Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1 АУДАРМАДАҒЫ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕР ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚ
ЖӘНЕ ЛЕКСИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯНЫҢ ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ..9
ІІ БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ РӨЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
2.1 ТІЛДЕРДІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫНДАҒЫ АУДАРМА ТЕОРИЯСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
2.2. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚВАРИАНТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Ақпаратты беру кезінде, әдетте, іс-әрекеттің мағынасын, қызметін, немесе процесті. Зерттеу жұмысының объектісі Ресми іс қағаздарды аударылуы. Зерттеу жұмысы аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформацияның ролі болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері - ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация.
Курстық жұмыста белгіленген мақсаттарға қол жеткізу үшін келесі нұсқаулар:
1) таңдалған тақырып бойынша әдебиеттерді қарастыру;
2) аудармадағы трансформациялық үрдістерді анықтау;
3) грамматикалық және лексикалық трансформацияның түрлері;
4) таңдалған мысалдардың мағыналарының ерекшеліктерін, ұқсастықтарын талдау.
Зерттеу жұмысының өзектілігі.Берілген мақсаттарды іске асыру мақсатында берілген курстық жұмысты зерттеу. Жұмыстың практикалық маңыздылығы болып курстық жұмыстың зерттеу жұмыстарының нәтижесі табылады.
«Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация» атты бірінші бөлімде, «Ресми іс қағаздарды аударудың мәні және қоғамдық ролі» атты екінші бөлімде, қорытындыда зерттеу кезіндегі басты нәтижелер тақыланады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Алдашев А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер.
2.Аудармашыға көмек// Астана – 2005, 63-69 бб.
3. Алдашева А. «Ресми іс – қағаздары»// Астана- 2000
4Жақыпов. Ж.А. Аударматануды аңдату//Астана- 200479-83 бб.
5. Ақыпбекұлы Ө. Тіл – мемлекет тірегі- Тараз, 2003 ж.
6. Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және әдеби зерттеу. —А. Жалын, 1991, 7-бет.
6. Бұл фактілер Алматы, «Жалын» баспасынан 1991 жылы «Екі тілде еркін сөйлейміз» сериясымен шыққан Джек Лондон «Қасқыр Полк» атты кітабының 1,2- беттерінен алынды.
7.Юсупов К. Толғауы тоқсан қызыл тіл- Егемен Қазақстан, 2001- 3 мамыр
8. Сэмюэл Н. Крамер.История начинается в Шумере. М. «Наука», 1991.
9. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы- Астана, 2000
10. Терминологиялық хабаршы, № 7- Астана – 2002
11. Терминологиялық хабаршы, №9 - Астана – 2004
        
        МАЗМҰНЫ 
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
І БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ......................................4
1.1 АУДАРМАДАҒЫ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕР............................4
1.2 РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ... ... ... ... ... БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ РӨЛІ.............................................................................................12
2.1 ТІЛДЕРДІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛЕКСИКАЛЫҚ ... ... ... РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚ ВАРИАНТ..............................................................................................................20
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................23
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................25
ҚОСЫМША ........................................................................................................26
КІРІСПЕ
Ақпаратты беру кезінде, әдетте, іс-әрекеттің мағынасын, қызметін, немесе ... ... ... объектісі Ресми іс қағаздарды аударылуы. Зерттеу жұмысы аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформацияның ролі болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... - ... іс ... ... ... және грамматикалық трансформация.
Курстық жұмыста белгіленген мақсаттарға қол жеткізу үшін келесі нұсқаулар:
таңдалған тақырып бойынша әдебиеттерді қарастыру; ... ... ... ... ... және лексикалық трансформацияның түрлері;
таңдалған мысалдардың мағыналарының ерекшеліктерін, ... ... ... жұмысының өзектілігі. Берілген мақсаттарды іске асыру мақсатында берілген курстық жұмысты зерттеу. ... ... ... ... ... жұмыстың зерттеу жұмыстарының нәтижесі табылады.
«Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация» атты бірінші бөлімде, «Ресми іс ... ... мәні және ... ... атты екінші бөлімде, қорытындыда зерттеу кезіндегі басты нәтижелер тақыланады.
Зерттеуде қолданылатын әдістемелер негізі. Зерттеуде негізгі тәсіл ретінде аудармалардың ... ... ... талдау тәсілі қолданылған.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, ІІ бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттерден және қосымшалардан тұрады.
І БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ... ... ... ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ
1.1. АУДАРМАДАҒЫ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕР
Көбіне түпнұсқа тілі мен аударма тіліндегі айырмашылықтарға көп мән бердік. Алайда ресми іс қағаздарды ... ... ... жүйе ... нақты тілдік текст екеніне назар аударып отырдық. Аудармашының ... осы ... ... ... байланысты істелетін нақты әрекеттерден тұратынын да ескеріп отырдық. Ендігі сөз осы нақты әрекеттер ... іс ... ... ... жету ... әр қилы ... ... жасай білуді талап етеді. Мұндай өзгертулер аударматануда трансформациялар деп аталады. Бұндай трансформациялар ... ... ... ... ... ... ... тіл нормаларын сақтай отырып жеткізу мақсатына бағындырылады.
Ресми іс қағаздарды аудару процесінде кездесетін бұндай ... ... ... төрт ... ... Орын ... (перестановки);
2. Ауыстыру (замены);
3. Қосу (добавления);
4. Түсіріп тастау (опушения).
Бұлай бөлу, айта кету ... ... ... ... қана бөлу, өйткені көбіне бұлар аудару үстінде бір-бірімен қоса ... ... ... ... ... ... Бұл - ... үстінде түпнұсқа тілдегі элементтердің орналасу тәртібін аударма тесксте өзгертіп беру. Алмастырылатын, әдетте, сөздер, сөз ... ... ... ... ... орын тәртібі, дербес сөйлемдердің тіркестегі орны.
Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату//Астана- ... ... қосу ... ... түпнұсқада жоқ, бірақ аударма барысында қажет болған қосымша сөздерді қолдану дегенді білдіреді. Мысалы, ағылшын тіліндегі “Some of them must be perfect palaces; the ... the lounges, the ... the palm courts- really, it must be hard to believe thаt one is on the sea” ... ... ... ... ... болар еді”, - деп құптай кеттіп мен оны. “Ол кемелердің кейбіреуін ... ... ... де ... ... ... ... демалыс бөлмелері, мейрамханалары, пальма ағашы өсірілген саяжайлары – жан рахатының бәрі бар. ... ... келе ... да ... ... шығып кетеді” деп аударылған. Cөйлемдегі the palm courts зат есімі қазақ тіліне пальма ағашы өсірілген ... ... ... ... берілген. Palm пальма, court аула болып аударылатынын ескерсек, ... ... ... ... ... деп беруді місе тұтпай, қазақ тілді оқырмандарға the palm courts зат есімін түпнұсқа мәтінінен аударма мәтініне сөз қосу арқылы ... ... ... ... деп ... жөн көрген.
Келесі мысалдарды талдап көрелік: “He only actually lived in it a ... – then he ... it to be let ... “Ол да екі-ақ апта тұрып, сосын үйді жалға беретіні жөнінде хабарландыру жасайды”. Ағылшын тіліндегі a fortnight үстеуі қазақ тілінде екі апта ... ... ... ... бұл екі ... ... -ақ ... қолданылған. Сол арқылы сөйлемге шектеу, тежеу мәні ... ... ... бұл ... сөз қосу ... ... ... a tall, fair woman, with something subtly un-English in her face”, “Бұл бойшаң, аққұбаша келген әйелдің суреті болатын. ... ... оның ... ... емес екені байқалады”. Түпнұсқа мәтініндегі fair woman зат есімі орыс ... ... ал ... ... аққұба болып аударылады. Келтірілген аудармада бұл зат есім ... ... әйел деп ... Бұл ... сөз қосу ... ... Өйткені мұнда «келген» сөзі қосылып отыр.
Сөз түсіру (опущения), яғни бір компонентін түсіру деп аударма барысында мазмұнға нұқсан келтірмеу шартымен ... бір ... ... ... Мысалы, “Why did you, a young man of thirty-three, good -looking, fond of sport, popular with your friends, devote so much of your time to an elderly woman with whom you could hardly have anything in ... ... отыз үш ... жас, ... ... ... ... достарыңыздың арасында беделіңіз бар, сегіз қырлы, бір сырлы жігітсіз, ал соншама уақытыңызды жасы жетіп тұрған кәрі кемпірге арнауыңыздың себебі ... Бұл сөз ... ... ... ... ... мағынасын беретін looking сөзі берілмеген. Аудармашы тек good сөзін аударумен ... say, “I never eat ... in a way that puts you right off your nice little ... ... еш ... да ет ... ... айтқан кезде, жегелі отырған бір үзім етті де тастап кетесің”. Бұл аудармада beefsteak зат есімі қазақ тіліне ет болып ... ... ... да сөз ... ... орын ... ... тіліндегі beef қазақ тіліне сиыр, сиыр еті болып аударылады.
Сөз түрлендіру тәсілі де ағылшын тіліндегі сөздерді ... ... ... ең көп ... тәсіл. Өйткені, ағылшын тілі мен қазақ тілі сияқты екі түрлі топқа жататын тілдердің материалдарын аудару барысында ... ... ... ... тура ... Ол ... кейде семантикалық деңгейде, кейде морфологиялық, кейде синтаксистік деңгейде болуы мүмкін. Яғни, ағылшын тіліндегі ... ... ... ... сөз ... ... ... тіліндегі сөздердің құрылымы жағынан қазақ тіліндегі сөздермен сәйкестенуі келесі мысалдармен негізделеді. “If Sir Ambrose was intended victim, he might possibly have ... a rare ... or two that no one else would miss” ... ... ... “Ал егер оның ойы сэр Эмброузды құрту болса, ол жан адам жоқтай қоймайтын ... ... ... ... ... ... ... “Mr.Mayherne was practical, not emotional. He coughed again, took off his pince-nez, polished them carefully, and replaced them on his nose” ... ... ... адвокат көзәйнегін алып асықпай сүртіп, қайта киді” болып ... “I want you to ... for me exactly how much is ... chatter, and how much may be said to be founded on fact” ... ... ... ... жатқаны мен әлі де алда айтылатын әңгімелердің қаншалықты дәлелді деректерге негізделгенін анық біліп беруіңізді ... деп ... ... түріндегі аударма да аударма үдерісінде жиі қолданылады. Аударма барысында кейде түпнұсқа тілдегі белгілі бір тілдік бірліктің баламасы бір ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл жағдайда аудармашы түсіндірме тәсілін қолданады.
Түсіндірме түріндегі аударма аударматанудың теориялық және практикалық ... ... ... ... да ... ... ... көлемі жағынан сәйкес келмейтін сөздер тобын, яғни баламасыз лексиканы аудару тәсілі ретінде сипатталады және бұл ... ... ... - ... тіліндегі бірліктің мағынасының аударма тіліне жайылмалы синтаксистік ... ... ... ... бірлігі мен оның аударма тіліндегі баламасының арасында лексикалық сәйкестік болмайды немесе бұл ... ... ... ... ... аударма тіліндегі баламаның ішіндегі синтаксистік байланыс әртүрлі болады, түсіндірме түрінде аударма жасау іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқа мәтіндегі бірлікті аудару процесі автоматты түрде жүзеге асырылмайды деп ... да ... және ... үлгі ... ... ... ... “The trouble with you young fellows is that you are so cocksure nothing can exist outside your own ... that you get the wind up when ... occurs to jolt you out of that ... ... бір ... жері сол, ... өздеріңнің философияңнан басқаға сенбейтін сыңаржақсыңдар. Ал енді әлгі сенімдеріңді ... ... ... ... қалса, зәрелерің кете бастайды”. Бұл сөйлемде қолданылған зат есім әтеш және ... ... ... ... cock және sure сөздерінен құралған. Бұл күрделі сөзге аударма сөздікте өзіне сенімді деген мағына ... ... ... ол ... деп ... яғни оған ... ... басқаға сенбейтін деген түсіндірме беріліп отыр. Осы түсіндірме арқылы өзіне ғана сену мәні қосыла беріліп отыр. Олай ... ... тек ... ... өзі cocksure зат ... ... ... аша алмас еді деп ойлаймыз. Сол себепті мұнда түсіндірме тәсілі қолданылған деп санаймыз.
Келесі “Emily French had been a ... old woman, willing to pay her price for what she ... ... қазақ тіліне “Эмили Фрэнч өз есебіне шегедей, көңіліне ұнаған нәрсенің құнын жақсы білетін кемпір ... деп ... ... ағылшын тілінде strong-willed сын есімі қазақ тіліне тікелей аударғанда өз ... ... ... немесе берік деген мағынада жұмсалады, бірақ аудармашы оны қазақ оқырмандарының түсінігіне сәйкестендіріп өз есебіне шегедей деген ... ... ... түсіндіре беріп отыр.
Алайда өз қалауларына, өз ... ... ... ... деп берсе де автор қателеспеген болар еді, өйткені ол қолданыс та ... ... жат ... ... мақсаты мықтылық, берік деген мағыналарды шегедей сөзін қолдану арқылы ... жөн ... ... ... қатайту мәндерін де өз семантикасында қамтитыны белгілі.
Сонымен, аударма – адамзаттың ой ... ... ... ... ... ... түрлі тілде сөйлейтін топтар пайда болысымен, аудармаға қажеттілік пайда болған. Екі немесе бірнеше тілді немесе диалектіні меңгерген алғашқы ... ... әр ... ... ... ... мен тайпалар арасындағы бірін-бірі түсіне алмау шектеуін шешуге ықпал еткен.
1.2. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛЕКСИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯНЫҢ ... іс ... ... ... ... ... ... шендестіре аудару жатады.. Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз байланысқа ауыстыру. Қазақ тілінде жалғаулық арқылы салалас құрмалас сөйлемді құрайтын ... ғана ... оның ... ... сөйлемдер арасындағы мағыналық қарым-қатынасты анықтауда ерекше қызмет атқармайды.
Жалғаулықтар қатыспай тұрып-ақ құрмалас сөйлемнің компоненттері арасындағы мағынаны ажырата аламыз. Ал ... ... ... құрмаластың компоненттері арасындағы мағынаны айқындап тұрады. Осы себепті ағылшын тіліндегі жалғаулықты байланысты қазақ ... ... ... ... емес. Бұл жердегі аударудың мәні де осында.
Лексикалық аударулар. Бұл туралы негізгі мәселелер аударманың лексикалогиялық тұрғысына қатысты ... ... біз бір ғана ... ғана ... ... ... мағыналық ауқымы әр түрлі болады, соған байланысты түпнұсқа тіліндегі кең мағыналы сөздерді ... ... тура ... ... ... түпнұсқа тілдегі тар мағыналы сөзді аудармада кең ... ... ... Бұның бірінші тәсілін - нақтыландыру (конкретизация), екіншісін жалпыландыру (генерализация) деп атайды.
Себеп пен салдарға байланысты ауыстыруларды Л.С. ... ... ... ... ... ... бұл мәселсе сөйлем шегінде қарастырылғаны жөн. Тіл фактілері осыны талап сееді.
Шендестіре ... ... ... ... ... дегеніміз - түпнұсқадағы болымды мағынаны болымсыз түрде я, керісінше, түпнұсқадағы болымсыз мағынаны болымды етіп аудару.
Компенсация (орын толтыру). Бұл ... ... ... ... бір ... ... тілде дәлме-дәл баламасы болмауына байланысты аудармашының оны басқаша тәсілдермен және дәл сол ... ... ... ... ... бір ... ... сөзінің орнын толтыруға қызмет етеді. Бұндай жағдайда ... сөз ... ... ... ... Кейде түпнұсқа тілдегі құрылымда белгілі бір сөздің не ... ... ... тұруы мүмкін. Ал аударуда сол элементті көрсетуге тура келеді, міне, осыған ... қосу ... ... ... ... тағы бір ... ... текстің оқырманының түпнұсқадағы берілгендер туралы хабары болмауымен байланысты.
Түсіріп тастау. Бұл – мәні ... ... ... ... ... ... түпнұсқадағы мағыналық тұрғыдан басы артық сөздер, оларды алып тастаса да, мағына мазмұнды өзгеріске ұшыратпайтын сөздер түсірілуі мүмкін.
Мұндай басы артық сөздер ... ... ... болатыны байқалады. Келесі бір кездесетін құбылыс, ағылшын тілінің сөйлеміндегі кейбір сөзді қазақ тілінде көрссту міндетті болмай қалады. ... тілі ... ... бір ерекшелігі сол, салалас құрмаласты құрастырушы сыңарлардың жалғаулықты, жалғаулықсыз болуы көбіне ... ... Ал ... тілі ... үшін бұл - ... ... ... ағылшын тіліндегі кейбір жалғаулықтарды аудармай-ақ түсіріп тастауға болады.
Сөз қылып отырған трансформациямыздың ерекше бір түріне түпнұсқадағы құрмалас сөйлемді ... ... жай ... етіп аудару жатады. Сабақтастық байланысты салаластық байланысқа ауыстыру. Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... байланыспайтыны белгілі. Жалғаулық арқылы байланысу қазақ тілінде салалас құрмаласқа тән. Ал ... ... ... ... сөйлемнің арнайы жалғаулықтары бар. Ағылшын тіліндегі осы ... ... ... ... ... ... аударғанда салаласқа ауысып кетеді.
Құрмалас сөйлем көлеміндегі ауыстырулар. Құрмалас сөйлем құрылысына ... ... ... ... ... орыс тілінен қазақ тіліне аударуда жиі кездеседі.
1. Жай ... ... ... етіп ... Құрмалас сөйлемді жай сөйлем етіп аудару;
3. Басыңқы сөйлемді бағынышты етіп немесе бағыныңқыны басыңқы етіп ... ... ... ... етіп ... салалас байланысты сабақтас етіп жеткізу;
5. Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз етіп не, керісінше, жалғаулықсыз байланысты жалғаулықты етіп аудару.
Бұл трансформациялардың бірінші түрі орыс ... ... ... ... өте сирек кездесетінін байқадық, ал қазақ тілінен орыс тіліне аударуда жиі кездеседі.
ІІ БӨЛІМ. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... АУДАРМА ТЕОРИЯСЫ
Ресми іс қағаздарды аударудың мәні кез ... ... ... ... де ... ... ортақ әмбебаптықтың болуы - заңды құбылыс. Дей тұрғанмен тұпнұсқа тіл мен аударма тілде грамматикалық сәйкестіктердің ... ... ... ... ... аударуда морфология, синтаксистік құрылысқа байланысты міндеттер туады. Тілдердің грамматикалық құрылысындағы айырмашылықтарға ... ... ... орын ... де ... іс ... ... грамматикалық формасын өңдеу, реттеу аударманың мақсатына жатпайды. Аударманың мақсаты - тұпнұсқаның аударма тілге сай келмейтін грамматикалық формаларын жеткізу. Бұл ... ... ... бірі сол, ... ... ... ... белгілі бір стильдік қызмет атқару керек. Мұндай ерекшеліктерге, мысалы, грамматикалық формалардың ықшамдылығы, сөйлем құрылымындағы, синтаксистік ... ... ... ... ... ... белгілі бір сөз табын неғұрлым жиі қолдану т.б. сипаттар жатады. Осы ... ... ... ... не болмаса аударма тілде бар аналогиялық құралдарды қолдану жолымен жеткізу аударманың міндеті болып табылады.
Жат тілдегі кейбір өзгеше грамматикалық құрылымдарды игеру қиын ... ... ... осы ... ... ... тілге белгілі бір схема арқылы жететіні де болады. ... Я ... что ... ... орыс ... ... ... сөйлемінің бағыныңқы компоненті («что придешь») қазақ тіліне көбіне тура толықтауыш болып аударылады. Мұндағы ерекшелік сол, қазақ ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... грамматикалық сәйкессіздіктерді аудару, әдетте, сөз тіркесі, сөйлем шегінде ғана жүзеге асады.
Бұдан аударманы үлгі қалыпқа көнеді ... ұғым ... ... ...
біріншіден, әр тіл үшін басқа тілмен салыстырғанда мұндай ерекшеліктердің болуы әрқашан шектеулі екен; ... бұл ... ... жеткізуде, әрине, қатып қалған стандарт жоқ, аудару өзгермейтін, тұрақты бір рецептке жүгінбейді. Мұндайда да мүмкін болатын нұсқалардың бірін таңдап алуға тура ... ... ... да сол ... басқа сөйлемдермен қарым-қатынасы, мәтіннің жанры, типі, стилі сияқты жайттарға байланысты болады. Мұны тәптіштей айтып отырған ... - ... ... ... ... ... ... грамматикаларда кейбір грамматикалық құрылымдар белгілі бір үлгі қалыппен аударылады деген пікір орнығып, қалыптасқан. Әрине, «бірыңғайлықтан» аулақ болуымыз керек, дегенмен аударма ... ... жиі ... ... мәні бар ... мен оның ... белгілеуге мүмкіндік бар.
Ресми іс қағаздарды бір тілден екінші тілге аудару мәселесін қарастыруда басты назарды әр ... ... тән ... бар ... ... ... ... Дегенмен ортақ грамматикалық сипаттары бар тілдердің аударма тілден өзгеше грамматикалық құрылымдарын аударма тілге қалай жеткізудің ... ... ... ... ... ... ... әр тілдегі ерекшеліктердің көрінісін есепке алып отыру керек болады. Мәселен, орыс тіліндегі етістіктің сыпат санаттары ондай санат жоқ ... ... ... ... ... ... қалай аударылатыны, қазақ тілінің оны жеткізе алатын мүмкіндігі қандай дәрежеде екенін назарда ұстау керек болады. Бұндай сәтте нақты бір ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылымдарды жеткізе білу мүмкіндігі, ол өзгешеліктерге белгілі бір сәйкес элементтерге сүйену ... ... ... ... бір ... - ол ... тек ... қана сипатына сене бермеу. Мәселен, түпнұсқа тілдегі морфологиялық құралдар (жалғау, ... сөз, ... ... ... ... мағынаны бара-бар етіп аудару үшін лексикалық бірлік іздеуге немесе синтаксистік бірлікпен мағынаны толыққанды етіп беруге тура ... ... іс ... ... ... ... әр деңгейінің (лексикалық, морфологиялық, фонетикалық, синтаксистік) бір-бірімен тығыз байланысты екені ерекше көрінеді. Мәселен, «Он намерен это ... ... ... «Ол бұны ... деп ... ... тұрғанымыздай, «намерен» деген лексикалық сөз қазақшаға -мақ жұрнағы арқылы аударылып жүре береді. Лексикалық бірлік пен морфологиялық тұлғаның ... көз ... ... ... ... ... ... да, типтік құбылыстарды жинақтаусыз іске аспайды. Алайда сол жинақтаулардың өзі де материалдың ... ... ... ... ... ... жіктеледі. Тілдің (тұпнусқа және аударма тілдің) өзіндік ерекшеліктерін әрқашан назардан тыс қалдырмау керек. ... ... да ... тілінің грамматикалық құбылысын басқа тілге жеткізудің қолда бар мүмкіндіктеріне байланысты қолданылатын жинақтаушы мәні бар ... жеке ... ... ... ... ... ... теліп қарағанда кейбір заңдылықтар мынаған келіп саятын сияқты.
Дәлме-дәл формальды - грамматикалық тұрғыдан аудару тұлғалық-формалық ... ... ... ... ... ... қалады. Грамматикалық тұлғаны сол қалпы грамматикалық тұлғамен аудару көбіне аударма тілдегі сөздердің тіркесу заңдылығына сай келмеуі мүмкін, ал ... ... ... тепе-теңдік (формалық тепе-теңдік) стильдік тұрғыдан басқаша болып шығады. Әсіресе тұпнүсқа мен аудармадағы ... орын ... мен ... ... ... ... мағынасы сайма-сай келуі сирек кездеседі. Мысалдар:
И все ... ... ...... екені белгісіз, бәрі де күрсінді.
Байқап, отырғанымыздай, дәлме-дәл аударма. Дегенмен бұл аудармадан айырмашылықтарды да байқауға болады: ... - ... ... ... орыс ... бір ... ... ораммен беріліп отыр. Тұпнұсқада бұл сөз формасы басқа сөйлем мүтелерімен синтаксистік байланыста тұр. Оның ... - то ... ... ... қазақ тілінде (формалық) тұлғалық балама жоқтықтан.
Тарихи мәні бар бір ... ... Әрі ... әрі ... ... Мұхтар Әуезов «Дворянское гнездо» атты Тургеневтің шығармасын өзі аударуына байланысты былай деп ... ... ... ең алдымен романды дәл аударуға тырыстым. Тек дәл аудару ғана ... ... тіл, ... сөйлем ерекшеліктерін бере алатын болады. Бұл жөніндегі дәл аудару ... мен ... ... орай етіп аудару деп түсінемін. Сондықтан қанша ұзын ... да ... ... ... үзіліп, бөлшектеніп, бірнеше сөйлем болып берілмейді. Соның орайына орысша текстің өзінде болған тыныс белгілерінің көбі қазақша тексте де мол қолданылады.
Әуезов М. ... және ... - ... ... ... әдебиет баспасы. - А., 1962. - Б. 353.
Сөйтіп Тургеневтің сөйлемдері қазақшасында да ... ... ... дәл ...
М. ... нақты бір шығармаға байланысты айтқан бұл пікірі де «Дворяндар ұясы» шығармасын аударуы да ... ... ... жоқ. Сын айтушылардың тілге тиек еткен себептерінің бірі сөйлем тіркестерінің тұпнұсқаға тіпті ... ... еді. ... ... ... грамматикалық байланысы шамалы екі халықтың тілін жақындастыру мақсаты қойылғанға ұқсайды. Мұхтар Әуезовтің тіл шеберлігі, дарыны мұны көп ... ... де ... Олай ... М. Әуезов түпнұсқа тілінің кестесін, ой астарын тамаша меңгерген. Осы аудармадан кейбір мысалдар:
Ночь была тиха и светла, хотя луны не ... ... ай ... да, ... ... ... ... и начал возражать Панщину: завязался спор - ... ... ... қарсы сөйлеп: дау басталды.
День пронесся быстро в этих размышлениях, начал вечер. —
Осындай ойлармен күн тез өтті де, кеш те ... еп сам по себе не ... ... да и ... под влиянием которого она находилась, весьма коварно, но небрежно похвалил его накануне. —
Мұның өзі де ... ... және ... өзінің бұл әйелге ететін әсері бойынша кеше жігітті арам түрде және астамшылықпен мақтаған ... ... үш ... ... ... ал ... ... қазақ тілінің ерекшелігін нысана етпей түпнұсқа тілдің грамматикалық құрылысының жетегінде кетіп қалғандай.
Бұдан шығатын қорытынды сол, аударуда грамматикалық санаттардың ... ... ... дәл ... дегеннің өзінде, әрдайым болып тұратын құбылыс. Формалық-грамматикалық тепе-теңдік деген нәрсе аудармада тіпті өте сирек болады екен. Түпнұсқа мен аударма тілдегі ... ... болу ... ... тіл мен аударма тілдің арасында болатын айырмашылықтардың үш типі бар:
1. Түпнұсқа тілде кездесетін элементтерге аударма тілде формалық-грамматикалық сәйкестіктердің болмауы. ... ... орыс ... тұпнүсқа тіл деп алсақ, ол тілдегі етістіктің вид категориясы, род категориясы, сын есімнің қысқа формасы ... ... ... ... бар ... түпнұсқа тілде болмайды. Бұған орыс тілінен қазақ тіліне аударуда кездесетін ... ... ... нақ осы ... бұрынғы өткен шағы, өзгелік етіс, тәуелдік жалғау т.с. жатқызуға болады.
3. Ресми іс қағаздарды аударуда тіл мен ... ... ... ... ... сай ... ... болғанмен аудару үстінде олар қызметтері жағынан әртүрлі болып келуі мүмкін. Мәселен, орыс ... «и» көп ... ол ... ... ... берсе, кейде шарттылық мағынасын да береді.
Мысалы: Он нежених тебе, и вам ... жить ... («и» ... мағынасын ұстеп түр). Сумейте создатъ условия, и вы удлените жизнь растений. (Бұл ... «и» шарт ... ... тұр). ... ... ... тіліндегі шартты рай тұлғасы формалық жағынан орыс ... «бы» ... ... ... ... ... тіліндегі шартты рай басқа мағыналарда да жұмсалады. Тағы бір ... ... ... ... шылауы орыс тілінің до предлогымен сай келеді. Алайда «Мне не до шуток» дегеннің қазақшасы «Менің қалжыңдайтын жайым жоқ» болып шығады.
Екі ... ... ... ... Қай ... ... ... құрылымдар екі қабатқа - беткей құрылым және ... ... ...... ... ... ... орыс тіліндегі:
Рабочие постройли дом.
Дом построен рабочими.
Рабочие, которые построили дом... деген ... ... ... ... ... ... ... терең қабаты, яғни мағыналық жағы бір-біріне жуық жатыр.
Аударуда, әрине, осы терең құрылым (мағынасы, мағлұматтың мәні) өзгеріссіз қалу керек. ... ... ... құрылымды (формалық, грамматикалық) елемеу керек деген сөз тумасқа керек, өйткені сыртқы форманың да стильдік рөлі болуы мүмкін. ... орыс ... ... ... құрылымды («Дом построен рабочими») сөйлемдер ауызекі сөйлеу тілінен гөрі кітаби-жазба стильде көбірек тараған.
Сондай-ақ қазақ тілінде ... орын ... ... ... ... гөрі ауызекі сөйлеуге, поэзияға тән десек болады.
Ресми іс қағаздарды аудару үдерісінде ... ... ... ... ... ... ... кетер бір жайт, дәл бұл мәселені біз түгендеуді мақсат тұтпадық, мақсат ... ... ... ой салу ... тіліндегі сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі шартты түрде болса еркін екені белгілі, ал қазақ тіліндегі сөйлемнің әр мүшесінің ... бір ... орны бар. ... орыс тілінен қазақ тіліне аударуда әрқашанда орын тәртібің өзгертуге тура келіп отырады. Бір мысал:
Приезжает стрелец -молодец к царю.
Привозит ... ... ... ... ... ... келеді;
арудың көйлегін береді,
Василиса-падиша айтқанға көнбей, қиғылық салыпты. (ауд. М. Әлімбаевтікі).
Орыс тілінен қазақ тіліне аударуға байланысты тағы бір ... ... - орыс ... сабақтас құрмалас сөйлемдер қазақ тіліне жай сөйлем болып аударылатындығы.
Бурхударов Л. С. - Язык и перевод.-М.: Международные отношения, 1975. С. ... ... сам не ... как это ложь ... с его ...... бұл өтіріктің аузынан қалай шығып кеткендігін байқамап ... тот, кто нам ...... ... ... ... өзі. Әрине бұл жерде де басты мәселе - мағынаны сақтау.
Кейбір ұзақ периодтарды сол периодтық формасын сақтап аудару түпнұсқаның мәнді тұстарын ... ... ... ... ... етуге соқтыратыны да бар. Бұл -форма қуудың салдарынан болады. Түпнұсқа мағлұмат толыққанды етіп жеткізу үшін бұндайда оларды бірнеше сөйлем етіп ... де тура ... ... ретінде М. Әуезовтің Толстой Л. «Думаннан соң» атты әңгімесін аударуына қатысты ... Ә. ... ... ... аударайық:
«... Дождавшись начала мазурочного мотива, он бойко топнул одной ногой, выкинул другую, и высокая, ... ... его то тихо и ... то ... и ... с ... ... и ноги об ногу, задвигаласъ вокруг залы» ... ... ... ... күйінің басы бастала бергенде, ол бір аяғын екпінмен тарс еткізіп, екіншісін соза бастады. Зор ауыр денесі кейде жай, кейде ... ... ... ... кетеді. Бір аяғын бір аяғына соғып, немесе ... ... ... зал ... ... ... ... үш сөйлем шығарған. Бірақ, соңғы екеуі бастауышсыз сөйлемдер болғандықтан, ... ... ... ... ... бәрі ... ойды білдіреді, бүтін бір көріністі бейнелейді.. Автордың стилін сақтауға себін тигізді деп отырғанымыз да содан.
Ал егер осыларды толымсыз сөйлем етіп ... ... ... құрған болса, онда әлдекандай бір ортақ бастауышты амалсыз қайталап, ойдың екпінін әлсіретіп жіберген ... еді де, ... ... ... ... еді.
Байқап тұрғанымыздай, бұл тәсілде де стиль басты бағдар болуы керек скен.
Аударуда тыныс ... ... ... ... ... жүр. Алайда аударматанушы Сатыбалдиев Ә. аударуда тыныс белгілеріне ... ... ... қажет екенін қисынын дәлелдейді.
Өйткені тыныс белгілері автордың өзіндік стиліне, сөз саптау ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... етіп ... мүмкін.
2.2. РЕСМИ ІС ҚАҒАЗДАРДЫ АУДАРУДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚ ВАРИАНТ
Ресми іс қағаздарды аударуда қай тілді алсақ та, кейде бір мағына-мазмұн әр түрлі ... ... ... да ... Айталық, қазақ тіліндегі «қаладан шықты, қала маңынан шықты, қала жақтан шықты» деген сияқты сөз тіркестер ... ... бір ғана ... ие ... ... ... Сол сияқты «Тегінде, біреуді жамандағанда үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн ғой», «Тегінде, біреуді ... да ... ... барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой» деген сияқты сөйлемдер әр түрлі ... ... ... өте ... бір ... ... сөз ... тәсілдері, бейнелі сөздер көшіріп, сол түпнұсқадағы қалпын сақтап ... келе ... ... ... ... ойдың жалпы мағынасын жеткізуден гөрі, сол әдебиетке тән ... ... ... ... сөз ... өзгешеліктерін дәл келтіру әлде қайда қиын. Ал онсыз көркемдік ой-сезімнің ... де ... ... Сондықтан аударма түпнұскаға мағынасы қағидалық жақын келетініне орай дәлме-дәл аударма, еркін ... ... ... деп ажыратылады. Түгелдей алғанда, қандай аударма болсын ... ... ... ... аяқ ... ... емес, сөздердің мағынасын, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Көркем аударманың қасиетін ... ... ... байлығын, ой-толғамдары мен сезім иірімдерін, көркемдік өзгешеліктерін ... ... ... ... суреткерлік шеберлік. Көркем аударманың бүгінгі әдеби процесте ... орны ... ... іс ... аударуда грамматикалық вариантты таңдап алу. Қай тілді алсақ та, кейде бір мағына-мазмұн әр ... ... ... арқылы да беріледі. Айталық, қазақ тіліндегі «қаладан шықты, қала маңынан шықты, қала жақтан ... ... ... сөз ... ... ... бір ғана мазмұнға ие болып тұруы мүмкін. Сол сияқты ... ... ... ... ... шектен шықпаған жөн ғой», «Тегінде, біреуді жамандағанда да шектен шықпай, барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой» деген сияқты сөйлемдер әр ... ... ... ... өте ... ... синонимдігі көбінесе конструкцияны тұтас алғанда көрінеді. Мәселен, жаңағы «қала, қала жақ, қала ... ... сөз ... жеке ... ... ... синонимдер бірыңғай мағына-мазмұн береді дегенімізбен, олар стильдік тұрғыдан бірдей бола бермейді, бірін-бірі ... ... ... Бұл ... ... бір ғана ... ... алу не керекті мағынаны анықтайтын тар көлемді контекске, не тілдік стиль жүйесін анықтайтын кең көлемді ... ... ... ... ... жамандағанда барды-жоғы үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн. Тегінде, біреуді жамандаған екенсін, сонда да барды-жоқты үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн ... ... ... ... ... вариантында ақыл айтып қана тұр, ал екіншісінде «жамандама» деп тұрған жоқ, бірақ «шамасын біл» деп тұр. Бұл - тар ... ... ... ... ... дәл ... ... аша түсу үшін керек заңдылық. Енді кең келемді контекске келейік:
Алтын қылыштан құраған ... ...... ... ... ... ... артық;
Қағазыңыз бар ма? – Қағазыңыз бар, ә?
Бұл сөйлемдердегі бірінші вариант жазба тіл стиліне тән де, ... ... ... стиліне тән. Аудару үстінде түпнұсқа тілдің осындай қасиеттерін ескеріп отыруға тура келеді.
Кейбір қорытындылар:
Түпнұсқа тіл мен аударма тілдің грамматикалық ... ... ... ... ... ... грамматикалық формаларды дәлме-дәл бере алмау сияқты қиындықтан баска грамматикалық құралдармен немесе грамматикалық тұлғалардың орнына лексикалық сөз ... ... ... екі ... тұтас грамматикалық жүйесін есепке алып отыру керек, ... ... ... кету ... ... бір ... есте ұстар мәселе, грамматикалық құрылымдарды аударуда да мағыналық-стильдік бояуды, контексті назардан тыс қалдыруға ... іс ... ... - ... кең ... мол саласының бірі. Аударманың сөз дамытудағы мәні де айрықша зор. Өйткені ... ... бір ... ... ... ... басқа халықтың өкілдері сусындай алады. Қазір жер жүзі әдебиетінің көптеген тамаша туындылары ... ... ... ... ... ... жазушыларының туындылары да басқа тілдерге аударылып келеді. Аударма арқылы әдеби байланыстар нығайып, беки түседі.
Жер ... ... ... ... ... тілі мен ... табиғи ортасы мен шаруашылық қалпына сәйкес рухани дүниетанымы қалыптасатыны мәлім.
Ресми іс қағаздарды аудару деген ... ... ... ... оның ... ... ... аналитикалық тұрғыдан талдаған сүбелі жұмыс сирек. Орайы келгенде, күрделі тақырыпка бел буып, аударматанудың лингвистикалық және лингвомәдени ... ... ... сілтеп, тамаша құнарлы ойларымен куанткан Айман Алдашеваның монографиясын атап өту керек. Ғалым «Аударма және қазақтың ұлттық мәдениеті» деген тарауында қыры көп ... ... ішкі ... ... ... ... пайымдама жа-сап, бұрын-соңды ескерілмеген жайттарға назар аудартады. Оның аударма туралы сипаттамасына бір сәт ... ... ... — бір ... ... ... ... тіл арқылы жеткізу; сондай-ақ, осы іс-әрекет арқылы алынған нәтиже, текст, туынды. Тақырыбы, мазмұны, стильдік белгілері дайын мәтіннің екінші тілде функциональды ... ... ... тиіс. Функциональды теңбе-тен, балама — түпнұсқа мен аударылатын (аударылған) мәтіннің жанрлық-стильдік ерекшеліктері, атқаратын қызметі бірдей ... ... яғни ... ... ... ... ету, ... қызмет атқарса, аударылған мәтін де сондайлық қызметте көрінуі қажет деген сөз. Бұл жағдаят екінші тілдің (қазақ тілінің) лексикалық құрамына, грамматикалық-синтаксистік ... ... ... тілдік құралдар функциональды қызметіне қарай іріктеледі»1.
Көркем аударма жасау үшін аудармашының кем дегенде екі ... ... ... ... ... аударма сапасы ойдағыдай шықпайды, түпнұсқаның ұлттық сипаты, өзіндік өзгешеліктері сақталмайды. Аудармада сөз қолдану, ойдың ... ... ... ... ... ... төмендетпеу сияқты принциптерге назар аударылады. Сондай-ақ идея, өмір құбылыстарын түсіру қалпы, ... ... ... ... ... ... М. Әуезовтің "Абай жолы" романының орыс тіліне аударылуы түгелдей алғанда сәтті ... дей ... ... тілі мен аударма тіліндегі айырмашылықтарға көп мән бердік. ... ... ... ... жүйе ... ... тілдік текст екеніне назар аударып отырдық. Аудармашының жұмысы осы нақты ... ... ... ... ... ... ... да ескеріп отырдық. Ендігі сөз осы нақты әрекеттер туралы.
Ресми іс қағаздарды аударуда бара-барлыққа жету аудармашыдан әр қилы тіларалық өзгертулер ... ... ... ... ... ... ... трансформациялар деп аталып жүр. Бұндай трансформациялар көбіне ... ... ... ... ... ... тіл ... сақтай отырып жеткізу мақсатына бағындырылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Алдашев А. ... ... және ... ... ... ... ... – 2005, 63-69 бб.
3. Алдашева А. «Ресми іс – қағаздары»// Астана- 2000
4 ... Ж.А. ... ... ... бб.
5. Ақыпбекұлы Ө. Тіл – мемлекет тірегі- Тараз, 2003 ж.
6. Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және ... ... —А. ... 1991, ... Бұл ... Алматы, «Жалын» баспасынан 1991 жылы «Екі тілде еркін сөйлейміз» сериясымен шыққан Джек Лондон ... ... атты ... 1,2- ... ... ... К. Толғауы тоқсан қызыл тіл- Егемен Қазақстан, 2001- 3 ... ... Н. ... ... ... в ... М. ... 1991.
9. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы- Астана, 2000
10. Терминологиялық хабаршы, № 7- Астана – 2002
11. Терминологиялық ... №9 - ...... 1
12

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үш тұғырлы тілдің ұшпағы11 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Іс қағаздарды жүргізу27 бет
Іс қағаздардың түрлері15 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь