Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық құрылысындағы аударма теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. қазақ тіліндегі аударма саласының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12

2. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің арасында болатын лексикалық транформация түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.1. Түпнұсқа тілі мен аударма тіліндегі айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... ... .15
2.2. түпнұсқа тілі мен аударма тіліндегі лексикалық трансформацияның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Түпнұсқаның аударма тілге сай келмейтін грамматикалық формаларын жеткізу. Бұл жерде басты шарттың бірі сол, түпнұсқадағы грамматикалық формалардың өзгешелігі белгілі бір стильдік қызмет атқару керек.
Аударуда грамматикалық вариантты таңдап алу. Қай тілді алсақ та, кейде бір мағына-мазмұн әр түрлі грамматикалық варианттар арқылы да беріледі. Айталық, қазақ тіліндегі «қаладан шықты, қала маңынан шықты, қала жақтан шықты» деген сияқты сөз тіркестер контекске қарай бір ғана мазмұнға ие болып тұруы мүмкін. Сол сияқты «Тегінде, біреуді жамандағанда үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн ғой», «Тегінде, біреуді жамандағанда да шектен шықпай, барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой» деген сияқты сөйлемдер әр түрлі ретте тұрғанмен, мазмұны өте ұқсас.
Өйткені бір тілдегі қалыптасқан сөз қолдану тәсілдері, бейнелі сөздер көшіріп, сол түпнұсқадағы қалпын сақтап жеткізуге келе бермейді. Басқа тілде айтылған ойдың жалпы мағынасын жеткізуден гөрі, сол әдебиетке тән көркемдік ойлау, бейнелеп сөйлеу, сөз қолдану өзгешеліктерін дәл келтіру әлде қайда қиын. Ал онсыз көркемдік ой-сезімнің әсерлілігі де толымды болмайды. Сондықтан аударма түпнұскаға мағынасы қағидалық жақын келетініне орай дәлме-дәл аударма, еркін аударма, сәйкес аударма деп ажыратылады. Түгелдей алғанда, қандай аударма болсын творчестволық сипат алады, бастан аяқ сөзбе-сөз тәржімалау емес, сөздердің мағынасын, көркемдік қуат, бейнелілік әсерін неғұрлым толық жеткізу мақсат етіледі. Көркем аударманың қасиетін арттырып түпнұсқаның мағыналық байлығын, ой-толғамдары мен сезім иірімдерін, көркемдік өзгешеліктерін жаңғыртып, жарқырататын, қайта
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Ақыпбекұлы Ө. Тіл – мемлекет тірегі- Тараз, 2003 ж.
2. Алдашев А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. — А. Арыс, 1998 ж.
3. Алдашева А. Ресми іс – қағаздары// Астана- 2000 ж.
4. Аудармашыға көмек// Астана – 2005 ж.
5. Бұл фактілер Алматы, Жалын баспасынан 1991 жылы Екі тілде еркін сөйлейміз сериясымен шыққан Джек Лондон Қасқыр Полк атты кітабының 1,2- беттерінен алынды.
6. Мирам Г.Э. Профессия переводчик
7. Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату//Астана- 2004 ж.
8. Комиссаров В.Н. - Теория перевода 2001 ж.
9. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы- Астана, 2000 ж.
10. Чужакин А.П. Книги по устному переводу
11. Теория перевода//Алматы, 1998 ж.
12. Терминологиялық хабаршы, № 7- Астана – 2002 ж.
13. Терминологиялық хабаршы, №9 - Астана – 2004 ж.
14. Терминологиялық хабаршы, №11 - Астана – 2002 ж.
15. Тіл және қоғам альманах6 №16 2004 ж.
        
        Маңғыстау гуманитарлық колледжі
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні: Аударма теориясы
Тақырыбы: Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің арасында болатын лексикалық
трансформация түрлері
Орындаған: Жұмабаева ... ПБ – ... ... Қ.О.
Ақтау – 2014
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және ... ... ... ... тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық
құрылысындағы аударма
теориясы....................................................................
...5
1.2. ... ... ... саласының
тарихы................................................12
2. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің арасында болатын лексикалық
транформация
түрлері.....................................................................
.................. 15
2.1. Түпнұсқа тілі мен аударма тіліндегі
айырмашылықтар.............................15
2.2. түпнұсқа тілі мен ... ... ... ... ... ... сай келмейтін грамматикалық формаларын
жеткізу. Бұл жерде басты шарттың бірі сол, ... ... ... ... бір ... ... атқару керек.
Аударуда грамматикалық вариантты таңдап алу. Қай тілді ... та, ... ... әр ... ... ... ... да беріледі.
Айталық, қазақ тіліндегі «қаладан шықты, қала ... ... қала ... ... ... сөз ... контекске қарай бір ғана ... ... ... ... Сол ... «Тегінде, біреуді жамандағанда үйіп-төге
бермей, шектен шықпаған жөн ... ... ... ... да ... барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой» деген сияқты ... ... ... ... ... өте ұқсас.
Өйткені бір тілдегі қалыптасқан сөз қолдану тәсілдері, бейнелі ... сол ... ... ... ... келе бермейді.
Басқа тілде айтылған ойдың жалпы мағынасын ... ... ... тән ... ... ... ... сөз қолдану
өзгешеліктерін дәл келтіру әлде қайда қиын. Ал ... ... ... де толымды болмайды. Сондықтан ... ... ... ... келетініне орай дәлме-дәл ... ... ... ... деп ... Түгелдей алғанда, қандай аударма
болсын творчестволық сипат ... ... аяқ ... емес, сөздердің мағынасын, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Көркем аударманың
қасиетін арттырып түпнұсқаның мағыналық байлығын, ... ... ... ... ... жаңғыртып,
жарқырататын, қайта туғызатын ... ... ... ... ... ... алатын орны үлкен.
Берілген зерттеу курстық жұмысының мақсаты – қазақ тіл ... ... ... ... болып табылады. Осы
мәселелер бойынша зерттеу жұмысының ... ... ... ... грамматикалық мәселелерді зерттеу;
- тілдердің грамматикалық және лексикалық ... ... ... аудармадағы грамматикалық трансформацияның рөлін анықтау;
- аудармадағы грамматикалық трансформацияның рөлін анықтау үшін
аудармадағы грамматикалық трансформацияның үрдістерін зерттеу,
- аудармадағы грамматикалық трансформацияның мәніне ... жету ... ... арқылы тақырыпты ашу және т.б. міндеттер қойылды.
I бөлім. Түпнұсқа тілі мен ... ... ... ... мәні және ... ... Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық
құрылысындағы аударма теориясы
Кез келген тілде басқа тілдерге де ... ... ... ... - ... ... Дей тұрғанмен тұпнұсқа тіл мен аударма
тілде грамматикалық сәйкестіктердің болуы сиректеу кездеседі, Осыдан келіп
аударуда ... ... ... ... міндеттер туады.
Тілдердің грамматикалық құрылысындағы айырмашылықтарға аударма теориясында
ерекше орын берілуі де осыдан.
Тұпнұсқаның грамматикалық формасын өңдеу, реттеу ... ... ... мақсаты - тұпнұсқаның аударма тілге сай келмейтін
грамматикалық формаларын жеткізу. Бұл ... ... ... бірі сол,
түпнұсқадағы грамматикалық формалардың өзгешелігі ... бір ... ... ... Мұндай ерекшеліктерге, мысалы, грамматикалық
формалардың ықшамдылығы, сөйлем құрылымындағы, ... ... ... ... ... жарыспалылық, белгілі бір сөз
табын неғұрлым жиі қолдану т.б. сипаттар жатады. Осы ... ... ... ... не болмаса аударма тілде бар аналогиялық
құралдарды қолдану ... ... ... ... ... ... тілдегі кейбір өзгеше грамматикалық құрылымдарды игеру қиын болуы
мүмкін. Алайда осы сияқты ... ... ... ... бір ... ... де ... Мысалы: I knew that you will come деген ағылшын
тілінің сабақтас құрмалас сөйлемінің ... ... («that you ... ... ... ... тура толықтауыш болып аударылады. Мұндағы
ерекшелік сол, қазақ тілінде ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... аудару, әдетте, сөз
тіркесі, сөйлем шегінде ғана жүзеге асады.
Бұдан аударманы үлгі қалыпқа көнеді деген ұғым тумасқа керек, өйткені:
Біріншіден, әр тіл үшін ... ... ... ... ... әрқашан шектеулі екен;
Екіншіден, бұл сияқты құрылымдарды ... ... ... ... жоқ, ... ... ... бір рецептке жүгінбейді. Мұндайда
да мүмкін болатын нұсқалардың бірін таңдап алуға тура келеді. Грамматикалық
балама таңдау да сол сөйлемнің басқа ... ... ... ... стилі сияқты жайттарға байланысты болады. Мұны тәптіштей ... ... - ... ... ... арналған оқулықтарда, салыстырмалы
грамматикаларда кейбір грамматикалық құрылымдар белгілі бір үлгі қалыппен
аударылады деген пікір орнығып, ... ... ... ... ... ... аударма жүзесінде кейбір жиі кездесетін, типтік
мәні бар тәсілдер мен оның нұсқаларын белгілеуге мүмкіндік бар.
Бір тілден ... ... ... ... қарастыруда басты назарды әр
тілдің өзіне тән ... бар ... ... ... ... ортақ грамматикалық сипаттары бар тілдердің ... ... ... құрылымдарын аударма тілге қалай жеткізудің ... ... ... ... ... бұндайда әр ... ... ... алып отыру керек болады. Мәселен, орыс
тіліндегі етістіктің ... ... ... ... жоқ түркі тілдеріне
(соның ішінде қазақ тіліне) қалай аударылатыны, қазақ тілінің оны жеткізе
алатын мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... Бұндай
сәтте нақты бір тілдің (бізше, ... ... ... тілдегі өзгеше
грамматикалық құрылымдарды жеткізе білу ... ол ... бір ... ... ... керек. Аударманың жадында болатын
бір нәрсе - ол ... тек ... қана ... сене ... ... ... ... құралдар (жалғау, көмекші сөз,
шылау т.с.с) арқылы ... ... ... етіп ... үшін ... ... немесе синтаксистік бірлікпен мағынаны толыққанды етіп
беруге тура келуі мүмкін.
Аудармада тілдік жүйенің әр ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланысты екені ... ... «He intends to make it» ... ... «Ол бұны істемек»
деп аударамыз. Байқап тұрғанымыздай, ... ... ... сөз
қазақшаға -мек жұрнағы арқылы аударылып жүре береді. Лексикалық ... ... ... байланысы көз алдыңызда.
Ешқандай теория, соның ішінде аударма теориясы да, типтік құбылыстарды
жинақтаусыз іске аспайды. Алайда сол ... өзі де ... ... ... ... ... айқындалады, жіктеледі.
Тілдің (тұпнусқа және ... ... ... ... ... тыс ... ... Міне, сондықтан да тұпнұсқа тілінің
грамматикалық құбылысын басқа ... ... ... бар ... ... жинақтаушы мәні бар қағидалар жеке жайттарды
тексеруге, зерттеуге байланысты.
Грамматикалық құбылыстарды аудармаға теліп қарағанда кейбір ... ... ... ... ... - ... тұрғыдан аудару тұлғалық-формалық
сәйкестіктердің болмауына байланысты ... ... ... ... ... сол ... ... тұлғамен аудару көбіне
аударма тілдегі сөздердің тіркесу ... сай ... ... ал ... тіларалық тепе-теңдік (формалық тепе-теңдік) стильдік тұрғыдан
басқаша болып шығады. Әсіресе тұпнүсқа мен ... ... ... мен ... ... ... ... мағынасы сайма-сай келуі
сирек кездеседі. Мысалдар:
And all for some reason sighed –
Неліктен екені белгісіз, бәрі де күрсінді.
Байқап, отырғанымыздай, ... ... ... бұл аудармадан
айырмашылықтарды да байқауға болады: for some reason - неліктен екені
белгісіз, ... ... бір ... ... ... ... ... бұл сөз формасы басқа сөйлем мүтелерімен синтаксистік байланыста
тұр.
Формалық-грамматикалық тепе-теңдік деген ... ... ... ... ... ... ... мен аударма тілдегі грамматикалық
айырмашылықтардың болу ... ... тіл мен ... тілдің арасында
болатын айырмашылықтардың үш типі бар:
1. ... ... ... элементтерге аударма тілде формалық-
грамматикалық сәйкестіктердің болмауы. Мысал ретінде орыс тілін ... деп ... ол ... етістіктің вид категориясы, род категориясы, сын
есімнің қысқа формасы т.с.с.
2. Керісінше, аударма тілде бар элементтер ... ... ... орыс ... ... ... ... кездесетін қазақ тіліндегі
етістіктің нақ осы шағы, ... ... ... ... етіс, тәуелдік жалғау
т.с. жатқызуға болады.
3. Аударма тіл мен ... ... ... ... сай ... ... ... аудару үстінде олар
қызметтері жағынан әртүрлі болып келуі мүмкін.
Екі тілдің синтаксистік ... ... Қай ... ... ... екі ... - беткей құрылым және терең ...... ... ... ... :
Құрылысшылар үй салды ( Workers built the house.)
Үй құрылысшылармен салынды( The house is built by workers.)
Үйді ... ... (Workers who built the house... ) ... ... ... ... құрылымы әртүрлі болғанмен терең
қабаты, яғни мағыналық жағы бір-біріне жуық ... ... ... ... құрылым (мағынасы, мағлұматтың мәні) өзгеріссіз қалу керек. Бірақ
бұдан беткей құрылымды (формалық, грамматикалық) ... ... ... сөз
тумасқа керек, өйткені сыртқы форманың да стильдік рөлі ... ... ... құрылымды сөйлемдер ауызекі сөйлеу тілінен гөрі ... ... ... тараған. Сондай-ақ қазақ тілінде баяндауыштық орын
тәртібінің өзгеруі ... ... гөрі ... ... ... тән ... үдерісінде назар аударатын синтаксистік құбылыстар,
бағамдауымызша, ... ... ... бір ... дәл бұл мәселені біз
түгендеуді мақсат тұтпадық, мақсат оқырманға бағыт беру, ой салу ... ... орын ... ... ... болса еркін екені
белгілі, ал қазақ тіліндегі сөйлемнің әр мүшесінің ... бір ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударуда әрқашанда орын
тәртібің өзгертуге тура келіп отырады
Байқап тұрғанымыздай, бұл тәсілде де стиль ... ... ... ... ... тыныс белгілерін сақтау көбіне әріпқойлыққа жатқызылып жүр.
Алайда аударматанушы Ә. Сатыбалдиев аударуда ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.[1]
Өйткені тыныс белгілері автордың өзіндік стиліне, сөз саптау
ерекшелігіне, кейіпкердің ... ... ... ... ... тұруы мүмкін.
Аударуда грамматикалық вариантты таңдап алу. Қай тілді алсақ та, кейде
бір мағына-мазмұн әр түрлі грамматикалық варианттар ... да ... ... тіліндегі «қаладан шықты, қала маңынан шықты, қала жақтан
шықты» деген ... сөз ... ... ... бір ғана ... ие
болып тұруы мүмкін. Сол сияқты «Тегінде, ... ... ... ... шықпаған жөн ғой», «Тегінде, біреуді жамандағанда да шектен
шықпай, барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой» ... ... ... ... ... ... мазмұны өте ұқсас.
Грамматикалық варианттардың синонимдігі көбінесе конструкцияны тұтас
алғанда көрінеді. Мәселен, жаңағы «қала, қала жақ, қала ... ... ... жеке алсақ синоним емес.
Грамматикалық синонимдер бірыңғай мағына-мазмұн ... ... ... ... ... бола бермейді, бірін-бірі әрқашан ауыстыра
бермейді. Бұл ... ... бір ғана ... ... алу ... мағынаны анықтайтын тар көлемді контекске, не тілдік стиль жүйесін
анықтайтын кең көлемді контекске ... ... ... ... ... үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн. Тегінде,
біреуді жамандаған ... ... да ... ... ... ... жөн деген синонимдес сөйлемдерді алайық. Бірінші вариантында ақыл
айтып қана тұр, ал ... ... деп ... жоқ, бірақ «шамасын
біл» деп тұр. Бұл - тар ... ... ... ... ... ... ... аша түсу үшін керек заңдылық. Енді кең келемді контекске
келейік:
Алтын қылыштан құраған үйеңкі артық ... ... ... ... ... ... бар ма? – ... бар, ә?
Бұл сөйлемдердегі бірінші вариант жазба тіл стиліне тән де, ... ... ... тән. ... ... түпнұсқа тілдің осындай
қасиеттерін ... ... тура ... ... тіл мен ... тілдің грамматикалық жүйелерінің
сәйкессіздігі, осыдан келіп ... ... ... ... дәлме-
дәл бере алмау сияқты қиындықтан баска грамматикалық құралдармен ... ... ... лексикалық сөз қолданумен игеріледі.
Екіншіден, аударуда екі тілдің тұтас грамматикалық жүйесін есепке алып
отыру керек, жекелеген жайттарды қуалап кету ... ... бір ... есте ... ... ... құрылымдарды
аударуда да мағыналық-стильдік бояуды, ... ... тыс ... Қазақ тіліндегі аударма саласының тарихы
Жер шарындағы алуан түрлі халықтардың сеніміне, тілі мен ... ... мен ... ... сәйкес рухани дүниетанымы қалыптасатыны
мәлім. ... осы әлем ... ... бай ... ... ортақ
пайдалану, кәдесіне жаратып, игілігіне айналдыру, сөйтіп, ... ... ... ... соны сатысына көтерілу — өте манызды мәселе.
Жер бетіндегі іргелі ... бәрі ... ... ... ... озық тәжірибесінен үлгі-өнеге алып, қажетті ақпарат
жаңалықтарымен танысып, дер кезінде алмасып отыру үшін бір ... ... ... ... ... ... ... көшірудің амалдары
мен тәсілдерін үйренуге құлықты болды. Сондықтан қоғамдық кұрылыс жүйесінің
қай деңгейінде болмасын, аударма ... ... сол ... ... ... тиімділігі мен аса қажеттігін
айқындайды.
Қазақ тіліндегі ... ...... ... ... ... кенжелеу қалғандығы жасырын емес. Дегенмен, бұл бағытта
да қыруар іс ... әлем ... ... ... ... ... ... үлгілері куә. Әрине, бұл шаралар әр дәуірдегі
қоғамдық-саяси ... орай ... ... асып ... Ай-талық,
кеңестік идеология тұсында аударма өнеріне ... ... ... ... көңіл бөлді.
Аударматану ғылымына тереңірек үнілер ізденімпазға ұлттың ... ... ... ... бірсыпыра беймәлім тың
деректерді ... ... Оған ... ... лексикалык, қабатындағы қытай,
моңғол, араб, парсы, орыс, ... ... ... ... кірме
сөздердің де сінісіп кетуінің жұмбақ сыры түгел ашылды деуге әсте ... ... ... ... ... ... ... арадағы
аумақтық-шекаралық тұтастықты мойындап, елдік мәселені бейбіт жолмен шешкен
бітімгершілік миссиясы жиі әңгіме арқауы болатыны мәнгі тасқа ... ... сыр ... әйгілі Күлтегін тас кітабының бір ... ... ... ... ... дейін бұзылмай жетіп, уақыт пен
кеңістіктің, сынына шыдап, қымбат қазынаның сол ... ...... ізашар еңбектің руна жазуын тұтынғаннан бастау алатынына ешкімнің
қарсы уәжі бола қоймас.
Өкініштісі, аударма тарихы сөз ... ... ... ... түйінді дәйектерге мән беріліп, шынайы бағасын беру — ... ... ... ... ... ... шырматылып,
шыға алмаудын. кесірі. Жалпы, аударма ... ... ... танымның
еркіндік алған соңғы жылдар көлемінде ... ... ... ... ... ... сөзді әркім-ақ оп-оңай түсінгенмен, оның теориялық-
методикалық концепциясын таратып, аналитикалық ... ... ... ... ... және ... ұлттық мәдениеті» деген тарауында қыры көп
құбылыстың күллі ішкі иірімдеріне кәсіби маман ... ... ... ... ... ... аудартады. Оның аударма туралы
сипаттамасына бір сәт құлақ салалық: «Аударма — бір тілде жазыл-ған мәтінді
екінші тіл ... ... ... осы ... ... алынған нәтиже,
текст, туынды.
Тақырыбы, мазмұны, стильдік белгілері дайын мәтіннің екінші тілде
функциональды теңбе-тең баламасы ... ... ... ... — түпнұсқа мен аударылатын (аударылған) мәтіннің ... ... ... ... ... ... яғни ... ақпараттық ықпал ету, эстетикалық ... ... ... де ... ... көрінуі қажет деген сөз. Бұл жағдаят ... ... ... ... ... ... ... салады, тілдік құралдар функциональды қызметіне қарай
іріктеледі».
Әлемдік аударма саласында тәжірибе алмасудың алуан түрлі әдіс-тәсілдері
бар. ... ... даму ... ... ... ... ... құқықтарын шексіз пайдаланып, үстемдігін қалың бұқараға ... ... ... ... топ ... ... ... Міне, осындай
қоғам өміріндегі қайшылық мемлекеттік ... ... ... енгізуіне әкеліп соқты.
ХVШ-ХІХ ғасырдағы сыншыл-реалистік демократиялық бағыттағы орыс ақын-
жазушыларының шығармашылығы бұған дәлел бола алады. Бұл ... ... қыр ... озық ... ... ... аударма арқылы көшпелі
казақ қоғамының түкпір-түкпіріне таратты. ... XX ... ... ... ... саласына ерекше ат салысып, ... ... ... ... ана ... ... ұлт
мәдениетіне рухани қазына сыйлады. Өкініштісі, кеңес-тік дәуірде жүргізген
солақай саясаттың зардабы алаш білімпаздарын ... ... ... ... қосқан қыруар еңбегі санатқа қо-сылмай, ұлт мәдениетін
жасанды ... ... ... ... ... оралған арыстарымыздың ... ұлт ... ... ... ... жаңаша баға беру, бұл
саладағы соны ... ... ... ... хақ. ... жер
бетіндегі сан алуан үлт пен үлыстан ... ... ... әлемдік
мәдениетке қоскан даналық ойлары мен ғибратты тағлымдары, ізгілік пен
имандылыққа, табиғатты сүю мен ... ... ... жасампаздық
идеялары түпнұсқадан адамзаттық ортақ рухани игілікке айналудың кілті —
аударма ... ... және ... ... аясы,
шеберлік машығы өсу мен кемелдене түсуін қажет етеді.
ІІ бөлім. Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің ... ... ... ... ... тілі мен аударма тіліндегі айырмашылықтар
Көбіне түпнұсқа тілі мен ... ... ... көп ... Алайда аударманың объектісі дерексіз жүйе емес, нақты тілдік текст
екеніне назар аударып отырдық. Аудармашының жұмысы осы нақты текстің ... ... ... ... ... да ... отырдық.
Ендігі сөз осы нақты әрекеттер туралы.
Аудармада бара-барлыққа жету аудармашыдан әр қилы ... ... ... ... ... ... ... аударматануда трансформациялар
деп аталып жүр. Бұндай трансформациялар көбіне түпнұсқа ... ... ... ... тіл нормаларын сақтай отырып ... ... ... ... бұндай әрекеттер, ғалымдардың көрсетуінше
төрт типке бөлінеді:
1. Орын ... ... ... ... Қосу ... ... тастау (omissions).
Бұлай бөлу, айта кету керек, шартты бөлу, жуықтап қана ... ... ... ... ... бір-бірімен қоса жарыса бірігіп, араласып келіп
отырады.
1. Орын алмастыру. Бұл - ... ... ... ... ... ... аударма тесксте өзгертіп беру. Алмастырылатын, әдетте,
сөздер, сөз тіркестері, құрмалас сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... ... үстінде неғұрлым көп кездесетін жайт - ... ... ... мен сөз ... орын ... аударма тексте
өзгеріске ұшырауы. Мысалы, орыс тілінде сөйлемдегі ... орын ... ал ... тілінде қалыптасқан, тұрақты.
Кейде түпнұсқада белгілі бір сөйлемде тұрған сөзді аударма ... ... ... бір ... ... ... тура ... базардан сатып алған телпекті кидім.
Бір ұзын құнқағары бар аңшының қызыл ... еді. ... ... орын ауыстыруға мүмкіндік берін тұрған нәрсі - ... екі ... де ... ... ... орын ...... құбылыс.
Бір мысалы:
I in a despair if you on that disagreed.–
Егер сіз ... ... мен ... ... ... ... ... аяқталған сөйлемдердің аударма тексте орын
тәртібінің, яғни ... ... ... немесе басқа абзацқа көшуі
мүмкін. Бұған мысал М.Әуезовтің Джек ... ... ... ... болады. Аударма текстегі ең алғашқы тұрған екі сөйлем;
- Қасқыр ! Қасқыр! Қасқыр! - деп, Медж итін шақырып тұр ... екі ... ... ... ... қатты ысқырып жібереді. Бұндағы
1 сөйлем түпнұсқада 6-шы абзацта тұр:
- Wolf! Wolf! Wolf! - called Madge. Ал 2-ші ... 8-ші ... ... put to himself in a sort both little fingers, and its ... joined Madge's ... ... ... бұл ауыстыруда мән жоқ сияқты болып көрінуі мүмкін.
Бірақ аударамашының байқампаздығы сонда, ол кейінгі сөйлемдегі «...whistle
joined Madge's call.» ... ... ... ... ... ... ... аударма тексте табиғилық сипат беретіндігін түйсінген.
2. Ауыстыру. Бұл - түпнұсқа текстегі сөз ... ... ... ... ... ... аударма тексте
бұлардан өзгеше тілдік единицалармен ауыстыру.
Кейде түпнұсқаның сөйлеміндегі нақты ... ... ... ... ... ... де ... мүмкін. Бұл бір сөзді қайталай бермеу
мақсатынан туған әрекеттер болады.
Түпнұсқадағы зат есім ... ... ... ... алады. Мысалы:
Its whistle was strong. - Ол ... ... Бұл ... ... ... ... деп ... түпнұсқа мәні өзгеріп оны қазақша «ашуы қатты болды»
деп екіұшты түсініп ... ... ... ... ... аударуда сын есімдердің зат есімге ауысып
отыруы - жиі ... ... ... ...... ... silver spoon - ... қасық,
mother's coat - шешемнің пальтосы т.с.с.
Кейде Ағылшын тіліндегі предлогты зат есімдер қазақ тіліне сын ... де ... The girl from the city - ... қыз, ... - ... адам ... мүшелерін ауыстыру. Ауыстырудың бұл түрі ағылшын мен қазақ тілі
мысалында алсақ, ... ... ... The book is read by me. - ... оқып ... Бұл аударуда толықтауыш бастауышқа ауыстырылып тұр,
өйткені ырықсыз ... ... ... тіліне сол түрде аударылмайды.
Ағылшын сөйлеміндегі пысықтауыш қазақ тіліне бастауыш түрінде аударыла
алады: In the room there was a heat.– ... ... ... тұр еді ... ... орыс тіліндегі бастауыш пен баяндауыштың арасындағы мағыналық
байланыс қазақ тіліне сәйкес келмеуінен.
Сөйлем мүшелерін ауыстыруда сөйлемдегі ... ... ... жөн. ... They had a long, sincere ... ... сөйлемді
екі түрлі аударуға болады:
1. Олар ұзақ, шын жүректен әңгімелесті;
2. Олардың әңгімесі ашық та ұзақ болды.
Егер ... ... ... «өткендігіне» ден қойып отырған болса,
бірінші вариант дұрыс ... еді де, ал ... ... ... ... тұтса, екінші вариант ұтымды болып шығар еді.
Құрмалас сөйлем көлеміндегі ауыстырулар. Құрмалас сөйлем құрылысына
байланысты синтаксистік трансформациялардың ... ... ... қазақ тіліне аударуда жиі кездеседі.
1. Жай ... ... ... етіп ... ... сөйлемді жай сөйлем етіп аудару;
3. Басыңқы сөйлемді бағынышты етіп немесе бағыныңқыны ... ... ... ... ... етіп немесе салалас байланысты
сабақтас етіп жеткізу;
5. Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз етіп не, керісінше, жалғаулықсыз
байланысты ... етіп ... ... бірінші түрі ағылшын тілінен қазақ тіліне
аударуда өте сирек ... ... ал ... ... ... тіліне
аударуда жиі кездеседі.
Құрмалас сөйлемді жай сөйлем етіп аудару орыс тілінен қазақ ... жиі ... ... ... тіліндегі «Which», «That» т.с.с.
жалғаулықтар арқылы ... ... ... тіліне көбіне жай сөйлем
түрінде ... ... In my small library only those books to ... ... come back remain - ... ... кітапханамда мен әрқашан қайта
қауытып отыратын кітаптар ғана сақталады. Everyone knows ,that wolves ... - ... ... екепін әркім біледі. The lonely house where we
moved, stood in the depth of a shady garden - Ал ... ... ... ... ең ... ... ... қылып отырған трансформациямыздың ерекше бір түріне түпнұсқадағы
құрмалас сөйлемді мүшелеп бірнеше жай сөйлем етіп аудару жатады.
Басыңқы ... ... ... ... ... ... ... stopped in the downtown and started taking place on apartments –
Тоб қалашық орталығына келіп орналасқаннан соң ... ... ... ... сирек кездеседі, дегенмен синтаксистік тузілімнін
терең ... білу - ... ... салаластық байланысқа ауыстыру. Қазақ тілінде
сабақтас құрмалас сөйлеміндегі компоненттері ... ... ... Жалғаулық арқылы байланысу қазақ тілінде салалас
құрмаласқа тән. Ал ... ... ... ... сөйлемнің арнайы
жалғаулықтары бар. Ағылшын тіліндегі осы ... ... ... қазақ тіліне аударғанда салаласқа ауысып кетеді. Мысалы:
It was so beautiful that nobody tried to look after her ... сұлу ... ... оған ... ... батылы болмады.
3. Қосу. Кейде түпнұсқа тілдегі құрылымда белгілі бір ... ... ... көрінбей тұруы мүмкін. Ал аударуда сол ... тура ... ... ... ... қосу ... қолданылады:
Glory to the people of Kazakhstan! — Қазақстан халықтарының даңқы арта
берсін!
Solutions of session — in life. - ... ... ... асырайық.
Қосуға байланысты тағы бір байқағанымыз аударма текстің ... ... ... ... болмауымен байланысты. Мәселен,
«Олар Припятьқа ... ... ... осы ... ... ... ... деп беру ұтымды болуы мүмкін, өйткені қазақ оқырманы «Припяттің»
өзен, қала әлде село аты екенін айыра ... ... Тағы бір ... Ол
шіркеуге баратын күні келді - Ол жексенбіде шіркеуге баратын күні келді.
4. Түсіріп тастау. Бұл – мәні ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан басы артық сөздер, ... ... да, ... ... ... ... сөздер түсірілуі мүмкін.
Мұндай басы артық сөздер плеоназм ... ... ... ... ... ... «every minute of time», « ... in April» сияқты тіркестер қолданылады, бұларды аударуда «әр
минут», ... деп ... ... өйткені «минут» сөзінің өзі
уақытты білдіреді, ал апрельдің ай аты ... ... ... ... ... ұтымды береді.
Келесі бір кездесетін құбылыс, ағылышн тілінің сөйлеміндегі кейбір
сөзді қазақ тілінде ... ... ... ... ... stopped at the house, the owner met them. ... үй ... келіп тоқтады. Үй иесі қарсы алды.
Қазақ тілі синтаксистік құрылысының бір ... сол, ... ... сыңарлардың жалғаулықты, жалғаулықсыз болуы көбіне
мағына өзгертпейді. Ал ағылшын тілі ... үшін бұл - ... ... ағылшын тіліндегі кейбір ... ... ... ... ... тілі мен аударма тіліндегі лексикалық трансформацияның
түрлері
Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз байланысқа ауыстыру. Қазақ тілінде
жалғаулық арқылы салалас ... ... ... ... ... оның ... жалғаулықтар сөйлемдер арасындағы мағыналық қарым-
қатынасты анықтауда ерекше қызмет атқармайды.
Жалғаулықтар қатыспай тұрып-ақ құрмалас ... ... ... ... ... Ал орыс ... жалғаулықтар
құрмаластың компоненттері арасындағы мағынаны айқындап тұрады. Осы ... ... ... ... ... ... жалғаулықпен аудару
міндетті емес. Бұл жердегі аударудың мәні де осында.
Лексикалық аударулар. Бұл ... ... ... аударманың
лексикалогиялық тұрғысына қатысты айтылды. Сондықтан біз бір ғана жайтқа
ғана тоқталамыз.
Екі ... ... ... ... әр түрлі болады, ... ... ... кең ... ... ... ... келеді немесе, керісінше, түпнұсқа тілдегі тар ... ... кең ... ... ... ... ... тәсілін - нақтыландыру
(конкретизация), екіншісін жалпыландыру (генерализация) деп атайды.
Себеп пен ... ... ... Л.С. ... лексикалық
ауыстырулардың аясында қарастырады. Біздіңше, бұл мәселсе сөйлем шегінде
қарастырылғаны жөн. Тіл ... ... ... ... ... ... аудару дегеніміз - түпнұсқадағы болымды
мағынаны болымсыз түрде я, ... ... ... ... етіп ... Мысалы: I seriously speak - Мен ойнап айтып тұрған
жоқпын. I remembered it when we already passed almost all park. - Мен ... ... ... ... ... ... етіп аударуға мысал:
Astronauts will return on the earth not earlier, than in ... ... ... ... ... ... ... толтыру). Бұл тәсіл түпнұсқа тілдегі белгілі бір
элементтердің аударма ... ... ... ... ... оны басқаша тәсілдермен және дәл сол сөйлемнің ішінде емес,
текстің басқа бір жерінде түпнұсқа сөзінің ... ... ... ... жағдайда кейбір сөз суреттеле, сипаттала аударылуы мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Аударма — әдебиеттің кең арналы, мол саласының бірі. Аударманың ... мәні де ... зор. ... ... ... ... ... әдеби шығармаларынан басқа халықтың ... ... ... жер жүзі ... ... ... туындылары
қазақ тіліне аударылған. Сондай-ақ белгілі қазақ жазушыларының ... ... ... ... ... ... ... әдеби байланыстар
нығайып, беки түседі.
Зерттеліп отырған курстық ... І- ... ... ... Жер ... алуан түрлі халықтардың сеніміне, тілі мен
дініне, табиғи ортасы мен шаруашылық қалпына ... ... ... ... ... ... ... — қоғамдық ғылымдар арасында
салыстырмалы түрде кенжелеу қалғандығы жасырын ... ... бұл ... ... іс біженіне әлем тілдеріндегі әдеби ... ... ... ... ... ... ... сөзді әркім-ақ оп-оңай түсінгенмен, оның теориялық-
методикалық ... ... ... ... талдаған сүбелі
жұмыс сирек. Орайы келгенде, күрделі тақырыпка бел буып, аударматанудың
лингвистикалық және ... ... ... ... ... ... ойларымен куанткан Айман Алдашеваның монографиясын атап өту
керек. Ғалым «Аударма және қазақтың ұлттық мәдениеті» деген тарауында ... ... ... ішкі ... кәсіби маман ретінде пайымдама ... ... ... ... ... аудартады. Оның аударма
туралы сипаттамасына бір сәт құлақ салалық: «Аударма — бір тілде жазылған
мәтінді екінші тіл ... ... ... осы ... арқылы алынған
нәтиже, текст, туынды. Тақырыбы, мазмұны, стильдік белгілері ... ... ... ... ... баламасы жасалуға тиіс. Функциональды
теңбе-тен, балама — ... мен ... ... ... ... ерекшеліктері, атқаратын қызметі бірдей болуы керек, яғни түпнұсқа
қандайлық ақпараттық ықпал ету, эстетикалық қызмет ... ... де ... ... көрінуі қажет деген сөз. Бұл ... ... ... ... ... құрамына, грамматикалық-синтаксистік
құрылымына қозғау салады, тілдік құралдар функциональды қызметіне қарай
іріктеледі».
Көркем ... ... үшін ... кем ... екі ... ... шарт. Онсыз аударма сапасы ойдағыдай ... ... ... ... ... ... ... сөз қолдану, ойдың
мағынасына толық жеткізу, көркемділігін ... ... ... ... ... ... ... идея, өмір құбылыстарын
түсіру қалпы, нәзік психология түгел сақталуы керек.
ІІ-тарауында: ... ... тілі мен ... ... көп мән ... ... аударманың объектісі дерексіз жүйе
емес, нақты ... ... ... назар аударып отырдық. Аудармашының жұмысы
осы нақты текстің тіліне байланысты істелетін нақты әрекеттерден тұратынын
да ... ... ... сөз осы нақты әрекеттер туралы.
Аудармада бара-барлыққа жету аудармашыдан әр қилы тіларалық өзгертулер
жасай білуді талап етеді. Мұндай өзгертулер аударматануда ... ... жүр. ... ... ... ... ... хабар,
мағлұматтарды, мазмұнды аударма тіл нормаларын ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Ақыпбекұлы Ө. Тіл – мемлекет тірегі- Тараз, 2003 ж.
2. ... А. ... ... және ... ... ... Арыс, 1998 ж.
3. Алдашева А. Ресми іс – ... ... 2000 ... Аудармашыға көмек// Астана – 2005 ж.
5. Бұл фактілер Алматы, Жалын баспасынан 1991 жылы Екі ... ... ... ... Джек ... Қасқыр Полк атты кітабының 1,2-
беттерінен алынды.
6. Мирам Г.Э. Профессия ... ... Ж.А. ... ... 2004 ... ... В.Н. - Теория перевода 2001 ж.
9. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы- Астана, 2000 ж.
10. Чужакин А.П. ... по ... ... ... ... 1998 ... ... хабаршы, № 7- Астана – 2002 ж.
13. Терминологиялық хабаршы, №9 - Астана – 2004 ж.
14. Терминологиялық ... №11 - ... – 2002 ... Тіл және ... ... №16 2004 ... Ә. - Көрсетілген еңбек. Б. 142-149.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация19 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет
Oнoмастика және аударма53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь