Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Тарау 1. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика . семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Семантикалық өріс түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Семантикалық өріс типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктерге семантикалық қолданысына сипаттама беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4 Етістіктердің жалпы семантикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ...

Тарау 2. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктерді қолданудың тәжірибелік аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктердің семантикалық тұрғыдан топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 П.П.Литвиновтың “To live, to work, to dress, to be ill, to sleep, to eat” тұрмыстықетістіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Тұр, жүр, отыр, жатыр етістіктерінің сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе

Дипломдық жұмыс ағылшын және қазақ тіліндегі етістіктерінің құрылымдық семантикалық және парадигматикалық қасиеттерін бейнелеп зерттеуге арналған. Осы кезде семантика өрісі облысында зерттеудің зерттеудің көпшілігі процестік өріс зерттемесі құрайды, оның пайда болуындағы семантикалық негіздемесі күрделі семантикалық құрылымы және стилистикалық сипаттамалары кіретін, етістіктерін семантикалық кластары ғана бөлінбейтін негіздегі идентификаторлар қызметіндегі етістіктер болып табылады. Идентификаторлар бойынша негізінен жалпы мағынасы бар етістіктер және де ұқсастығы жағынан базалық бірліктер ретінде қарастыра отырып етістіктер тобын анықтауға болады. Біздің зерттемеде ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктерінің семантикалық өріс базалық бірлігінің ролін to live /өмір сүру, to work /жұмыс жасау, to dress/ киіну, to be ill / ауыру, to sleep/ ұйықтау, to eat/ тамақтану етістіктері болады. Абрамов В.П. белгілегендей лексиканың жүйелі ұйымдастырылуы лексико-семантикалық топтарында (ЛСТ) сөз мағынасы әр сөздің мағынасына әсер етеді, ондағы жүйе сөз ішіндегі және сөз арасындағы мағыналар байланыстары желісі ретінде беріледі.
Семантикалық өріс түсінігі Г.Ипсен еңбегі жарыққа шыққан соң кеңінен ашылды. Ал, Й.Трир лексиканы бейнелеуінде «өріс» емес, «жүйе» терминін қолданды. Бұл көзқарас Г.С.Щюра «Лингвистикадағы өрістер теориясы» еңбегінде берілген. Негізі термин ретінде түсініктік өрісі лингвистиканың ғылыми сөзіне 1931 жылы Й.Трир енгізуімен болған. Оның ойынша адам санасында сөздерді айтқан кезде көпшілік басқа мағынасы жағынан сөздер айтылады. Олар мүшеленген тұтастықты – сөздік өріс деп атауға болатын жиынтықты пайда болғызады. Й.Трир «лексикалық өріс» және «түсініктік өріс» ұғымдарын ажыратқан.
Қазіргі семантика деректерінде лексика жүйелігі барлық деңгейлерде айқындалады: лексико – семантикалық нұсқалары (ЛСН), көп мағыналы сөздер, лексико – семантикалық топтар (ЛСТ) және семантикалық өрісі (СӨ). Лексика жүйелігі, оның құрылым элементтері жиынтығы, элементтер жіктелуі таза лексикологиялық болып табылады – оларда лексика жүйелігі семантикалық өрістерінің лингвистикалық талдау негізінде тұжырымдалады. СӨ түсініктік біртекті бірліктермен сипатталатындықтан әртүрі алаңдарға бөлінеді, себебі іріктеу бірлігі ЛСН сөздері яғни белгілі ұғымға бағытталғаны болып табылады. Сондықтан СӨ жұмысшы лексикалық бірлігі ретінде сөздің лексико – семантикалық нұсқасы қабылданған.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Васильев Л.М. семантикалық алаң теориясы, Тілтану мәселелері.
М. 1971
2. Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдер. – А., 2003.
3. Абрамов В.П. Ағылшын фразеологиясының негіздері / ИЯШ, 1969
4. Г.В. Рогова. Методика обучения английского языка – Ленинград: Просвящения, 1975.
5. Аракин В.Д. Практический курс английского языка. 2 курс . - М., 2002.
6. А.ЫсқақовА. Қазіргіқазақтілі. – Алматы, 1974. – 222-225 б.б.
7. Аракина В.Д. Сравнительная типология английского и русского языка.
8. Качалова К.Н., Крылова Е.В. Практическая грамматика английского языка. – Москва, 1998.
9. Каушанская В.О. Грамматика английского языка. 75-79 б.б.
10. Вопросы языкознания. «Наука» 1990 г. - 102-105 б.б.
11. О. Уайлд шығармасы. “ The picture of dorian Gray”
12. Мұхтар Әуезов кітабы. Абай жолы, I-томы бойынша.
13. Абай-160,
14. Сейдин Бизақов Синонимдер сөздігі, Алматы 2007
15. Ш.Бектұров, М.Серғалиев “Қазақ тілі”, Алматы, Білім, 1994. 104 б.
16. УфимцеваА.АСөздің лексикалық мағынасы— Москва, 1979
17. Хлебников И.Б. Лексикалық және синтаксистік семантика — Москва, 1989
18. Чумак-Жунь И.И. И.А. Бунин поэзиясы тіліндегі түстің лексикалық-семантикалық өрісі: құрамы және құрылымы, қызмет ету аясы // Автореферат. – Киев, 1996
19. Шмелев Д.Н. Лексиканың семантикалық талдау мәселелері. – М., 1973
20. Щур Г.С. Лингвистикадағы алаң теориясы — Москва: «Наука», 1974
21. Шмелев Д.Н. Лексиканың семантикалық талдау мәселелері. – М., 1973
22. Щур Г.С. Лингвистикадағы алаң теориясы — Москва: «Наука», 1974
23. Уфимцева А.А Сөздің лексикалық мағынасы— Москва, 1979
24. Хлебников И.Б. Лексикалық және синтаксистік семантика — Москва, 1989
25. Чумак-Жунь И.И. И.А. Бунин поэзиясы тіліндегі түстің лексикалық-семантикалық өрісі: құрамы және құрылымы, қызмет ету аясы // Автореферат. – Киев, 1996
26. Новиков Л.А. Орыс тілі семантикасы. – М.: «Высшая школа», 1982
27. Никитин М.В. Сөздің лексикалық мағынасы — Москва, 1988
28. Никитин М.В. Лингвистикалық семантика — Санкт-Петербург, 1996
29. Никитин М.В. Мағынаның лингвистикалық теория негіздері— Санкт- Петербург, 1988
30. Кузнецов А.М. Лексикадағы құрылымдық -семантикалық параметрлері— Москва, 1989
31. Кронгауз М.А. Семантика - Москва, 2001
32. Гальперин И. Р. Ағылшын тілі стилистикасы бойынша очерктер— Москва, 1958
33. Вежбицкая А. Лексика мен прагматика құралы арқылы мәдениеттерді салыстыру. М., 2001
34. Вежбицкая А. Тіл. Мәдениет. Таным. М., 1997
35. Васильев Л.М. Семантикалық алаң теориясы //Тіл тану мәселелері. –М. -1971.-№5
        
        Мазмұны
Кіріспе......................................................................................3
Тарау 1. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі................................................................................................................
+ Семантикалық өріс ... ... өріс ... Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктерге семантикалық қолданысына ... ... ... жалпы семантикалық ерекшеліктері....................
Тарау 2. Ағылшын және ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктердің семантикалық тұрғыдан топтастырылуы..............................................................
2.2 П.П.Литвиновтың "To live, to work, to dress, to be ill, to sleep, to eat" ... Тұр, жүр, ... ... ... сипаты.................................
Қорытынды......................................................................................................
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.......................................................
Кіріспе
Дипломдық жұмыс ағылшын және қазақ тіліндегі етістіктерінің құрылымдық семантикалық және парадигматикалық қасиеттерін бейнелеп зерттеуге арналған. Осы ... ... ... облысында зерттеудің зерттеудің көпшілігі процестік өріс зерттемесі құрайды, оның пайда болуындағы семантикалық негіздемесі күрделі семантикалық құрылымы және стилистикалық ... ... ... ... ... ғана бөлінбейтін негіздегі идентификаторлар қызметіндегі етістіктер болып табылады. Идентификаторлар бойынша негізінен жалпы мағынасы бар етістіктер және де ... ... ... ... ретінде қарастыра отырып етістіктер тобын анықтауға болады. Біздің зерттемеде ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктерінің семантикалық өріс базалық бірлігінің ролін to live ... ... to work ... ... to dress/ ... to be ill / ... to sleep/ ... to eat/ тамақтану етістіктері болады. Абрамов В.П. белгілегендей лексиканың жүйелі ұйымдастырылуы лексико-семантикалық ... (ЛСТ) сөз ... әр ... ... әсер ... ... жүйе сөз ішіндегі және сөз арасындағы мағыналар байланыстары желісі ретінде беріледі.
Семантикалық өріс түсінігі Г.Ипсен еңбегі жарыққа шыққан соң ... ... Ал, ... ... бейнелеуінде емес, терминін қолданды. Бұл көзқарас Г.С.Щюра еңбегінде берілген. Негізі термин ретінде түсініктік өрісі лингвистиканың ғылыми сөзіне 1931 жылы ... ... ... Оның ... адам ... ... айтқан кезде көпшілік басқа мағынасы жағынан сөздер айтылады. Олар мүшеленген тұтастықты - ... өріс деп ... ... ... ... ... Й.Трир және ұғымдарын ажыратқан.
Қазіргі семантика деректерінде лексика жүйелігі барлық ... ... ... - ... ... ... көп мағыналы сөздер, лексико - семантикалық топтар (ЛСТ) және семантикалық өрісі (СӨ). Лексика жүйелігі, оның құрылым элементтері ... ... ... таза ... ... табылады - оларда лексика жүйелігі семантикалық ... ... ... ... тұжырымдалады. СӨ түсініктік біртекті бірліктермен сипатталатындықтан әртүрі алаңдарға бөлінеді, ... ... ... ЛСН ... яғни ... ... ... болып табылады. Сондықтан СӨ жұмысшы лексикалық бірлігі ретінде сөздің лексико - семантикалық нұсқасы ... ... ... ... ... тіл мен ... біртұтастығы туралы тезисі тіл тасымалдаушыларының шет тілде сөйлесуі тіл құралы арқылы ақпаратпен алмасу ғана емес, коммуникация қатысушылары арқылы ... ... ... ... ретінде айтылады. Көбінесе соңғы жылдары осы ... ... ... ... ... -- ... ... ғалымдардың қызығушылығы білінді, яғни өз семантикалық құрылымында адамдар ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени дүниетанудағы әлемдік көзқарастарын алғанда байқалады. ... ... ... ... және ... ... ... етістіктерінің айырмашылық мәселелері, осы етістіктердегі ұлттық сипат айқындалуы, осы ... ... ... ... тіліне тұрмыстық етістіктер аудармасы, оларды шетелдіктердің түсінуі, және де аударма арқасында екі мәдениет пен ... ... ... ... ... елеулі мәселелерге арналады. Ағылшын және қазақ тілдерінде тұрмыстық етістіктердің ... ... ... мен ғылыми мәнділігі бұл жаңа әрі жеткілікті перспективті бағытта осы жұмыстың тақырып өзектілігін айқындап берді.
Зерттеудің мақсатылингво мәдени аспектідегі ... және ... ... ... ... салыстырмалы зерттеуі болып табылады. Жалпы мақсатқа сай еңбекте келесі міндеттер қойылады: біріншіден, ... және ... ... ... ... ... ... көлемі мен құрамын анықтау; екіншіден, ағылшын және қазақ тілдерінде тұрмыстық етістіктердің; лексикалық-семантикалық ерекшеліктерін және грамматикалық сипаттарын белгілеу; үшіншіден, ағылшын және ... ... ... ... ұлттық-мәдени қызметін ашу және олардың мәдени-ұлттық коннотациясын айқындау; төртіншіден, қазақ тілі және ... ... ... ... ... етістіктерінің ұлттық-қызметтік шынайылық мәселелерін ашып беру.
Зерттеу материалы ретіндефразеологиялық, бір тілді және екі тілді ... және де ... ... ... ... жеке бақылауларынан таңдап алынған ағылшын және қазақ ... ... ... ... ... деректерінде лексика жүйелігі барлық деңгейлерде айқындалады: лексикалық-семантикалық нұсқалары, көп мағыналы ... ... ... және ... ... Лексика жүйелігі, оның құрылым элементтері жиынтығы, элементтер жіктелуі таза лексикологиялық болып табылады - ... ... ... ... ... ... талдау негізінде тұжырымдалады. Семантикалық алаң түсініктік біртекті бірліктермен сипатталатындықтан әртүрлі алаңдарға бөлінеді, себебі іріктеу бірлігі лексикалық-семантикалық сөздері, яғни ... ... ... ... табылады. Сондықтан семантикалық тұрмыстық предикатттарында жұмысшы лексикалық бірлігі ретінде сөздің лексикалық-семантикалық нұсқасы қабылданған.
Тұрмыстық етістіктері ... ... ... ... және ... ... және ... құрамында қарастырылып пайдаланылады.
Тілдік бірліктердің ерекше түрлерін пайдалану семантикалық ... ... ... ... ... алаң ядролық семема аясында тоқталып, жалпы мағынасымен реттелген бірліктер ретінде ... ... деп ... ... ... ... ... аталады. Семантикалық лексемалар шекаралар икемділігімен сипатталады, яғни орталық және перифериялық ... ... ... ... ... ... ... онда өзіндік ядро және орталық бөлігі және перефириясы бөлінеді; оның семантикалық предикат ... ... ... заңды түрде қайталанатын әрдайым қатынастармен байланысты болады, ондай бірліктер саралап жіктеледі. Тұрмыстық етістіктері ... ... ... ... және ... бар екендігімен түсіндіріледі. Тұрмыстық етістіктерінің семантикалық өрістің талдау кезде орыс және ... ... ... лексикалық бірліктердің компонентті талдауы қолданылады. Семантикалық лексемалардың компонентін талдау ережесі - бұл семантикалық минимальдік құраушы компоненттерге мағыналар ... бар ... ... ... ... жағын зерттеуді білдіреді.
Зерттеу әдістері. Жұмыс үрдісінде әртүрлі әдістер кешені пайдаланылды, олардың ішіндегі негізгілері: бейнелеу-сараптамалық, салыстырмалы және тұтас іріктеу әдісі. Ұлттық ... ... ... ашу үшін ... ... көп ... ... әдіс қолданылады.
Еңбектің ғылыми жаңашылдығы онда алғашқы рет зерттеудің мәлени бағыттылығындағы ағылшын және қазақ тілдерінде тұрмыстық етістіктердің салыстырмалы ... ... ... ... ... және ... маңыздылығы ағылшын және қазақ тілдеріндегі аудармашылар әрекетінде, және де орыс ... ... ... ... ... мен дамуы, лексикология және стилистика мәселелерін зерттеуде ... ... ... ... ... ... Сөзсіз, фразеологизмдерді пайдалану және олардың аудармалары өзге мәдениет тасымалдаушылар түсінбеушілігін туындатады (тіпті кейде қате ... Осы ... шет ... етістіктерін жеткізу үшін, мәдениаралық осы жұмыстың коммуникация мен ... ... мен ... үшін және де ... стилистикасы бойынша теориялық курстар мен тәжірибелік сабақтар үшін осы еңбектің ерекше мәні анықталады.
Жұмыс ... ... ... үш ... ... қазақ және ағылшын тілдерінде пайдаланнылған әдебиет тізімінен тұрады.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ... ... ... Семантикалық өріс түсінігі.
Лингвистикада қандайда бір жалпы (интегралды) семантикалық белгімен біріктірілген тілдік бірліктер ... ... үшін ... ... ... ... ... сөзбен - мағынаның кейбір жалпы нетривиалды компоненті бар. Бастапқыда ондай лексикалық бірліктер деңгейіндегі рөлінде ... ... ... ... ... сөз ... мен сөйлемдерді қосатын семантикалық алаң бейнелері еңбекте пайда болды.
Семантикалық өрістің ... ... бірі - ... ... ... тұратын семантикалық өріс қызмет атқарады (қызыл-қызғылтым-ашық қызғылт; көк-көгілдір- көкшіл; және т.б.); ... ... ... ... ... ... өріс ... негізгі қасиеттерге ие болып келеді:
1. Семантикалық өріс тіл тасымалдаушысына интуитивті түсінікті және психологиялық шынайылыққа ие.
2. ... өріс ... ... жүйе түрі ... автономды бөлінуі мүмкін.
3. Семантикалық өріс бірліктері қандай да бір жүйелі семантикалық ... ...
4. Әр ... алаң басқа семантикалық өрістермен байланысты және жиынтығында тіл ... ... ... .
Семантикалық өріс теориясы негізінде тілде кей семантикалық топтар болуы туралы және осындай біреу немесе бірнеше ... тіл ... енуі ... ұғым жатыр. Атап айтқанда, тілдің сөздік құрамы (лексика) әртүрлі қатынастармен біріктірілген сөздердің жеке топтар ... ... ... ... - ... ... ... түрде берілуі мүмкін және т.б.
Сөздердің көпшілік жеке жүйелер ... ... ... ... ... мүмкіндігі лингвистикалық еңбектерде талқыланған болатын, мысалы, 19 ғасырда М.М.Покровский еңбектерінде (1868/69 - 1942). семантикалық өрістердің алғашқы қадамдары ой ... ... ... ... ... ... ... болатын - мысалы, П.Рожедегі. деген терминнің өзі Й.Трир және ... ... ... шығу ... белсенді қолданыла бастады. Лексикалық жүйенің ондай түсінігі ең алдымен, аксиома емес, лингвистикалық гипотеза болды, сондықтан жиі оның мақсаты жағынан емес, ... ... ... ... ... ... ... семантикалық алаң элементтері әрдайымғы және жүйелі қатынастармен байланысты және ... ... ... ... ... бір біріне қарама-қайшы қойылған. Семантикалық өрістер бірінен ... ... ... ... ене ... Әр сөздің мағынасы сол алаңның басқа сөздер мағынасы ... ... ... ... Екі ... ... салыстыралық: кызыл-қызғылтым және қызыл - қызғылт - ... Егер бір ... ... ғана ... онда әртүрлі түстік реңдері қызғылт сол бір лексемасымен белгіленуі мүмкін. Екінші түстік қатар түс реңдерінің бөлшекті мүшеге бөлінуін ... яғни сол ... ... енді екі ... ... және ... ... қатынасады.
Жеке тілдік бірліктің бірнеше мағынасы бар. Соның салдарынан әртүрлі семантикалық алаңдарға ... ... ... сын ... түс ... ... ... және бір мезгілде ортақ мағынадағы сөзімен біріктірілген бірліктерге кіруі мүмкін.
Семантикалық өріс ... ... ... ... қоршаған шынайлығы және оның тәжірибесімен қалай да қатынасатын түсініктік категория ретінде қарастырылады. Семантикалық және түсініктік ұғымдардың ... ... ... ... Й. ... А.Бондарко, И.Мещанинов, Л.Васильев, И.Кобозев еңбектерінде айтылған.
Семантикалық өрістің қарапайым түрі - бір сөз табына жататын және ... ... сема ... ... лексемалар болып табылатын парадигматикалық типінің алаңы болып ... ... ... ... ... дің сөз ... қатынасымен біріктірілген дербес семантикалық өріс ретінде ... ... ... алаңы құрамына кіреді. Бұл жағдайда ағаш лексемасы келесі лексемалар үшін ... ... ... ... ... ... ... терек және т.б.
Сөздің етістіктерінің семантикалық өрісі синонимдік қатар біріктірілумен беріледі (сөйлесу-әңгімелесу; ұрысу-сынау; келеке ... ... ... семантикалық алаңының мысалы синонимдік топ болып табылады. Оған айту, әңгімелеу, көп сөйлеу ... ... ... ... бұл ... сараланған белгілерімен ажыратылады, мысалы өзара қарым- қатынас (сөйлесу), (хабарлау, баяндау)одан басқа олар стилистикалық, узуальді деривациялық және коннотативтік компоненттер ... ... ... ... ... ... семасынан басқа коннотативтік мағынасы бар - теріс экспрессивтілік арқылы беріледі.
Нақты семантикалық өріс элементтерін ... ... ... ... сол тілдің басқа семантикалық алаңында саралап жіктеледі. Мысалы, семантикалық алаңы қатарына жеделхат салу, жазу ... ... ... Осы алаң үшін ... ... ... , - ауызша, жазбаша - саралап ... ... ... айтылады.
Семантикалық өрісін зерттеу үшін компонентті талдау және ассоциативтік эксперимент қолданылады, мысалы ассоциативтік алаң сөздерінің тобы.
Қазіргі ... ... өзі ... тар ... ... ... лексикалық алаң, синоним қатары және т.б. Терминдердің әрқайсысы алаңға ... ... ... типін береді. Оған қарамастан, көпшілік еңбектердегі айтылуы терминологиялық синонимдер ретінде мамандандырылған белгілер арқылы ... ... ... өріс ... өріс ... лексика бөлінудің көзқарасы Р. Мейер арқылы берілді.
P. Мейер семантикалық ... үш ... ... оның ... ... да бір ... белгі - саралап жіктелетін фактор:
* табиғи өрістер (ағаш, жануарлар, сезім қабылдау және т.б.);
* жасанды өрістер (механизмдердің құраушы бөліктерінің атауы.);
* ... ... ... ... ... жеке ... және ... топтар терминологиясы және т.б.) [1;105].
Семантикалық өрістің теориялық бейнеленуі алғашқы рет Й. Трир ... ... ... ... Трир ... семаниткалық өріс сөздік бөлігі мағынасымен тығыз байланыстығын көрсетеді, оның элементі мозаикаға ұқсас барлық ... ... және оның ... ... ... ... және ... санасында кез келген сөзді қолданғанда, берілген сөзбен семантикалық қатынаста басқа сөз не басқа сөздердің ... ... ... Бір бірімен сөздердің көршілес болуы олардың мағыналары ұқсастығы және қарама-қайшылығымен ... ... ... түсініктер мағына ұқсастығы және қарама-қарсы бойынша қандай да бір жабық топтарға бөлінеді деп саналады. Берілген топтарда әр түсінік ... ... ... ... ... өмір ... ал ... да бір түсінік өзгерісі түсіп қалуы ... ... ... құрылуына ұшыратады. [40;228].
И. Трир бойынша, семантикалық өріс өзгерісі осылайша жүреді, алаңның жеке ... ... ... ... ... соның салдарынан тұтасымен тілдің лексикалық жүйесінің өзгерісіне ұшыратады [16;229].
Ғалым ... ... ... ... сөз белгілерінің барлық алаңы болу жағдайында байқалады, себебі сөздің тұтас алаң ішінде ғана ... бар. ... да, ... тыс ... ... мағынасы болмайды [15;33].
Й. Трир концепциясы тіл сөздері арасында әрі қарай құрылымдық ... ... үшін ... ... ... ... бірқатар ғалымдар Й. Трирдің лексикалық-семантикалық алаңы теориясының кей принциптерін сынға алған. [40;87]. Атап ... ... ... ... ... - қатаң белгіленген шекаралары бар және қиылыспайтын жиектері бар алаңның жабық сипаты. ... ... алаң ... ... ғалымдар арқылы да берілді.
Г. С. Щуруға сай , ... ... ... ... басқа синтагматикалық немесе синтаксистік алаң бөлінеді [47;53].
Бір сөздің өзі ... не ... ... болады [12;92].
Парадигматикалық өріс ішінде синонимдер, антонимдер, гипонимдер, гиперонимдер және басқа сөз топтары бар, олар қандай да семантикалық қатынастар ортақтығымен байланысқан; a night - a ... night" және "a day" ... ... ... " ... өрісіне кіреді [1;110].
Синонимдік қатынастар деп олардың толық не жартылай дәл ... тіл ... ... қатынастар типін түсіндіреді [21;446]. Мысалы; smell - odor. Smell- мағынасын беретін нейтральдік сөз; odor- " ... оңай ... иіс " ... ... ... ... ... мағыналары бар лексикалық бірліктердің семантикалық қатынастары [21;36].
Мысалы; to join - to part; small - large; souce - ... ... ... - ... типін бөледі [21;104].
Түр түсінігіне сай сөздер, - тегілік түсінік - гиперонимге қатысты сөз қатынасы бойынша ... ( ... hyper - үсті onyma - ... aл fox - an animal; an affection - a feeling, a fox және an affection - гипонимдер; an animal, a feeling - ... feeling" сөзі "an ... ... ... ... ... сөздер синонимдер ретінде бір мезгілде болуы мүмкін және гипоға кіруі - ... ... ... ... ... гиперонимге ауыстырылуы мүмкін, ал керісінше болмауы мүмкін
Мысалы; He bought roses /He bought flowers. ... ... ... - гүлдер, бірақ гүлдер тек раушангүл ғана ... ... ... ... өріс - ... жағынан бір бірімен тығыз байланысты сөздер класы, бірақ бір синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... сөздер біріктіріледі. Сөздердің ең абстрактілі тіркестері; "субъект - предикат", "субъект -предикат - объект", "субъект - атрибут" [1;113].
Г. С. Щуру ... ... ... ... жиынтығы қандай да бір тілдің лексикалық жүйесін құрайды [47;11].
Бірақ кей ғалымдар ... ... ... ... және семантикалық өрістер бөліну еркіндігі туралы ой жүгіртеді. [12;88].
Бірақ лексиканың ұйымдасу жүйелігі осы жүйе ашықтығында және де жаңа ... ... ... ал ... - оны тастап кетуде білінеді. [12;89].
+ Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктерге семантикалық қолданысына сипаттама беру
Ағылшын тілінде ... ... ... ... кең түрінен жеке түріне шейін жіктелудің әртүрлі деңгейін көрсетеді.
Ғылыми және тәжірибелік маңыздылығы ағылшын және қазақ тілдеріндегі аудармашылар ... және де орыс ... ... ... ... тереңдеуі мен дамуы, лексикология және стилистика мәселелерін зерттеуде ғылыми зерттеулеріндегі нәтижелерінде пайдалануға болатындығында қорытындыланады. Сөзсіз, фразеологизмдерді ... және ... ... өзге ... тасымалдаушылар түсінбеушілігін туындатады
Септеулік шегінде негізделген предикаттар жіктелуі таралған, бұл ... ... ролі ғана ... барлық актанттардың рольдік семантикасы. Тереңдетілген септеуліктер идеясын Ч.Филлмор кеңейтті, оның бастапқы пунктісі синтаксистік ... ... ... ... онда ... түсінігі - бірге жүретін әрекет етістігіне тәуелділері болып келеді. ... ... ... терең категориялар мәртебесін тағайындайды және сосын нақты етістік жетектеушілерін бекітеді, олар предикативтік функцияда етістіктің айтылатын ... ... ролі ... ... Бірақ дәстүрлі грамматика және терең септіктер дәл келуі мүмкін емес; дәстүрлі септіктер септік грамматикасы шегінде морфологиялық ... ... ... ... ... ... терең датив дәстүрлі грамматикасы дативіне ғана сәйкес келмейді (Петр өз әкесіне ... ... және ... ... ... ... ... номинатив (Петр қаза болады) сәйкес келеді. Тереңдетілген септіктердің дәстүрлі сипаты жоқ. ... ... ... ... ... ... - әрекет етістігімен берілген өндірісшіні білдіретін септік.
Объектив - ... ... ... ... ... және басқа септіктермен қамтылмаған тереңдетілген құрылымда есімдік топтары немесе бағыныңқы сөйлемдерді түсіндіріп береді.
Датив (соңынан бейнефактив деп ... ... - ... ... беріліп айтылған тірі жәндікті білдіретін септік.
Инструменталис - әрекет етістігі білдіру нәтижесінде себепті пайда болған жансыз ... ... ... ... септік.
Фактив - әрекет арқылы жасалатын септік.
Локатив - әрекет бағытталған, әрекет етістігімен берілген орынды білдіретін септік.
Ч.Филлмор бұл септіктерді мүмкін ... ... ... әмбебаптық жинақ ретіндегі септіктер деп анықтаған, олардың көмегімен адам айналасында болған оқиғалар туралы ойлауға қабілетті және олар етістіктің семантикалық ... ... Ол ... ... ... осы ... жіктелуі күрделі болуының себебі бір етістікте әртүрлі септік ортасы болуы мүмкін деген. ... ... ... шекарада шартты сипаты бар. сөйлеміндегі сөзін инструменталис және фактитив ретінде суреттеуге болады. Тереңдетілген септіктер бөлу идеясын асыра ... ... ... ... ... ... бар:
1.Агенс (А) - әрекет етістіктерін талап ететін септігі (жанды және ... ... (Е) - ... ... талап ететін септігі. (мысалы, like, enjoy, say ... (Б) - ... ... ... ... септігі (мысалы, have, acquire, give ), қандай да бір объектіні жоғалтатынды білдіреді.
4.Объект ( О ) - әр ... үшін ... ... оның ... ... ... ( Л ) - ... етістік талап ететін септік (мысалы, be in, move, put ).
6.Датив ( Д ) - етістік әрекетпен ... ... зат есім ... ... ... ... кей семантикалық топтар болуы туралы және осындай біреу ... ... ... тіл ... енуі туралы ұғым жатыр. Атап айтқанда, тілдің сөздік құрамы (лексика) әртүрлі ... ... ... жеке топтар жинағы ретінде беріледі .
Қандай да бір қасиеттегі етісті тек типтері бойынша елеулі ... ... бір ... ... ... қызметі бар, мұнда осы белгілермен сипатталатын етістіктері бар ... ... ... ... Сөйтіп, рольдік позициялар бойынша предикаттар сипаттамасы жеке жіктеу болып табылады және бөлшектенген, яғни ... ... ... да бір тобы ... ... білдіреді. Ағылшын тілінде мағынасымен етістіктердің белгілі жіктелуі рольдік ... ... ... ... Дик, ... ... ... типтері болып табылады.
Дж. Лайонз ең алдымен жай-күйді оқиға, процестерге, әрекет және актіге қарсы қояды. Процестер, оқиғалар болып қалу, орны бар ... ... ... ... Осы ... ... бір ... болуы мүмкін, агент бақылауында болу/ болмауы мүмкін процестер алынады. Белгілер жұбы келесідей ;
:: ... ... ... ... тез ... жағдайдың бақылануы / бақыланбауы,
Дж. Лайонз предикаттардың келесі типтерін бөледі;
1. ... ... ... ... ... ... \process\ - агентпен басқарылмайтын ұзарған динамикалық жағдай;
3. \state\ - агентпен басқарылмайтын статикалық ситуация,;
4. \action\ - агентпен басқарылатын тез ... ... ... \event\ - ... ... тез арадағы динамикалық жағдай
У. Чейф предикаттардың үш негізгі типін бөледі; жай-күйі, процестер және әрекеттер; аралық орынды әрекет процестер-амбиенттік ... және ... ... ... ... ... ... бөлу үшін жұптарының белгілері келесідей:
:: агент және пациенс болуы/болмауы;
:: концептуализирленген жағдай өзгермелігі/ өзгермейтіндігі;
:: мағына ... ... ... және ... ... емес ... ... жауап береді; . Процесс субъектінің өзін пациенс сияқты айқындайтын ... ... ... ал ... сөйлем сұрағына жауап берген кезде нормативті болып табылады.әрекеттер мен процестерді шектей отырып, Чейф процестердегі пациенс рөліне, ... ... ... ... ... де, ... де ... ондай предикаттар үшін ретінде пациенс анықтамасы жеткіліксіз болады.
Чейф арнаулы рөлдік семантикасы бар ... ... ... ... "Tom brought a drink", "Tom knew the answer"; ... етістіктер Бенефициант бары; "Tom has the tickets", "Tom lost the tickets", толықтауышы бар етістіктер (complement); етістіктердің ... ... sang a song", "Tom ran a race". ... ... процесс ретінде қарастырылады; "Tom brought a snake", "Tom knew the answer", "Tom had an owl". Чейф ... ... ... ... ... ... береді "What happened?", алсубъектіПациенс сияқты айқындайды.
У. Чейфпредикаттың бір ... ... ... ... емес ... рөлін көрсетеді . Мысалы, ол семантикалық рөлі бар предикаттар күйін ... ... ("Tom ... a drink", "Tom knew the answer", "Tom liked the ... ... ("Tom has the tickets", "Tom has a convertible", "Tom owns a convertible"), ... ... ("Tom heard an owl", "Tom saw a snake", "Tom learned the answer", "Tom ... the ... ... ("Tom found the ... "Tom acquired a convertible"). Бірақ предикат типін анықтағанда У. Чейф тыйым салу логикасын ашпайтын, тек ... ... ... ... ... "What happened ? - Tom has tickets. - Tom lost ... ... ... ... ... ... ... предикат "has" жай-күй болып табылады, ал "lost" - процесс ... ... ... ... ... ... белгілері алынбайды, бірақ қос предикат та өз морфологиялық көрсеткіштері жағынан анық жеткілікті шектеуліктері бар болып келеді.
Сөйтіп, Чейф ... ... ... (Агент, Пациенс, Экспериенцер, Бенефициант) жіктелу торы олардың әр мазмұны туралы интуитивті ойларға негізделеді және ... ... типі ... шешуші рольді ойнайды:
* Динамикалық / динамикалық емес.
* Басқаруға келетін / басқаруға келмейтін.
Динамикалық деп ... ... ... ал басқарылатыны - қатысушының еркі және күшіне берілген жағдай болуының тәуелділігі болуы. Осы ... ... ... ... ... бөлінеді:
* жай күйі - динамикалық емес, басқаруға келмейтін ... ... - ... басқарылмайтын жағдайлар.
* ережелер - динамикалық емес, басқарылатын жағдайлар.
* әрекеттер - динамикалық, басқарылатын жағдайлар.
О.Н. Селиверства семантика ... ... жеті ... бөледі:
1. әрекет мағынасымен
2. процесс мағынасымен
3. жай - күйі ...
4. сапа ...
5. ... және ... ...
6. кеңістікте болу мағынасымен
7. потенциалдық мағынасымен
Бұл топтардың барлығы өзара ... ... ... байланысқан.
Әрекет және процесс предикаттары өз арасында субъектінің агентивтігі агентивтігі емес деп ... ... ... ... ... ... бірақ оның өтуінде анықтаушы рольді атқарады, орны бар процесс оның ... ... ... түрін анықтайды. О.Н. Селиверстова еңбегінде процесс және әрекеттер арасындағы оппозиция арнайы қарастырылмаған.
Қандай да бір қасиеттегі етісті тек типтері бойынша ... ... ... бір ... ... ... ... бар, мұнда осы белгілермен сипатталатын етістіктері бар рольдер қызметі пайда болады. Сөйтіп, рольдік позициялар бойынша предикаттар сипаттамасы жеке ... ... ... және ... яғни ... предикаттардың қандай да бір тобы қолданылу қызметін ... - күйі ... ... және ... предикаттарынан статикалық статикалық емес белгілерімен ажыратылады. Жай - күйі субъектісінде ырықсыз сипаты бар. Жай - күйі әрдайым өз ... ... Бұл ... ... ... ... айырмасы бар жай - күйі және сапасын жақындастырады. Сапа - объекті параметрлері, олар уақыт осінде тікелей ықшамдалмаған, ... ... ... ... сапалар кеңістіктегі табудан жекеленген байланыстарды білдіретін байланыс предикаттары. Олар өз субъектісін ойнаушы ретінде сипаттайды. Оның әрекет және жай - күйі ... ... - ... ... ... ... белгісін береді.
Кеңістік предикаттары қандай да бір кеңістікте ұзақ болуымен сипатталатын ... ғана ... және сөз ... ... ... ... мезгіл осімен әртүрлі қатынастығы бар.
Потенциалдық предикаттар өз денотаттарын осы жүзеге асыруға болатын ... ... ... ... бар ... сипатталады.
Бөлінген типтердің бөлінуі.
* Шекті және шекті емес.
* сол мезеттегі және ... ... ... арасында жеке әрекеттерді білдіретін және де әрекет класын ғана ... ... ... ... ... берілген жіктелуін сын көзбен белгілей отырып, семантикалық рольдер мазмұнды жағын құрайтын ... ... ... ... белгілейді және соның салдарынан әртүрлі семантикалық типтердің бір жіктеу ұяшығына түсуі мүмкіндігін белгілейді. Элементарлы анықталмайтын мағыналар ретінде семантикалық септіктерді бөлу ... ... ... ... ... себебі элементарлы белгілер жинағы арқылы олардың ұғымдық берілуінсіз семантика септіктері анықтаудың суреттелген әдістемесі бір предикативтік типтің көп мағыналы тұжырымдамасы және ... көзі ... ... ... ... ... ... үшін критерийлер жетіспеушілігі және семантикалық ұғымдардың толық емес талқылануы, бақылануы, динамикалығы және т.б денотативтік ... ... ... ... ... Осы ... Т.Д.Шабанова көру етістігі жіктемесі болып табылатын мысалына арналған, предикаттар семантикалық типінің дәрежелі ... ... ... ... ой ... ... жіктелу негізінде актанттармен жазылған және бір жағынан предикаттың семантикалық типін анықтаушы және ... ... ... ... ... ... семантикалық роль құраушының элементарлық мағыналар бөліну принципі ... ... ... ... күш семантикалық түсінік энергия көзі күш қосымшасы күш қосымшасының бақылауға алынуы, күш ... ... ... - күйі ... өз ... ... Бұл объекті параметрлерін білдіретін басқаларынан айырмасы бар жай - күйі және сапасын жақындастырады. Сапа - ... ... олар ... ... ... ... ... онымен қатынасады.
түсінігі кеңістікте бағытпен және қосымша нүктесімен сипатталатын шамалық өлшем сияқты қарастырылады. ... жаңа ... ... ... бір ... ... көзі болып табылады. Күш қосымшасы субъектінің өзінен де, сырттан да болуы мүмкін, оның бірнеше векторлары бар: күш көзі, қосымша бағыты ... ... ... ... , , ... жиынтығында қарастырады және элементарлы мағынасы ретінде Ч.Филлмор ... ... ... ... ... ... ... және анықтаушылық емес субъект сияқты семантикалық категориялардың ұғымдық мазмұнын ашуға көмектеседі. Т.Д.Шабанова белгілегендей, мезгілдің сызықтық осіне предикат ... ... ала ... қарастыру қажет.
Элементарлы анықталмайтын мағыналар ретінде семантикалық септіктерді бөлу дәрежелі семантикалық талқылауды ... ... ... ... ... жинағы арқылы олардың ұғымдық берілуінсіз семантика септіктері анықтаудың суреттелген әдістемесі бір предикативтік типтің көп мағыналы тұжырымдамасы және шатастыру көзі ... ... ... ... ... анықтау үшін критерийлер жетіспеушілігі және семантикалық ұғымдардың толық емес талқылануы байқалады.
Берілген семантикалық белгілерді мұқият қарастырайық. Сонымен: бастама басталуы, ... ... ... бойынша субъект еркін жүзеге асыру түсіндіріледі. Сөйтіп, бастама әрекеттің мезгіл континиумы барлық кезеңдерінде айқындалады және бақыланушылықпен тығыз ... ... ... ... ... ... ... түрінде еркін күштер субъектісі арқылы қосымша ретінде анықталады. Әрекеттің саналы басқару жоқтығы берілген белгі жоқтығы туралы айтады. ... ... ... ролі ... ... ... күш қосымшасы процесімен басқарылатын жанды тұлға болып табылады. Осы жерде Х субъектісі еркіндік ... ... ... ... субъектінің өз әрекетін саналы бақыламаған кезде, бірақ бұл бақылау сана маңы деңгейінде жүзеге асуы мүмкін. Бақыланушылықтың бұл типі субъектінің ... ... өз ... ... ... және ... жүзеге асуы үшін еркін айқындау керек емес: . Берілген жағдайда ... ... тыс ... болады, яғни субъекті болып саналады. Автоматтық бақылауға алу субъект қандай бір ... ... адам еркі ... орындаған жағдайда болады: .
семантикалық белгісі Х субъектісі тек ... күш көзі ... ... ғана ... болып табылады, оның қосымшасы еркімен бақыланбайды. Санадан тыс күш қосымшасы екі жағдайда болуы мүмкін: субъект ролінде жансыз зат ... ... ... ... ... орындалуды қамтамасыз етуші геологиялық энергия көзі ретінде ғана айқындалады. Шынына келгенде, бақыланушылықтың семантикалық белгісі ... жоқ ... ... ... ... ... мағыналар негізінде көру етістігінің келесі семантикалық рольдерін ... ... ... ... еркі күшінің қосымшасымен сипатталады, бұл тест арқылы еркі байқалуымен зерттелетін етістік үйлесімінде белгіленеді. Не fall in wishs to look around. ... ... ролі ... семантикалық белгілі жиынтығымен сипатталады:
+ еріктілік күшінің қосымшасы
+ бастама, онда екінші компонент біріншінің айқындалуы ... ... ... ... ... күш қосымшасын бастапқы кезеңде объект қабылдауы бойынша бақылайды. Берілген рольдік позиция семантикасы субъектінің жұмыс объектісі ... емес ... ... ... яғни ... өзін ... ... семантикалық ролі келесі белгілер жинағымен анықталады:
+ физикалық күш қосымшасы
+ еріктілік күш қосымшасы
- бастама
+ бастапқы кезеңдегі бақылау
3.Іскер соңғы ... ... ... ... ... бойынша күш қосымшасы субъектісінің бақылануы болуымен сипатталады. Бұл жағдайда субъект позициясы белсенді ретінде қарастырылады, бірақ соңғы кезеңінде ғана. Берілген ... роль ...
+ ... күш ... еріктілік күш қосымшасы
- бастама
- бастапқы кезеңдегі бақылау
+соңғы кезеңдегі бақылау
4.Жете түсінуші Агентив потенциалды бақыланушылық субъектіге тән екендігін анықтайды, бірақ ... ... ... ... ... барлық кезеңдерде болмайды. Шабанова белгілейді: термині таңдалуы кездейсоқ емес, себебі ол термині оппозициясында осы етістіктер семантикалық ролінде ... ... ... көрсетеді, бірақ күш көзі динамикалық предикатты жасайды. Келесі семантикалық ...
+ ... күш ... ... күш қосымшасы
+ потениалдық бақыланушылық
+ физикалық күші қосымшасының каузаторы ретінде
+ физикалық күш қосымшасын түсіну
5.Түсінбеуші Агентив субъектінің күш қосымшасы көзі ғана ... ... ... яғни жансыз зат болады немесе өзін биологиялық жәндік, физикалық энергия көзі ... ... Жете ... ... ... ... процесінің бақыланушылығы да толығымен болмайды. Келесі семантикалық белгілері:
+ физикалық күш қосымшасы
- барлық кезеңдердегі еріктілік күш ... ... ... күш ... жете ... жете ... ... Осы топтың етістіктер семантикасы жанды субъектінің ойлау қабілеті бар жұмыс орындалу барысында еріктілікті байқатпайтынды білдіреді, яғни еріктілік ... ... ... ... ... ... ... процесінің өзі күш қосымшасыз жүзеге аспайды. Ондай күш жұмыс орындалуы нәтижесіндегі қалыптастыру мезеттік ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Осы топтың етістіктер субъектісі позициясындағы актанттың семантикалық моделі келесі формулада беріледі:
+ физикалық күш ... ... күш ...
+ ... нәтижесін жете түсіну.
Сөйтіп. Т.Д.Шабанова бөлген семантикалық ролі ... ... ... жасау өзгерісі мен аяқталу үшін қажетті энергия көзі ретінде Агентив қызметінің көп жоспарлығын бейнелейді. ... ... ... ... ... процесінде үш қосымшасын бақылаушы және жете түсінуші ... ... ... ... субъект жағдайды санадан тыс деңгейде ғана бақылауы мүмкін. үшіншіден, субъект күш қосымшасын түсіну және ... ... емес ... энергия көзі ретінде болады. Актанттардың семантикалық рольдерін бейнелеудің ұғымдық аппаратының өңдемесі әр семантикалық ролі мазмұнын ашып қана ... ... ... ... белгілер есебімен предикаттың белгілі семантикалық типіне етістік айтылу қатыстылығын анықтайды.
Актанттың семантикалық ролі ықпалын қандай да бір ... ... ... қатыстылығын қарастырамыз. Қасиеттерден әрекет процесі және жай- ... ... ... ... пофаздық өмір сүруі күш қосымшасы болуы кезінде және онсыз мүмкін. Сөйтіп, ... ... жай- ... әрекетті және процесті шектейді. Әрекеттер және процестерді шектеу субъект реестріне кіретін басқа семантикалық ... ... ... ... белгі болып табылады, ол әрекетті субъектінің физикалық күші қосымшасымен басқаруымен және жұмыс жасалу процесін бақылауымен анықталатын предикаттың ... типі ... ... сипаттайды. Актанттардың семантикалық рольдерін бейнелеудің ұғымдық аппаратының өңдемесі әр семантикалық ролі мазмұнын ашып қана ... ... ... формальдік-грамматикалық белгілер есебімен предикаттың белгілі семантикалық типіне етістік айтылу қатыстылығын анықтайды
Т.Д.Шабанова айтқандай, әрекет және ... ... ... тән және ... ... ... ... жеке кезеңдерінде еріктілік күшін салуы мүмкін. Егер етістіктің семантикалық ... ... күші ... ... ... және болса, онда оны деген негіздегі әрекеттерге бір ауыздан жатқызуға болады. Бастапқы кезеңде ... ... ... болуын Шабанова предикатты аралық жағдайға жатқызады және оны деп ... Бұл ... ... күш ... ... кезеңге еріктілік күш қосымшасыз жүзеге асады. Барлық кезеңдерде бақыланушылықтың ... ... ... ... ... ... предикаттардың дәрежелік жіктелуін өткізуге мүмкіндік береді:
1. предикаттың семантикалық типі, оның актантына , семантикалық белгілері тән. ... , ... ролі бар ... ... предикаттың семантикалық типі, оның ... , , ... ... тән. Осы типке семантикалық ролі жатады.
3. предикаттың семантикалық типі, оның ... , , ... ... тән. Осы типке семантикалық ролі жатады.
4. - предикаттың семантикалық ... оның ... , ... ... тән. Осы ... семантикалық ролі жатады.
5. - предикаттың семантикалық типі, семантикалық белгісі тән емес ... - ... ... ... ол объект өмір сүру фазалығымен сипатталмайды.
Әрекеттер, процестер, сапалар кеңістіктегі табудан жекеленген байланыстарды білдіретін байланыс предикаттары. Олар өз ... ... ... ... Оның ... және жай - күйі ... қарама - қайшы предикаттары субъектіге ырықсыздық белгісін береді.
Рольдік семантика жағынан ... ... ... бірақ жалғыз емес болып табылады. Пропозицияда - предикатқа қатысты рольдері ... ... ... ... ... ... және актанттар немесе аргументтер - предикатқа сөйлемдегі ... ролі және ... ... ролі беріледі.
Предикаттардың қызметі - ... және ... ... ... ... роліндегі көп қырлы кеңістік. Одан басқа предикаттар мезгіл осімен қатынасында ... және ... ... ... ...
1.4. Ағылшын тіліндегі тұрмыстық етістіктердің семантикалық типтері
Ағылшын тілінде тұрмыстық етістіктерін сипаттағанда ... тілі ... ... ... ... субъектісі ретінде Экспериенцир анықтамасы ақыл көңілі және ойлау процестері ықпалға көнсе, біз үшін экспериенциальдік ... ... ... ... бөлуге негіз болды.
Экспериенциальдік етістіктер жай-күй не жай-күй емес болуының мүмкін етістіктері What ... What is ... ... бере ... басқа, практика көрсеткендей, біздің етістіктер жалғастыру ... ... ... ... ... болмауы динамикалық предикаттар қатыстылығының көрсеткіші болады (әрекетте және процестерде).
Етістітктердің мағыналық құрылымын әрі қарай өңдеуде пайдаланылатын Экспериенцир термині таңдау пайдасына басқа ... ... Д. ... ... ... ... Агентив рөлдік семантикасының көру ағылшын етістіктері предикаттарының семантикалық типтерін суреттеуде пайдалана алмадық, себебі ол әрекеттер және ... ... ... . ... ... ... ", "қасиеттерден" айырмашылығы , "пофаздық өмір сүруші субъектіні" білдіреді. " Пофаздық өмір сүруші субъекті " субъекті арқылы және ... күш ... ... ... ... Еріктілік күші сондай күш болып келеді.
Күш қосымшасымен бірге ... ... ... ... ... жете ... тұрмыстық тобындағы етістіктерге қатысты қарастырылған болатын.
Айқын болғаны, субъект әрекетті ... ... ... ... ... ... ... қолданылуының басты шарты болып табылатын субъектінің семантикалық рөлінде бақылануышылық рөлі болмайды . Мұны ... ... ... ... тестілер көрсеткен болатын; "Wish!", "Don't wish!" .
"Бастама" семантикалық компонентімен ... ... ... ... мүмкін; "I fall in wish to decide him".
"Жете түсіну " семантикалық белгісі керісінше осы етістіктерде болады ("Why do you wish...?"), ... ... өзі ... күші ... ... оның ... осы жіктелуден бас тарттық, себебі эмоционалдік-бағалау тобының етістіктері әрекет те, процесс те болмайды.
Көпшілік авторлар предикаттарды статальдік етістікті рұқсат ету ... "may" ... ... ... ... "do" және ... тест ... нәтижелері негізінде класына жатқызады (кейде стативтік).
"Стативтік" етістік айтылуын ағылшын тілінде келесі ... ... ; "know", "wish" , "rule", ... "like", "fall in wish", "(be) tall", "(be) in", "wish", "have", "desire" және ... ... ... негізінде жоғары аталған етістік стативтеріне жатқызамыз: hope, wish, fall in ... біз ... ... ... ... Әрі қарай зерттемеміз келсі ойынды түйіндетті стативтер - know, wish, fall in wish, rule - ... ... ... ал ... ... ... атап ... "экзистенциальдік нәтижелік>> класы.
О. Н. Селиверстов тұжырымдамасында Вендлен, Лайонз еңбектерінде жай-күйі предикаттары үздік берілген. Олар ... ... ... ... ... ... алып ... жай-күй ұзарады, бірақ уақыт ішінде өтпейді.
Осы көзқараста предикаттарды қарастырғанда hope, wish, fall in wish ... ... ... ... өтуден абстрагирленген жай-күйлерге де, предикаттар- тұрмыстық байланыс предикаттарына жатпайды.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... табылады жәнеадам психикасы атрибуттары жүйесінде орталық орын ... ... ... семантикалық бөлінбейді, бірліктер қатарына жатады - тіл тасымалдаушысы тілегі туралы ұғымнан абстрагирленген және семантикалық примитивтері. Тұрмыстық ... ... ... ... терминдерде анықталмайды; оған сілтеуге келмейді және ол туралы оны ... ... ... ... ... ... ... құрылымы екі операторлар қарама қайшылығы арқылы дәл ... ... және , онда ... ... ... ... ... кетеді.
- сияқты және to decide-to fall in wish ұқсас бірлктер жасау предикаттарының қатарында өмір сүру ... үнді ... ... үшін тән. Қос ... ... болуымен субъектіні психикалық жай -үйіне жөнелтеді, бірақ олар әрекеттің әртүрлі кезеңіне жөнелтеді; наным соның ... тұр және ... ... ... өңделуімен байланысты осы мақсатқа жету әдіс тәсілдері туралы білімін енгізеді. Әртүрлі әрекет кезеңдері қатыстылығымен байланысты және негізгі ... ... және ... ету ... бар; егер біріншісі автономды, субъектіге бақылауда емес, субъектінің еріктілік күші және орындалуына тікелей бағытталмаған, онда екіншісі орындалатын объектіге ... ... жету үшін күш ... субъектінің дайындығы және еріктілігімен байланысты. Тілек предикаттары қатарына семантикасындағы бірліктер орталық орынды алып оларға ... ... және ... тән ... орыс ... бұл , , , , , ... ... - to covet, to crave, to desire, to hanker, to long, to pine, to went, to will, to decide, to yearn. Өз ... ... ... ... ... предикаттарда - бірліктер бөлінеді, тілде ең қолданбалы, ең көп мағыналы, ең синтаксистік үйлесімдігі басым, стилистикалық аз маркирленген және осы ... ... ... бейнелеу кезінде ең пайдалануын көрсетеді. Орыс тілінде бұл - , ағылшын тілінде - to ... fall in wish, ... ... ... ... ... ... лексикалық доминанттар белгілері таратылады.
Сөзсіз, ТПТ синонимдер ... ... өз ... дефинициялық бөлігімен біріктірілген бір сөз табына қатысты сөздер, денотатқа олардың шынайылық белгілеуін жөнелтуші және ... ... мән ... ... ... семалармен ажыратылады. Синоним ретінде ТПТ қарастыруда олардың лексиографикалық бейнелеуінің орталық объектісі мәселесінің пайда болуы. ТПТ ... ... ... ... ... ... ... олардың синонимия зерттемесі қосымша семантикада бейнеленген айырашылықтар суреттелуіне және әртүрлі үйлесімдігімен айқындалатын синонимияларының ... ... және ... ... ... ... және ... сипаттамалар айырмашылығының зерттемесі беріледі.
Жүзеге асырудың реттілік және автономдық белгісі бойынша лексикалық бірліктердің қызметтерге көптеп бөлінуі, осы ... ... ... дәл ... ... ... және бұл ... мәтінде мәліметтерді енгізу қажеттігімен суреттелуі, мән мәтіндік шартталған мағыналарымен дәл келетін тілдік қызметтері береді.
Көп мағыналы тілдік ... ... ... ... ... ... мән ... әртүрлі дәрежесімен сипатталады және болуы мүмкін, яғни оның ... ... бір ... ... үшін жеткілікті және - ондай идентификация үшін жеткіліксіз. Мән мәтіннің тәуелді тілде ... ... ... ... ... ... қос ... айқындалады. Доминанттық белгілер жиынтығы бойынша ағылшын тіліндегі ТПТ ... ... to decide ... ... нейтральділік, жиілік және көп мағыналық қалады, ал to work предикатында - үйлесімді белсенділік және жасаушы белсенділік - ... ... ... ... лексикографикалық суреттеуі кезінде семантикалық көбейткіш қызметінде қолданбалы болып келеді.
Оқиға немесе фактілерді түсіну үшін коммуникативтік актіде және вербальдік коммуникацияда семантикалық белгілер ... және ... ... ... асатын түсінудің когнитивтік-концептуальдік мағынасын бірінші болып лексика семантика тобы қалыптастырады.
Аса , яғни ішкі ... күйі ... ... бұл ... to decide ... ... ... мұнда айқындаушы семантикалық көбейткіш ретінде пайдалану қабілеті болып табылады. одан басқа to decide предикаты - to work реңінде ... ... ... ... ... ал ... ... қызметтер облысында to decide және - to work ... ... ... ... онда to work ... және және to decide ... үшін инфинитив етістік әрекеті орындалуы кезінде инфинитивтік құрылымда беріледі, ал осы ... ... ... to work ... to work және То wish ... ... ... ауыстырылады.
Етістіктерді мағынасына қарай топтастыру мәселесі де, басқа сөз таптары сияқты, белгілі бір мақсатқа я нысанаға ... ... ... ... топтаулар лексикология, лексикография, семасиология, стилистика, тіл тарихы ... үшін ... ... ... ... ... ... сондайлықты ұтымды бола қоймайды. Ендеше, етістіктің грамматикалық формалары мен қызметтерін дұрыс ... ... ... ... ... туынды синтетикалық және аналитикалық формалардың семантикалық құрылымдарына орай жіктеп, сырын ашу - олардың формаларымен мазмұндарының арақатынастарын ... ... де, ... да ... ... - ... семантика, қашан да болсын, сөздің құрылысы мен құрамына байланысты болады. Сондықтан жұрнақ ... ... ... мен кемі екі ... ... күрделі етістіктердің семантикалық құрылымы жайында - оларға арналған тиісті тақырыптарда сөз ... да, ... тек ... етістіктердің семантика жүйесі жөнінде қысқаша түсінік берілмекші. Өйткені, әдетте, есімдерге және басқа сөз ... ... ( ... я ... ... шарт ... сөздерден жұрнақ арқылы туған жалаң етістіктер де, кемі екі ... ... ... ... ... дебарлығы тіліміздегі ежелгі түбір етістіктердің семантикалық жүйесіне, ... ... және ... ... орай ... ... ... заңдарына лайық қалыптасып отырған. Онан қала берді, байырғы түбірлер, қашан да болсын, өзге туынды етістіктерге, әсіресе мағыналық ... мен ... ... ... әрі ... әрі өрнек есебінде қызмет еткен. Ал сол байырғы түбір етістіктерді грамматикалық семантикасына, ... ... ... ... ... ... төмендегідей үш салаға бөлуге болады:
Бірінші сала. Бұларға өздеріне тән негізгі лексикалық мағыналарын дәйім толық сақтап отыратын, соған ... ... ... ... ... ... отыратын түбір етістіктер жатады. Бұл етістіктер өздерінің мағыналарын ұдайы сақтап отырады да, үнемі жетекшілік қызметінде ... ... ... негізгі көпшілігі осы топқа жатады. Мысалы: ас, айт, аш, бақ, ем, ек, ер, ес, жар, жаз, жақ, жел, жең, жорт, и, ... кеш, кір, күл, көн, ... ... ... қыс, т.т.
Екінші сала. Бұл топқа өздеріне тән негізгі лексикалық мағыналарын толық сақтап, сөйлемде дербес мүше болуымен қатар, басқа бір ... ... ... ... мағыналарын не жартылай, не бүтіндей жоғалтып, оған қосымша грамматикалық мағына ғана үстеп, жәрдемші ретінде де қызмет атқаратын түбір етістіктер ... Бұл ... ... әрі ... әрі ... ... есебінде жұмсалады. Мұндай бірдей жетекші, бірде көмекші болатын етістіктердің саны ... отыз ... ... ... мына ... ... ал, бар, ... бақ, бер, бол, бір, біл, де, ет, жат, жүр, жібер, кел, кет, көр, қал, ... қой, қыл, ... сал, ... тұр, тұс, шық ... ... Бұл ... ... саны аз. Оларға өздеріне тән әуелгі лексикалық мағыналарын я жартылай, я бүтіндей жоғалтып, тек қана грамматикалық мағына жамап, ... ... ... ... ... ... яғни ... көмекші есебінбе ғана жұмсалатын е, еді, екен, жазда етістіктері ғана жатады.
to decide ... ... ... жүзеге асуы мүмкін емес объектілі толықтауышпен басқару қабілеті бар болып келеді: How he decided for a glass of cold water ... ... - ... объектілік сөйлемінің құрылымында to decide бағыныңқылы ... ... ... ... to work ... ... өкіну - тұрмыстық бағаның арнайы мағынасын бермейді: I wished I had left earlier; I wish I could help you. Осы ... ... ... ... жағдайында ол сенім мағынасын береді: I wish you would try to be ...
to decide ... ... ... ... оның бағалау лексемасының тура толықтауышы ретінде болу жағдайында берілетін тілек мағынасы болады, ал ауыспалыда - ... ... to decide ... осы ... ... жағында бұл қызметте перформативті білдіреді және тілдік әрекет предикаты болып табылады: I wish you well and ... work ... ... тілдік қызметі негізінен номинальді-прорноминальді объектілі толықтауышымен құрылымда қажетті ... ... ... ... онда ол ... ... мағынасын (wish) , жетіспеушілік (lack, miss), ... ету ... және т.б. ... to work ... тілдік мағынасы махаббат тартымдылығына қабілетті объектілі толықтауыш - болмыс есімімен құрылымда берілетін құмарлық (lust) мағынасы ... ... То fall in wish ... ... толықтауышымен екінші жақта моральдік борыш арнаулы тілдік қызметін атқарады: You wish to let off a little steam; You wish to keep an open mind. ... ... ... to workво ... - to wish /be wished for ... және көмекші сөздер in, for, with + атау ... ... ... ... fall in wish ... тілдік қызметінің идентификациясы үшін қажетті семантикалық-синтаксистік мән мәтін жеткіліксіз ие болады және онда олардың тілдік нейтрализациясы болады (қажеттілік тең ... I fall in wish this picture. ... мән ... ТПТ жүзеге асатын тілдік қызметі облысы үшін ортақ to decide және to work fall ... ... ... ... орындалатын қызмет болып табылады - прескриптивтік (бұйрық), ... ... және ... ... to decide и to work ... ... үшін қолданылады (I wish / wish to thank you) және өткен жоспардағы формальдік қатынас жолымен тіл ... ... шешу үшін (I wished to thank you). ... ... мәтін жасаушы қызметтері: әрекет негіздемесі (Неwished to go to bed for he was ... I fall to show you ... come here!) және ... (I wish you fall in wish ... from me; They fall in wished to tell you they are doing well at their ... decide ... ... қызметі біріншіден, оның стилистикалық маркирленуі қызметін атқарады: , , бұл предикат қолданылатын кітаптық әдеби мәтін регистріне жөнелтушілер: But for himself, in ... virtue brave, / He only wish 'd for worlds beyond the grave ... I have come to cast fire upon the earth; and now I wish it were already kindled (Luke; 12, 45). ... to decide үшін ... қатысушылардың тілдік қатынас мәртебесі, сыпайылық принципімен байланысты , делінеді де, олар келесі предикаттың ... ... ... I wish to put certain ... to you; What is it that you wish to ask mе?; Madam wishes to decide you now.
to work ... тілдік функциясы, ең алдымен, шешім, ниет, қадам мағыналарында нақтыланатын семантикасында ... асып , ... He wishes to fight; I fall in wished, was ... to take a legal ... from a witness; She fall in wished to cry out, but the gag ... it; He tried to pay me, but I didn't fall in wish to take the money. Бұл ... ... идентификациясы шешуші күш мән мәтініне байланысты, to work әрекет алды мағынасын бөлгізеді. Соңында, to work ... ... ... сөйлемдерде тілдік актінің кеңес/нұсқасын қалыптастыру қызметін атқарады: What you fall in wish to do is to hire a hall, and give series of lectures on police work (D. ... ... және ... формалардың тілдік қолдану диспропорционалдығы ТПТ айтылуға теріс ... ... осы ... әртүрлі реакциясымен түсіндіріледі және күрделі және атаулы объектілік толықтауыш осы предикаттар құрылымында бөгетсіз жүзеге асатын ... ... ... қолданылады (I wish /fall in wish you no harm = I don't wish /fall in wish you any harm; I wish /fall in wish you not to go there = I don't wish / fall in wish you to go there), ... ... ... ... ... шығару шыңы толығымен tо decide ... ... ... ... ... аса ... онда ... (I wish you wouldn't go there = I don't wish you would go there), ... ... ... ... мүмкін емес (I wish I were deed - *I don't wish I were dead; I wish I had never соmе - *I don't wish I had ever come). ... ... бар ... ТПТ ... ... ... онда бұл предикаттар береді. ТПТ көмегімен тұжырымдалатын ауыспалы тілдік актілер облысында теріс ... ... бас ... ... салу ... ... ... теріс формалар көмегімен ТПТ ауыспалы тілдік кешірім сұрау және ... ... ... I didn't wish /fall in wish to hurt you; I don't wish /fall in wish to be unkind, but ... ... және ... ... ... бойынша , салыстыру көрсеткені, екеуінде де префиксальдік деривация воз-қосымшасы арқылы жүзеге асады: вознадеяться - сеніп ... ... ең ... ... ... ... әртүрлі: по- үшін және за- үшін.
және лексикалық доминанттар белгілері бойынша салыстыру ... ... ... арқылы дәл беріледі, сондықтан ол әрдайым тілек предикаттары синонимдік қатарының лексикографикалық суреттеуінде семантикалық көбейткіш ретінде қолданылады. және ... ... ... ең ... ... ... - бағыныңқылы сөйлем және атаулы/есімдікті толықтауышпен құрастырмасында жүзеге асатын берілу қызметі: Мен тілеймін...; Мен ... Х. ... ... ... ... есімдік формасында біреуге зиян мейірім келтіру құрылымында беріледі. және ... ... ... ... ... ... еркін синтаксисті тілеу функциясы болып табылады, ол осы шақтың бірінші жағында перформатив ретінде қызмет етеді: (Р.Рождественский). ... ... ... ... ... зат ... болғанда ғана берілетін оқиға болу қызметінде болады: ... және үшін ... және ... ... ... актілер қалыптасуындағы түрі келесідей: (А.Толстой). (М.Лермонтов).
предикаты ақындыққа, салтанаттыққа мәтінді апаратын етістік (ғажайып тойлауды ... ... ... ... кезде/жоғалтқан сүйген жандар - А.Пушкин) және тіл қатынасы қатысушыларын әлеуметтік-коммуникативтік мәртебе қатынасына апаратын ... ... ... ... (осы ... ... не айтқыңыз келді? Тезірек жетіңіз, ханым сізді көргісі келеді) мағыналарын береді. Осы ... ... ... ... бар ... ... ... болып табылады: А.Пушкин. арнаулы бағалау қызметі предикатының ... ... ... ... ... ... және осы предикаттың грамматикалық субъектісін бейнелейді, ниеті - публицистикалық мәтіндерде қазіргі сөйлеу тілінде ... ... ... ... ... ... мағыналары жатады: (А.Чехов); (Толстой А.); (Ю.Трифонов); (Ю.Семенов). ... ... ... қызметі семантикасындғы жүзеге асудағы қызметі болып табылады; әрекет жасауға ұстаным, ниет мағыналары беріледі: ... ... ... және ... және теріс формаларын қолдануда соңғы жүз жылдықта динамикалық өзгерісі көрінеді. Осы предикаттармен айтылудағы ... ... ... ... ... және ... ... өзгертеді. Теріс тілдегі , қызметттері сыпайы шақыру / ұсыныс жасау қызметі болатын (тілеймесіз бе / ... пе?) ішкі ... ... және ... ... ... ... тілінің ТПТ қызмет түрі предикаттардың келер шақтағы сараптамалық емес формалар болмауының өтеу функциясы болып табылады (Сенің қайғыңды уақыт жатқан кезде / ... ... өмір ... ... / ... түс көрумен, басқа ертегімен - А.Блок) және нәтижелік әрекет қызметі (Өтіңіздер - деді ... ... - ... ... ... ... ... - В.Орлов).
предикатының арнайы қызметі тілек манифестирлену қызметі болып табылады ("Калерия сыпайы түрде әншінің ... бас ... өз ... ... " - В. ... ... және орыс ... tо wish -"үміт арту" және "to work-"қажет ету" жұптарындағы салыстырмалы талдауы көрсеткендей, бұл бірліктер ... ... ... ... табылмайды. Олардың арасындағы қатынастарды "квазиэквиваленттілік" деп атауға ... ... ... ... , ... ... ... мағынасын берген кезде және өзара - бір мағыналы ... ... to decide және ... ... ... қолдануларында байқауға болады. Басқа жағдайларда тілдік қолдануда осы ТПТ және ... ... ... және тілек мағынасын салыстырмалы тілде беретін бірліктердің лексикалық-грамматикалық парадигмалары арасындағы қатынас орнатылады және нұсқалыс сәйкестік пен ... ... ... ... ... ... және орыс ... ТПТ жұптары қатынастарында формальді - құрылымды, семантикалық және қызметтік аспектілерде елеулі мөлшерде лакунарлы. ... орыс ... (осы шақ ... предикатында to work предикатының қызметтік аналогының ондай формасы жоқ; предикаты объектілі толықтауыш-бағыныңқылы сөйлемін ... ... ... тілі ... to work ... ... ... қабылдамайды. Тілдік қызмет облысында to decide предикаты эмоциялық бағалау мағынасын бере, предикатында ондай қабілеті жоқ; to decide ... ... ... өз ... ... ... сілтейді, "үміт арту" - жоқ; предикатында to decide мағынасындағы және ... ... to work цикл ... мағынасын береді, ал жоқ. Қазіргі тілде ... ... ... ... коннотациясы және тілек дербестігіне жөнелте алады, to decide - жоқ; объектілі толықтауыш- ... ... ... ... орын ... ... шектеуліктер салынбайды, сонымен бірге өкіну мағынасын беретін ондай wish құрастырмасында теріске шығарудың орын ауыстыруы мүмкін.
Ағылшын және орыс тілдеріндегі ТПТ салыстырмалы ... және ... ... дәлелдейтіндей, ең алдымен, ниетттену, шешу, қадам жасау предикаттарының аударма мәтіндерінде лексикализденетін ... ... және to work ... ... ... үшін ен ... ... шынайылығын дәлелдейді. Ол сонымен қатар келер шақ пен ... ... ... ... бірге тілек категорияларымен импликативтік байланысын дәлелдейді, сонымен аудармада отрицательным формам глагола to work етістігінің теріс формаларына негізінен, бірге ... ... ... ... дәлелдейді; сәйкестігі қойылады .
Ағылшын және орыс тілдеріндегі тілек айту құралдарының лексикалық парадигмасын құраушы бірліктердің семантикалық құрамы мен тілдік ... ... оның ... ... ... құрылымы туралы дәлелдейді; осы парадигмадағы доминантты белгілері әр ... екі ... ... ... to decide және to workи ... "үміттену" және "қажеттену" предикаттары арасындағы бөліну. Егер to workи ... ... ... ... ... ... ... елеулі белгісі бекітілген болса, онда , to decide және "істеу" предикатынан басқасы, елеулі белгісі - ... ... ... ... ... қатарындағы семантикалық көбейткіш ретінде пайдалаылғаны болады.
Ағылшын және орыс ... ТПТ to decide, to work және мен ... ... ... мәнмәтіндерде жүзеге асатын, лексикалық-грамматикалық және тілдік мәнмәтіндерінде жүзеге асатын олардың тілдік жиынтығы ... ... ... бұл ... ... ... болып табылады - қосымша идеографикалық және прагмасемантикалық сипаттарымен ... ... және ... ... денотатты белгісімен біріктірілген жартылай, толық емес, және ассиметриялық емес синонимдері болып келеді. Ағылшын және орыс тілдеріндегі ТПТ to ... work және мен ... ... ... ... ... бұл ... өзара тіларалық квазиэквиваленттерді білдіреді - құрылымдық-формальдік, семантикалық, қызметтік аспектілерінде (лакунарлы) бір бірінен ажыратылатын және өздерінің тек кей ... ғана ... ... ... ... ... білдіреді.
Тұрмыстық етістіктердің негізгі ерекшеліктерін талдаудың тәжірибелік аспектісі.
2.1 Етістіктіңжалпы ... мен екі ... ... ... қарастыратын болсақ, өзімізге белгілі, заттың қимылы мен амалын, жай- күйін білдіретін сөздердің тобын етістік деп атайды. Мысалы: Сен шөп ... мен ... Ол ... ... ... Қар ... жинадым, отыр, жауды, еріді, шаптың дегендердің мағыналарына көңіл аударсақ: шаптың, жинадым сөздері заттың (сен, мен) қимылын білдіріп тұр. ... ... ... ... сөздер заттың ( ол, жауын, қар) күйін, ісін білдіріп тұр. ... ... - ... аяң, ... ... тынық т.б. сөздері де білдіреді. Бірақ бұл етістік емес. Неліктен?
Біріншіден, бұл сөздер заттың қимыл-жай күйін ... ... жоқ, тура сол ... қимылды атап тұр.
Екіншіден, ма деген сұраулық шылау арқылы ажыратамыз. Мысалы: бұл келе жатқан аттың ... ... ме, ... пе, әлде ... па. Осындағы па шылауы бүлкіл, желіс, шабыс сөздерінен бөлек жазылып, шылау емес, қосымша мәнінде ... ... ... ... кетпе т.б.) болымсыздық мағынада жұмсалып тұр. Демек, болымсыз ( ма, ме, ба, бе, па, пе) ... ... ... айтуға келмейтін сөздер етістікке жатпайды деп есептейміз. Бұл - етістікті танытудың практикалық жолы. Сөйтіп етістік заттың, қимылын, ... не ... не ... ... ... ... береді.
Етістіктер басқа сөз таптарының ( затесім, сын есім, есімдік, үстеу, шылау, одағай ) мағыналық ... ғана ... ... жақтан да және синтаксистік функциясымен де ерекшелінеді.
Етістіктер- басқа сөз таптарының морфологиялық формасы жағынан қарама-қарсы ... сөз ... ... ... ал- са, ал-ып, ал-сын, сөздерінің соңындағы - ды, - са, - ып, ... ... сөз ... ешқайсысы қабылдамайды, бұлар етістіктерге ғана тән формалар.
Мұның біріншісін - өткен ... ... - ... райлық, үшіншіден - көсемше, төртіншіден - бұйрық рай көрсеткіштері десек, басқа сөз таптарында ... ... ... ... түрлендіретін (бер-ме, бер-гіз, бер-іңкіре)-ме, -гіз, -іңкіреп жұрнақтары да басқа сөз таптарында ұшырамайды. Етістіктердің сөйлемдегі қызметі басқа сөз ... ... ... Ол ерекшелік оның сөйлем мүшелерінің басын құрастыратын ұйыдастырушылық қасиетінен көрінеді. Етістіктер сөйлемде көбіне баяндауыш ... ... да, ... түрі ... есімше түрі анықтауыш қызметін атқарады.
Осындай етістіктін грамматикалық категориялары қазақ тілінде де зор. Ұқсастығы міне ... ... ... ... мен ерекшеліктері бар. Олар ағылшын тілінде жоғарыдағы етістік категориялары афикстердің, (префикс және ... ... ... өзгеруінің және сөздердің қосылуының көмегімен жасалынады.
Ағылышн тілінде етістіктер орыс тілі және қазақ тіліндегідей сабақты етістік және салт ... ... ... ... үшін сабақты етістіктерге (transitive verb) жататындар: to have, to give, to send, to see, to love.Бұл етістіктерден кейін біз ... қоса ... Нені ... ... ... ... кейін толықтауышты қосып жауап бере аламыз. Мысалы үшін кітапты алу-to take a book, хат жіберу-to send a letter және т.б.; ал салт ... ... ... бұл ... ... ... толықтауыш жалғанбайды. Олар жалғаусыз , толықтауышсыз толық ой бере алады. Олар: тұру , ұйықтау, күлу, ойлау. Ерекшелігі мынада, ұйқыны ... ... күлу деп ... қоса айта алмаймыз. Сондықтанда бұндай етістіктер салт ... деп ... - ... сөз ... ... ең күрделі және кейңінен таралған грамматикалық категория. Етістіктің күрделілігі мен қарапайымдылығы оның аса ... ... ... ... ... синтакиситік қызметімен тығыз байланысты.
Ағылышн тіліндегі жалпы етістіктер морфологиялық құрылымына байланысты 4 ... ... ... ... құрылымды, құрмалас.
Қазіргі ағылышын тілінде етістіктің негізгі формалары 3 топқа бөлінеді: инфинитив, жай өткен шақ және ... Осы 3 ... ... ағылшын тілінде етістіктер 3 топқа бөлінеді. Олар ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Айтар болсақ осы жоғарыда көрсетілген ағылшын тіліндегі етістіктердің морфологиялық құрылымы мен ... ... ... ... жоқтың касы деп айтуға болады. Міне екінші бір ерекшелік осыда. Салыстыра зерттеудің түпкі ... міне ... деп ... ... ... ... ... бірге сабақ барысында практика жүзінде, мысалмен және ана тілімен салғастыра жеткізген түсінікті болады. Дегенмен де, лексико-грамматикалық белгілер бірыңғай және сөз табы ... ... ... ... ... ... жағымен жақындықтарына, өзара функция жағынан орайластықтарына қарай топ- топқа бөлуге болады.
Етістік дегеніміз не ? ... нені ... ... әр іс ... іс қимылды білдіретін сөз табы. Ағылшын тілінде ... ... ... ... бар; жақ, түр, шақ, ... ... ... және шырай.
Мысалы, оларды осы тұрғыдан алып, іштей амал - әрекет етістіктері, қимыл-қозғалыс етістіктері, қалып- сапа етістіктері (айт, ... ... ... ... т.б) өңдеу етістіктері, бағыт-бағдар етістіктері, көңіл-күй етістіктері, бейнелеу етістіктері, ... ... ... ... ... ... ... саралауға болады.
Ахмеди Ысқақов етістіктің жалпы сипатын былай қарастырып кетеді. Етістік- тіліміздегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең ... ... ... ... мен ... оның аса ... лексика-семантикалық сипатымен, бай лексика-грамматикалық формаларымен, көсіліңкі синтаксистік қызметімен тығыз ... ... ... мейлінше өрісті болатын себебі- лол семаника тек субъектінің ... ғана ... ... ... ... ... ... адамның абстракты ойы мен санасы арқасында туатын неше алуан амал, әрекет,іс, қимыл, қозғалыс, жай, күй ... ... ... ұғымдарды түгел қамтиды. Етістіктің осы бай семантикасы, оның ... ... да ... ... я шақ ... ... ... лексика-грамматикалық формаларының бай болатын себебі- ол формалар амал-әрекеттің болу мезгілін, жүзеге асу кезеңін және олардың өту сипатын, яғни ... ... ... ... жайларды бағдарлатады, демек, етістік формалары осы және олрдан өзге әртүрлі құбылыстардың көрсеткіштері есебінде қызмет етеді. Бұлардың үстіне, етістіктен ... ... ... ... ... синтетикалық, аналитикалық тәсілдердің жүйелерін, олардың нақтылы үлгі-нұсқаларын қоссақ, ... деп ... сөз табы ... ... орасан бай категория екені ашыла түседі. Шнында да, форма байлығы жағынан етістікке өзге бірде-бір сөз табы, солардың ішінде ... ең бай ... зат ... өзі ... түсе алмайды.
Етістіктің лексика-семантикалық мағынасы мен формаларының байлығы оның өзіне тән әр ... ... ... және ... ... ... айқын көрінеді. Мысалы, етістіктің өзіне лайық сөз тудыру жүйесі, ол жүйенің неше қилы формалармен қатар, ... ғана тән сөз ... де ... бар. Ал шақ, рай, ... ... ... асу сипаты сияқты жүйе-жүйе ктегориялар - ... ... ... ең бай ... ... ... өзге семантикалық және морфологиялық формаларынан мазмұндары да, тұрпаттүрлері де өзгеше есімше, көсемше деп аталатын категориялары бар. Бұлар бір жағынан, басқа сөз ... ... ... ... ... ... ұштастыратын айрықша функциялары бар категориялар. Бұл аталған формалармен жарыса өмір ... ... өзге ... ... ... үлес қосып, қажетіне қарай, олардың формаларына да өзгеріс енгізіп отыратын болымдылық және болымсыздық, сабақтылық және салттық категориялары да бар. Бұлар ... ... ... ... ... көрсеткіштері делініп есептеледі.
Етістіктің осындай әр қилы категорияларының мағыналары да, синтаксистік қызметтері де, әдетте, сол ... өзге ... және өзге сөз ... тән ... ... - қатынасқа түскенде айқындала түседі. Өйткені әр форманың мағынасы да, қызметі де ... ... ... сөз ... ... анық ... Мысалы, етістіктің кейбір формаларының тек қана баяндауыш болуы, кейбір формаларынң сөйлемнің барлық мүшелері есебінде қолданылуы сияқты грамматикалық құбылыстар тек сөйлем ... сөз ... ... ... ... ... бірге, етістіктің семантикасы, формасы, қызметі өзара, бір-бірімен тығыз байланысты. Демек, етістіктің сол сөздің ... мен ... ... ... ... ... оның семантикасы мен формасына ұштасып отырады. Сол ... ... ... сыр сипаттарын бір-ірімен байланыстырмай, алды-алдына талдау, қашан да ... ағат ... ... ... ... сөз ... солардың әр қайсысының өзіне тән лексикалқ мағынасы болады. Солай бола тұра ... ... ... ... ... сол етістіктердің бәрі де, ең алдымен, өздерінің мазмұнындағы барлығына да ортақ сипат есебінде танылатын семантикалық ... ... бір сөз ... телінеді. Дегенмен де, лексика-грамматикалық белгілері бірыңғай жеке сөз табы саналатын етістіктердің өздерін іштей бір-біріне ... ... ... ... ... ... орайластықтарына қарай топ-топқа бөлуге болады. Мысалы. Оларды осы тұрғыдан алып, ... ... ... ( ... ... ... ки, сыз, өлше, т.б.),
қимыл-қозғалыс етістіктері ( ауна, аудар, домала, жыт, қаш, секір, т.б.)
қалып-сапа етістіктері ( жат, жантай, тұр, тос, күт, ... т.б.) ... ... ( ... жапырақта, гүлде, өс, өн т.б.)
бағыт-бағдар етістіктері ( бар, кел, кет, қайт, әпер, әкет т.б.)
көңіл күй етістіктері ( ... ... ... күл, қуан ... ... ( жарқыра, күркіре, дүркіре, тарсыла, сыртылда, сырқыра т.б.)
дыбыс-сес етістіктері, көру-есту етістіктері, ... ... ... ... топқа бөліп, саралауға болады. Сондай-ақ, сыртқы түр-тұрпат ұқсастықтарына немесе мағына-мазмұны жақын, алшақ, қашықтықтарына қарай оларды омоним етістіктер, синоним ... ... ... деген тәрізді топтарға да жіктеуге болады
2.2 "To work, to live, to sleep, to drеss, to be ill, to eat" ... ... ... мен семантикалық ерекшеліктері.
Литвинов П.П. қарастыратын ғалымның тұрмыстық етістіктерге байланысты бөлген ... ... ... өмір ... яғни ... ... ... дүниеге келу, дем алу кіретін болса, екінші бір тұрмыстық етістігі бұл: жұмыс жасау, бұл етістікке ақша табу, демалу және ... ету ... ... ... яғни ішу, жеу, ... Төртінші бір түрі: киіну, бұған, кию, жарасымды ұру, киімге байланысты ... ... жуу. ... ... ... ұйықтау, яғни, жуыну, ұйықтау, ояну, өз - өзін қалыпқа келтіру. Алтыншы етістігі, ауыру тұрмыстық етістігі, бұның құрамына: науқастану, салындап қалу, ... кету және бір түрі ... ... зерттеуі бойынша мынадай ағылшын тілінің тұрмыстық етістіктерін бөліп ...
To bear to ... live to breath to work to earn
To bear to ... drink to ... eat to eat to dress to put ... cook fit
to wash ... ... be ill ... oneself ... sleep to sleep catch a ... awake to be ill ... wash ... ... жазушыларының еңбектерінде де осы қазақ тілінің жазушылары тәріздес оқулықтарында да ... ... ... ... ... ... бірі, әлемге танымал ағылшынның көрнекті жазушысының, Оскар Уайлдтың шығармаларында, соның ішінде ең белілі шығармасының бірі "The picture of Dorian ... ... ... кезде, статистикаға сүйенсек, қазақ тіліне қарағанда өмір сүру мен киіну етістіктері көптеп кездеседі.
To work_ I know that the work I have done, since I met Dorian Gray, is good work, is the best work of my life.11 page. ... ... ... ... Грейди кездестіргенше жасаған жұмысым өмірімдегі ең жақсы жұмысым деп білемін.
To live_ As long as I live, Dorian Gray will be ... to me.13р. ... ұзақ өмір ... Дориан Грей маған соншалықты қымбат болады.
To eat_ Basil, let us have something iced to drink, ... with ... in it. 19 p. ... ... ... ... ... ішіп алайықшы.
To work_ Just touch the bell, but I have to go on working, so I will join you later on. 19 p. ... ... ... мен ... ... ал ... жұмыс жасайын.
To sleep_ There was a look of fear in his eyes, such as people have when they are suddenly ... 19 p ... ... ... оның ... бір ... ... live_ You have only a few years in which to live really, ... and fully. 21 p. Сен ... жыл ғана шын ... өмір ... live_ Live! Live the wonderful life that is in you! 21 p ... Лорд ... жас ... Грейге өмірдің рахатына бөлініп, өмір сүр, жіне өмір сүре біл ... Яғни ... ... ... ... ... айқын қолданып тұр, өмір сүр деген, себебі бұл етістіктер күнделікті тұрмыста кездеседі.
To ... so boring to put on evening, said ... 25p. ... кию бұл өте іш ... ... деді ... work_I can't, really. I have a lot of work to do. 26p. Менің көп жұмыс жасауым ... ... ... ... ... ... rather late, and as you have to dress, you had better lose no time. 26p.
To dress_ Her dresses always looked as if they had been designed in a rage and put on in a tempest. ... dress_ While Lord Henry was thinking about these things, a knock came to the door, and his servant came in and said that it was time to dress for diner. ... ... she ran out of the room to get dressed for a walk. ... ... I left you yesterday evening, Harry, I dressed, had some dinner at a little Italian restaurant, and went down at eight o'clock to the theatre. ... live_If this girl can give a soul to those who have lived without one, if she can create the sense of beauty in people whose lives have been so ugly, she is worthy of your love. ... dress_ When the second act was over, Lord Henry got up from his chair and put on his ... be ill_My dear Dorian,I should think Miss Vane was ill, said ... ... be ill_ I wish she were ill, Dorian said. ... eat_ We will smoke ... and drink to the beauty of Sybil Vane.61
To be ill_Are you ill? ... be ill_ You are ill, I suppose. When you are ill you ... ... live_ It was only in the theatre that I ... work_ I will work so hard and try to improve. ... work_ He wanted to have a short rest in his bedroom and was going through the library towards the door of his ... p
To live_ During the three terrible hour that the play had lasted, he had lived ... of pain. ... sleep_It was ... when he woke ... sleep_ Monsieur has well slept this morning, he said, smiling. ... dress_ As soon as he was dressed, he went into the library and sat down to a light. ... live_We live in an age that reads too much to be wise, and that thinks too much to be ... ... eat_ My dear Basil, how do I know? Answered Dorian Gray, drinking some wine from a delicate glass and looking ... ... live_ She lived her finest tragedy. ... live_ If you try to look at it, Basil, I will never speak to you again as long as I live. ... eat_ I will come and have tea with you. ... eat_ His sins would eat away its beauty and make it shameful. 91
To live_ And yet the picture would still live on. ... work_ Always glad to have a rest, Mr. Gray, answered the ... live_ And, indeed, the whole book seemed to him to contain the story of his own life, wriiten before he had lived it. ... live_ The room looked as if it had not been lived in for years. ... work_ I have some work to do. ... dress_ It will be time enough, then, you are back at ... seven, Francis. Or stay: just leave my things out for ... 121
To dress - - _ That evening, at eight-thirty, ... dressed, Dorian Gray came into Lady ... ... ... eat_ But at dinner he could not eat anything. 124
To eat_ He drank in a hurry, but his thirst grew. ... dress_ At midnight Dorian Gray, dressed as a poor man, went out of his ... live_ He could feel nothing but the wild desire to live, most terrible of all man's ... ... dress_ It was one of the women who had been drinking at the bar. ... dress_ He went to his room and dressed. ... live_ Sir Geoffrey put his gun to his ... but there was ... in the animal's beauty that ... charmed Dorian Gray, and he cried out at once, "Don't kill it, ... Let it live. 134
To live_ He knew that he had lived an evil life, and had ... the lives of many other people, even his friends. 146. ... ... ... және қазақ тілінің тұрмыстық етістіктері әрбір оқулықтта, әрбір шығарма болсын
Литвинов П.П. ғалымның ағылшын тілі ... ... ... ... ... ... тілінің тұрмыстық етістіктерінің семантикалық бөлінулері зерттей келе, мынадай жолмен қарастырылады
Жаратылу ... ... ... ... ... ... ету ... ... ... жеу ... жамылу
шешу
Жұту ... ... ... ... жаю ... ... ... ... ... ... ... тілінің тұрмыстық етістіктеріне зерттеу жүргізейік, зерттеу үшін "Абай жолы" романының I-ші томынан қарастырайық.
"Абай жолы" кітабының I-ші томы ... мына ... ... көз ... ... күнделікті тұрмыста қолданылатын етістіктер, яғни орыс ғалымы ... ... 6 ... етістіктеріне сүйене қарап, алған етістіктер болып табылады. Ендеше, мына етістіктерге назарымызды аударсақ және де Статистикаға көз жүгіртсек, ... ... осы ... ... кездесетін тұрмыстық етістіктердің бірі тамақтану және екінші біреуі ұйықтау етістіктері.
Ұйықтау - ... ... адам ... ең бір ... орын алатын ролі болып табылады. Бұл етістік қай кезде де шығармаларда да, адам ... де ең бір ... ... зор. Ал семантикалық бірлік-теріне: ұйықтау, жату, төсегін жаю немесе салу, ояну, қону, түнеу етістіктері, яғни біреудің үйіне жатып шығу, ... ... ... ісі ... жайып, жастық әкеліп салды. ( Х. Есенжанов). Үйге келсем, төсектер салулы, бірақ ешкім жатпапты. ( С. Мұратбеков). [85;535]. Амангелді күн ... жол ... ... бір ... ... ( М. ... Сол күні ... үйіне қонып, ертеңінде соның баласымен тағы да медресеге кеттім ( ... ... ... ... алып ... ... ағайыны Байтасты да таң атар атпаста өзі ... ... еді. [11;7]. ... оның ... ... я ... ... мәлім емес. [11;23]. Кәмшат тез ұйықтамайды. [11;96].Абай қайда өзі?- деп еді, Ұлжан Абайдың жатып қалғанын айтып, Жирешеге біраз наразы ... ... ... [11;50].- Абай кешкі қозының жамырауынан оянды. [11;51].Ұлжан енесіне бағана Абай ұйықтап жатқанда бір жайды айтқан. [11;51].Жатқанда көпке дейін ... ... ... ... ... Жақып, Жорар қоныпты. [11;76].Қызылшоқы, Қыдыр, Көлқайнарға жаппа тігіп қонды да, көшпей отырып алды.Жатқанда көпке дейін қызып, ұйықтай алмады. ... ... ... ... көп ел ойға көшсе, - ойға, қырға көшсе - ... ... ... - адам ... қажетті амал, іс - әрекеттерінің бірі болып саналады. Бұл тұрмыстық етістіктің семантикалық бірліктеріне: жамылу, шешу, кию етістіктері. Мысалы:
Тақымынан ... ... ... бастырмалатып кеп, Жұмабайдың қалың қара тымағын көзіне қарай баса кигізіп жіберіп, сол сәтте шоқпарға жармасты. [11; 9].Қоңыр жүзі ... ... ... ... күле ... ... ... бастады. Кәдімгі "жолбарыс" ұрыларша шопан-бөркін айналдырып киіп, мұрны мен аузын қызыл орамалмен таңып алып, Жұмабайды ... тағы сол ... ... деп, ... сөйлеп бұйрық берген [11; 9].Иығына бота ішігін жамылып, шалқия отырып сөйлеген Құнанбай, осы үйде ... ... [11; ... ... түс кезінде, Құнанбай шарт киініп, Байсал, Майбасарды ертіп тысқа шығып, ... ... [11; 90]. Ал, ... ... - ... ... жұрт дүрк ... асығып киіне бастады. [11; 127]. Өзге барлық үлкендер ... сала ... ... ... ... ... ... [11; 127]. Жеңіл пешпет ішік киіп, білегін сыбаныңқырап тұрған Ызғұтты аңшыдай шапшақ, ықшам [11; 128]. ... бір ... ... боп, ... киім ... ... ... мұның қолынан Кәмшатты алып, шарт киіндіріп, үлкен үйге ... ... ... ақ ... оң ... әкеліп, әжесінің жер төсегін жайлап берді де, шешіндіріп жатқызып, өзінің мол ... ... ... ... ... [11; 50]. ... ... Абай өзі де кеш сайын осы жырдың тербеуімен ұйықтайтын. [11; 96].
Тамақтану - өмірдегі аса маңызды ... ету ... ... ... ... ... болсақ, тамақтану процесінің де қазақ тілінде мынадай семантикалық ерекшеліктері бар: азықтану, қоректену, ... ... ... яғни ... ... ... ... өңеш арқылы тынымсыз өткізу, ішу. Және де ғалымдардың зерттеген мысалдарына ... ... ... ішіп нәр алу, ... ел ... ... ... келіп тамақтанғаннан кейін газеттерді қарай бастады. (С. Алдабергенов).[85;509]. Біраз бой сергітіп, азықтанып алған ... тағы да ... ...
( С. ... ... ... сыртқы ортаның заттарымен қоректенеді. ( ) [85;510]. Олар асханаға барып ауқаттанып алды. ( С. ... ... ... ... тым ... ... ... ( Ә. Бөриев). [85;510]. Жұмағұл қымызды қарбыта жұтып, кесені еңсеріп тастады (Ә.Нәбиев). [85;252].
Шешелері ... ... ... ... ... ет, ... шай ұсынып тықпалай берсе де, баланың бойына ас батпады. Жөндеп ... де жоқ. [11;16]. ... ... осы қыстау маңын қысы-жазы жесе де, Бөктер шөбінің тұмсығын сындыра алмайды. [11; 32]. Өз ... өз ... өз ... ішіп күн ... [11; 3]. ... екеуі, Абайдың құла бестісі ерттелгенше қымыз ішіп алды да, күнбатыс жақтагы Қызылшоқы деген ұсақ адырға қарай желе жортып, тартып ... ... ... ішіп ... енді ... ... Ұлжан Барласқа қарап бір сөз айтатындай пішін білдірді. [11;60]. Осымен атшабарлар ... ... шай ішіп ... [11; 84]. Бұл ... ет, ... ... Құнанбайдың қымызбен қоса жейтін жайбүйрек деген тамағы еді.Жеп, іше отырыңдар... Кәні! - деп, бата қып ... ... ... Абайжан! Тоңған жоқпысың, қайда жүрдің! Кел, шешін, шай ішіп, жылыншы. [11; 123]. Шайды тез- тез ... әзір ... ... - деп, ... жиынды асықтырып отыр екен. [11; 123]. Әйтеуір ел жататын уақыттан асып, қалың ұйқының бір мөлшеріне барғанша төрт бөлме дамыл алмай, ... ... жеп, ... ішіп жатты. [11;130]. Түс кезінде әкесінің қасынан түстік жеп, шай ішіп, қайта аттанып, тағы да базарға ... ... ... - бұл ... ... де адам ... бір ... кешетін процесі. Мұның да өзінің семантикалық ерекшеліктері бар, олар: сырқаттану, науқастану, дерттену, дімкәстану, кеселдену, бейтаптану, дірілдеу және қалтырау. Яғни, ... ... ... ... ... келтіретін болсақ:
Көп ауырып, сартөсек болған ана басынзорға көтеріп, қасындағы мұнтаздай қара көз қызға мұңын ... отыр ( Ғ. ... ... күніне қараған кеште сырқаттанып қалған Торғайдың анасы баласын бригадирге жұмсады. ( Б. Баязитов) [85;85]. ... ... Абай ... жасында Жидебай алқабындағы өзінің туған аулында дүние салды ( М. Қаратаев). [85;85]. Осы кеселге дәру тауып, оның алдын алмаса, істің ... ... ... ... ... ... (Б. Дәулетбаев). [85;86]. Тамаққа витаминнің жетіспеуінен адам ... ... ... мүмкін
( ). [85;86] Бұл паразиттер мал организмі әлсіреген кезде олардың белгілі бір аурумен кеселденуіне себепші ... (Ғ. ... [85;86]. Сол ... ... ... ... қалып, ыңқыл - сыңқылы күшейіп, кәдімгідей төсек ... ( Т. ... ... ... ... - деп ... Аяғын абыржыды әнек басып (Т. Ізтілеуов).
Сүндетке отырғызғанда, ауырсынып жылап жатып: [11;19]. Абайдың іші мұздап, жүрек қаны, жан тамыры ... ... ... ... ... жыл, ... соңғы көп күндер ішінде Абай балалықтың қызу ермегінен, қызығынан шеттеп, салқындап қапты. [11;56].Екі ана ... жаны ... бір ... [11;52]. Үйде бала ... ... өй, ... жынды неме? - деп, жұлқып қалып етпетінен салып, құйрығына шапалақпен салып-салып жіберді [11;53]. Абай осыдан бірталай, ұзақ ... [11;54]. ... ... ... екі ... ... шаншып, қысып ауырғандай болатын. [11;51]. Тұрлыбек дәл осы сәт бойын әлдене қарып өткендей тым ... ... ... ... [85;191].
Өмір сүру - адам баласының дүниеге келуі, қазақ тілінің семантикалық бірліктеріне мыналарды кіргізуге ... ... ... өсу, ... туу, ... ... ...
Көрінгелі жаралдым өлмек үшін, Көңілдің тілегенін бермек үшін, Айтпаймын ... мені ... деп, ... қып ... ... үшін ( ... Сіз ... туылғанна бері сарғайып күтіп жатқан үлесіңізге жеттіңіз ( Д.Исабеков). Мені туған анадан сіз де туған едіңіз ғой ... ... еді, оны ... жоқ ( ... [85; 228]. ... ... өсіп ержетіп қалыпсың-ау! [11; 14]. -"Құдай-ай, бұл қорлықты көргенше, қыз қып неге ... [11; 20]. Биыл ... ... ... ... ... ... да ересек тартқан сияқты. [11; 18].
Жұмыс жасау - адамдардың өмір сүру мақсатындағы әр алуан іс - ... ... және де бұл ... сай ... бірліктеріне: іс істеу, қызмет ету, ақша табу, еңбек ету, қарекет жасау. ... ... ... ... қартпен ақылдаспай тұрып, ауылда бір де бір іс істелмейді
( Ә.Әлімжанов). ... бара ... ... ... ... ...
( Қ.Қуанышбаев). [85; 251].
Ұғысып істеңдер. [11; 113]. Сондағы еңбек үшін ақы алмай ма? Текке істей ме? [11; ... ... ... ... ... ... тұрмыстық етістіктерінің семантикалық ерекшеліктері.
2.3. Тұр, жүр, отыр, жатыр тұрмыстық етістіктерінің сипаты.
Адамзат атаулының қай-қайсысы болсын я жатқан, я ... я ... я ... ... ... және ... ... сол аталған қалыптың бірінде жүзеге асады. Осындай табиғи ... ... ... ... етістіктер қалып етістіктері деп аталады. Оларға жатыр, жүр, тұр, отыр етістіктері жатады. Амал-әрекет қаншалықты шапшаң я қаншалықты созалаңдап жасалса да, осы төрт ... ... ... ғана жүзеге асуға лайық немесе көрінуі ләзім. Сондықтан осындай іс-әрекеттің белгілі кеңістікте және мезгіл-мезетте өтуіне ... ... неше ... аса ... ... мен ... бірсыпырасы тілімізде осы төрт етістіктің қызметі арқылы беріледі. Осыған орай, бұл төрт ... ... да, ... ... де, ... да бәріне ортақ бірыңғай ерекшеліктер мол.
Ең алдымен бұл төрт етістік (жатыр, жүр, тұр, отыр) өзді - өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... (морфологиялық) формаларда түрленіп, дербес синтаксистік қызметін түгел атқарып отыратын негізгі етістік есебінде қолданылады (ат қорада тұр; сіз жүре беріңіз; сәби ... ... ... есік алдында отыр; қорада тұрған сиырлар өріске беттеді; төрде отырған ақсақал әңгіме айтып отыр). Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... (көмекші) етістік ретінде жұмсалады (күн жауып тұр; қырықтықшылар қой қырқып жатыр; Сәкен хат жазып отыр т.б.). ... бұл ... әрі ... әрі ... ... бола ...
Екіншіден, бұл төрт етістіктің әрі жетекші етістік ретінде, әрі көмекші етістік ретінде қызмет атқару қабілеттерінде де, түрлену жүйесі де ... ... ... ... ... ... басқа-басқа, демек, төрт түрлі. Мысалы: Найзатасың басында бір кісі тұр; Найзатасың басында бір кісі ... ... ... бір кісі жүр; Найзатасың басында бір кісі жатыр дегендердегі төрт етістіктің мағынасынан төрт түрлі қалып ашық түсінеледі. Тыныш тұрған адам ... ... ... адам еді, ... жүрген адам едім, тыныш жатқан адам едім деген сөйлемдерде де қалып етістіктерінің формалары, орындары, қызметтері ... ... ... ... ... ... ... сурет көріп тұр: Абзал сурет көріп отыр; ... ... ... жүр; Абзал сурет көріп жатыр десек те, субъект ( Абзал ), объект ( ... амал ... ( көр ) ... де біреу-ақ, бірақ процестің өту қалпы, сипаты бөлек-бөлек екені соңғы етістіктерден айқын көрінеді. ... ... ... айырмашылықтары олардың жетекшілік қызметін ғана емес, көмекшілік қызметтерін де не тежеп, не ... ... ... ... Мысалы: жаңбыр жауып тұр деуге де, жаңбыр жауып жатыр деуге де болады. Әрине, екуінің мағынасыда жауу процесінің жақында я ... ... ... жағынан айырмашылық бар. Дегенмен, жаңбыр жауып жүр, я жаңбыр жауып отыр деуге болмайды. Ендеше, бұл ... қай ... ... қай ... қолданылмау машығына қатысты ерекшеліктері, ең алдымен, олардың семантикалық ... ... ... ... болғандағы семантикалық реңктері жетекші етістік пен көмекші етістіктің араларындағы дәнекерлерге де байланысты. Мысалы: қарап отыр және қрай ... ... ... жүр және ... қоя жүр ... ... бір емес. Олардың араларынан тыңғылықтылық және жол-жөнекейлік немесе түбейттілік және ... ... ... ... ... ... бұл ... жетекші етістікке жалғанған көсемшенің - ып және - й қосымшаларының екі ... ... ... форманты деп жетекші етістікке қосылып айты-латын қосымшалар мен көмекші етістіктен ... ... ... бір грамматикалық категориясына қатысты мағынаны білдіретін морфоло-гиялық көрсеткіштерді айтамыз. Аналитикалық форманттар, негізінде, же-текші сөзге қосылған бір қосымша мен бір ... ... ... Аналитикалық форманттар тілімізде өте жиі қолданылады. Сондықтан олар сан жағынан өте көп. ... ... ... ... ... орны мейлінше берік, құрамы тұрақты болады. Аналитикалық форманттардың компоненттерінің ... ... ... ... формант белгілі бір құрамда, белгілі бір мағынаны білдіретін формант түрінде қалып-тасады. Мысалы: бара алмады ... -а алма ... ... бару ... ... ... ал көре сал десек, - с сал форманты қимыл, іс-әрекеттің немқұрайды жасалуын білдіреді.
Әрбір аналитикалық форматттың өзді-өзіне тән мағынасы бар, ... әр ... ... ... өзгеше болады.Ол мағыналардың өзгеше бо- луы формант компоненттерінің бір-бірінен ажырайтын ерекшеліктеріне байланысты.
Мысалы: ... қой, көре қой ... екі ... ... ... ... бір, бірақ грамматикалық семаникасы бірдей емес. Бұлардың грамматикалық семантикасының бірдей болмауына тек форманттарындағы айырмашылық қана себеп болып тұр. өйткені ... ... ... ... ( ... - іп қой, ... - е қой, демек, форманттардың екінші компоненттері бірдей (қой) болғанымен, бірін-ші компоненттері бірдей емес, екі басқа (-іп және -е), ... орай екі ... ... семантикасы, сәл де болса, бір-бірінен бөлектенеді. Сондай-ақ, ала қой, ала сал, ала көр, ала бер, ала түс, ала жүр ... ... ... ... де ... ... мағыналары біреу-ақ (бер деген етістіктің лексикалық мағынасына қарама-қарсы ұғымды білдіретін ал етістігінің ... ... ... ... ... семантикалық реңктері басқа - басқа. Мұнда олардың басқа-басқа болуларына аналитикалық компоненттерінің екінші компоненттері - көмекші етістіктердің ... (қой, сал, көр, бер, түс, жүр) ... ... ... тұр. Ал ... алып ал, біліп ал, жазып ал, көріп ал, салып ал, оқып ал ... ... ... бұл ... ... ... ... басқа-басқа, бірақ бәрінің де семантикалық реңктері бірдей. Аналитикалық форманттар аналитикалық формалардың мағыналары және функцияларымен тікелей байланысты, өйткені ... ... ... ... ... ... форманттардың мағыналары мен функцияларынан құралады. Олай болса, ол жүйені білу үшін бұл категорияның негізгі арқауын - ... ... ... мен ... айқындау қажет. Осыған байланысты мына тұрмыстық етістіктерді де топтастыруға болады.
Ал, бұл төрт етістіктің көмекші болып, осы дәнекерлермен селбесіп, аналитикалық формант ... ... ... ... - п тұр ... ... етістікке амалдың өзгеріссіз, бір қалыппен жүретінін я үнемі болатынын немесе заттың дағдылы бір ... ... ... реңк ... ... естіліп тұр; жанып тұр; жауып тұр; су ағып тұр т.б.
* - й тұр ... ... ... ... белгілі бір мезетке дейін ( уақыша ) жалғаса беруін я істеле беруін білдіретін мағына ... ... тұра тұр; жүре тұр; ... тұр; жата тұр; көре тұр; ... тұр; қызмет ете тұр т.б.
* - п жүр форманты жетекші етістікке амалдың ( ... ) ... ... я көшу ( ... ) ... бір ... ... істеле беруін я қайталана беруін білдіретін мағына жамайды. ... ( бала ) ... жүр; ... жүр; оқып жүр; ... жүр; ... жүр; ... жүр, ... етіп жүр т.б.
* - й жүр форманты жетекші етістікке амалды жол-жөнекей, немқұрайды турде орындау немесе ... ... ... беру ... ... Мысалы: айта жүр, біле жүр, келе жүр, көре жүр, сұрай жүр, ақыл бере жүр т.б.
* - п отыр ... ... ... ... ... я ... ... алғанда, созалаңдап, ұзақ болатынын немесе жалғаса беретінін аңғартатын мағына қосады. Мысалы: айтып ... ... ... оқып ... ... отыр ... - й отыр форманты жетекші етістікке амалды я ... я ... ... ... ... ... ... Мысалы: айта отыр, көре отыр, сөйлей отыр, түсіндіре отыр, баяндай отыр.
* - п жатыр форманты жетекші етістікке ... ... бір ... ... ... үнемі, ұзақ жүре я жүргізіле беретінін немесе заттың дағдылы күйін білдіретін мағына үстейді. Мысалы: айтып жатыр; оқып ... ... ... ... ... ... ... келіп жатыр; көмек көрсетіп жатыр т.б.
* - й жат форманты жетекші етістікке амалды я ... я ... ... ... аңғартатын реңк жамайды. Мысалы: қарай жат; әңгіме айта жат; ... ... жат; оқып жат ... ... өзге ... негіздері дәйім бұйрық райдың екінші жағына тән мағынаны білдіріп, сол қызметте жұмсала, қалып етістіктері әрі бұйрық райдың екінші жағының ... түрі ... әрі ашық ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Төртіншіден, тіліміздегі өзге етістіктердің негіздері жіктік жалғауды тікелей қабылдамаса, қалып етістіктері жіктік жалғауды тікелей қабылдап, нақты осы шақ ... ... ... Мысалы: мен тұрмын, сен тұрсың, сіз тұрсыз, біз ... ... ... сіздер тұрсыздар т.б. Осы ерекшелік олардың аналитикалы етістік құрамында көмекші болғандарында да сақталады. Мысалы: мен түсініп тұрмын, сен ... ... ... ... отырсыздар т.б. сөйтіп жіктелу жағынан қалып етістіктері есімдерге ұқсас.
Бесіншіден, логикалық және практикалық талапқа ... ... өзге ... етіс ... қосыла береді, ал қалып етістіктерінен өзге етіс формалары жасалғанымен, өздік етіс жасалмайды.
Алтыншыдан, тіліміздегі бақа ... ... ... ... етістіктер тіркеспейді. Ал, қалып етістіктері негіздеріне бұл көмекшілер тіркесе береді. Мысалы: тұр еді, жүр еді, отыр еді, ... еді, тұр ... отыр ... ... ... жүр екен.
Бұл айтылғандар - жатыр, жүр, тұр, отыр етістіктерінің семантикалық және ... ... ... ... және ... ... Бұлар функция жағынан да әрі өте күрделі, әрі аса абстракты грамматикалық қызметтер атқарады. Бұл етістіктер амалдың, әрекеттің, қимылдың, ... т.т. бір ... өту ... және, сонымен бірге, сол процестің кейде үзіліп, кедергіге де ұшырап, кейде үзіліссіз, кедергісіз, тынбай дамып я үдеп ... ... да ... білдіреді. Осындай семантикалық ерекшеліктеріне орай олар бір-бірімен тығыз байланысты екі үлкен грамматикалық категорияның - яғни амалдың даму ... ... және ... осы шақ ... ... ... айтылуына мейлінше еркін қатысады.
Әдетте, , , , ... ... ... ... ... ... Осы сөйлемдердегі күрделі етістіктерді алсақ, олардың қайсысы болсын басталған, бірақ аяқталмай, бір қалыпты сарынмен жүріп жатқан белгілі бір процесті, ... ... ... я ... ... кезеңін білдіреді. Ал осылардағы әр процестің тынымсыз жүріп жатқанын білдіріп тұрған күрделі етістіктің жетекші компоненті (кел, жау, үр, біл ) ... оған ... - ып (-іп) ... мен ... ... ... ( -іп ... -ып тұр; -сы жүр; -іп отыр ), яғни соңғы екі компоненттің бірлігі.
Сондай-ақ, Совхоз шаруашылығы жыл санап өсіп келе ... ... оның егін ... кенет өсіп бара жатыр деген сөйлемдерден де өсу ... ... үдеп келе ... үдеп бара ... ... өсу ... ... аңғарылады. Әрине, алдыңғы сөйлемдегі өсу процесінен гөрі кейінгі сөйлемдердегі өсу процесі қарқындырақ, жылдамырақ сияқты болып ... ... ... де ... процесс бола тұра, оның үдеу қарқыныда айырмашылық болуы жетекші етістікке ( өс ) байланысты емес, оған тіркескен көмекші компоненттерге, олардың ... ... ... ( -п кел-е жатыр, -іп бар-а жатыр ). Егер өсіп жатыр мен өсіп келе жатыр дегендердің бір-бірінен семантикалық айырмашылықтарын ажырата ... өсіп келе ... мен өсіп бара ... дегендердің парқын да айыруымызға әбден болады. Өйткені әрбір аналитикалық форманттың ... тән ... ... ... ... -іп ... жатыр және - іп бар-а жатыр форманттарының мағына реңктері тез ажыратылады. Оған форманттарыдың құрамдары, түрлері ... ... ... оқып ... шақыртпай-ақ қой, жазып отырса, алаң қылмай-ақ қой, Ол кезде Абзал техникумда оқып жүрді, мен институтта оқып ... Мен оқып ... ... ... ақша ... ... еді де, мен оны ... алып тұратындықтан, қаржыдан тарықпай жүретінмін деген сөйлемдерді ... да - ... ... Осылардағы оқып отырса, жазып отырса, оқып жүрді, оқып жүргенде, жіберіп тұратын еді, алып тұратындықтан, тарықпай жүретінмін тәрізді күрделі ... ... ... ... рай ... ( -ып жат-са, -ып отыр-са), өткен шақ формасы ( -ып жүр-ді), есімше формалары және басқа ... ( -ып ... -іп ... еді; -ып ...... ) ... Бұл ... және толымсыз етістік ( еді ), әрине, ... ... ... ... ... ... қандай формада қолданылса да, мұндағы көмекші етістіктер ( жат, жүр, тұр, ... ... ... ( -іп) ... ... ... басталған процестің тынбай жүріп жатқан кезеңін білдіретін реңк үстеп тұр. Ендеше, жатыр, жүр, тұр, отыр ... ... ... белгілі дәнекер арқылы тіркесіп, оған амалдың я әрекеттің ( ... ... я ... ... ... жатқан кезеңін білдіретін мән үстейді. Ал, бұл кезең қай ... ... да ... ... ... мен үйде отырмын, мен үйде мақала жазып отырмын деп те, Сен қайда тұрсың? Сен не айтып тұрсың? деп те айта ... ... осы ... қайсысын алсақ та, одан амалдың ( әрекеттің) дәл қазіргі кезде, сөйлеп отырған уақытта жүзеге асып отырғанын, істеліп жатқанын түсінеміз. Солай ... ... жүр, тұр, отыр ... ... осы шақ ... білдіру үшін де жұмсалады. Бұлардан басқа бірде-бір етістік дағдылы осы шақта ( құс ұшады; ит үреді) білдіргенімен, нақтылы, қазіргі осы ... ... ... бұл төрт ... ... ... ... мен қызметтерін атқарумен бірге, бір жағынан амал-әрекеттің даму кезңін ( фазасын ), өту ... ... ... ... ... ... етістіктің нағыз осы шақ категориясын құрауға негіз болады. Бұл категорияларды жасауға осы төрт етістіктің қатысуымен қалыптасқан ... ... ... жұмсалады: -ып жатыр; -а жатыр; -ғалы жатыр; -ып тұр; -а тұр; ... тұр; -ып жүр; -а жүр; ... жүр; -ып ... -а отыр; -ғалы отыр; -ып кел-е жатыр; -ып отыр; -а отыр; ... ... -ып ... ... -ып ... ... ... форманттардан кейін, қажетінше, еді, екен көмекшілері тіркесіп, -ып жатыр еді; -ып ... ... -ып жүр еді; -ып жүр ... -ып бар-а жатыр екен... деген сияқты суреттемелі ( перифразалы) етістік формант-тары, де ... ... бұл ... арқылы жасалған күрделі етістіктерге есімше, көсемше, рай, шақ формалары тіркесіп, тиісті ... ... ... ... ... ... тұрған адам; оқып отыратын кітап; өтініп отырса; үнемі келіп тұратын-ды; аң-таң болып қарап отырып қалды т.б.
Қорытынды.
Тұрмыстық етістіктер дегеніміз сонымен, жалпы адам ... ... ... ... іс - ... Осыған байланысты П.П.Литвинов ғалымның тұрмыстық етістіктерге мына 6 етістіктерді жатқызған болатын. Олар " to live, to work, to sleep, to eat, to be ill, to dress" ... ... to live, to work, to sleep, to eat, to be ill, to dress ... ... ... ... ... маңызды орын алатын қимыл-іс әрекеттері білдіретін етістіктер.
Жоғарыда қарастырғандай, әр тілдің ең негізгі саласы грамматика - болып ... Егер ... да бір ... ... ... ... болсақ көбіне грамматикалық өзгерістер көрінеді. Әр тілдің грамматикалық жүйесінде етістік үлкен орын ... ... ... тілін қазақ бөлімнің студенттеріне үйрету кезінде әрине, бұл бірнеше қиындықтар туғызады. Біріншіден, қазақ және ағылшын тілдері бөлек топқа жататын тілдер, ... бұл ... ... ... Етістік дегеніміз не? Етістік нені білдіреді? деген сұраққа, етістік әр іс әрекетті, іс қимылды білдіретін сөз табы. ... ... ... ... ... категориялары бар; жақ, түр, шақ, аспект, залог ... және ... Ал, ... ... етістік категориясында; жақ, түр, шақ, етіс, шырай.
Сонымен, ағылшын-қазақ тілдеріндегі етістіктерді салыстыра зерттеу- проблема, әрі оның ... және ... мәні зор. Осы ... ... ... ... зерттеу тілдердің айырмашылықтарын және ұқсастықтарын табуға мүмкіндік береді. Етістіктерді салыстырмалы түрде зерттеп грамматикалық тұрғылардан қалыптастыруға қатысу заңдылықтарын анықтаумен ... ол ... ... ... және ағылшын тіліне қазақ тіліне аударған кездегі ерекшеліктерін де ашады.
Пайдаланған ... ... ... Л.М. семантикалық алаң теориясы, Тілтану мәселелері.
М. 1971
* ... ... ... ... - А., 2003.
* Абрамов В.П. Ағылшын фразеологиясының негіздері / ИЯШ, 1969
* Г.В. ... ... ... ... ... - ... ... 1975.
* Аракин В.Д. Практический курс ... ... 2 курс . - М., 2002.
* ... Қазіргіқазақтілі. - Алматы, 1974. - 222-225 б.б.
* Аракина В.Д. Сравнительная ... ... и ... ...
* ... К.Н., ... Е.В. ... грамматика английского языка. - Москва, 1998.
* Каушанская В.О. Грамматика ... ... 75-79 б.б.
* ... языкознания. 1990 г. - 102-105 б.б.
* О. Уайлд шығармасы. " The picture of dorian Gray"
* ... ... ... Абай ... ... ...
* ...
* Сейдин Бизақов Синонимдер сөздігі, Алматы 2007
* Ш.Бектұров, М.Серғалиев "Қазақ тілі", Алматы, Білім, 1994. 104 ... ... ... ... -- ... 1979
* Хлебников И.Б. Лексикалық және синтаксистік семантика -- ... ... ... И.И. И.А. ... ... тіліндегі түстің лексикалық-семантикалық өрісі: құрамы және құрылымы, ... ету аясы // ... - ... ... ... Д.Н. Лексиканың семантикалық талдау мәселелері. - М., ... Щур Г.С. ... алаң ... -- ... , ... ... Д.Н. Лексиканың семантикалық талдау мәселелері. - М., 1973
* Щур Г.С. Лингвистикадағы алаң теориясы -- ... , ... ... А.А Сөздің лексикалық мағынасы -- Москва, 1979
* Хлебников И.Б. Лексикалық және синтаксистік семантика -- ... ... ... И.И. И.А. ... ... ... түстің лексикалық-семантикалық өрісі: құрамы және құрылымы, қызмет ету аясы // Автореферат. - Киев, 1996
* Новиков Л.А. Орыс тілі ... - М.: , ... ... М.В. ... ... ... -- ... 1988
* Никитин М.В. Лингвистикалық семантика -- Санкт-Петербург, 1996
* Никитин М.В. Мағынаның лингвистикалық теория негіздері -- ... ... ... ... А.М. Лексикадағы құрылымдық -семантикалық параметрлері -- Москва, 1989
* Кронгауз М.А. ... - ... ... ... И. Р. ... тілі стилистикасы бойынша очерктер -- Москва, 1958
* Вежбицкая А. ... мен ... ... ... мәдениеттерді салыстыру. М., 2001
* Вежбицкая А. Тіл. Мәдениет. Таным. М., 1997
* Васильев Л.М. Семантикалық алаң теориясы //Тіл тану ... - М. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь