған.
Тақырып аясы да «Қазақ жұртының осы күнгі ... деп ... ... ... ... тарихтан, этнографиядан көп ... ... ... ... оның ... ... еңбек түрінде жазылған. Бұл
екі сала ... ... ... ... мен оқиғалар
мағыналық тұрғыдан үндесіп, тарихи-публицистикалық очерк түрінде келген.
Бұл публицистикада сол күннің басты ... ... ... ... ... Соған әлеуметтік тұрғыдан талдау жасалған.
Мәшһүр Жүсіптің оқиғаны ... ... ... Жай ғана хабарлай
салмай, әрбір ... ... ... тарихи деректер тұрғысынан
баяндайды. Шығарма шешендік тілмен жазылғандықтан, оқырман ... ... «Күн ... - Сырдария, күн шығысы - ұзын аққан Ертіс,
оңтүстігі - Жетісу (Семиреченск өзені), ... - ... ... Сол ... ... ... ... Дешті Қыпшақ атанған қыпшақ жұртының қонысы еді.
Сол Қыпшақтан тоқсан екі ру ел тарайды. «Қытай көп пе, ... көп пе» ... ... ... сол...», - деп басталады.
Осы сөздерді түйсіну барысында әр ... көз ... ... елінің
жағрафиялық картасы елестейді. Кітапта Сарыарқаның келбеті - дала табиғаты
суреттелген. Төрт өзенді ... ... ойы - ... ... ... ... шекараларының мызғымай, ата-бабалардан ауысып,
ежелден келе жатқандығы. Даланы иеленбек ... шет ... ... ... ... дәлелдеп, этнография мен топонимикалық
деректерді өз орнында ... ... ... ... ... мәселесі,
туындай қалған жағдайда, Мәшһүр сияқты шежіреші-философтардың еңбегіне
сүйенген жөн. ... ... ... бізге беймәлім жер-су аттары
молынан ұшырасады. Әрі, тың деректер тарихи фактілермен дәлелденген.
Ең көне жырлардың бірі - ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін Мәшһүр Жүсіп қазақ әдебиетінде
тарихи ... ... ... деп айтуымызға болады. Автордың өзі бұған:
«өлеңнің аяғында «Қара оба», «Сары оба» деген екі төбе - ... ... екі ... ... ... ... ... Бұл екеуі де қазақ байлары.
Сол Сарыбайдың жалғыз қызы Баянсұлудың туған жері - Баянауыл ... ... ... ... ... себебі «Баянауылы» атанып кеткендіктен. Сол
қыздың қарқарасы жоғалып, түсіп қалған жері «Қарқаралы-Қазылық» аталған.
Домбырасы мен ... ... ... жері ... атанған.
Сандығы түсіп қалған жер «Алтын сандық-Ақшатау» атанған. Аттарының шідері
түсіп қалған жер «Жауырбоғы» атанған. Қайыр, бұл ... ... жер аты ... ... ... ... - деп анықтама берген.34
Шығарма баяндау тәсілімен жазылған. Сөз болатын объекті - ... ... ... ... ... Қыпшақ жерін суреттеуден бастап, қазақ
халқының жоңғарлармен, ... ... ... ... Одан әрі ... ... ... қазақ даласында сақталып
қалған ескерткіштермен жер-су аттарының шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп өзінше топшылау
жасаған. Бұл шығармада әрбір жер-су аттарына байланысты фактілер жиналып,
аңыз-әңгіме түрінде ... ... ... ... түрінде берілсе
де, шығарма мазмұны бұзылмай, ой ... ... тез ... ... баяндаса да Мәшһүрдің айтпақ болған негізгі идеясы - қазақ халқының
жат жұрттық басқыншыларға деген ... ... ... ... публицистикалық мақаласын алсақ та осы идея алдымыздан шығады.
Қалмақтармен, ноғайлармен, Бұхара, Хиуа ... ... ... ... ... ... да ... ұлт ретінде сақталып қалуы - ата-баба
жерін жау қолында қалдырмау ұраны. Бұл ұранмен ... ... жау ... болған.
«Ата-бабамыз қалмақтан не үшін қырылды? Кейінгі үрім-бұтағына жер-су
алып ... деп ... ... ... ата-бабам емес, жер-суға таласып көп
қазақ қырғын тапты. Сол себепті бұл Сарыарқа біздің казаққа атасының ... олжа ... еді. ... ... ... «атаңның құны бар ма
еді» дейді ғой. Сондай-ақ, атаның құны болғаны үшін жер-судан ... ... ... ішім ... ... де ойымнан кетер емес. Баянауыл
тауын қалмақтан еріксіз алған Жасыбай мен Олжабай еді. ... өлді ... ... ... ... ... Жалаңтөс деген баласына ... өзі Аяз ... ... ... ... ... еді. ... деген,
шіркін, көшпелі екен. Қазақтың тұлпар мініп, ту ұстаған кейінгі үрім-
бұтағына олжа ... ең ... ... ... аты болды. Олжабай
қаласы атанған қала, ереймен тауы - Олжабайдың өлген жері. Содан бір ... қаны ... ... ... алып ... жерінен үрім-бұтақ
балалары көзінің жасын төге-төге қаңғып кете берді.»
Бұдан кейінгі сөз болар оқиға - XIX ғасырдың орта ... ... үшін ... ... Кенесарының орыс басқыншыларымен
соғысы. Әр кезеңнің батырлары өз халқын аман ... үшін жан ... бара ... Шығарманың композициялық құрылымының бүтіндігі
соншалық, әрбір сөйлемнің ара-жігі ... ... бір ... ... Оны мына бір ... ... айқын аңғартуымызға болады:
«Біздің Сарыарқадағы қазаққа: «қазақ бізге бағын, бізге қара», -деп ақ
патшадан жарлық алып шықтым деп Иван ... ... ... ... ... ... ... деп ол екеуінен басқа қазақтың өз ішінен Кенесары,
Наурызбай деген ... ... ... ... қазақ орысқа.
Осы бастан амандас,
Сарыарқа деген қонысқа, -
деп ... ... ... ... ... де ... ... сөзін
қостамады және қытай елшісімен сөйлеспеді. Жерімізге тимесең, ... ... ... деп, ... бар дап, ақ ... өз ... ... Жүсіп қазақ халқының Ресей империясына қарауын өз заманында
болып өткен тарихи оқиғаларға байланысты жан-жақты суреттеген. Сол ... ... ... екі топ арасындағы тартыс орыс ұлықтарының пайдасына
шешілді. Олар бос жатқан жер деп емін-еркін пайдалана бастады. Бұл ... ... ... ... ... түсіне біліп, талдап көрсетуімен
құнды. Ол бұл еңбектің отты екпіні мен жоғары эмоционалдығынан ... ... «Осы ... ... ... ... ешкімнің есесі жоқ. Ол
қалайша жоқ ... ... ... қала ... бір ... ... (усадьба) деп ағашты, шабындық жерлерді ат қойып, ... деп ... ... ... өзі тастап кете алмай неше жыл бойы көгіне ақша төлеп,
қысы-жазы малының қорегі үшін ... ... ... Бүйтіп сатып жеп
қалайша күн көреміз деп суырма жонға қыстап еді. Жан сақтап, күн ... ... ... ... егініне лайықты етіп алды.
Еркекте ақыл қала ма, өз қонысынан ауған соң,
Әйелде ақыл қала ма, ... ... ... ... ... айырылып қалып, жауыр амалынан береке қашып, оның
үстіне өлім-шығын, землке деген ... ел ... ... жалдап мінген аттарының майын алмай қаңғып кетті. Бұхар,
Ташкент ... ... ... қазақ. Малайлықта жалғыз-жарым болып
кеткендер ауырса, суын ... кім ... ... ... иман ... кім ... Өлсе кім жаназа шығарады? Осындай қиыншылықтан тірімізге иман,
өлгенімізге жаназа жоқ ... адам ... ... - деп ... жазды
автор.
Бұл ойын Мәшһүр Жүсіп одан әрі: «Бір жерде, бір қазақты бір мұжық атып
тастаса, қазақ ... ... ... көшіп-қонып ел аралап кетеді, ал сары
орыс үйінде жаннан тыныш отыра береді. Бір қазақты бір ... ... ... ... сот жоқ, ... ... жүре ... - деп
жалғастырады.
Қазақ ұлтын қорлаудың шегіне жеткен түрі осы. Бұл ... да осы ... ... ... Қазақты қонысынан аударғаны,
ел билейтін азаматтарына билік бермеуі, малын тартып алуы былай тұрсын,
енді патша ... ... ... ... кірісті. Отаршылдықтың ең
жабайы әдісі - халықты аяусыз кыру. Қазақтың басына да осы ауыр күн ... ... ... соң қазақ амалсыздан басқа қоныс іздеуге ... ... ... ... ... ... ... оның құқы жоқ.
Қазактың сөзін чиновник тыңдамайды, көзге ілмейді. Бұл - Ресей империясының
жергілікті халық құқығын аяққа басқан, ... ... ... ... ... өзі ... отырған қиянатты ашына жаза отырып, Ресей
бұғауына бекер түстік деп күйінеді. Әділетпен, ел басқарған ... ... ... Ол ... «қой ... бозторғай жұмыртқалаған заман болды»,
- деп аңсайды.
Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ел ... ... тигізгенін жазады. Орыс отаршылары халықты құлдыққа ұстау
үшін, әдейі бұрынғы ел билеу дәстүрін ... ... ... ... кіргізді. Орыс чиновниктері надан, топас адамдарды ауылнай, болыс
сайлап қояды. Елде сөйтіп қазақ ұрпағы аза ... Елде ... ... ... ... ... ... Қазақ жұртының ғасыр басындағы
азып-тозған халін Мәшһүр Жүсіп көрсете білді.
Мәшһүр Жүсіптің 1912 жылы ... ... екі ... ... бір ... атты ... ... көрді. Бұл мақалада қазақ
елінің экономикалык хал-ахуалы, татар ... ... ... ... сөз болады. Мәшһүр Жүсіптің 1907-1912 жылдары айдауда ... Сол ... ... ... ... діни оқу жайын зерттеп, қазақ
ауылындағы балалардың оқуына тигізген әсерін түсіне отырып, өз ... ... ... ... мақсат етті.
Мақала «Айқап» журналының 7-8 сандарында басылған. Соңында ... ... деп қол ... ... ... деп ... тағылған. Бірақ,
бұл фельетон ба, әлде басқа жанрдағы мақала ма? Осыған ... ... ... гөрі проблемалық мақала жанрына сәйкес келеді.
Бұл мақалада бейнелі тіл болғанымен ... тән ... - ... Мақалада Ресейден және Қазан төңірегінен патша кұлдығынан
қашып, қазақ ... ... ... ... олардың жұртты алдап-арбап
мал жинағандықтары жөнінде айтылады.
«Сарыарқаның ен шөбінің байлығы мен шаруа ... мал ... ... ... ғибратты өнерден сафир болып айтса да болмады. Көл
орнында ... жұрт еді. ... ... ... ... ... ... келіп, «Бәдуаш», «Кесік бас», «Ақыр заман» деген кітаптарын
оқытып, өзі ... ... ақ ... ... ... ... ... жұртын жамандап, хүкімет ерлерін ... ... ... ... ... қаттылығы осындай деп құдайды ұзын құлақтан
зорға естіп жүрген ... ... ... ... қойдай, ақ жарықта
көлеңкесінен қорыққан қояндай қылып, Ресейдің бас ... ... ... ... ... бер десе, біздің ноғайға да осыларды айтқан, осылай
айлалап барып дұзаққа түсірген деген. Қала салсаң шапшаң сал ... ... ... ... оқытуға берсең, солдаттыққа алады деп, көнектен
шошыған биедей қылып шошытып, ғұмыр бойы ... ... ... ... болып тұрған Ресей жұртыменен ынтымағын қосуға ... ... ... ... ... ... деп өз ... өзі қорқақ қылып
үйреткендей, жаман қылып, көк милау ... ... - деп ... жерде Мәшһүр Жүсіптің көзқарасының ... ... ... ... ол ... тек ... ... ғана көріп,
соған қарсы үн қатса, бұл жерде оқу-білім ... ... ... көріп отыр. Көзқарасының өзгеруі сірә, Мәшһүрдің осы жылдары орыс
демократтарымен ... ... ... ... Өзі діни білім алса да,
татар ... ... ... тарататын жалған үлгі-насихатына қарсы
шықты.
Мәшһүр Жүсіп татар молдаларының таратып жүрген ... ... ... ... күні ... ескі оқу ... деп ... Соған
байланысты қазақ жерінде жаңа бағдарламамен оқытатын медреселер ашу керек.
Әрі бұл медреселерге ұстаздарды қашып жүрген ноғай ... ... жаңа оқу ... ... ... ... іздеу керек. Мәшһүр
Жүсіп орысша оқыту керектігін күн тәртібіне қойды. Себебі, заман өзгерді.
Жаңа заманға жаңаша ойлайтын, жаңа ... ... ... ... да ... өз балаларын жаңаша ... ... ... ... ... Жүсіп бұл мақаласында қазақ жұртының арасында мұсылман дінінің
толық негізінде таралмағанын айтады. Қазақ ораза ұстап, намаз ... ... ... ... ... ұстаймыз деп
сендіретіндігін айтады. Бұл жерде Мәшһүр ... ... ... ... үлгі ... жақтарын көріп отыр. Дін - жақсы үлгіні, адамгершілік ... ... Осы үлгі ... ... ... ... құдайға, мұсылман дініне онша сене бермейді. Дін көп
таралмағандықтан да ... ... ... ... біле ... ... үйренуге ықыластанғанымен үйрететін ұстаздары аз. Ілгеріде айтылған
шала ... ... ... ... ... ... алдап-арбайды. Сол
молдалар окытқан шәкірттерін де шала сауатты етіп шығарады. Шет ... ... ... ... былай деп өтірік ... ... ... өзін мақтады, өзгенін бәрін жаманға қойды. Сарттан келді,
ол да осыны айтты. Сонан соң бұл ... ... біз ... ... ... ... де бізде екен. Әулиелік те бізде екен. Дүниеде не жақсылык,
бәрі ... екен деп. ... ... ... ... ... Құдай өзі
бізден аямаған дәнеңесі жоқ екен. Осы келіп жүргеннің бәрі судырап-судырап
тұрған мол ғой, ... ... ... ғой. ... ... болса, сонша
жерден осындай жақсы жетілген кісілер неге ... ... төрт ... ... ... ... жоқ ... қазақтай асыл жұртты жасаған жоқ екен
деп, Сарыарқадай жер кайда барсаң жоқ ... Қыс ... ... ... ... кайда, жаз болса қымыздан артық шарап кайда деп
шалқасынан түсіп жаттық да ... ... ... ... ... жерінің кеңдігін
пайдаланып, үкіметтен жасырыну, жергілікті халыққа ... ... ... түсіп қалмау үшін молдалардың атын жамылып, ұстаздық етуге
тырысқан. Қазақтардың аңқаулығы сонша, айтылғандардың бәріне ... ... ... ... ... ... ... Одан келімсектер екі
түрлі ... ... Әрі ... жұмыс үкімет құрығынан құтылуға
көмектессе, әрі бала ... ... ... ... ... ... ... дәріс алған шәкірттер сауатты білім ала алмаса да ... ... ... ұшып қарсы алып, ... ... ... ... елді ... ... ... Олар орыс мектептерінің
окыту үлгісін жамандап, соған балаларды оқытпау керектігін айтып, бар жанын
сала теріс жолға бастайды.
Мәшһүр ... осы бір ... ... көре ... ... ... ... қуу керектігін айтады. «Айқап» журналы арқылы оқырмандарға
мұсылман дінін көркейту туралы ұран тастайды. Патша дінге ... ... осы ... ... қазақ арасына тарату арқылы елді ... ... ... ... ... карым-қатынасты қалпына келтіріп,
адамгершілік пен әділдікті насихаттау керектігін баса айтады. Мақала үгіт-
насихат ... ... ... ... 1890 жылғы 18 санында М.Ж.Көпеевтің «Ғажайып
бір құс заманымызда» атты мақаласы ... ... Бұл ... ... ... ... ... баяндалған. Аңшылық өнер құралы - бүркіт.
Қазақтардың бүркітті қолда ұстауы, баптауы жайында ... ... ... ... бүркіті көрушілерді алып ... ... ... ... - ... ... ... Мақаланы Павлодар уезі, Ақкелін еліндегі Т.М.Шормановтың бүркіті
жайында бастай отырып, аңшылық өнердің ... ... ... ... ... емес, кәсіп, табыс көзі. Егер бүркіт алған ... ... ... ... ... ... ... біраз пайда түсетіндігін айтады.
Алайда, «...оның бұл пайдасынан ... ... ... ... иә ... біле ... ... қазақ халқы бүркітті пайда үшін салмайды, қызығына
құмарланып, сол үшін машық қылып ұстайды».37
М.Ж.Көпеев мақаласында бүркіт ұстау ... ... келе ... ... ... бірі ... оны ... қажеттігін
айтады. Бұл мақала ата кәсіпті ... ... ... ... ... ... ... 1890 жылғы 14 санында жариаланған «Жақсы
молда» атты мақаласында ... ... ел ... ... ... жазады. Халыққа үлгі көрсететін билеушілер қандай болу керек? «Егер
билеп тұрған ұлық ... ... ... ... та соған еліктеп жаксылыққа
тырысады. Егер ұлық жаман болса, халык һәм жамандыққа айнала береді. ... ... ... - ... ... ... айтпақ негізгі ойы - халықтың жақсы, жаман
болуы елді басқарып тұрған ... ... Бұл ... ... ... ... ... көрсеткен пікірлер жоқ. Мақалада ... ғана ... ... ... ... ... айтпақ болған
құбылыстар мен оқиғаларға өзінің қатысы аңғарылатын және қорытынды тұжырым
жасалатын.
Ал, «Жақсы молда» атты мақалада не ... не ... ... ... жоқ. ... ... «Жақсы молда» деп қойылғанмен, оқыған
кезде оның мазмұнына сәйкес еместігін аңғарасыз. Соған қарамастан ... ... ... ... ... халықтың шешендік сөздері,
фольклор үлгілерінен мол мәліметтер келтірілген. Осы газеттегі ... ... ... ауыз ... ... ... кезеңіне
сәйкес келеді.
2 М.Ж.Көпеевтің шығармаларындағы көркемдік әдіс және бейнелілік
Осы орайда алдымен Абай мен ... ... ... ... ... шыңы Абай ... Мәшһүр-Жүсіптің қалай
жалғастырып дамытқанын арнайы сөз етуді жөн көрдік. ... Абай ... ... ... екі ... тақырып орайластығы, идея
айтудағы төркіндестікпен қатар бейнелеу құралдарын ... т.б. ... ... да, Мәшһүр-Жүсіптің де өз кезіндегі
зиянды әдеттерді түйрей сынағаны ... Осы ... ең ... ... сол ... етек алған кеселдің бірі өтірікті шенеуін алайық:
1. Терең ой, терең ғылым іздемейді,
Өтірік пен өсекті жүндей сабап (Абай, 91)39
2. Ел ... ... ... гүде-гу (Абай, 194).
З.Өтірік өрттей лаулап жанып жатыр,
Ессіз жұрт көбелектей барып жатыр.
Бірін - торғай, біреуін бөдене ... мен өзін ... алып ... ... ... ... ... көріп, қолмен ұстауға келмейтін дерексіз
ұғым «өтірік» заттандырылып, оны ... ... іске ... ... ... күн ... негізінен алғанда, мал өнімдерін кәдеге жарату, жүн сабау,
киіз басумен байланысты ... ... ... ... ... жақын
баламаны, демек ұлттық өрнекті, ... ... ... ... ... ... әрі оны ... ұғымына жақындату арқылы Абай әсерлі
де айқын бейнелеу үлгісін әкелді. Мұндай ізденіс биігін Мәшһүр-Жүсіптен де
көреміз. ... ... ... ... дерексіз ұғым «өтірік» деректі
өртке баланады. Ақын өтірікті көзге неғұрлым ... ... ... теңеумен
шектелмей, оның өршіген нақты бір сипатымен, ... ... ... лаулап жануын, демек өтіріктің қаншалық өріс ... ... ақын ... алданушылардың мүшкіл халін ашарлық баламалар енгізеді.
Ессіз жұрттың «көбелектей» ... ... ... әрі ... ... ... (көбелек, әсіресе түні отқа өзі барып ұрынып,
күйіп жатады ғой) әйгілесе, әрі ... де ... ... ... ... ... ... тармақтарындағы: «Бірін - торғай,
біреуін бөдене ғып, // Өзімен-өзін жаулап» алып ... да ... ... сол ... ... иесі ... ... отарлау, елді
бөлшектеу, тоздыру саясатының өрістеуін аша ... ақын ... ... ... сөз ... ... идея ... айқындаумен шектелмей, суреткерлік шеберлік
деңгейлестігін әйгілейтін ... де ... ... ... ... шеберлікті танытар арналар сан алуан. ... бірі - ... ... ... ... ... ... арқылы тың, тосын тіркестер
жасау тәсілі. ... ... ... ... ... ... алып, оны
дерексіз ұғым «көңіл», «ой», немесе біршама деректі ... ... ... ... соны ... ... жасау нәтижесінде
Абай сөздердің бейнелілік өрісін көп ... Бұл ... ... ... ... ұғар,
Көңілінің көзі ашық, сергегі үшін (126б.).
2. Бойда қайрат,ойда көз
Болмаған соң, ... сөз ... ... шықкан сөз
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын көруге
Көкірегінде болсын көз. (115б.).
4.Жүректің көзі ... ... ... ... ... ... соңы тіркес жасау үлгісі Мәшһүр-Жүсіпте бар:
Қалмасын жерде десең айтқан сөзің,
Өзіңнің өз бойында ... ... ... екі ... да «көз» сөзі ауыспалы мағынада қолданылумен бірге
мүмкін емес дерлік екінші ұғыммен шектесу арқылы үшінші бір жаңа ... ... ... ... ... ұғым көңілдің көзі болмайтыны
белгілі. Әйтсе де осы екі ұғымның ... ... ... тың ... тұрғаны анық. Осы іспетті пікірді Мәшһүр-Жүсіп сөзқолданысы туралы
да айтуға болады.
Абай ... ... де сөз ... ... ... ... екі ... «нәпсі» хақындағы сақтандыруларына салыстыра үңілейік:
1. Біреуді көркі бар деп жақсы ... ... ... ерме!
Әйел жақсы болмайды көркіменен
Мінезіне көзжетпей, көңіл бөлме! (Абай, 60б.)
2. Жаяу қыл, ... атқа ... ... қалса, жортқызып. желгізбей бақ.
Өзін-өзі бағуға көп әл керек,
Көз соңынан көңілді жүргізбей бақ. ... ... ... ... ашу ... ... бір ... ыстықтық
сипатын ашарлық белгі «лапылдақ» көріктеуіші (эпитет) шебер ... ... ... ұғым нәпсіні жан иесіне айналдырып, оны ... шарт ... Жаяу жүру мен атқа ... ... ... қайсысы тез
қозғалу белгісі екені мал баққан қазаққа етене таныс көрініс десек, Мәшһүр-
Жүсіптің тағы да ұлттық өрнекті кәдеге ... ... ... Ал, ... күннің өзінде оны жортқызып, желгізбеу мәселесі қойылуы да ақынның
белгілі бір әрекетті ... бере ... ... ... ... ... ... оны жан иесіне айналдырып, көз соңынан
жүргізбеуді айту да шарттылық пен ... ... ... ... Себебі
көз де, көңіл де бір адамға тән болғандықтан, сөзбе-сөз түсіндіріп, ... ... ... ... дей ... ғой. ... бәрі екі ... да әр
сөзге, сөз тіркесіне ерекше мән бергенін, ... ... ... ... ... ... ... ақын да шен-шекпенге сатылуды, халық ... ... ... Мәз ... ... ұлық каққанға,
Шелтірейтіп орысың,
Шеңді шекпен жапқанға.
Күнде жақсы бола ма,
Бір қылығы жаққанға?
Оқалы тон бола ма
Ар-ұятын сатқанға?! (Абай, 113б.)
2. Тарту деп медалъ, ... ала ... басы ... жұртты отқа сала берді.
Пайдасын үрім-бұтақ ойламады,
Күйікте кейінгілер қала берді. (Мәшһүр-Жүсіп, 62б.)
3. Өз жұртын ... бар ма ... ... ... ... үшін хақ ... ... қамын ерді жібер,
Жерінен суырып алып көрде жатқан. (Мәшһүр-Жүсіп, 67б.)
Абайда орыс ұлығынан «шенді-шекпен» алғанға мәз болған болыс сыналып,
оған қоса ... ... ... тон ... ... ... ... болса, жеке бір болыстың емес, бір ... ел ... ... берілген тарту, наградаларға сатылып, ел қамын ойламағанын
шенейді. Осы орайда бұл ... сын ... ... ... ... ... өрбітіп бергенін еске салғымыз келеді. Мұның бәрі ХІХ
ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... біріндегі ойды
екіншілері дамытып, дәстүр сабақтастығын берік ұстағанын көрсетеді.
Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өткен ... ... ... тек ақ, қара ... не оған ... сүйсінумен, не одан мүлде безінумен шектелмейді.
Адамдардың не бірыңғай қап-қара жағымсыз ... келе ... ... ... әрі оң, әрі ... ... ... өмір сүріп, арпалысқа түсу
ерекшелігін ашу, ... сол кез үшін ... ... адам ... ... елеулі қадам еді. Мәселен, оның 1880 жылдары жазылған «Жарты
нан хикаясы» өлеңінде басты ... ... ... ... ... ... айдаһар жауыздығына емес, жапа шеге жаздаған адамның өзінде елеулі
кайшылық бар ... ... ... Міне, мұнда оңай олжаға қызығып,
біреуте ... ... жапа ... ақын не ... аппақ, не біржола
ұнамсыз адам етіп көрсетпейді. Суреткер жай ... ... ... ... ... жағымды көрінген адамның өзінің ішкі түйіткілдеріне
үңіле, үңілте біледі. ... ... ... көрсетіп, жарты нан ғана
беруі сол адам үшін әрі ... әрі ... іс ... ... Бұл ... адам санасында орын алуы мүмкін аздаған қалыстыкқа да суреткердің
шүйіле үңілуінен туған. Ақын бұл шығармасында сонымен қатар ... ... күш, ... ... ... ... әр пенденің өз «айдаһары» болуы
ыктималдығына да көңіл бөледі. ... адам ... көп ... ... ішкі
қайшылықпен күресу мәнін көрсету арқылы ақыш қаһарман жан ... ... ... де ... кай ... болмасын, белгілі бір құбылыс, әрекетке көп
көзбен қарай білуге ... ... бір ...... ... ... ... алдымен халықты езіп, қанаушы сәйгелді, бөгелек
тәрізділерге өріс беретін аңкаулық, надандық сыналады. Сөйтіп ақын ... ... ... ... ... ... ... ізгінің ізгі екенін бейнелеумен ... ... ... ... сол ... елді ... езушілер, отаршылдар деп, соларды
түйреумен ... ... ... ... еді. ... қас пен досты
айырмай, жәдігөйлікке ұйып, кеш опық жеп ... бар да, ... бірі ... ... ... бар екені белгілі. Оны
ана халықта бар, мынада жоқ, ана заманда бар, ... ... деп ... ... ... жауыз екені онсыз да белгілі. Басты ... сол ... жол ... ... ... дегенге саяды ақын.
Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтің 1907 жылы Қазан қаласында басылған «Тірлікте
көп жасағандықтан, көрген бір ... ... ... ... хикаясы» да - қазақ әдебиеті тарихында елеулі орын алатын туынды.
Мәшһүр-Жүсіп мұнда адам сезімін, көзқарасын күрделі, қайшылығы мол ... ден ... Бір ... әрі ... ... ... ... өзіне керек істі мүлде көрмейтіні, ... ... ... ... ... деп ... ол құмырсқадай ұсақ заттарды көргіш те, одан
ірірек ... ... ... ... ... ... алынған. Бір
адамның бір затқа ересен қырағы бола тұра, ... ... ... көп ой салғандай. Шартты түрде «саңырау» деп аталған екінші адам
болса, ол қатты шыққан дыбыс атаулыны ... ... да, өте ... ... ... ... естіп қояды. Ақын өлең аяғыңда ... - ... өзім ... деп, ұзақ ойға ... «өз ... пайдасың»
естімейтін адам екенін айтады. Ақын шартты ... ... деп ... адам ... ... өткінші, қысқа екенін ұмытып, ойға алғанының
бәрін ... деп, бос ... ... ... ... ... идея, негізгі сын тек бұл айтылғандарда емес.
Ақын өзіне керек істі көрмеушілікті, естімеушілікті, азға ... қана ... ... ... ... көрмегенді көрдім, естімегенді
естідім, бардан емес, жоқтан айырыламын деп, адасушыларға аударады. Көрмеу.
естімеу, ештеңесі ... - бір ... бір ... ... одан үлкен
қасірет тағы тұр. Ол көрмегенді көрдім, естімегенді естідім, ... ... ... ... ... ойға ... ... Бұл өлең
де ақынның қайшылық ... кең ... адам ... ... ашу
бағытындағы елеулі жетістігі. Бұл ... ғана ... XX ... ... ... ... ... табысы.
Мәшһүр-Жүсіп шеберлігі, бейнелеу тәсілдері дегенде, ол қолданған сөз
кестелерінің алдымен ұлттық бояумен көмкерілгенін, көп детальдың ... сай ... ... қажет: «Өнерге өзінді өзің ерте баулы,
//Жастықтың бір күн көшіп кетер ауылы» (93б.) Бұл ... ... ... күн ... ... ... ... негізгі тіршілік малмен, көшумен
байланысты қазақ ұғымына неғұрлым жақын, түсінікті ... де ... ... ... жерге ауысуымен, яғни шұғыл ... ... ... ... да тез өтуі ... ... ... Сол
тәрізді: «Бұл жалғанның жүзінде ... ... ... ... ... - ... ... аттанғанда ере алмай қалуды
бейнелеуде малы барлар ғана көше алатынын ... ... ... үшін ... ... ... жеткізеді.
Мәшһүр-Жүсіп Көпей ұлының 1907 жылғы «Хал-ахуал» ... ... кең ... ... ... ... ... мен гүл
жарасымдылығын дамытып, бұлбұлдың ... ... ... ашылуын тосуын,
арман етуін жырлағаны белгілі. Ақын сонымен бірге орыс ... ... иек ... ... Мәселен, И.А.Крыловтың «Ала қойлар» мысалында патша
арыстан әмірімен қойды баққансып жүріп жоқ қылған ... (бұл ... ... ... та ... әрекетін Мәшһүр-Жүсіп өзінше өрістетіп
пайдаланған:
Оңдырмас мынау қойшы бізді бағып,
Сіңбей тұр ішкен ... ... ... ... ... жерге,
Жер-суды ап кетті ғой қазық қағып (34б.)
Бұл арада қазақ халқын бағушы губернатор, не патша деп ... ... ... ... сәл ... ... ақындардан да
кездестіреміз:
1. Алашым, айтқанды алсаң, без бұлардан:
...Қой бағып қасқыр кашан опа ... 1916 жылы ... ... басылған «Алашқа» өлеңінен).
2. Ай ұшамын аспанға
Жер жағдайды жақпайды...
Ащы, катты дауыстан
Қарағай, терек жығылар.
Қожайынсыған арыстан
Сескенер, ... ... ... 1923 ... «Ызалы қиял» өлеңінен).
Салыстыра сараптасақ, И.А.Крыловта ала қойларды алдымен арыстан қырмақ
болады, бірақ ... ... ... аю ... ... ... атқа қалдыратын
болғандықтан, қабылданбай, құртуды іске асырып, жаман атты болу ... ... ... ... ... «Қой ... ... қашан опа
қылған», - десе, І. Жансүгіров касқырды емес, арыстанды бөліп алғандай, өзі
Айға ... ... ... қарағай, терек жығылатынын, сол ... ... ... ... ... ел билеушісінің де
сескенуі мүмкіндігін әйгілейді. Назар аударарлық жәйт: И.А.Крыловта арыстан
мен ... және оның қой ... ... қалмауы тікелей байланысты берілген.
Мәшһүр-Жүсіпте бағып жарытпайтын қойшы бөліп алынса, ... ... қой ... опа ... еске ... екі ... да, отарлаушы ел
билеушілер қастандығынан қазақ ... ... ... асқан. Ал,
І.Жансүгіров қасқыр мен ала қойларды мүлде сөз ... тек ... ... ... өзін де сескендірер күш бар екенін қатаң
ескерткен. Сөйтіп орыс ақыны ... ... ... ... ... ... ... Ілияс - әркайсысы өзінше өрістетіп
пайдаланған. Мұның бәрі ақын ... жеке ... ... ... ... бірлікте қарастыру керектігін дәлелдейді.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейүлының алғашқы екі томдық таңдамалысы шықты деп
жүрміз. Осы ... ... ... жете ... де ... де бармыз - Қ.Ж.), ақын өлеңдерін тақырыбына, идеясына, жанрына
ажырата жіктемей, бір ... ... ... ... ... тізе беріп,
көп өлеңді бір ... яғни ... бір ... ... кейін аңдай бастадық. Соның бір айғағы: қазір біз ... төрт ... ... ... ... - үлкен шығарманың ... ... жеке өлең ... , өз алдына отау тігіуге сұранып-ақ тұр:
Бес жаста еді «бісміллә» ... ... ... ... ... «он ... ақыл ... да өсіп бес жастан аспағаным,
Біреуі-ақ кем «он беске» жетті жасым,
Иегімнің астында өш пен ... ... ... алып,
Алып айна қарасам. сақал - шашым.
Қоян қуған тазыдай шалмай ... бойы аң куып ... ... ... ... үйір ... «он беске» жеткенше калмай жүрген.
Жібермей жүр шығуға биік өрге,
Қорғалатар қайдағы тау мен жерге,
Ұйтқып ... ... ... - күнде түсіріп қара терге (52б.).
Міне, мұндағы «он бес» сөзі он ... бес, яғни елу ... ... кем» ... осы ... ... отырғанда, жасының қырық тоғызда
(яғни 1907 жылы) екенін ескерткендігі анық. Лирикалық қаһарманның бір ... ... яғни ... келіп отырып, алғашқы бес жасындағыдан көп
ұзамағанына ... ақын ... ... Алғашқы бес жастан кейін
уақыттың көп өткенін айнаға карағанда зәрені ... ... ... ... келер шумақтағы «өмір бойы аң куып алмай жүрген»
жағдай, яғни ақынның ... ... ... ... ... көңіл
бөлерлік. Бұл нәтижесіздік себебі ақынның ... ... ... екені
соңғы шумақта ишаратпен берілген. Яғни біреулердің лирикалық каһарманды
биік өрге, демек ақын ... ... ... кескіндеген өрге
(шынында табиғаттағы өрге шыға ... ... ... ... ... ... ол аз ... «қайдағы тау мен жерге» қорғалатып, соған
қоса «ұйтқып соқкан борандай ұйлықтырып» «күнде - ... ... ... Мұның бәрі - лирикалық қаһарманның мақсат, арманын да, оған
қарсы тұрушылар әрекетін де жинақтап, деректі: өр, тау, жер, ... ... ... ... ... ... ... туынды ғана емес, не бары төрт, не сегіз
тармақтан құралған дербес өлең түрлері де ... аз ... ... шағын өлеңге, оның ішінде төрт жолды шумаққа сыйғызу жалпы шығыс, оның
ішінде Х-ХІV ғасырлардағы араб, парсы, түркі поэзиясына тән ... ... ... ... (Хғ.), ... ... (ХІғ.), Омар һаям (ХПғ.),
Қожа Хафиз (ХІVғ.) т.т. ... ... ... Жүсіп Баласағұнидің:
«Тіл - арыстан: есік баққан ашулы, //Сақ болмасаң, жұтар, ерім, басыңды», -
тәрізді екі ... ... жеке ... біткен, аяқталған ойды да, идеяны
да ұшырастырамыз. Осы дәстүрді ... XIX ... соңы мен ... басында өзінше өрбіткенін мына үлгілерден көреміз:
1. Әр істі ойлау керек әуел бастан,
Не ... ... жоқ ... ... ... ... көрінгенге,
Кісі жер жемісі жоқтау мен тастан (28б.).
Дос қой деп ішкі сырын түгел айтып,
Опық жеп жүрген жан көп аңдамастан.
Бір өрттен ... ... ... ... ... ... (29б.).
3. Үрген қуық - бүгінгі жұрттың басы,
Бас болса, болар еді көздің жасы.
Таққа мініп, басына тәж ... ... ... ... асы. ... ... мен ақпан болды күз орнына,
Сылдырлап сырнай шықты сөз орнына.
Жылтыраған екі тас орнатылды,
Бұрынғы қайран ... көз ... ... ... ... әр төрт жолдық туындыда шығарманың
тақырыбы да ашылып, ... да ... ... тұр. ... ... әр істі ... ойлау керектігі діттелсе, ондағы екінші тармақта
«өнері жоқ жігіт жастан» пайда жоқтығы мәлімделіп, үшінші, төртіншіде ... ... тау мен ... ... жер ... жоқ» ... ... аяқталып тұр. Екіншіде «дос қой деп ішкі ... ... ... опық жеуі ... ... жалғасы ретінде «бір өрттен
қалмайтұғын қалың ... ... ... ... ... ... Үшіншіде сол кезеңдегі адамдар басынын үрген қуыққа ұқсайтыны,
себебі онда көз жасы жоқтығы, таққа ... да, ... ... асын ... ... Бұл «парасаты жоқтарға, тексіздерге билік беруге болмайды», -
деген идеяға жетелеп тұр. Төртіншіде алдымен ... тиіс күз, ... ... ... ... барынша суық қыс орнағаны паш етіледі. Соңынан
адамдардың бұрынғы сәулелі нағыз ... көзі ... ... екі ... ... ... ... алғанына назар аударылған. Тағы бір
топ мысал келтірейік:
1. Көрінгеннің бәрі жау, ел жоқ ... сор, мал ... көл жоқ ... ... ауыз ... ... болғанмен, тіл жоқ болды (79-80 б.)
2. Түзелер қисық ағаш құрған тезбен,
Жара оңалар, ... орап ... ... қиын ... көркем айтқан жақсы сөзбен (91б.)
3. Үлгі үйрен жолдас болып нұсқалыға,
Көзің сал ... ... ... өз ... ... ... ... адам дұшпанына (91-92 б.)
4. Күн сайын өзіңе-өзің жас баласың,
Жаспын ғой деп әр істен жасқанасың.
Піскен астан ішпейсің ... өтіп ... соң аш ... ... Көңілім дария болғанда, қолым-қайық,
Өз-өзімнен боламын Еділ-Жайық.
Айдын шалқар көл қайда қылар шабыт,
Құла түзде қу ілген, - ... ... ... ... алар ма егін орып?!
Кім балалы болыпты бойдақ ... ... - ... сөз, - ... ... ... көрдің бе қарап тұрып?! (100б.)
Алғашқыда бірінші тармақ «көрінгеннің бәрі жау» ел жоқ ... ... ... сор, мал ... көл жоқ» екеніне, демек шаруаға
жайсыздық өрістеуіне құрылған. Ал, сол ел, көл жоқ болуына жалғаса, ... ... жоқ» ... арқылы мүшкіл халді тұлғалантумен шығарма
аяқталған. Екінші үлгіде алдымен қисық ағаштың «құрған тезбен» ... ... ... ... оңалатыны діттелсімен, ақымақты «көркем айтқан
жақсы сөзбен» икемдеу нәтижесіздігіне, яғни қисық ағаш, ... да ... ... ... ... ден қойғызумен шығарма тамамдалған. Үшінші нұсқа
да бас-аяғы жұмыр, композициялық құрылымы жөнінен мінсіз ... ... ... бір ой ... ... ... ... өз
басына қылған ісін» ақылды адамның дұшпанына жасамайтынымен шығарма тынуы
жетекші идеяға ... мән ... түр. ... үлгі ... ... ... өмірде көп сыбағадан калып жүргендерді шенеуге арналған.
Бесінші өлеңде лирикалық каһарман өз көңілін ... ... ... санап,
біресе өзін бір кемелдік үлгісі Еділ-Жайыққа балап, ақырында соның бәріне
карама-қарсы шабыт қылар «айдын шалқар көл» ... ... ... қу ... ... ... ... шығарма аяқталған. Ал, соңғы туынды
тұқым салмай егін ору, ... ... ... болу ... ... тәрізді
қарап тұрып бәйге алушы да жоқтығын, демек әрекет керектігін әспеттеуге
негізделген.
Мәшһүр-Жүсіп қазақ лирикасы дамуына не үлес ... ... оның ... ... ... ... ... аударған жөн. Бұл туындылардың
ерекшелігі - онда сөз ... екі ... екі ақын ... бірі ... да, ... не дерексіз шартты ұғым, ... ... ... емес ... құс ... ... Демек бұл айтыстар өмірде орын
аларлық сөз таластырудан гөрі ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу аясын кеңейтуімен көңіл бөлгізеді. ... ... ... ... ... ... орнына қасқыр
қалғаны, «қарғалар көгершіннің зікірін» салғаны, «бас-аяқ, аяқ барып бас
болғаны», демек ... пен ... ... пен ... ... соған
лирикалық қаһарман торыққаны баяндалады. Ақын ... орын ... ... қадап айтып, қазбалау емес, оны жинақтап,
ишаратпен ... ... ... ... ... ... ... қыс боларын біздерге айтып.
Таусылыл қызыл гүлдер, қалды тікен,
Сайрайды гүлстансыз бұлбұл қайтіп?
Осы бір шалқар шындық сыйып кеткен төрт тармақтан аз ... көп ... ту ... шығыс поэзиясы дәстүрін ақынның шебер өрістетуін көреміз.
Құс қайтуы, жылы ... яғни ... үшін ... ... ... ... ... кейін келген қыстың табиғаттағы қыс ... ... ... ... ... де ... Ал ... тармақтағы
«қызыл» гүлдердің таусылып, тікен қалуы да бақыт символы гүлдің сап болуын,
демек адамдар арасында ... ... ... ... ... сауал: «Сайрайды гүлстансыз бұлбұл қайтіп?» - бостандық, бақыт
үшін күрескен лирикалық каһарман әрекет етерлік ... ... ... ... ... ... ... ақындығы қаша жөнелуі сөз
болады да, лирикалық каһарманның оны қимауы, ... ... ... «Тіл ... ақындыққа мен сөз бастап: // Шыныңмен кеткенін бе
мені тастап?!». Сөзбе-сөз ұғынсақ «ақындық» - жан иесі ... оның ... ... ... ... тіл ... ауызы жоқ. Әйтсе де шартты
ұғым «ақындықтың» лирикалық «меннен» бөлініп сын айтуы әсерлі:
- Замана жылдан-жылға болды өзге,
Бір жан жоқ ... қояр ... ... сұхбаттасар жан қалмады,
Менің бар не керегім, - ... - ... ... ... білсін көз қадірін,
Танитын жан қайда бар сөз қадірін?
Танысын қарға, бұлбұл қайсысы онды,
Жамандар білмей жүрген өз қадірін.
- ... ... ... жетіп, - дейді.
- Таусылды бастас кісім бітіп, - дейді.
- Тікенге қонақтауға арланғаннан,
Барамын мен бұл жерден кетіп,-дейді.
«Мәшһүр-Жүсіптің шабдар атпен ... ... ... қаһарман
мен шабдар ат деректесуі өзек болған. Шығарма фабуласымен таныстырсақ, ақын
бір өлген адамның қырқына ... ... оған ... жақтан ұрланып
әкелінген бір жауыр шабдар ат байланады. Лирикалық ... ... шыға ... аттан қайдан келгенін сұрап біледі.Сөз жоқ, бұл арада да тілсіз жануар
сөйлеуі, адамдар арасында орын алған пайда күнемдік, ... ... ... ... ете ... ... ақынның: «Ысқатқа сендей малды
байлағаны //Малы жоқ, қара қасқа кедей ме еді?» - ... ат ... ... жоқ, ... еді ... ... кісі емес, Қақсал-Қозған.
Өз өлігін осында өзі қорлап,
Уасуасы бар жұмысты шайтан салған.
Ақын одан әрі кез ... ... жоқ ... ... ... ат ... да, туысының да жетерлік екенін, тек осы іске ... ... туып ... ... ... ... берген жағымсыз мағлұматтарды естіп қаныққан соң, ақын-жауырынына
өлең жазылған қағазды жапсырып, атты ... ... ... ... ... ... ... арасындағы жосықсыздықты шартты ... ... ашу ... әжуа ... ... бұл да ... ... түрлішелігінен деп бағалаған жөн.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының әлем жаратылысы, жер мен көк сыры, ислам діні
тарихы, ізгілік, хақ жолын ... ... ... ... аңыздарға
негіздеп біраз дастандар жазғаны белгілі. Біздің қоса айтарымыз: ақын ... ... ... ... да сол тақырыпқа арнаған. Соның бірі ... ... ... ... ала ... ... Мұнда да ақынмен сұхбаттасушы болып адам емес, шарпы бейнелер:
тырна, қарға алынған. Шартты дейтініміз: сөзбе-сөз ... ... ... да тіл ... көне ... ... ... емес, Әйтсе де сол
шарттылық арқасында адамдар арасындағы келіссіздік сыры, жер ... ... ... ... де, ... ... Мәселен, «Мәшһүр-
Жүсіптің тырнамен айтысы» туындысында алдымен лирикалық қаһарман күзде жылы
жаққа қайтып бара жатқан тырнаға көңіл ... оның не ... ... сауал береді. Тырна өз балапандарын өсіріп қайтқанын мәлімдей келе
сөз соңында Сүлеймен пайғамбар мен тоты құс ... ... ... ... ... ... да, басқа жаққа ұшып кетпей ... ... ... ... кұс ... ... ерекшеленеді:
- Балалар қиналады тартып азап,
Тақсыр-ау, қаш демеңіз мені кажап.
Тор түгіл, оқ атса да ұстатам ба,
Бұларды қылып жүрмін ... ... ... ... күн ... сол ... ұстап біреу алып»
келгенде, «бадырайып жатқан торға неге түстің?» - сұрағына тоты ... Мен ... ... деп ... ... ... ... ерегестім.
Жер жүзін өрт алыпты, тегіс күйіп,
Көздей жер сау ... ... ... өрт боп ... сор екен ... жер болып көрінген титтей ара,
Балалар құрып қойған тор екен ... ... өз ... шамаламай, алданып, торға түсіп, опық
жеуден,- Мәшһүр-Жүсіп өз замандастарына, өзіне сабақ боларлық ... ... құр ... ... ... ... ұшып.
Тотыдай торға түскен біз қаламыз,
Бармақтың көлеміндей жерге түсіп.
Ал, «Мәшһүр-Жүсіптің ала ... ... ... алдымен лирикалық
қаһарман ала қарғаның «қарқылдап» мазаны алу себебін ... ... ... ... көне ... жер ... ... топан суы қайта бастағанда,
Нух пайғамбар тапсырмасын қалай ... ... ... ... ... дат етеді. Бұл бір жағынан ғылым үшін бағасы зор көне ... ... ... оның ... үшін ... ... ... үңілту жүзеге
асқан.
Түйіп айтқанда, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы XIX ғасырдың соңғы ширегінде -
ақ суреттеудің бай ... ... ... ... ... ... ... т.т. шебер пайдалану арқасында шағың жанр лирикаға
эпос мүмкіндігіндегі жүк ... ... кең ... ... ... бәрі XIX ... аяғы мен XX ... бас кезінде өмір сүріп, артына
25-30 томдай мол қазына қалдырған ... ... ... кең ... ... ... оның ... амал-тәсілдерінің
түрлішелігін, сөз зергері ретінде қазақ әдебиеті кемелденуіне көп үлес
қосқанын дәлелдейді.
Қорытынды
Әдебиеттер ... Абай ... ... 1986, ... ... Алдабергенов Қ.М. «Бір туар дара тұлғалар», Павлодар, Арын Е.М.,
2003, «Эко баспасы, 156-171 б Баткеева Б.Т.
3. Ахметов З. Өлең ... ... А., 1973, ... ... ... мұра. // Құрастырушы Ү. Сүбханбердина Алматы, 1970.
5. ... Б. ... ... ... ... 2000, №2, ... ... М. «Мәшһүр-Жүсіп мұралары хақында» // «Жалын» журналы, 1974,
№3, 127б
7. ... ... ... 1894, ... ... Ы. Ғасырлар сыры. А., «Жазушы», 1970.
9. Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы, А., «Ғылым», 344б.
10. Кәкішев Т. Сын ... А., ... ... ... Б. ... ... XX ғасыр басындағы демократ
жазушылары. А., ҚКБ, 1958, ... ... М.Ж. ... көп ... ... бір ... 1907, ... Көпеев М.Ж. Хал-ахуал. Өлеңдер жинағы. Қазан. 1907. 20б.
14. Көпеев М.Ж. Сарыарқаның кімдікі екендігі. Өлең, әңгімелер жинағы.
Қазан. 1907, 26б.
15. ... М.Ж. ... ... ... қисса, мысалдар. А., 1990.
«Ғылым». 271б.,
16. Көпеев М.Ж. // Қазақ ... ... А., 1975, 7-т., ... ... З. Сөз өнері. А., 1976, «Мектеп». 374б.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том, 1-кітап. А., 1960. ... ... ... ... Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасының
қолжазбалар ... 1170, 1173, 1177, ... ... С. ... және ... әдебиеті. А., «Жазушы», 1968, 288б.
21. Құнанбаев А. Шығармалары. 2-томдық. А., «Жазушы», 1986.
22. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., ... 1988, 87 ... ... Қ. ... лирикасындағы стиль және бейнелілік, ПаУ,
1999, 73б.
24. Жүсіпова Г.Қ. Мәшһүр-Жүсіп өлеңдерінің ... ... ... самалы» газеті, 1195, ?5, 15б
25. Жүсіпов Н.Қ
26. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. А., «Ғылым»,
1990, 200б,
27. Нұрғалиев Р. ... А., ... 1985, ... ... Р. ... А., «Жазушы», 1986, 440б.
29. XIX ғасырдағы қазақ ақындары. А., «Ғылым», 1988, 352б.
30. ... С.Н. ... ... ... 2001, 36-69 бб.
Түсінік, сілтеме
1Қазақстан Республикасы ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар
қоры. 1173-папка
2М.Ж.Көпеев. Хал-ахуал. Қазан. 1907. 15б.
3Сонда, 14б.
4 ... ... ... Таңдамалы.1-т., А.,1990, 32б.
7Сонда, 38б.
8Сонда, 35б.
9Сонда, 33б.
10Сонда, 34б.
11Тіршілікте көп жасағандықтан көрген тамашамыз, 9б.
12Сонда, 11б.
13М.Ж.Көпеев. Таңдамалы. 1-том, Ғылым, 1990. 156б.
14Сонда, 157б.
15Қыраубаева А. ... ... А., 1988. ... 87б.
16Қазақстан Республикасы ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар
қоры. 1170-п., 216б.
17Дүйсенбаев Ы. Эпос жэне ақындар мұрасы, А., 1987, Ғылым.
18Қазақстан Республикасы ҰҒА ... ... ... ... 1173-п., 303б.
19«Дала уалаяты» газеті. 1894. №2
20Дүйсенбаев Ы. ... ... ... А., 1970, ... ... А. Шығармалары. І-том, А., 1986. 176б.
23Әдеби мұра. Құрастырушы Ү.Сүбханбердина. А, 1970.
24Қазақстан Республикасы ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар
қоры. 1173-п., 5б.
25Қазақстан Республикасы ҰҒА ... ... ... ... ... ... ... газеті. 1889, № 48.
27Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971, Жазушы, 71б.
28М.Ж.Көпеев. Таңдамалы. 1-т., А., 1990, Ғылым, 59б.
29Сонда, 24б.
30Сонда, ... С. ... ... бейнелілігі. А., 1990, 15б.
32Әдеби мұра және оны зерттеу, А., 1961, 354б.
33Марғұлан Ә. М.Ж.Көпеев // Қазақ ... 1940, 5 ... ... М.Ж. ... ... ... туралы // 1 ... ... 3 ... М.Ж. Туысқан бауырларына бір насихат // «Айқап» журналы.
1912, №7.
36Сонда, 123 бет.
37Ғажайып бір құс ... ... ... газеті, А., 1989, 177б.
38Сонда «Жақсы молда», 170 бет.
39Абай шығармаларынан үзінді келтіргенде, ақынның «Ғылым» баспасынан
1977 жылы ... ... ... ал, ... ... ... ... аталған кітабына сүйеніп, алдымен автор есімін, ізінше кітап бетін
келтірумен шектелеміз.
40Осы орайда Абай ... ... ... ... ішінде
З.Ахметовтің «Өлең сөздің теориясы», Мектеп, 1973; Р.Сыздықованың «Абай
шығармаларының тілі» .Ғылым, 1968ж ... ... ... келеді. Ал,
Мәшһүр-Жүсіп шеберлігі арнайы зерттеуді тосып тұрған тың тақырып екенін
ескерген жөн.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұқар жырау Қалқаманұлы5 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері54 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы5 бет
М. Ж. Көпейұлының өмір мен отты жырлары21 бет
М.Ж. Көпеев және қазақ тарихы54 бет
Мәшһүр Жүсіп15 бет
МӘШҺҮР ЖҮСІП ЕҢБЕКТЕРІ - ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ ДЕРЕК КӨЗІ69 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеев9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь