Бала тәрбиесі - бесіктен

Алғы сөз
Қазақ салт . дәстүрлері мен әдет . ғұрыптарының негіздері
Бала тәрбиесі бесіктен
Салт.дәстүрлердің бала тәрбиесіндегі тәрбиелік мәні
Әдеп сақтау.адамгершіліктің белгісі
Жақсы сөз . жарым ырыс
Салт . дәстүрлер мен ырымдар
Тиым сөздер
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Ұрпақ тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлері мен тағлымдарын оқып үйреніп,өнеге тұтпай тұрып,балаларды ізгілік пен парасаттылыққа баулу мүмкін емес.Қазіргі заман талабына тура келмейтін, мән-мағынасы өзгерген,ескірген салт-дәстүрлердің кейбіреулеріне сын көзімен қарай отырып,тәлімдік мәнін жоймаған әдет-ғұрыптарды бүгінгі пікірі мен талғамы жоғары жастардың кәдесіне жаратуды да ескерген жөн. Сондықтан да жеткіншек ұрпақтың дәстүрге құрметпен, әрі ықтияттылықпен қарауы, яғни оны түсінуі, дәстүрді бұзып алып, адамдардың көңіліне қаяу салудан қатты сақтануы айрықша мәнді қастерлі қасиет саналады. Осы мәселелерді қарастыра отырып, балаларда адамгершілік тәрбиесін қалыптастыруда салт-дәстүрлер үлкен рөл атқарады демекпін.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат міндеттерінің ең бастысы - өзінің ісін өмірін жалғастыратын салауатты саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам қамын ойлау болып табылады. Ал ұрпақты жан-жақты, қабілетті етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің тәлім тәрбиелік, білім танымдылық ролі орасан зор. Өзге халықтар сияқты қазақ елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері жиып-терген мол тәжірибесі бар. Аға буын өз бойындағы ізеттілікті, қайырымдылық, кішіпейілділік, әдептілік, елін-жерін, Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп келеді.
Адамның жарық дүниеге келген күнінен бастап оның есейіп, о дүниеге аттанып кеткенге дейінгі өмірі мен іс-әрекеті, басқалармен қарым-қатынас атаулының барлығы салт-дәстүрден өзекті орын алып, баланың дүниеге көзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол тарих негізінде қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа берілетін әдет-ғұрып жалпыға бірдей әдеп, инабат нормасы болып табылады. Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар арасындағы өркендеп және өзгеріп отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп отыру.
Тұрақтылық болмаса даму да болмайды. Соның нәтижесінде әрбір жаңа ұрпақ өткен ғасырлар мұрасының әсеріне ұшырап, оған бойсұнуға әзір. Белгілі француз социологі Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын күйінде табатын, өздерінің тәртіптерін жөнге түсіріп және әрекетке келтіріп отыратын тетік. Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың бірлігін сақтауға көмектесетін қорғаушы құрал болып табылады” – дейді. Бұл жерде әңгіме Бірлестіктің берік өмір сүруі үшін, оған кіретін адамдарға дәстүр талаптарын орындаудың міндеттілігі жайында болып отыр.
Сондықтан да жеткіншек ұрпақтың дәстүрге құрметпен, әрі ықтияттылықпен қарауы, яғни оны түсінуі, дәстүрді бұзып алып, адамдардың көңіліне қаяу салудан қатты сақтануы айрықша мәнді қастерлі қасиет болып саналады. Осы мәселелерді екшелей отырып, тұлға тәрбиесінде халықтың салт-дәстүрлері үлкен рөл атқарады демекпіз. Бұл біздің бала тәрбиесіндегі «Ұлттық салт – дәстүрлер арқылы балаларға адамгершілік тәрбиесін беру» деп алуымызға негіз болды.
1. Алтынсарин Ы. «Бастауыш мектеп журналы». А; 2000 жыл.
2. Асылов Ұ, Нұсқабай Ж. «Әдептану». А; 2002 жыл.
3. Әлімқұлов Б, Әбдіраманов Е. «Күйеу келтір, қыз ұзат – тойыңды қыл». А; 1994 жыл.
4. Жарықбаев Қ, Қалиев С. «Қазақтың тәлім-тәрбиесі». А; 1994 жыл.
5. Ерсарыұлы Наурызбай. «Еңбекке баулу хрестоматиясы».А;2000 жыл.
6. Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері». А;1994 жыл.
7. Омаров Б. «Наурыз». А; 1998 жыл.
8. Асанова У. «Қазақ халқының айтыс өнері арқылы арқылы оқушыларға адамгершілік эстетикалық тәрбие беру» (диссертация, автореферат). Алматы, 1994 жыл.
9. Шашақова А. «Халық тәлім-тәрбие бастауы». Алматы, Рауан, 1994ж.
10. Табылдиев Ә. «Халық тағылымы. Қазақтың халық педагогикасы және тәрбиесі». Алматы, Қазақ университеті, 1992 жыл.
11. Қалиев С., Жарықбаев Қ. «Қазақ тәлім-тәрбиесі». Алматы, 1995 жыл.
12. Е.Сағындықұлы, «Педагогика» Алматы 1999 жыл.
13. Оразова А. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері, Пәниден бақиға дейін». 1995 жыл.
14. Елік баев Н. «Ұлттық психология». Алматы, 1991 жыл.
15. Әлімбаев А. «"Халық-ғажап тәлімгер». Алматы,1995 жыл.
16. “Педагогика” Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаев, университеттер оқушытеріне арналған оқу құралы, Астана-1998 жыл.
17. “Педагогика” Ш.Х.Құрманалина, Б.Ж.Мұқанова, Ә.У.Ғалымова, Р.К.Ильясова, оқулық, “Фолиант” баспасы, Астана-2007 жыл.
18. .Ы.Алтынсарин. «Таңдамалы шығармалары».Алматы 1955 жыл.
19. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі Алматы 1994 жыл.
20. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі Алматы 1994 жыл.
21. В.А.Сухомлинский «Балаға жүрек жылуы»,Алматы 1976 жыл.
22. И.Ф.Харламов «Педагогика».М.Алматы 1990 жыл.
23. Қ.Б.Жарықбаев,С.Қ.Қалиев,»Қазақстан тәлімдік ой-пікіріе антологиясы»,Алматы 1995 жыл.
24. С.Қалиев «Қазақтың тәлім тәрбиесі»,Алматы 1995 жыл.
25. М.Жұмабаев «Педагогика» Алматы 1992 жыл.
26. Б.С.Ақназаров «Сынып жетекшісі»,Алматы 1980 жыл.
27. Ж.Б.Қоянбаев,Р.М.Қоянбаев, «Педагогика»,Алматы 1999 жыл.
28. Ысқақов М., Болтаев А.» Қазақтың халық педагогикасы мен ұлттық тәрбие түрлері». Ақиқат.1994 жыл.
        
        Қарағанды  қаласының  білім  бөлімі
ҚМКҚ №1465 «Балапан» ... ... А.Н. ... С.С. ... ... ... тәрбиесі – бесіктен
Әдістемелік құрал
Қарағанды 2012
Алғы сөз
Ұрпақ тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың ... ... ... оқып ... ... ... ... пен
парасаттылыққа баулу мүмкін емес.Қазіргі заман талабына тура келмейтін, мән-
мағынасы ... ... ... сын ... ... ... жоймаған әдет-ғұрыптарды бүгінгі пікірі мен
талғамы жоғары жастардың кәдесіне жаратуды да ескерген жөн. ... ... ... ... ... әрі ... ... яғни оны
түсінуі, дәстүрді бұзып алып, адамдардың көңіліне қаяу ... ... ... ... ... ... саналады. Осы мәселелерді қарастыра
отырып, балаларда адамгершілік тәрбиесін ... ... рөл ... демекпін.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат ... ... - ... ісін өмірін жалғастыратын салауатты саналы ... ... ... ... қоғам қамын ойлау болып табылады. Ал
ұрпақты ... ... етіп ... ... ... ... ... танымдылық ролі орасан зор. Өзге халықтар сияқты
қазақ елінің ұрпақ тәрбиесі ... атам ... бері ... ... бар. Аға буын өз ... ... қайырымдылық,
кішіпейілділік, әдептілік, елін-жерін, Отанын сүюшілік ең асыл ... ... ... тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп
келеді.
Адамның жарық дүниеге келген күнінен ... оның ... о ... кеткенге дейінгі өмірі мен іс-әрекеті, басқалармен ... ... ... ... орын ... ... дүниеге
көзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол тарих негізінде қалыптасып ... ... ... ... әдеп, инабат нормасы болып табылады.
Дәстүрлердің жалпыға ... ең ... ... – адамдар арасындағы өркендеп
және өзгеріп отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп отыру.
Тұрақтылық болмаса даму да ... ... ... ... ... ... ... мұрасының әсеріне ұшырап, оған бойсұнуға әзір. Белгілі
француз социологі Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын ... ... ... жөнге түсіріп және ... ... ... ... бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың ... ... ... ... болып табылады” – дейді. Бұл ... ... ... өмір сүруі үшін, оған кіретін адамдарға дәстүр
талаптарын орындаудың міндеттілігі жайында болып отыр.
Сондықтан да жеткіншек ... ... ... әрі ... яғни оны ... ... бұзып алып, адамдардың көңіліне ... ... ... айрықша мәнді қастерлі қасиет болып саналады. Осы
мәселелерді ... ... ... ... ... ... рөл ... демекпіз. Бұл біздің бала тәрбиесіндегі «Ұлттық салт
– дәстүрлер арқылы балаларға адамгершілік тәрбиесін ... деп ... ... ... халқының салт-дәстүрлері негізінен, ұлттық мәдениетті
дамытудың игі құралы болып қалыптасқан.
Зерттеудің мақсаты: Балалардың ... ... ... ... ... ... ... шаралар жүйесін әзірлеу
және пайдалану жөнінде практикалық ұсыныстар қатарын әзірлеу.
Зерттеудің міндеттері:
- Балаларда адамгершілік тәрбиесін қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін
қарастыру;
- Балалардың адамгершілік асыл қасиеттерін ... ... ... педагогикалық тиімділігін анықтау.
Зерттеудің нысаны: Балаларды адамгершілікке тәрбиелеу процесі.
Зерттеудің ... ... ... ... қалыптастыруда
тәрбиешінің атқаратын жұмысы.
Зерттеудің әдістері: зерттеу тақырыбы бойынша ... ... ... ... әдістемелік әдебиеттерге
теориялық талдау жасау; ... ... ... балалардың іс-
әрекет нәтижелерін зерттеу;
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер ... ... ... ... ... салт – дәстүрлерін тиімді қолданса, онда
балалардың адамгершілігі мол, қайырымды, еңбекқор сияқты асыл ... мол ... ... еді, ... ... ... ұлттық салт –
дәстүрлерінің берері өте ... салт – ... мен әдет – ... ...... бай және оны қатаң сақтайтын халық. Туған халқының
мінез-құлқы, наным-сенімін жете ... ... ... Байтұрсынов
қазақтың құдайдан кейінгі қорқатыны дәстүр бұзушылық екенін айтады. Қазақ
дәстүрді білмегенді, сыйламағанды надан дейді. Бұл - өте ауыр сөз, ... ... ... ... ... ... құда – ... той-томалақ өткізу, өлім жөнелту,
аруақ сыйлау, үлкенді, ата-ананы құрметтеу, қыз ұзатып, келін түсіру,
жүйелі ... ... ... ... дастархан, шаңырақ, қонақ сыйлау
т.б салт-дәстүрлерінде қаншалық адамгершілік, ізгілік, көргендік жатыр.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... жетесіз надан, көргенсіз болмағанда не ... ... ... ... ... ұлттық жадынан, тілінен, төлтума мәдениеті
мен діни нанымынан қол үздіруге бағытталған зымиян саясат ... ... ... бірнеше ұрпағы, осы күнгі ... қарт ... ... ... ... ... қалады.
Оқу-тәрбие орындары болмаса, қазіргі отбасы, ата-аналар салт-дәстүр
жөнінен ұл-қыздарына толымды тәрбие беруде білімдері, тілі жағынан ... ... ... етіп, ұлтымызды ұлт етіп келген және солай болып
қалуға тиісті ата салт, асыл ... ... ... ... ... ... ... сөз алдарға ғана қолданып, құнсыздандыруға
немесе өңін ... ... жат ... замандық” жамаулар жамап
боямалауға, әрине болмайды.
Қазақ халқының салт-дәстүрлері негізінен, ұлттық ... ... ... ... ... Игі әдет-мәдени бастаулық іс-әрекет, ол
мәдени дағдыға айналған (мысалы, кісі ... ... игі ... өмір қолданысына айналуы, халықтық мәдени тіршілік; ... ... ... мәдени көрініс (әдептілік); дәстүр-әдепке
айналған игі іс-әрекеттің әлеуметтік көрінісі, ұлттың ізгі ... ... ... салт ... ... ... ... заңдылығына айналуы, этностық тіршіліктің заңды, мәдени көрінісі. Салт-
сана-әдет-ғұрып пен әдеттің, дәстүр мен ... ... ... ... заң болып қалыптасуының көрінісі.
Дәстүрлер мен салт-сананың өмірдегі, тұрмыс-тіршіліктегі іс-әрекеттік
үрдістері: жөн-жоралғы, рәсім, ... ... ... ... ... сауап,
ысырап, ар-намыс деп аталады.
Жөн-жоралғы-ұлттық сый-сияпат белгілері.
Рәсім-салт-дәстүрлердің игі іс-әрекеттегі бір ... ... мен ... ... ... ұлттық рәсімдері көп, соның ішінде
ырым, тыйым, сенім, обал, ... ... ... ... ... ... құбылыстар болып табылады.
Қазақ халқы жас баланы дүниеге келісімен тұзды сумен жуындырып, ... ... ... созып «өс-өс»әрекетерін жасайды, сонымен қатар бала
ауырса халық медицинасына жүгінген.
Баланың денесін шынықтыру үшін қолданылатын ... иық ... ... ... ... ... бел күшін сынау, мықын ... жаяу ... ... ... ... ... жарыстырту, аударыспақ
т.б. қолданған.
Әсіресе, балаға дене тәрбиесін беруде ұлттық ойындар теңге ату, ... т.б. ... ... рөл ... ... ... ... беруде өзіндік дүнитанымға сүйенген. Бұл
ұғымдар: Әлем, әлемнің төрт негізі: жер, ана, көк, тәңірі; қазақ ... ... ... жұлдыздар туралы, жеті ғалам, жеті қат
көк, жеті күн ... ... ауа райы ... ... ... болған.
Балаға ақыл-ой тәрбиесін берудің басты құралдары қазақ халқының ауыз
әдебиетіндегі мақал-мәтелдер, аңыз әңгімелер, шешендік сөздер, ... ... ... ... ... рөл ... Осылар
арқылы баланы өнер-білімге, ... ... ... ... айналған. Халық шежіресі-халық тарихы, ол тәрбие мен білім негізі.
Сонымен ... ... ... ... ... жеке ... ... адамдардың айналадағы заттар – ... мен ... ... жеке ұлттың және кәсіби өзгешеліктер көрініс
табады. Мысалы, ... сиыр мен ... ... ... ... жыланның етін, италяндықтардың есектің етін аса
сый тағамға санауы, ... ... ... ... ... ... ер ... әйелге ұсынуы тағы басқа сияқтылар сондай ... ... да, ... байланысты әр елдің салт – дәстүрінің
әр түрлі екені ... ... мен ел, ұлыс пен ұлыс ... ... өмір ... ... ... салт ырымдарында ұқсастық та бар. Мысалы Иранда
жылдың ақырғы ... ... ... ... ол ... ... тілек қабыл
болып, ойлаған ой іске асады деп ... ... ... бұл ... ... деп атайды. Әсіресе ол күнді ... ... ... Олар соңғы сәрсенбіге байланысты шартты орындап, түрлі жоралғы
–кәделер жақсы жасалса, тұрмысқа шығуымыздың сәті ... деп ... ... ... ... күні той жасапсыз,
Тойыңыз құтты болсын, қыз атасы! – деп «Тойбастар» жырында айтысатын,
сол күнгі бастаған ісі сәтті болады деп ... ... ... да ... «қызыл сәрсенбісімен» бір негізден шығуы да ғажап емес.
Мұның бәрі әр ... ... ... ... әріден
жалғасатын сабақтастық та, діни наным бірлігінен бастау алған ... ... ... құраластық. Ұзақ уақыт іргелес шекаралас өмір кешуден болған
ауыс-түйістер де ... ... ... ғана тән, ... ... ерсі ... де болатыны дәлел.
Тарихқа көз жүгіртсек, халқымыз ... ... ... бай рухани қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған, бала
тәрбиесіне ерекше мән бере, үміт арта ... ... ... ... асқарлы мақсат қойып келелі міндеттер ... ... ел ... отан ... ... ... өмір гүлі деп бар
жақсысын балаған арнаған. Халық дүниеге келген жас нәрестенің ... бар ... ... ... ... сөзге, әнге, күйге қосып, түрлі
қызықты ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, әңгімелер шығарып оларды ұрпақ
тәрбиесіне пайдаланып келген.
Қазақтың аса ... ... ... ақын әрі жазушысы Ыбырай
Алтынсарин атамыз айтқан екен “Балаға берілетін бірінші тәрбие ата-анасын,
туған-туысын, ... ... ... ... ... ата-анасын
сыйламаған бала жолдасын да сыйламайды, қоғамға да пайда келтіре алмайды” –
дейді. Сондықтан да қазақ ... өз ... ... ... ... ақ
тәрбиелей бастаған.
Отбасы – мемлекеттің ірге тасы қоғамдағы әр шаңырақтың босағасы ... ... ... ... де ... болуы мүмкін емес. Қазақ халқының
ұлын үйлендіріп, қызын ұзатуда ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... де бар. Бұл ... нәсілінің болашағын
ескеруден туындаған. Қазіргі заманда ел егемендігін ... ... ... ... осы ... бір рет ... да ден қою ... Ғасырлар бойы қалыптастырған інжу-маржан дәстүріміздің біразын
жоғалтып алсақ та, біразын қайтадан ... ... ... ... балаларға тәрбие беруде ұлттық ... ... ... ... ... ұлттық тәрбие. Ұлттық тәрбиені бала бойына сіңіру ... жас дара ... сай ... ... ... ... ... түрлі салт-дәстүрлерді педагогикалық тұрғыдан іріктеп алу керек.
Балаға ... ... дер ... ... ... ... ... балаларға ізеттілікті, кішіпейілділікті, қайырымдылықты
үйрету тәрбиелеу. Оның бастамасы қазақ ... тән ... бір ... дәстүрі. Сондықтанда қазақ халқында “Сәлем - сөздің ... ... ... ... ... ... жасауының басты әліппесі
сәлемдесуден басталады.
Бұл дегеніміз – қазақ ауылында кіндігі кесіліп, туған ... ... ... ... ... жадына жылудай жинап, асыл тілін аманаттай
ардақтап, дінін дініне тұмардай тағып, салтын санасына ... ... ... бәрін құрандай қастерлеп өскен ұрпақ ... ... ... ата ... асыл ... мен ... ... көпшілікке, кейінгі
жас ұрпаққа ұсынып, оны оқып ... ... ... ... деп ... ... бесіктен
«Отан отбасынан басталады» дейді халық. Отбасының екі ... ... әке мен ... ана. Әке – шеше ... ... ... ... адамгершілік қатынастары жүйеленіп, әлеуметтік, қоғамдық ... ... ... ... ... баба, кейуана, ана, әже, әке, аға,
іні, қарындас; ал шешеге байланысты: түп ... ... ата, ... ... ағағ нағыш әпке, нағашы іні, нағашы қарындас деген ... ... ... ... ... жақындығына байланысты
қалыптасқан. ... ... ... ... қатынасқа байланысты
міндеттері, парыздары, борыштары бар. Міндет – күнделікті іс-әрекет арқылы
имандылық пен ... ... ... ... іске ... ...... іске асырудың қалыптасқан әрекеттері. Борыш – ата-
анаға, үлкен ... ... ... ... ... ... ақ сүтін өтеу
үшін жүргізілетін салтқа айналған ... ... және ол ... ... де ... Яғни бала өзін әлпештеп өсірген ата-ана алдында
олардың жан аямай жасаған еңбектерін өтеуге ... Егер ол ... ... ең әуелі ата-ана алдындағы борышын өтеуді өмір жолына мақсат етіп
қойып, сол ... ... ... ... жасап, еңбек етеді.
Отбасының қос шынары – ала таудай атасы және аналардың анасы - әже. ... ... ... ... даналықтың қайнар көзі, ата салтын алға
апарушыларға үлгі беретін, ... ... сый – ... ... қадірлі
қария. Атаны сыйлау – ата-бабаны, елді ... ал ... ... өмірді
құрметтеу болып табылады.
Әкенің негізгі мақсат-баланы өмірге баулу,тәлім беріп ... ... үшін өмір ... ... әзіз ... ... ... талап етуі – бала үшін бұлжытпай орындайтын заң ... сүт ... ана ... үшін ... да ... Қазақта «Әкемді алсаң
ал, құдай, шешемді қой, шекпен тоқып берсе де, өлмеймін ғой» деген мақал
бар. «Түн ... төрт ... суық ... ... ... ... ... ақ мейірімі, оның қызметі, еңбегі бағаланбаса, ол – қорлық. Бірақ
ана бәрін де кешіреді, аналық міндеттерін ... ... ... ... сөз «апа » ... түбірге «еке» деген сыйласым қосымшанының
жалғануымен қалыптасқан. Әпке – екінші ана. Ол - әрі анаға ... ... кіші ... ... «Ағасы бардың жағасы бар» дейді халық. Аға
- әкеден кейінгі ... ... Ол - әрі ... ... әрі отбасындағы
бар тірліктің басқарушысы, тәрбиеші, тәлімгер. Аға ініге, қарындасқа үлгі
- өнеге көрсетіп, оларға қамқоршы болуға ... ... ... бар» деп, халық інінің ағаға көмек көрсетіп, оған
сүйеніш болатынын уағыздайды. «Аға – бордан, іні зордан» ... ... ... іні ... ... іні одан да зор ... яғни ... тиіс деген ұғымды білдіреді. Іні ағаны ардақтап, ақылына тәнті
болуға, кеңесіп отыруға міндетті.
Інісі мен ... ... ... ... ... «қарындасын сыйламағанның қары сынсын» деген мақал бар. Ұлттық
дәстүр бойынша қыз баланы, әсіресе, ең кіші ... ... ... - ... міндеті. Қыз баланы сыйлай білу, оның көңіліне қаяу салмау, бар
жақсылықты әуелі қызға жасау – ... ... ... ... ... Ал
қарындас ағасына қызмет етуді, әпкесіне ... ... ... ... деп, ... қарым қатынаста болуы керек.
Отбасында ағасының жұбайы – жеңгесі болса, ол да ананың ... ... ...... де ... ұғым. «Жеңгесі бардың теңгесі
бар», «Жолы болар жігіттің жеңгесі шығар ... ... ... Жеңгені
анадай сыйлау қажет.
«Бір үйде қанша болсаң, бір-біріңе ... ... ... жат ... ... деп, халық отбасындағы сыйласымды жоғары
бағалайды. Әке, ... ... апа, ... ... айым, күнім, панам,
алтыным т.б. ... ... ... рәсімдерін іске асырып отыру –
отбасындағы әрбір адамның парызы. Отбасындағы ...... ... өмір!
Қазақта «Жеті атасын білмеген - жетесіз» деген мақал бар. «Жылқы жеті
тегіне тартып туады» деп, ... ... арғы ... ... ... ... ... тартып туады, біреу әкеден артып ... ... ... ... ... ... тілейді.
Жеті атаға дейін жақсы білудің ... ... мол, яғни ... дейінгі туыстық тегін жақсы біліп, халықтық салт-сана бойынша,
туыстық қатынаста қалыптасқан парыздарын ... ... ... текті білуге туыстық, жақындыққа байланысты: баба, ата, әке, бала,
немере, шөбере, шөпшек, ... ... ... ұғымдар бар. Атаның баба
алдындағы зор міндеттері баланың, немеренің, ... ... ... ... ол ... ... ру, ел, ұлт,
ұлтаралық, бүкіладамзаттық мәнде дами қалыптасып ... ... ... ... адамгершілік қарым-қатынасындағы атаға, руға, ... ... асыл ... жол ... ... ... ... тудыруға, әдепті бұзып, адамгершілікке қиянат көрсетіп, қылмыс
жасау текті сыйламаудан, адамдық ... ... ...... Біз ... ... иеміз.
«У ішсең руыңмен» дегенде, халық тек руыңды сыйла деп тұрған жоқ, әуелі
руыңнан бөлектеніп ... ... ... жақыныңнан баста деп,
отан сүйгіштікке шақырып, отанды сүю отбаснан басталатынын уағыздап тұр.
«Өзіңді өзің ... ... жат ... ... деп, халық сыйласымның
бастауын айқын көрсетеді.
Абай атамыз: «Атаның ғана баласы ... ... ... бол» ... қарым қатынас руға бөлінуге байланысты болмау керектігін басып
айтқан болатын. Әкеңді сыйласаң, атаңды ... ... ... ... ... ... да, еліңе елеулі, халқыңа қалаулы,
бүкіл адам баласына лайықты әрекеті мен ... бар жан ... ... қары ... деп, халық жан бауырына әділетті,
адал болып, оған ... ... ... ... Өйткені бүкіл адам
баласын сыйлау ең әуелі отбасынан, ... ... ... ... ... ... ... басқа руға қарсы болу – қылмыс, онымен де
жақындас, ұлтыңды ардақта, бүкіл адам ... ... біл. Міне ... ... ... ... мақсаты осындай.
«Алтау ала болса ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді»
деп. Халық жас ұрпақты ... ... ... жақсы болсын десең, ұлы
жақсымен ауылдас бол, Қызым жақсы ... ... қызы ... ... деп ұлы мен ... ... бесікте жатқан ... ... ... ... ... жүзі ... деп, ... «бөлінуді»
бәрінен де жек көріп, қатты қарғайды. Өйткені ... ... ... ... бұзу – ең ауыр ... ... қылмыс бүкіл
адамзаттық асыл қасиеттерге кесірін тигізді.
Текті білу ... ата ... ... ... ... имандылықпен орындау отырып, одан әрі дамып, жекжат –
жұрағатымен, ... ... адам ... ... ... ... ... уағыздайды.
Жас баланың жаны мен тәнін тәрбиелеген халық оның түрінде ... ... ... және ... өз ... қорғай алатын оның болашағын
ойлайтын ... ... ... ... өсіп келе ... жас буынды
тәрбиелеу үшін халық педагогикасы тәрбиелеудің көптеген әдіс-тәсілдерін,
түрлерін және құралдарын ... ... ... алуан түрін: дене,
еңбек, эстетикалык, интеллектуалды, ... ... ... ... басы ... басталады. Бала дүниеге келгеннен 5-6 жасқа
дейін ата-ана немесе ата, әже қарамағында болады.
Қазақ отбасындағы ... ісі ... Ш. ... 8 ... ... негізінде қамтыған.
1. Тәрбие басы алдымен әдептілікті үйретуді көздеген.
2. Баланы қайырымды, иманды, ... ... ... Тіл ... ... ... ... Адал сыншыл болу.
5. Өнегелі ұстаз бен көпті көрген қария ... ... ... ... құйма құлақ бол” дегенді бойға сіңірген.
6. Үлкенді, ата-ананы сыйлауды үлкен және ең басты ... етіп ... Кісі ... ... ... ... ... тіл тигізбейтін азамат
бол, қаріп-қасірлердің табиғи кемдігін бетіне баспа деген.
8. Ел қорғаған батыр бол, халық алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... бері ... ... даналардың, шешендердің,
ұстаздардың педагогикалық идеялары халықтың өмір ... ... ... ... ... ... ... дамып, ұрпақтан-ұрпаққа
ауысып отырған.
Бұлардың бәрі тәрбиені жетілдіру ... ... ... бала тәрбиесіндегі тәрбиелік мәні
Салт-дәстүр дегеніміз – халықтардың кәсібіне сенім нанымына, тіршілігіне
байланысты қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын қоғамдық ... ... ... ... Жеке адам жаңа ... ойлап шығара
алмайды. Бүкіл халық ел жұрт уақыт озған сайын ... ... оны ... ... көріністеріне бейімдеп өзгертіп отырады. Ал
жаңа қоғамдық қатынастарға қайшы ... ... ... ... ... ... дамиды.
Ұлттық салт пен дәстүрдің тууы ұлттың ұлт болып қалыптасуына байланысты.
Қазіргі ғылыми дәлелдеулер бойынша қазақ ұлтының алғаш пайда ... ... ... деп ... Олай ... сол дәуірден бері қарай
қазақтың көптеген әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері қалыптасып дамыды.
Ұлттық салт дәстүрлер – тарихи процесс. Көптеген ... ... ... ... ... ... болған. Сондықтан ол кейде бір талай
ұлттарға ортақ мәнді дәстүр болып ... ... ... ... ... түркмен халықтарына ортақ өте ертеден пайда болған. Ал қазақ
халқында кейбір дәстүрлеріміз ұмыт ... ... ... ... ... ... жігіттердің ұлы
жорыққа аттанар алдында ақ қой ... ... ... ... “Өлсек бірге
өлеміз, опасызды ант атсын” деп тас түйістіріп анттау немесе әке-шешенің
асырап алған баласы мен ... ... ... ақ ... ... малғызып “қаны бір бауырлық” деп ант ішкізеді екен. Ал қазіргі
уақытта бұрын ... ақ ... ... ... ... неке тойларын
жасау бүгінгі салт-дәстүрден тұрақты орын алған.
Халық “Дәстүрдің озығы бар, ... ... ... ... ... - ... жөн - ... деп заман талабына сай дәстүрлерді дәріптеп тәлім
тәрбиенің пәрменді ... ... ... келген. Мысалы: көп
жылдары бойы “діни мейрам” деген жаңсақ көзқараспен Наурыз мейрамын ... ... ... ... ... ... ол ... жанғыртылып
жалпы халық мейрамына айналды.
Әрбір ұрпақтың өмір ... ... ... сұрыпталған
моральдық ережелері мен нормаларының жыл озған сайын үстемеленіп ... ... ... ... мен қасиеті тәрбиелік әсер
ықпасында өміршеңдігінде, жаңа дәстүрдің туып, ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа мұра болып қала беруінде.
Қазақ халқының салт санасында ата-ананың арман тілегі ерекше ... ... бұл асыл ... тоқырау кезінде нағыз тәрбие құралы бола
алған жоқ, қайта жыл озған сайын тәрбиеден шеттеп шығып қалып отырды.
Қазақ ... ... ... ... ойнату, тәрбиелеу үстінде оның
алдына неше алуан тілек - мақсат қою ... ... ... ... ... ... халқы жас ұрпақты ерлікке, отаншылдыққа, адамгершілікке, өткір
тілді ... ... ... ... ... өнерліні құрмет тұтуға,
туған жер табиғатын, ерлік дәстүрін ... ... ...... өте бай. ... ... белгілі бір
әдет-ғұрыптарына байланысты туған.халық өз ұрпағының “Сегіз қырлы, бір
сырлы”, өнегелі ... ... ... ... ... ... қалған бар асыл
қасиеттерін әлденеше ғасырлар бойы өлең ... ... ... ...... ... ... астында жатқанды қазбай тіл табар”- деп саналы
сөзді сары алтыннан ... ... ... ... ... пәрменді
құралы, ақыл ойдың асыл қоймасы деп таныды.
Қазақтың айтыс өлеңдерінде, терме толғауларында, бесік жырларында, ертегі,
аңыз-әңгімелерде, мақал-мәтел, ... ... ел ... келер ұрпақ
қамы, бас бостандығы, адамгершілік ар-ождан мәселелері жан-жақты сөз болып,
дидактикалық ақыл ... ... ... ... ол ... қыз ... түсіру, шілдехана, баланы бесікке салу, өлікті жөнелту сияқты
дәстүрлері жиындарында ... ... Сол ... ... ... жастарға өнеге айту, тәлім-тәрбие беру, салт-дәстүрді оқыту
көзделді.
Кесте 1.Салт-дәстүрлердің түрлері
1) Баланың дүниеге келуі ат жалын тартып мініп, отау ... ... ... ... ... ... балаға ат қою,
бесікке салу, ... ... ... ... ... ... атқа
мінгізу, сүндет тойы т.б. және қыз бала мен ұл баланы келешек отбасы
– жанұя құруға, шаруашылыққа, ... ... ... арналған
азаматтық жөн-жорғылар кіреді.
2) Тұрмыс салт-дәстүрлері – ... киіз үйі, ... ... ... мен ... мал ... егіншілік, аңшылық, балықшылық,
бағбаншылыққа қатысып, ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауылы, ауыл адамдарының
туыстық ... ... сөз ... ... ... аспаптары, үйлену, үй болуға байланысты салт-дәстүрлер, қонақ
күту, халықтың ұлттық мерекелерді өткізу, өлікті жөнелту рәсімдері,
әдет ғұрыптары жатады.(кесте 1)
4) Қазақ халқының қол ... деп ... ... ... ... бергі
қолданып келе жатқан өру, тігу, тоқу,мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу
сияқты творчествалық өнер жиынтығын айтамыз. Шын ... қол ... ... өзіндік тарихы бар.
Қазақ халқының өзінің күн көрісіне қажетті үй жай салуда үйге қажетті
тұрмыс жағдайының ... ... ... ... ... пайдаланғаны
бізге мәлім. Әрбір бұйымдарды күнбе-күнгі тіршілік барысында
пайдаланса,әсем бұйымдар жасап өмірде де сән салтанат құра білген! Қазақтың
өрнекті әшекейімен істелетін қолөнерінің ... де , ... да өте ... ... ... ... тоқталып өтсем.
Нақтылай келсек ою мен өрнек сөзінің мағынасы бір. Бұл екі сөздің
ұғымында бір ... кесу ... ойып алу ... мағыныны білдіріді.
Қазақ халқының осы салт дәстүрлерінің ерекшелігі мен ... ... ... да дәстүрдің дамып, қалыптасып тәрбие құралы ... ... мұра ... қала ... ... ... ... келіннің енесі ауыл әйелдерін шақырып қонақ
етеді. Олар өз үйлерінен ... дәм ... ... Оның ... ... ... болып жүрген асын тауып беру.
Жарыс қазан. Толғата бастаған келіннің енесі қыстай сақтаған жылы-
жұмсағын қазанға ... ... ... асу ... ... Бұл келін тез
босансын деген ниеттен туған ырым.
Баланың тууы. Қазақ халқының көпшілік дәстүрлері ... ... ... ... Перзенттің шыр етіп дүниеге келуі ата-ананың
ғана емес бүкіл ауылдың қуанышы. Міне осы ... ... ... ... өткізіледі.
Шілдехана. Жаңа туған нәрестені әртүрлі «жын-шайтан», «перілердің»
салқынынан, қорғап, күзету үшін өткізіледі.
Сүйінші. Немерелері болған әже сүйінші ... жас ... ... ... ... ат кою. ... үш ... қалмай ат қойылады.
Бесікке салу. Кіндігі түскен баланы бес күннен кейін бесікке салады.
Бесік – нағыз халық мұрасы бабаларымыздың ... бойы ... ... ... ... Орта Азия мен ... Үнді мен Қытай жерін ... ... ... ... әлі де ... келеді. Қазақ
бесігі талдан, қайыңнан иіліп жасалады. Бесікті ... ... ... ... қомында” өткен көшпелі тұрмыс тіршілік.
«Ел болу үшін, бесігіңді түзе» (М.Әуезов)-деген сөздің мән-мағынасына
ой салсақ, ол-тәрбие ұрпақты дүниеге ... ... ... ... ... мен ... жан-жақты пайдаланып,
даналықпен дамыта білу керек деген өсиеттің мәнін ұғамыз
Баланы бесікке бөлеген әже баланы тербете отырып ақырын ... ... ... ақ бөпем,
Ақ бесікке жат бөпем,
Астына терік салайын,
Үстіңе тоқым жабайын,
Ауылдан кеткен апаңды,
Қайдан іздеп табайын.
Баланы қырқынан шығару. Қырық күн ... соң ... ... мен ... ... алып, теңгелер салған ыдысқа кырық қасық су
құйып, ... ... – сәби ... жүре ... ... ата-анасы баланы тез
жүріп кетсін деген оймен “тұсау кесер” тойын жасайды. ... ... ... ... ... ... ... Жиналған көпшілік арасынан
көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ширақ, іске епті ... мен ... ... ... адам ... ... нәрестенің тұсау кесерін соған
тапсырады.
Әдетте қазақтар бала ... ала ... ... ... шыжыммен немесе
ішекпен кескен. Тұсау кесер сәті алдында тәтті ... ... ... ... ... ... ... қағып тұсаулы баланы арқандап
қояды. Бұдан соң “жүйрік бол”, ... ... деп ... ... ... ... екі адам ... баланың тұсауын кесіп жібереді. Тұсауы кесілген
соң ... екі адам ... алып ... ... жүгіреді. Осы кезде “тұсау
кесер” жырын айтады.
Қаз-қаз балам, қаз балам
Қадам бассаң мәз болам.
Қаз-қаз балам қаз балам
Тақымыңды жаз ... ... ... ... ... балам жүре ғой!
Тілашар тойы. Бүлдірішінің, тілі жеке-жеке ... ... ... ... тілі тез ... үшін ... «тілашар» тойы ырымын жасайды.
Атқа мінгізу тойы. Баланың буыны бекіп, ат үстінде өзін-өзі ... ... ... жеткенде ашамай ерге мінгізіп үйретеді.
Сүндет тойы. Ер балаларды 5, 7 не 9 ... ... ... ... Бала ... рет ... ... жолаушылағанда өткізіледі.
Халық балаға табиғат тамашаларын танытып, еңбекке ... ... ... ... ... бағып жүріп айнала қоршаған дүниені танып төрт
түліктің дыбысын ажыратып, ... сан қилы ... ... қимыл-әрекетін, тіршілігін бақылап, олардың өмір сүруін
танып білген. Халық оларға арнап ... ... ... ... және ... ... қанатты сөздер ертегілер, музыкалық
ойындар шығарып күнделікті бала тәрбиесіне қолданылып, осы құралдар арқылы
баланың ... ... ... дүниесін байытып еңбекке баулыған.
Сонымен қоса қазақ халқы жас ұрпақты ... ... үлгі ... ... ... ... Сол себепті жасы үлкенді сыйлап атын атамай, ата,
әже, апа, аға, тәте, жеңге, көке, әпке десе, жас ... ... ... деп құрметпен тәрбиелеген.
Қазақтың ұлттық ойындары ертеден келе жатқан дәстүрдің ... ...... ... ... сан ... Солардың қай
–қайсысы да адамға, оның игілігіне қызмет етуге бағытталған. Осындай құнды
мәдени игіліктердің бірі – ұлт ... ... ... ... қыры мен сырын егжей – тегжелі білуді
баланың санасына ойын ... ... ... ... ... Ойын ... егіз. Өйткені, бала ойынсыз өспек емес, жан –жақты ... ... ... ойын ... ... дене ... жетіліп, өзі
жасаған қимылына сенімі артады.
Баланың бойында ... ... ... ... ... ... – жаз ... ойналады. Алтыбақан тебушілер екі-екіден
жақтаудағы екі арқанға отырады да ... ... ... тіреп, бір адам
ақырындап қозғап ойнайды.
Қазақша күрес – ежелгі спорт ойыны. Бұл ойын адамның денесін ... ... ... ... ... ... әдіс таба
білуге үйретеді. Жасына сай ортаға екі жас бала ... ... ...... ... ... өтеді. Ойыншылар екіге бөлініп
арқанның екі ... ... ... ... – екі ... бірі ... ... сүйретіп өткізу. Ойын қимыл бірлігін қалыптастырып ұжымдық
іс-әрекетке тәрбиелейді.
Ат жарыстары. Бәйге. Бәйгенің тұрі көп. Ол жылқы малының ... ... ... ... ... ... ... деген сүйіспеншілігіне,
мықтылығына, батылдығына, ... ... ... ... тай ... – 1 ... ... жылқы, құлан жарыс – тай ... озып ... екі ... ... ... ... – төрт ... алысқа
шабатын жылқы.
Жорға - өзінің жұмсақ та, тайпаша жүрісімен көзге түседі.
Аударыспақ – спортшыдан үлкен ептілікті, ... ... ... Бұл ойында екі салт атты бірін-бірі аттан аударып ... ... ат ... айқасты жақсы меңгерген спортшылар қатысады.
Теңге алу – бұл ойын тегіс жерлерде ... ... ойық ... ... зат ... ... тастап қояды. Ойыншы ... ... ... 30-40 ... ... шауып бара жатып ойық жерде ... ... ... іліп ... Егер іліп алса зат ... болып саналады.
Қыз қуу - қазақтың көне ойындарының бірі. Бұл ойын ... ... ... пен оның ... ... өткізілген.
Егер ер жігіт жарыста жеңілсе ол өзіне қойылатын талапты ақтай алмағаны
үшін қызбен некелесуге құқығы жоқ.
Егер қыз жеңілсе ешқандай ... ... ... ... ... ... ... қыз бен жігіт – сөреге шақырылып, жігіт қыздан 10-15 метр
кейін тұрып жарысқа қосылады. Жігіт қызды қуып ... ... ... қыз бетінен сүюге тырысады. Ал қыз қуғыншыдан құтылып сөреге бұрын
жетуге тырысады. Қазіргі уақытта бұл ойын жай қыз бен ... ... ... – ұлт ойындары ішінде арыдан келе жатқан ойын. Асық
ойындары баланың ... нерв ... ... оларды дәлдікке,
ұстамдылыққа тәрбиелейді. Бұл ойынды еңбектеген баладан ... ... ... Бұл ... ... көп. Мысалы, алшы, омпа, тасқала, ... ...... ... және дада ... деп екіге бөледі. Жаппай тарту,а
жеке адамдар тақымдасып қол қайырады, тақым ... ... ... ... жүйелі және тұрақты тәртіп сақталмайды. Көкпарға лақ
тартылады. Ол жеңіл суға салынып ... ... үшін ішек ... алып ... Оны ... ... ... апарып тастайды. Оны көбінесе үбірлі-
шүбірлі немесе баласы жоқ үйлерге тастайды. Себебі, ... үй ... көп ... ... өзгелерге жолын берсін деген жақсы ырым.
Көп жағдайда балалар тез ұйымдасып кетпейді: яғни ... ... ... ... ... ... қою ... соғады. Мәселен, оның тәрбиеші
үшін қиындығы емес, балаларды ... ... ... ... бес – он ... тәрбиеші ұлттық ойындардан бастап, балалардың
қимыл – бірлігі қалыптасып, бір – біріне ... ... ... оқу
іс - әрекетіне біртіндеп көшкені жөн.
Балалардың назарын оқу іс - әрекетке аудару үшін тәрбиеші 5-10 ...... ... ... ... ... ... жаққа аударады
да, соның негізінде пайда болған ерік – жігерлерін ... ... ... үшін демалыс уақыттарында ойналатын ұлттық
ойындарын іріктеп балалардың жас ерекшелігіне ... ... ... Дене ... іс- ... ... ойындарын пайдалану
жасөспірімдердің тек дене тәрбиесіне ғана ... ... қана ... жан – ... ... сана – сезімінің өсіп, жетілуіне айтарлықтай
әсер тигізеді. Тәрбие процесі ... бір – ... ... бірі – ... ... Бос ... ... жүргізілетін
тәрбие жұмыстарына көп көңіл бөлінбейінше жақсы нәтиже бермейді.
Тәрбиешілер ұжымы осы белсенді ... ... оқу іс - ... бос ... ... ... ойнатуды жалғастырады. Оған бақылау,
басшылық жасайды.
Бос уақытта ойналатын ұлттық ойындары барысында
тынығады
бала ... ... ... ... пен ... өзін - өзі ... сияқты
қасиеттердің қажеттілігін алғаш сезіну осы ұлттық ойындардан басталады.
Мысалы, бос уақытта балалармен ... ... ... ... ойындарын
ұсынуға болады. «Айгөлек», «Арқан тарту», «Белбеу тастау», «Соқыр теке»,
«Қойыңа қасқыр шапты», «Ат ... ... ... ... ... алу», «Қасқыр мен ешкі», ... ... «Хан ... ... ... ... ... жинау» тағы басқалары.
Өзге халықтар сияқты,қазақ елінің де бала тәрбиесі жөнінде атам заманнан
бергі ... мол ... ... буын өз ... сүюшілік
секілді ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті ... ... мен ... сіңіріп келеді.
Ұрпақ тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлері
мен тағлымдарын оқып ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.Себебі Л.Н.Толстой ... ... ... ... шегу айсыз қараңғыда сүрлеу соқпақ іздеп
адасумен пара-пар».
«Дәстүрдің озығы ... ... ... ... ... ... ... заман талабына тура келмейтін, мән-мағынасы
өзгерген,ескірген салт-дәстүрлердің кейбіреулеріне сын ... ... ... ... ... ... ... мен талғамы
жоғары жастардың кәдесіне жаратуды да ескерген болатын.
Ұлттың ... мен ... ... ... ... ... ... ерекшелігі ұлт мәдениетінің түрлерінен ... ... ... ... әлеуметтік-этникалық,
қауымдық бірлестігінің жоғары ... ... ... ұлт ... үшін қажетті факторлар: оның құрамына ... ... ... тұрмыс жағдайларының, территориясы мен ... мен ... ... сол ... тән
кейбір этникалық ерекшелігінің ортақтығы болып табылады.
Ұлттық сезім дегеніміз-адамдардың ... ... ... ... деген сүйіспеншілігін білдіруі.Ұлттық сезім-
адамды қоршаған ортаның ... және ... сол ұлт ... ... ... ... салт-дәстүрдің тууы ұлттың ұлт ... ... ... ... ... ... ... пайда
болуы ХІІІ-ХІV ғасырларда басталды деп жүрміз.Олай ... ... ... ... ... ... озық үлгілері ұрпақтан-ұрпаққа көшіп,біздің
дәуірімізге жетті.В.Г.Белинский салт-дәстүрдің өміршеңдігі жөнінде: ... ... ... ... ... ... ата-бабадан әулетке
мұра болып ауысып,рудан-руға,ұрпақтан-ұрпаққа жетеді.Олар ... ... ... ... ... бет-әлпетсіз бейне,болымсыз тас мүсін
тәрізді...»-дейді.Әрине әр халықтың өзіне тән ... сол ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер-тарихи көне процесс.Көптеген ... ұлт ... ... бұрын пайда болған.Сондықтан ол кейде
бірталай ұлттарға ортақ ... ... ... ... асар -
қырғыз,қазақ,өзбек,тәжік,түрікмен халықтарына ортақ өте ертеде пайда болған
дәстүр.
Салт-дәстүр халықтың ... ... ... ... туып, қалыптасып, ұрпақтан - ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер.Қай халықта да жұбайлар
отбасын ... ... ... ... арман етеді.Себебі бала-өмірдің
жалғасы,отбасының ... ... ... ... да ... халқы «Бесіксіз үйде береке жоқ» деп ой
топшылаған.
Жаңа ... ... ... бала мәселесіне онша мән
бермегенмен,жас келіннің аяқ ... ... ... көз ... ... ... немере сүйіп,ұрпағын өсіруді
армандаған аналар келіні келе сала бала көтермесе,алаңдай бастайды.ал
келіні көп ... ... ... ... ... ... сияқты қазақта көптеген салт-дәстүрлер бар. Мысалы,атап
айтар болсақ, жеті ата, жеті жұт, жеті қазына, жеті ... жеті күн, ... және ... қазына.
1. Ер жігіт.
2. Сұлу әйел.
3. Ақыл,білім.
4. Жүйрік ат.
5. Қыран бүркіт.
6. Берен ... ... ... ата.
1. Әке.
2. Бала.
3. Немере.
4. Шөбере.
5. Шөпшек.
6. Немене.
7. Туажат.
Жеті күн.
1. Бүгін.
2. ... ... Арғы ... Ауыр ... ... күн.
7. Азына.
Жеті жұт.
1. Құрғақшылық.
2. Жұт (мал қырылу).
3. Өрт.
4. Оба (ауру).
5. Соғыс.
6. Топан су.
7. Зілзала (жер ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
3. Таста тамыр жоқ.
4. Тасбақада талақ жоқ.
5. Аллада бауыр жоқ.
6. ... сүт ... ... өт ... ... ... және мәдени қорының қымбат ... ... мен ... ... болмасын бітім
тұлғасы,психологиялық,этникалық жан-сезім белгілері оның ... ... ... ... ... ... ... тілінің
тірегі,мәдениетінің арқауы.Ғасырдан-ғасырға,ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе
жатқан ата ... ... ... ... асыл ... ретінде
бағалап,оларды көздің қарашығындай сақтап,ілгері дамытып отыру өркенді де
өнегелі іс.
Дәстүр,салт қашан да адам ... ... ... ... ... ... бұған осы тұрғыдан қараған
дұрыс.Әркім керектісін,көңіліне ... ... ... ... ... озық ... ... түссе, нұр үстіне - нұр.
Әдеп сақтау-адамгершіліктің белгісі
Әдеп сақтау (этикалық қалып)-қазақ халқының тарихи қалыптасқан ... ... ... ... ... ... пен міндеттің
заңды айғағы. Халық өмірлік практикада ешбір тыйым салусыз-ақ өз ... ... ... ... әдеп сақтау жүйесін
қалыптастырған. Әрине, «Тауына қарай аңы, ... ... ... «Әр ... басқа, иті бар қара қасқа» дегендей әдеп ... ... ... ерекшеліктері де болған, ал қазақ халқының әдеп сақтау дәстүрі
ешбір тапты, ұлтты, нәсіл мен ... ... ... сақтаудың әлеуметтік (қоғамдық) мәні зор. Әулет, ... ... ... ... ... ... ... бұзған
адамға кез-келген қоғам мүшесі (жасына, нәсіліне қарамай) өз ... ... ... ... ... әдеп ... ... сақтау-этикет, яғни мінез-құлық пен қарым-қатынастың қалыптасқан,
халықтық ережесі. Ол ережесі бұзылса, халықтық дәстүр де ... ... ... ... ... бағыну емес, сол ... ... атап ... адамгершілік борышты өтеу болып
табылады.
Балалар бақшасында «әдеп», ... ... ... ... әңгіме,
ойын ұйымдастырылады, ертеңгіліктер өткізіледі. Көшеде жүру, ... ... ... орын ... ... ... жасау, қарт адамды
қадірлеу ата-ананы ардақтау, жолдастық қарым-қатынас, сәлемдесу, табиғатты
қорғау тақырыптарында тәрбиешілер әдеп ... ... ... ... тәрбие
жұмыстарын жүргізеді.
Балабақшада әдеп сақтау ... ... ... ... ... ... ... әлемі»атты ... ... ... ... ... ... не?», ... тақырыптарында оқу іс - әрекеттерін өткізеді.
Балаларды адамгершілікке тәрбиелеу халқымыздың салт-дәстүріндегі ... бірі ... ... - ... ... ... ... тәрбие. Оны әрі қарай жалғастырып, дер кезінде меңгерту
тәрбиешінің міндеті.
Адамзатқа тән тұрмыстық сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... және ... ... шығармашылығының
басқа да жанрларына деген сүйіспеншілігін дамытты. ... ... ... ... ... ... халық шығармашылығын да пайдаланудың
рөлі артады, оның негізінде балалардың ... ... ... ... дамыта отырып, олардың халық шығармашылығына
сүйіспеншілігін, еңбек сүйгіштікке ... ... ... ... зор ... мұрагері. Ол өзінің өрісі биік, ... ... ... бір ... бір ... ... жоқ.
Қазақ халқы – сөз қадірін біліп, қасиетті сөзді қастерлеп, аузынан
тастамай, өнеге ретінде ... өлең ... ... мағыналы
сөздермен зерделеп келе жатқан халық. Халық даналарының аузынан шыққан
мақал-мәтелдер, шешендік сөздерді үлгі ... ... ... ... ... өмір ... қазақ халқының аса қастерлеп ... ... ... кім білмейді? Бесік – өмірге жаңа келген ... ақ ... оның ер ... ... балалық шағын есіне түсіретін
ардақ тұтар асыл ... емес пе?! ... ... қарағайдан, қайыңнан,
көбіне талдан жасайды. Бесікті «тал бесік» деп атаудың сыры осында. Бесік
көшіп-қонатын ... ... өте ... Оны түйе ... өзге
жүктермен қоса артып жүре береді. Кейде бала бөленген бесікті де ... ... ... Бұл ... «баланың ұйқысын бұзған періштенің үйін
бұзғанмен барабар» деген ұғымына ... сай ... ... ... ... ... ... беруге лайықталған әрі
алып жүруге жеңіл, ықшам және ... Ол ... ... өте ... ... ... ... пен шүмек баланың дәретін жаймай, таза және
ұзақ ұйықтауына жағдай жасайды. Бұл үй ... ... ... ... ... ... ... жүргенде, баланың өзінің де денінің
сау болып ... де ... ...... шүмек, құс төсек, жастық, жөргек, қолбау,
тізебау, тізе жастық, екі тартпасы. Түбектің түбіне күл ... ... оның бір ... ... тербеткенде нәрестенің зәрі шайқатылмау
үшін, ал ... оның ... ... жылы бу ... ... үшін. Шүмекті
қойдың асықты жілігінен жасаған, ол айрықша аппақ болу үшін ... тал ... ... ... ... деп ... түрі де
болған. Жалпы ата-бабамыз бесікті қасиетті, құтты мүлік деп есептеген. Мұны
бабаларың Төле ... мына бір ... ... ... Жоңғарлар
шапқыншылығынан соң тоз-тоз болған ел ... ... ... ... ... ... жас ... бос бесікті арқалап бара жатқан көрінеді.
Сонда Төлемен қатар келе ... кісі : ... ... ... бос ... арқалап келе жатқаны-ай», - дегенде, Төле би: «Баланың
бесігі – кең ... ... ... - ... ... туралы сөз еткенде, қазақтың бесікке салу ырымы жайлы айтып
кету, ... ... ... ... кез ... салт-дәстүр өзінше
мағыналы да сәнді болған ғой. Бесікке салу рәсіміне ауыл-үйдің ... олар ... ... деген кәделерін ала келеді. Ал бесікке
салу жолы ауылдағы ұлын ұяға, қызын ... ... ... ... ... Бір-екі келіншек бесікті жақсылап жабдықтаған ... ... ... аластап алады, сосын «тыштырма» жасайды (бесіктің
түбек салынатын тесігінен балаларға тәтті үлестіріп беру ... ... соң ... айналып-үйіріліп отырып бесікке бөлеп, оның үстіне,
баланы әруақтар қорғап жүрсін деп, ... ... сырт ... ... ... ... болсын деп, аттың тізгінін, ел арасында айбынды
болсын деп, қамшы қояды. ... ... ... ... жеті түрлі
қадірлі, таза заттар жабады. Сонан соң бесікке салған әже оның үстіне ... ... ... ұстап, атпен шапқандай болады. Отырғандар: ... ... деп ... да, әже оларға: «Меккеге барамыз», ... ... ... қат ... Күн ... ... қыздың аулына қыз
айттырып барамыз!» т.с.с. қызықты ... ... ... ... ... ... тамашамен аяқталады. Бесікке жабылған таза маталарды үй
иесі отырғандарға, ... ... ... ... ... ... Бұдан
соң жас аналар қосылып «Бесік жырын» айтады.
А. Мұсабекова
Дастархан
Қазақ халқының ұлттық ... бір ... ... ... ... да адал ... қарсы алатын кең ... ... ... ... ... дастархан жайып, қонақжайлылық
ниет білдірмеген адамды «қазанын қара суға малып отырғандай» деп кемсітетін
болған. Сондықтан да қазақ халқы ... ... ... бас ... ... бірі – Қыдыр» деп қарап, дастархан жайып, барын оның ...... ... ... тамақ үшін ақы алу деген оның
әдетінде мүлдем жоқ. Бұл көргенсіздік саналып, ырымға жаман деп ... да ... ... қурап тұр» дегізбеу үшін, өзінің ең дәмді асын
қонағына сақтап отырады да, реті келгенде, оны ... ... ... ... тек ... келгенде ғана дастарханға салатын сыйлы асы –
сүрленген ет, қазы, шұжық, жент, ... ... ... ... сары ... тары, қант, шай, өрік-мейіз т.б. «Қонақ асы – ... ... ... сөз ... ... ... ... сірге
мөлдіретер, соғым басы, көңіл шайы, келін шайы т.с.с. бас ... ... ... ... меймандостық ниетінен туындаған.
Қазақ – қонақжай халық., көңіл табуға шебер, дос ... ... ... ... ... ... «сый қонақ», «арнайы қонақ» ... ... ... қайсысына болмасын, қазақ, ең алдымен, мал сойып,
қан шығарған. Дастарханның қадірлі асы жаңа сойылған малдың бас-сирағы ... Өте ... ... ... тай да ... ... ... босағаға әкеліп, қонақтан бата сұраған. Сонан
соң ғана ол сойылып, еті қазанға салынған. Етті мол етіп асу, ... ... салу – үй ... ... қонаққа деген ниетін білдіреді. Ет
піскенше мейманға кең дастархан жайылып, ... ... ... ... май қойылады, қаймақты шай құйылады.
Қазақ дастарханының сәні – әрине, асылған ет. ... екі ... ... ... ет және ... ет. ... – қамырдың үстіне жақсылап
жасалып, ... ... ет, ал ...... мен етті майдалап
турап, сорпа қосып араластырылған ет. Бұл, көбінесе, қарт адамдардың, қонақ
кеткен соң отбасы мүшелерінің өздерінің ... ... ... ... ... ... тураған ет әрі сіңімді, дәмді, әрі қалған еттің
ысырап болуынан сақтайды.
Қонақ кез келген үйге ... ... ... мол, ... ... бар үйге ... ... Қазақтың әр үйі өзімде «қонақтың ырыздығы»
бар деп ұққан. Ел арасындағы мынадай аңызды айта ... ... ел ... отағасы жайлы «үйіне барған адамның артынан теуіп шығарады екен» ... ... ... ... білгісі келген бір ер кісі әлгі
адамның үйіне «құдайы қонақ» болып келеді. Үй иесі оның ... ... ... ... ... ... ... үй иесіне алғысын айтып, кетуге
бет алады. Үй иесі де онымен жылы ... есік ... ... ... қонақ одан әлгі естіген әңгімесінің себебін сұрайды. Үй иесі оған
күліп отырып: «Үйге ... ... ... ... оның ... де ... ... қонаққа мен сол Аллаһ тағаланың ... ... ... ... беруім керек. Ал кейде келген қонақ: «Болды, болды, ... ... ... ... - деп ... қағумен болады. Сондықтан мен
Аллаһ тағала жіберіп отырған нәсібіме тосқауыл болған адамның ... ... ... алып ... тырысамын», - деген екен. Демек, әрбір қазақта
қонақтың өз ... ... ... беру ... ұғым ... ... ... тамаққа мін тағып, «Мен мынаны жемеймін», «Мына
тамақ менің денсаулығыма жақпайды» - деп ...... ... ... дастарханнан сарқыт орап алу – дәстүрімізде бар әдет. Алайда, сарқыт
алады екем деп ... ... ... ұят ... ... ... ... ұшаңды даярлай бер» деген сөз де бар. Ол – ... ... ... ... берсе, сен де оған осындай құрмет көрсетуің
керек деген сөз. Бұл – ел ... ... пен ... ... ... нанымды жолы. Жалпы алғанда, қазақтың дастарханы – киелі
нәрсе. Бұл тек ... ... ... оған қойған ас-ауқат қана емес, бұл
– адамның пейілі, ішкі ... ... ... ... ... дәмді, өнегелі, ал шешілген мәселе мен ... ... ... ... ... ... бар ... дастархан басында
шешуі де дастархан үстінің киелі екендігіне дәлел болады.
А.Мұсабекова
Бата
Ақ тілек аянды болсын,
Ақ бата ... ... ... басында, түрлі жиын-тойларда, адам өмірінде
кездесетін қуаныш кезінде той иесіне, ... ... және т.б. ... ... алыс ... аттанғалы тұрған азаматтарына ақ жол тілеп, қол жайып ... бата деп ... ... ақ ... ұрпақтарын адамгершілікке,
имандылыққа, ақыл мен парасаттылыққа, шешендікке баулыған.
Батаның түрлері:
1. Нәрестеге бата
2. Асқа бата
3. Ұлға ... ... ... ... ... ... ... Жастарға бата
8. Сүндет той батасы
9. Наурыз батасы
10. Ораза айт батасы
11. ... ... Ас ... ... т.б.
Жас баланың күлкісін бер,
Жас ананың ұйқысын бер.
Жомарттың қолын бер,
Жорытқанның жолын бер.
Қыздың ... ... ... бер,
Асаудың арынын бер,
Түнгі оттың жарығын бер.
Асқар таудың паңдығын бер,
Бұлбұл құстың ... үнін ... ... ... ... бер.
Теңіздің тереңдігін бер,
Қыранның көрегендігін бер.
Ердің көңілін бер,
Бүркіттің ... ... ... ... ... ... бер.
Мәңгі-бақи ажырамас,
Шын ғашықтың тілегін бер!
Әумин!
Үй иесіне берілетін бата
Сұрасаң бата берейін,
Үстем ... ... қол ... тілекті төгейін.
Денсаулығың мықты болсын,
Абыройың зор болсын.
Қайда барсаң алдыңнан,
Жарқыраған жол болсын.
Бастарыңа бақ берсін,
Не берсе де, нақ ... ... ... ап ... тоқ болсын,
Қайғыларың жоқ болсын.
Шүпірлеген үйіңде,
Балаларың көп болсын.
Әумин!
Жас бөбекке беретін бата
Көтерейік білекті,
Нұрға бөлеп жүректі.
Бөбекке бата берейік,
Ағынан айтып тілекті.
Сәбиіміз сүйкімді болсын,
Өнер-білімге икемді ... ... ... ... ... ... таңдасын,
Жамандық тәлім алмасын,
Даналардың дәстүрін,
Жаңаласын, жалғасын.
Шұғылалы шуақ күн кешсін,
Басын сұр бұлт шалмасын,
Қос топшысы талмасын,
Қырандай биік ... ... жаны ... ... ... ... Ахмет, Мағжандай
Тасқа басқан таңбасын,
Мәңгілік артына із қалдырсын!
Әумин!
Шілдехана тойында берілетін бата
Анасының аяулы
Жарып ... ... ... ... ... бүр жарып,
Жаңа жайған желігін,
Торсық шеке, ақ маңдай,
Өсе берсін бөбегің.
Өмірі ұзақ болсын деп,
Көңілі нұрға толсын деп,
Ақ ... ... боп ер ... ... жолдастан
Аямайтын көмегін.
Тойың тойға ұлассын,
Бола берсін дегенің!
Аллаһу ақпар!
Асқа бата
Дастарханыңа береке берсін,
Бастарыңа мереке берсін,
Астарыңа адалдық берсін,
Бастарыңа ... ... ... ... ... ... ... нан ұлық
Берекең тұр нақ ұйып.
Асыл сөздер шашылды,
Бар ... бақ ... ... ... болып отауың
Айта жүрсін асыңды.
Сүйген жарың,
Бала-шағаң аман боп,
Бүтіндесін асылды.
Ниетіңе біз тойдық.
Рахмет шәйіңа,
Риза еткен бір қойлық!
Әумин!
Ұл балаға бата
Жорытқанда, балам, жолың болсын,
Қалтаң байлыққа ... ... ... толсын,
Өмір жасың ұзақ болсын!
Қатарыңнан озған өрен бол,
Қыз көзіндей терең бол,
Сынай қалса – құлақ сал,
Мақтай ...... ... болып ер жетсін,
Ақсақал болып төрлетсін,
Азамат болып көрікті,
Ғұмыры болсын берікті.
Азамат болсын ардақты,
Мінезі болсын ... ... ... ... ... ... ... зор бақты!
Әумин!
Қыз балаға бата
Талдай бой берсін,
Сұңғыла ой берсін,
Жаздай жамал берсін,
Қардай жанар берсін!
Анаға шуақ ... қуат ... жаны ... ары ... өнердің бағы қонсын,
Ақ орданың шамы болсын!
Ф. Оңғарсынова
Сапар бата
Жолыңды алла ... ... ... ... ... оңбасын.
Сәтті болсын істерің,
Жақсы болсын түстерің,
Жұмсақ болсын ішкенің.
Көрмеген жерді көріп ... ... ... жел ... ... ... ... батасы
Наурыз келіп қар кетті,
Ақ қар, көк мұз жұтатқан
Шаруа елінен зар ... ... жаз ... ... «Әз» ... ... ... біткенге наз кірді.
Арық-тұрақ төрт түлік,
Көк жеп жапа-тармағай
Қабырға жаппай қалмағай.
Көтеремнің төрт бұты,
Ербегей де сербегей
Енді шығын бермегей.
Бізге келген бәлекет –
Қармен ... ... ары ... бетін көрмегей.
Жарапазан батасы
Қонақтасын берекет,
Қаша берсін пәлекет.
Қиын дейді қиямет,
Жақын дейді ... ... ... аман өт!
Міне, бата, ақ ниет,
Бола берсін берекет.
Қиын дейді қиямет,
Жақын дейді ақырет,
Құлшылық қыл Аллаға,
Қыл ... ... ... ... ... атымен бейнет ет.
Жоқ-жітікке рақым ет.
Тәңір сені қолдасын,
Уайым-қайғы болмасын.
Қабыл болсын оразаң,
Әулетіңді оңдасын!
Бата – өлеңдер
1. Кемеңгердің алғыр ойын берсін,
Екі ... ... ... ... тау астырсын,
Талантымен таластырсын.
Жамандықтан адастырсын,
Жақсылықпен жанастырсын!
3. Білімің молая ... ... ... ... ... ... жарқын болсын.
Еңбектерің көшелі болсын!
5. Білімің тереңдесін, бауырым!
Өнерің кемелденсін, бауырым!
Жұлдызың жайнасыншы, бауырым!
Табаның таймасыншы, бауырым!
Дос-жарың безінбесін, бауырым!
Қысылса сені іздесін, ... ақ ... ... бақ, ... дәулет берсін!
• Тарыдай тасып, бидайдай бөк!
• Қаздай қалқы, қудай жүз!
• Қаймағы бұзылмасын!
... ... ... берсін!
• Шаңырағың биік болсын!
• Өзегің талмасын!
• Өмірің ұзақ болсын!
• Несібелі бол!
• Той тойға ұлассын!
• Жаныңа жамандық бермесін!
• Қоныс ... ... ... кір ... ... ... ... берсін!
• Көш-көлікті болсын!
• Ауызбіршілік болсын!
• Торқалы той болсын!
• Алла абырой берсін!
• Талабың өссін!
• Сапарың сәтті ... ... аман ... Құдай сәтін салсын!
• Ақ мол болсын!
• Мұратыңа жет!
• Ғұмырлы-бақытты бол!
• Қыдыр ата жолдасың болсын!
• Аспаның ашық болсын!
• Ниетің қабыл ... ... ... Нұр ... ... ... Иманды бол!
• Мың болғыр
• Құтты болсын!
• Қайырлы қадам ... ... ... Талабыңа нұр жаусын!
• Бауы берік болсын!
• Мың жаса!
• Ұзағынан сүйіндірсін!
• Бармақтай бақ, шаш-етектен дәулет берсін!
• Айың оңыңнан, ... ... ... От басы, ошақ қасы аман болсын!
• Дастарқаныңа береке берсін!
• Алладан рақым болсын!
• Көйлегің көк, ... тоқ ... ... ... ... Мерейің үстем болсын!
• Құдай күлкіден айырмасын!
• Үбірлі-шүбірлі бол!
• Қыдыр ата жолдасың ... (Ақ ... Ақ ... – мәтелдер
Отан қадіріне жетпеген
өз қадіріне жетпейді.
Отанын сатқан оңбас.
Отан үшін күрес – ерге тиген ... ... ... ... ... ... танылар.
Ел-елдің бәрі жақсы,
өз елің бәрінен де жақсы.
Еліңді тастап шетке кетпе,
Шетке ... де ... ... аспақ бар, елден аспақ жоқ.
Өзге елде сұлтан болғанша,
Өз еліңде ұлтан бол!
Жемісті ағаш жер бауырлап өседі,
Жетелі жігіт ел бауырлап ...... су – ... ... ... туған жерін аңсайды.
Үйіңде қартың болса – асыл қазынаң.
Ағаш тамырымен, адам досымен мықты.
Ағашты жемісінен таниды,
Адамды ісінен таниды.
Көпке ... ... жол ... ... кісі ... ... кісі жаңылыспайды.
Бір жеңнен қол шығар,
Бір жағадан бас шығар.
Жаман туыстан жақсы жолдас артық.
Бас болмақ оңай, бастамақ қиын.
Ел иесіз болмайды,
Сөз жүйесіз ... ... ... ... сөзі ... ... ... озар,
Бірлеспеген тозар.
Ата өнері балаға мұра.
Ата тұрып бала сөйлесе – шіркіндігі,
Аға ... іні ...... ұяты ... ұяты ... ... құрмет,
Ата алдында қызмет.
Анаңа ауыр сөз айтпа,
Атыңа ауыр жүк артпа.
Ана сүті бой өсіреді,
Ана тілі ой өсіреді.
Әке балаға сыншы.
Әкесі бардың ... ... ... ... ... ... тынысы бар.
Мінсіз дос болмайды,
Мүлтіксіз қос болмайды.
Адамның әдемілігі ... бар ... ... ... ... жоқ ... шіреніп, шайқап жүреді.
Адал дос алтыннан қымбат.
Үлкенді сен сыйласаң
кіші сені сыйлайды.
Кіші сені сыйласа
Кісі сені сыйлайды.
ЖАҚСЫ СӨЗ – ... ... ... ... бір-біріне «Ассалаумағалейкум!» деп сәлем береді.
Бұл «сізге нұр жаусын» деген сөз. Сәлем ... ... Бұл ... де нұр ... ... ... Таңертеңгілік немесе таң атып келе жатқанда кездескен адамдар «қайырлы
таң болсын» деп тілектестік білдіреді.
... күні ... ... ... ... ... ақты ... деуді
ұмытпаған жөн.
• Жаңа жылға «жыл ... ... ... ... жылы ... ... Халық әдетінде әрбір істі, тамақты «біссімілда» деп бастайды.
• Үйге ... кісі ... ... ... ... Үй иесі сәлемін алып,
жасы кіші болса қайта сәлем беріп, «хош келдіңіз», «төрге шығыңыз» деп
ілтипат ... ... үйге ... «кеш ... деп ... ... ... сәтті күнге, қуанышқа, мәжіліске, тойға келгенде «құтты
болсын» деп игі сөзді қосып айтады.
... ... ... ... деп құттықтайды. Мұны қабыл
алғандар ... ... ... ... ... деген жылы
сөздермен қарсы алады.
• Мәжіліске немесе бірнеше адам бас қосқан жерге келген адам ... ... ... ... ... ... деп орын ұсынады.
• Жұмыс немесе іс басына келген адам «іске сәт» десе, оған «айтсын-ақ»
деп жауап ... Жаңа ... ... «құсың құтты болсын», «отау берік болсын» ... Ас ... ... «ас ... ... болсын» дейді.
• Жаңа қоныстанып жатқандарға «қоныс құтты болсын» деп жөн ... ... бара ... «көш оң болсын», «көш көлікті болсын» деп тілек
білдіреді.
• Жолаушыға «қайда барасыз» ... ... ... «жол ... «жолдасың
Қыдыр болсын, «сапар сәтті болсын» деу ... Ол ... ... ... ... Зат, ... ... алғандарға «игілігіңе тұтын» деген жөн.
• Киім сатып алғанға «киімің күйрек, жаның берік болсын» деп айтады.
• Соғым ... үйге ... ... ... Жаңа ... айды ... «ай көрдім, аман көрдім, ескі айда есірке,
жаңа айда жарылқа» деп бата ... Ағып ... ... ... ... жұлдызым жоғары» деп тәубаға
келеді.
• Алғаш күн күркірегенде «жер көк ... ақ көп ... деп ... Мал ... ... «төл көбейсін» дейді.
• Мал айдағандарға «айдар көбейсін» дейді.
• Бәйгеге ат қосқандарға «шабар көбейсін» дейді.
• Егін егіп ... «бір ... мың дән ... ... ... ... ... «оразаң қабыл болсын» деу керек.
• Ораза кезінде біреулер ауыр сөз айтатын болса оған «менің ... ... ... ... Адам ... «жәрәкімалда» дейді.
• Мал түшкірсе «тұш, жануар» деу керек.
• Шашалған адамға «май қап» ... Жел ... ... ... «шөремді бер» деп құлағынан тартып, ұялтады.
• Ауырған адамның ... ... «тез ... ... шипа берсін»
деп тілектестік білдіреді. Кешкілік аурудың көңілін сұрамайды.
С.Кенжеахметұлы
Атадан жеткен асыл сөз
Халқыңа қызмет ет,
Ізгілерге ізет ет,
Жаны жақсы ... ... ... ... ала бергеннің ісі оңға басады.
Ұстазыңа бар ықылас-ниетіңмен қызмет ... ... ... ... ақыл сөз – ... ... ... тең,
Ессізге айтқан ақыл сөз – құмға сіңген сумен тең.
Хан әділ болса – ... ... ... би
Надандықтың белгісі – тілін алмау білгеннің.
Асанқайғы
Сәлем – сөздің анасы.
Бұқар Қалқаманұлы
Сырт тазасы не керек, тазарт әуел ішіңді.
Үмбетей Тілеуұлы
Мен ағайынды ... ...... ... – халқым.
Сырым Датұлы
Ата-ананы, мейманды құрметтесең – Меккедей нұрға толар үйдің іші.
Шал Құлекеұлы
Қазақ халқы – ең бір бейбіт ... ... – қай ... ... басты белгісі.
Шоқан Уәлиханов
Жақсы жолдас сыр шашпас.
Ақан сері Қорамсаұлы
Естілердің айтқан сөздерін ... ... кісі өзі де есті ... адам ... адам ... ... ... ар, мінез деген
нәрселермен озады. Одан басқа нәрсемен ... ғой ... бәрі де ...... ... таза сақта!
Ғылымды , ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыт болады.
Жаман дос – көлеңке: басыңды күн шалса – ... ... ... бұлт алса – ... таба ...... дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық,
жігерсіздік, ұятсыздық, ... – бәрі ... ... сүй, ... ... ... өзі де – рас, сөзі де – рас.
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Қаракет қыл, ... ... ... болма – көпшіл бол.
Біріңді, қазақ, бірің дос,
Көрмесең – ... бәрі ... ... ... адам ... ... – ар ... сөзді бала айтса да тоқтамақ керек.
Абай
Орынсыз ұмтылудан сақтайтын алты түрлі ноқта бар: олар – ынсап, рақым,
ар, ұят, сабыр, ... Ең ...... ... ... ... ... – борышың.
Адамның ең асылы – қиянатсыз, ақ пейіл адам.
Мейірім, ынсап, ... адал ... таза ... тату дос – ... ... ... бақ: кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек.
Жүрегіңді нұрмен жу.
Ғибрат алар артыңа із ... – шын ... ... қанағат қыл да, адал еңбек қыл. Шын бақ – ата-ананың махаббаты
мен балалардың таза жүрегінде.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Бостандыққа апатарын жалғыз жол – ... ... ... ... ... ету – ... емес, мінезден.
Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса – халықтық мақсат сонда
орындалады.
Анық түрік ... ... тілі – ... ... тілі.
Ғұмыр бәйгесінде біздің қазақ тілі өз бәйгесін алар.
Тірі болсақ – алдымыз үлкен той. Алаштың баласы бұл жолы ... ... өз ... ... ... мемлекет болар!
Әлихан Бөкейхан
Тілі жоғалған жұрттың өзі де ... ең ... ... – жұрт ... жұрт ... бас ... – кітап.
Ғылым мен өнер көбейген сайын – бейнет ... өз ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы
Ел түзелсін десең – әуелі өзіңді түзе.
Ер еңбегі – елге ортақ.
Арманың болсын – арманға қоса ... ... ... ... – өнерімен өлшенер болар.
Жалған намыс – қасиет емес, ар сақтаған – қасиет.
Берекені көктен тілеме – еткен еңбектен тіле.
Қай істің болсын ... үш шарт бар: ең ... – ниет ... одан соң ... ... одан соң – ... керек.
Жақсылыққа жақсылық – әр кісінің ісі, жамандыққа жақсылық – әр кісінің
ісі.
Адам көркі – ақыл.
Жауға – жалынба, ... ... ... деген ел – бостандық-азаттық сүйетін, даланы, таза ауаны, таза
суды, таза ... ... ... тілі ... – сол ... ... ... келе жатқан халықтың
баяғысын да, ... де, ... да ... сол ... ... ... тілін тек өгей ұлдары ғана менсінбейді, өгей ұлдары ғана ... ...... ... ... ...... деген – еркіндік.
Ғабит Мүсірепов
Әділдікті мойындау – адал кісінің ісі.
Өз ұлтын сыйламау, оны ... ...... ... біле ...... ... біле алмас,
Халық қадірін білмеген – ата-ана қадірін біле алмас.
Тіл – ұлт қасиетін айқындайтын белгі, ұлттық ... ... тілі – ... бой ... ... ... жан ... құлақ құрышын қандыратын, өткірлігімен қысылтаяң тұста ер ... ... ... ... адам ... ... ... аузына құм құятын
ғажайып кемел тіл.
Халықтық дәстүр – асыл мұра.
Бауыржан Момышұлы
Мәдениеттің мәйегі – кітап.
Рухани әлемі кең, рухы биік ел – ... ел. ... елді ... ... Рухы ... ... жүдеген елді жеңу де – жеңіл.
Шерхан Мұртаза
Елдің туы жығылмас – тілдің туы жығылмай.
Тілім ... ... ... ...... арасында адам болу өнері.
Олжас Сүлейменов
Достық, ең алдымен, – еркіндік.
Асқар Сүлейменов
Ең берік Ат, ең биік Ат, ең ... Ат – ... ... тұрып – өзің теңелмейсің.
Әбіш Кекілбайұлы
Адамдарға ақыл-парасат өз өмірін жақсарту үшін берілген.
Тарих пен тіл – ... ... ... мен екі ... ... атар ... ... әрине, – ата-бабаларымыздың өздерінің қанын төгіп, жанын ... ақ ... ... ақ ... күшімен қорғап қалған қазақтың
қасиетті жері. Тағы бір олжамыз – сол ата-бабаларымыздың ... ... ... сазымен осы күнге аман-есен жеткен тұп-тұнық, мөп-мөлдір
қазақ тілі.
Ұлтты күшейтудің бірінші ...... ... деген ұлт – біреу, демек оның ... ... ... мен ... да – ... қазаққа бірдей тән, оның ғажайып мол
рухани қазынасы да – бөлім-жаруға келмейтін ортақ ... елі – ... ... ... ел. Өз ... ... ... қазақ халқының ғасырлар бойғы арманы еді. Құдайға шүкір, өз билігіміз
өз ... ... ... ... ... былай тәуелсіз,
демократиялық мемлекеттердің қатарына жатады. Өз ... ... ... өз ... алдық. Ішкі, сыртқы саясатымызды ... әрі ... ... өмір сүру ... ... ... ... күтпей-
ақ өзіміз шешетін боламыз.
Менің сенетінім – жақсылық, менің сенетінім – болашақ!
Кеше болмағанның бүгін болуы мүмкін, бүгін ... ... ...... ана ... мән ... оны ... орны
толмас олқылықтарға соқтыратыны сөзсіз.
Шүкір, ел есін жиды: тілден артық қазына, тілден ... ... ... ... де ... түсіндік.
Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы. Қазақ – тек
бірігу, ... ... келе ... ... Назарбаев
Салт – дәстүрлер мен ырымдар
Салт – ... ... ... байланысты әдет-ғұрып, дәстүр. Ол
ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырады. Уақыт өткен сайын салтқа өзгеріс ... ... ... ... келеді.
Жаңа қоғамдық қатынасқа сай келмейтін дәстүрлер ығысып, өмірге қажетті
жаңалары дамып отырады.
Дәстүр – ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... нормалар мен
үрдістер. Ол – қоғамдық ұйымдар мен ... ... ... ... Дәстүр мәдениетпен тығыз байланысты, сондықтан мәдениеті
дамыған ел дәстүрге де бай. Ата-ананы құрметтеу, ... ... ... мейірімділік сезімдері озық дәстүрлерге жатады.
Дағды, әдет-ғұрып деген ұғымдар адамның мінезі мен ... ... ... ... ...... Шамандық наным-сенімнен қалған. Аластау арқылы көз,
тіл тигенді қайтару, ауру-сырқауды, үй-жайды бәле-жаладан ... ... ... ... ... ... ... адыраспанды, аршаны
пайдаланған, аршаны үйдің кез келген бұрышына іліп қойған. Егер үйге ... ... ... ... ... табаға салып тұтатып, түтінімен
бүкіл үйді аластап, есіктерді ... ... ... ... жаңа үйге кірген
кезде үйді аластау әдетке айналған.
Аузына түкіру – ырым. Ертеден келе ... ырым ... ... ... мен ... ақындарға, тағы басқа елге белгілі адамдарға
жас сәбидің ... ... ... ... Оның ... – сәби ... өнегелі кісі болсын деген ұғымнан туған.
Бие байлар – сауылатын биелерді ... ... рет ... ... ... Желіні тартып, құлындарды байлау кезінде мал сойылып,
ауылдағы адамдар түгел қонаққа шақырылады. Бие байлар ... ... ... ... жасалған.
Шөміш қағу – ырым. Көктемде сәуір айының бас кезінде көкжиекті бұлт
торлап, күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. Осы ... ... ... көк ... деп, ... ... ... алған. Осы алғашқы күн
күркіреген кезде киіз үйдің босағасына, табалдырығына ағаш шөмішті тигізіп:
Айран, сүт көп болсын,
Жақсылық көп болсын,
Жабырқау жоқ ... тоқ ... ... ... ... ... ... найзағайлы күркірек жаңбырын қарсы
алады. Осыны шөміш қағу деп атайды.
Шашу – әдет-ғұрыптың бір түрі. Жаңа ... ... жаңа ... ... барғанда, қуаныштың белгісі ретінде құрт, ірімшік,
кәмпит, өрік-мейіз ... ... ... жасы ... ... ... шашады
да оны жас балалар теріп алады. Халқымыздың ... ... ... ... үйге оның ... ... ... деп, тәтті тағамдар әкеледі.
Тұсау кесу – бала тәрбиесіндегі әдет-ғұрып, ырым. Баланың аяғын жіппен
немесе қойдың піскен майлы ішегімен тұсап, ... аяғы ... ... ... ... кесу ... тағам дайындап, көршілерді жинап,
жеңіл-желпі құрмет көрсетіледі. Тұсау кескен адамға ... ... ала ... кесу көне ... ... қалған.
Аяғына жығылу – ғұрып. Кешірім сұраудың ең үлкен және кішіреюдің ... түрі – ... ... деп ... ... айыпты адам жанына беделді
адамдарды ертіп, тиісті адамның ... ... ... ... Егер ... ... кетсе, айыпкер өзі кінәлі болған адамның аяғын ... ... ... ... жығылу» да жазамен бірдей болып есептеледі.
Ант, серт, уәде – халқымыздың сенім ... ... Ант ... өш
алу, еларалық келісім, адалдықтан айнымау сияқты маңызы жоғары жағдайларда
ғана айтылады. Ел ішінде адамды «ант ... деп жек ... Ант – ...... ... төбе ... ұзарта өсіріп, моншақ араластыра
өріп қояды. Мұны «айдар» деп атайды. Бұл ... ... ер ... ... ... ... ... Наурызбай батырдың ұзын айдары
болған.
Сәлемдеме – біреу ... ... ... зат; ... ... ... бір-біріне жіберетін сыйы. Өзінің бару мүмкіндігі болмай, сол
жаққа жол түскен таныс адамдар арқылы ... ... ... ... орамал немесе соғымнан сақталған сыбаға жібереді.
Енші – қазақ дәстүрінде үйленген баласын ... ... ... ... ... ... балаға тиісті үлесті енші дейді.
Еншіні үлкен ата, әке, олар жоқ болса, ұлдың үлкені ... ... пен ... ... баланың қолында қалады. Дәстүр бойынша ұлдың
үлкені әке дәулетінің ... ... ... ... ... ... төрттен
бір үлесіне ие болады.
Айттыру – қызға құда ... ... ... ... ... ... қыздың басының бос екенін, әке-шешесінің айттыруға ... ... ... ... ... ... ... түрде айттырады. Ескі салт
бойынша қызға жігіттің, жігітке қыздың есімін ататады. Той ... ... ... ... осы жолы кесіледі.
Ауыз тию – ғұрып. Алыс ... ... ... адам ... ... дәм татып аттанатын ырым бар. Бұл «қара ... ... ... ... ... ... дастарқан үстінде келген адам дәмнен ауыз
тиюге тиісті деген ырым бар. Қазақтың дәстүрі ... ... ... адамға
дәм ауыз тигізбей шығармау керек.
Жол беру – қазақ халқының дәстүрлі ... ... Жасы кіші адам ... ... ... жол ... үй ішінде
төрге отырғызады, астан дәм татар кезде де осы әдеп сақталады.
Сүйінші – ... ... ... берілетін сыйлық. Дүниеге жас
нәресте келгенде, келін түскенде, алыстан ... адам ... ... ... ... ... алғанда қуанышты хабарлаушы адам сүйінші
сұрайды, осы кезде бағалы зат немесе ақша берілуі керек.
Сыйлық – ... ... ... көрсету, ол барлық халықтар
арасында ... келе ... ... ... ... қазақ қауымдарында
мәртебелі адамдарға, дарынды ақын-әншілерге, құда-жекжаттарға берілген.
Сыйлыққа түйе бастаған тоғыз берген, ат ... ... ... ... ... ... заттар берген. Ал қазіргі кезде үздік өнерге, озат адамдарға,
үздік ... ... ... беру әдетке айналған.
Сыралғы – дәстүр. Олжалы, қанжығасы ... келе ... ... ... жол сыралғы деп аталады. Аңшылар сыралғының сөзін
жерге тастамайды.
Той – әдет-ғұрып дәстүрі. Дүние ... ... ... той ... ... мәдени өмірінде той ежелгі заманнан бастап үлкен орын алған.
Мысалы, қыз ұзату, үйлену, шілдехана, ... ... ... Қыз ... сүндет тойларына ат шаптыру (бәйге), балуан күрес, көкпар, қыз қуу
сияқты ұлттық ... ... ... ... дәстүрлері бүгінде
сақталған, үйлену ... ... ... түрлі ұлттық ... ...... ескі ... ... жас ... алғаш рет
жолаушы жүргенде берілетін жолаяқ, ... Алыс ... ... жігіт аман-есен
келсін, тоқымы жерде ... ... ... ... ... ... Тоқым қағуға арнайы қой немесе қозы ... ... ...... ... келе жатқан кәделерінің бірі. Соғым кезінде
ауыл ... ... ... ... ... ... үй әкелген сыбағаға
көрші-қолаңдарын, жақын туыстарын шақырады. Сыбаға әкелген табаққа тиісті
сыйлығын салып ... ... отау ... ... қара ... жасы ... адамдарға сыбаға береді.
Қазақ ырымдары
Бала бас ұстамайды. Егер бала бас ұстаса әкесі өліп қалады деп ... ... жесе – бай ... ... тоңқайып екі аяғының астынан қараса, күткен жолаушы келеді немесе
қонақ келеді дейді.
Жас балаға бұғана ұстатпайды, онда бойы ... ... деп ... ... ... ұстатпайды. Ұстатса күйеуге шықпай оң ... ... ... дейді.
Бала алғаш жолаушы шыққанда той жасайды.
Сәби көзін ашып ұйықтаса – жары сұлу болады.
Сәби ... ... ... елге ... ... ... ... бүк
түсіп ұйықтаса, уайымшыл, жігерсіз болып шығады. Етпетінен жатып ұйықтаса,
ойшыл ... Егер ... ... ... ...... ... белгісі.
Баланың желкесі шұқыр болса, немесе желкесінен сүйсе кесір болып
өседі.
Шөбересінің алақанына су құйып ішкен қарт ... ... ұшын ... ... ... ... ... деп ырымдаған. Таңдай
жесе, шешен болады.
Батырдың, ақынның, шебердің, ... ... ... ... ... аузына түкірсе, олардың жақсы қасиеті мен өнері балаға қонады ... ... көз ... үшін күйе ... қояды.
Жастың басы ауырса «басыңа бас қосылады» деп ырымдаған.
Жұма күні кір жума – әруақтар ренжиді.
Ақты (сүтті, ... ... ... ... кетеді.
Пышақтың жүзі шалқасынан жатса, сол үйдің малы пышаққа ілінеді.
Егер киіз үй сыртына ит сарып кетсе, құт келеді деп ... ... ... ... ... ... «қай ... шуылдады?» деп
сұрайды. Ол дәл тапса, «мені біреу мақтап жатыр екен» дейді. Таба ... ... ... ... ... ботасы бар үйге қызыл жалау байлап ... Мұны ... ... ... ... ... ... келсе, бота шошып өліп қалады
деп ойлаған.
Қазақ сейсенбіде жолға шықпайды, іс, жұмыс ... ... ... ... демейді, «жол болсын» дейді.
Тамақ үстіне келген адамға үй иесі «мақтап жүреді екенсің» деп ... ... ... ... ... келгенге «бізді жамандап жүреді
екенсің» деп ескерту жасайды.
Дастархан ... ... ... дәм ауыз тигізеді, әйтпесе күйеуің
немесе әйелің ... ... ... ... оны ... не бас ... бермейді, малдың басы
кемиді деп ырымдайды.
Мал ... ... ... мал ... сатпайды және
айырбастамайды.
Жақын адамдарға пышақ, ит сыйламайды.
Егер жақын адамның пышағы өте ... оны ... ... ... алады.
Ауыл ішіне атпен шауып келген жаман ырым.
Егер сүйінші сұраса шауып келуге болады. Бірақ «сүйінші, сүйінші» ... ... ... ... хабарды есірткенде немесе жаназаға шақырғанда ғана
атпен шауып келіп шеткі үйге ... Ол ... иесі ... ... ... немесе түнде келген адам «кеш жарық» деп ... ... ... адам болсын-болмасын «ассалаумағалейкум» деп сәлем беру керек.
Екіқабат әйел арқан аттамайды, аттаса баланың кіндігі мойнына оралып
қалады дейді.
Біреу ... ... ... сәби ... қалса, шын айтқаны деп
ойлайды.
Аты сүріншек болады деп балаға төстің сүріншегін жегізбейді.
Қазақ «сәтті күн» деп істі ... күні ... ... шықса, саусақ арасынан қол шығарады.
Мысыққа тамақ бергенде «ертең ұмытып кетесің» деп маңдайынан шертіп
береді.
Тауық ... ...... ... ... бір жерден дәм татасың.
Адамның келіншек отырған жақтағы аяғы үйіп қалса, ол екіқабат екен ... ... ... ... ... тамақтан жесе, ол үйдің әйелі қыз
табады дейді.
Бейуақытта ұйықтаған, жылаған жаман болады.
Қолды жуғаннан кейін оның суын ... ... ... ... ... оның ... ... жаңбыр жауады.
Баласы шымыр болсын деп екіқабат әйелге сағыз шайнатады.
Түсік тастамасын деп жас әйелдің етегін бүріп қояды.
Екіқабат әйелдің күні жақындаған ... «Жер Ана қуат бер» деп ... ... ... аяғы ауыр әйел түнде суға бармайды.
Екіқабат әйелге пышақ, ара, ... ... ... ... ... ... ырым ... кіндігіне оралып қалады деп екіқабат әйелге ине-жіп ұстатпайды.
Бала ортан жіліктің майын жесе, ата-анаға мейірімсіз болады.
Екіқабат әйел қоян етін жесе, ... ... ... ... ... ... ... таңертең ерте кебіспен ұшықтайды.
Жас келіннің төсі, малдың желіні ... ... ... адамды жуған
қолғаппен аптайды.
Жаңадан қайнатқан сабынды жоғары қойса, ол үйге түскен келін өркөкірек
болады.
Аспаннан ағып ... ... ... ... ... ... дейді.
Адамға немесе малға біреу сұқтанып қараса, ... ... ... құйрығын ұстаса, ауға балық түспейді.
Ойынға ашуланған адамның басы таз ... үшеу не ... (үш не төрт төл) ... ... ... бауыздап,
босағаға көмеді.
Егер бір үйде қыз туа берсе, келесі баланы ұл болсын деп оған ... ... ... ... ... ... ... жасаған немесе жақсы адам қайтыс болса, оның киімдері мен тұтынған
заттарын ырым етіп бөліп алады.
Адам басы ... деп ... ... бас киім ... ... киім ... оның ... қиып алады.
Баланың мойынын тез және түзу бекісін деп оның шілдеханасына сойған
қойдың мойын омыртқасын тұтасымен ... ... ... өткізіп кептіріп
қояды.
Несібесі көп, дастарханы мол ... деп жаңа ... ... ... ... қолы ... деген ырым бар.
Қазақ басымыз көбеймейді деп адам санамайды.
Алыс жолға шыққан адамдар қарашаңырақтан ... ... ... ... ... аттанады.
Қазақ жек көрген немесе көрмеймін деген ... ... бір ... шашады.
Біреудің үйі өртенсе, оның арты жақсылық болады деп ырымдайды.
Жаңа айды көргендер «жаңа айда ... ескі айда ... деп ... ырымдайды.
Шала туылған баланы тымаққа салып, неше күні кем болса сонша ... ... іліп ... ... ... деп қалымен туылған баланы Қалдыбай, Қалдыгүл
деп атайды.
Пәле жаладан аулақ болсын деп жаңа үйленген ... арша ... жас құрт алып ... жаңбыр жауады.
Өліктің денесі оралған кілемді түнде жұлдызға қаратып ... ... ... «мал қап» ... ... бір ... ет қалып қойса, ет тураушыға өтірік айтатының
бар екен дейді.
Біреу қайтыс болды деп ескертіп, кейін ол тірі ... ... ... ... деп ... өз сәбиі үйге «ассалаумағалейкум» деп кірсе, ол үйге ... ... ... қолындағы заттарын «шашу» деп шашса, ол үйде той болады.
Бас киімді теріс қаратып киген жаман істің белгісі.
Жас адамдар ... ... ... ... бас ... ... ... сөздер
Қазақ халқының тәрбие құралдарының бірі – тыйым сөздер. Бұл сөздер есі
кірген балаларды жаман әдет, жат пиғыл, ... ... ... ... отырған. Тізені құшақтау – жалғыз қалудың, қолды төбеге қою –
ел-жұрттан безінудің, үлкеннің жолын кесу – ... асты төгу ... ... деп ... және ... ерсі ... қатаң тыйым
салынған.
Мұндай тыйым сөздер ел ішінде өте көп. Оның ... ... ... ... ... ... ... отырмыз.
Дастарханды, тамақты баспа.
Кісі мініне күлме, кемтарға күлме.
Малды, ыдысты, тамақты теппе.
Суды сапырма, суға ... ... суға ... ... ... ... ... жүгірме.
Босағаны керме, құшақтама.
Табалдырықты баспа, отырма.
Үйді сабама, малды басқа сабама.
Бейіт тұсынан шауып өтпе, жүгіріп өтпе.
Бейітке қолыңды шошайтпа, оған ... ... ... ... ас ... үй ... түнда тырнағыңды алма.
Үлкендердің жолын кеспе, сөзін бөлме.
Бүйіріңді таянба, жер ... ... ... ... ... құшақтама.
Өтірік жылама.
Жұлдызды, адамды санама.
Сыпырғышты тік қойма.
Қолыңды қусырма.
Адамға пышақ, мылтық кезенбе.
Бос бесікті тербетпе.
Құранды, тамақты баспа.
Жақын адамға ... ... ... ... ... оттан аттама, отқа түкірме.
Нанды жерге тастама, үстіне басқа затты қойма.
Бейуақытта жылама, ұйықтама.
Бейуақытта кісіге көңіл айтпа.
Бөркіңді теріс киме.
Үйде ... ... ... белбеу жіп салма.
Айды қолыңмен көрсетпе.
Құдыққа түкірме, ыдысқа түкірме, жоғары қарай түкірме.
Шелектегі суға аузыңды батырма.
Ақты төкпе.
Адамды айналма.
Адамға қарап түкірме, ... ... ... ... жалама.
Пышақты шалқасынан қойма.
Таңдайыңды қақпа, басыңды шайқама.
Қызды ұрма.
Кісіге, молаға саусағыңды шошайтпа.
Орынсыз күлме.
Кісі айыбын бетіне баспа.
Көп сөйлеме.
Адамға, малға ... ... ... ... ... ... суға ... сызба.
Нанды бір қолыңмен үзбе.
Асты үрлеме, асты жамандама.
Тамақты сораптап ішпе.
Қолыңды төбеңе, желкеңе қойма.
Өтірік күлме, ... ... ... ... ... табаныңды тартпа.
Қыз ұлдың, ұл қыздың киімін кимесін.
Дініңді сатпа, ұлтыңды сатпа, арыңды сатпа.
Құдайға, пайғамбарға, әулиеге тіліңді тигізбе.
Қабірді ... ... ... ішпе, әбес сөйлеме.
Өтірік куәлік жасама.
Намазды бұзба.
Құстың ұясын бұзба.
Құмырсқаның ұясын ... ... ... ... ... ... тістеме, шығарма.
Саусағыңды аузыңа салма.
Кісі үйінде түрегеп тұрма.
Түрегеп тұрып немесе жатып тамақ ... ... ... ... байлама.
Көп ішінде қатты сөйлеме, қатты күлме.
Желге қарсы түкірме, желге қарсы дәрет сындырма.
Үлкеннен бұрын сөйлеме.
Үлкеннен бұрын тамақ жеме.
Үлкеннен бұрын ... ... ... алма.
Шақырмаған жерге барма.
Рұқсатсыз үйге кірме.
Жұрт көзінше кекірме, қасынба.
Жұрт алдында құлағыңды қасыма, мұрныңды шұқыма.
Жерді сабама, ... ... ... ... ... ... ... айтпа, өтірік айтпа.
Мақтаншақ болма, тәкәппар болма.
Әйелге күш көрсетпе.
Малды боқтама.
Асты қорлама.
Жәндікті жәбірлеме.
Уһілеме.
Маңдайыңды, басыңды ұрма.
Отты, ошақты аттама.
Дастарханды, ыдысты, тамақты аттама.
Жаман әдетті үйренбе.
Жаманат ... ырым ... ... ... ... ... ... төсегіне отырма.
Теріс қарап отырма, жүреңнен отырма.
Сол қолмен тамақ ішпе.
Шалбарды басыңа ... ... ... мал санама.
Түнде күл шығарма.
Таңертеңгі асты тастама.
Көзіңді жыпылықтатпа.
Қолыңды кеудеңе қойма.
Ерніңді шығарма.
Орындықта аяғыңды айқастырып отырма.
Бала бетіне ... ... үй ... ... – керегесіз, уықтан тігілген шағын киіз үй.
2. Ақ шаңқан үй – сүттей ақ, аппақ киіз үй.
3. Ақтағыр – екі қанатты, екі ... ... ... киіз ... Жаппа – керегесіз, киізбен жабылған баспана.
5. Жолым үй – уыққа киіз жауып, уақытша тігілген шошақ үй.
6. Қара құрым үй – ... ... ... ескі ... Қара үй – киіз үйді ... ... қара үй деп ... Қараша үй – қоңыр түсті, жыртық, тесік, ескі үй.
9. Орда – еңселі, салтанатты киіз үй.
10. Отау – ұлға енші беріп, ... ... киіз ... ... – бірнеше уықпен ғана көтерген киіз үй.
12. Ұраңқай – уық ... ... ... ... ... тігілген киіз
үй.
Киіз үй, негізінен, кереге, уық, шаңырақ, есіктен ... – киіз ... ... ... ... ... қанаттардан
тұрады. Қанат сағанақтан тұрады. Керегенің екі түрі болады: желкөз, торкөз.
Желкөз ... ... ... ... ... ... су ... торы үлкен, ағаштары жеңіл, ал торкөздің торы ... ... ... ... ... ... ... Бір қанатта 20 сағанақ болады. Сағанақтарды бір-біріне қиғаштап
қайыспен байлайды. Қайыс түйе, жылқы терісінен жасалады.
Уық – кереге басы мен шаңырақты ... ... Ол ... ... Уықтың кереге басына байланатын жағы ... ... ... мұны ... діні ... Уықтың кереге басына байланатын жағын
тесіп, бау өткізеді, оны уық бау деп ... – киіз ... ... ... ... ... ... шеңбері 3-5 метр шамасында болады. Оны көбіне тораңғыдан, сом
қайыңнан иіп ... ... ... ... құрсаулайды.
Шаңырақтың дөңгелек шеңберін тоғын дейді, оған уық сұғатын төрт қырлы көз
теседі. Тоғынның үстінен түндікті көтеріп тұру үшін ... ... ... оны ... деп ... ... арқылы үйге жарық
түседі.
Есік (сықырлауық) – кереге шеңберін тұйықтап, киіз үйге ... ... деп ... Ол ... пен ... қос ... ... беттен тұрады. Есіктің жарма беті нәзік өрнекпен безендірілген.
Керегенің іргесінен ... ... ... жер туырлық деп аталады.
Шаңырақты жауып тұратын киізді түндік дейді.
Киіз есік – ... ... ... ... ши, ... ... ... Есікті киіз жауып тұрады. Шиыршықтап түріп қоюға ыңғайлы.
Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұстарту, ... ... ... ... бау-құралдары қолданады.
Таңғыш – екі керегенің сағанағын (жігін) кіріктіріп таңатын өрнекті
жіңішке құр деп атайды.
Белдеу – туырлықтың керегеге ... ... және оны жел ... ... сыртынан бастырып буатын қыл арқан.
Шалма – уықтарды ығып кетпеуі үшін шалмалап байлайтын құр.
Басқұр – киіз ... ішін ... үшін әрі ... кереге басына
үйкелмеуі үшін уық пен керегенің түйіскен жерін ... ... ... ... ... бау – туырлықты ұстап тұратын әрі әсемдік үшін түр ... ... бау – ... екі жиегінен екі немесе үш жерден тағылған, ... ... ... ... байлайтын жалпақ терме бау.
Бақан – бір ұшын (жоғары) екі аша етіп ... ұзын ... ... ... түзу ... ... Ол киіз үйді ... кезде
шаңырақты көтеріп тұруға арналған.
Ши – кереге мен туырлық арасынан айналдыра тұтылады. Шилер туырлықты
кереге көгінің жыртуынан қорғап, киіз ... сырт ... ... ... алуан түске боялған қой жүнін шиге орау арқылы жасайды.
Қазақ халқының ұлттық киімдері
Тақия – Шығыс халықтарына тән бас ... ... ... ... бас ... ... ... тігілуіне қарай әртүрлі болады.
Тақияны тіккенде бір түсті матадан (сәтен, ... ... т.б.) ... төрт сай ... ... ... ... етіп тігіледі. Ерлерге
арналған тақиның кестелісі де, кесетесізі де кездеседі. Жиегі қолмен немесе
машинамен сырылады. ... ... ... ... ... моншақ, асыл тастармен безендіріледі.
Сәукеле – қызды ұзатқанда ... бас ... ... қыз ... ... киіп бару үшін ... ... басылған ақ киізден
немесе арасына қыл салынып сырған матадан жасалып, ... ... ... атлас, шұға) қапталып, шетін құндыз, кәмшәт терісімен айналдыра
тігіледі.
Сәукеленің төбесіне, өн ... ... ... ... ... ... ... жіппен кестеленеді. Сәукеленің төбесіне жібектен желек тағылып,
оған үкі қадайды.
Тымақ – аңның немесе ... ... ... қыстық бас киім.
Тымақты ішік сияқты тігілген терісіне байланысты: түлкі тымақ, елтірі тымақ
деп аталады. Тымақ төрт ... биік ... ... ... ... ... екі құлағы және мойынды жауып тұратын артқы ...... бас ... ... ақ матадан немесе ақ жібектен
тігіледі. Ол басты, кеудені, иық пен арқаны жауып тұрады. ... ... бет ... көмкеріп кестелейді.
Бөрік – қазақтың ертеден келе жатқан бас ... ... ... бөрік
(жүн немесе мақта салып тігіледі), жаздық ... ... ... ... ... да, ер ... да киеді. Аңның терісімен немесе қымбат
матамен ... ... ... ... ... құндыз бөрік, кәмшәт бөрік,
түлкі бөрік деп атайды. Қыздар киетін ... ... төрт ... ... және үкі ... асыл тастармен көмкеріліп, күміс теңгелерден
салпыншақ тағылады. Қазақта әшекейлі, үкілі бөрікті сал-серілер де киген.
Етік – ... ... ... бертінде былғарыдан киген. Былғарыдан
тігілген етіктің қонышы ұзын болып келеді.
Былғары етік қара, ... ... ... ... ... ... ... түсті былғарыдан ою-өрнектеп тіктірген етік киген. Оны
«сапиян етік» деп атайды. Ал мырза сал-сері жігіттер қара ... ... етік ... әдет ... оны «саптама етік» деп атаған.
Мәсі – аяқ киімнің бір түрі. Оның етіктен айырмасы – өкшесі ... ... ... ... ерлер де, әйелдер де киеді. Мәсіні жұмсақ
былғарыдан немесе құрымнан тігеді.
Кебіс – ... ... ... арналып, былғарыдан тігілген аяқ киім.
Оның басын жұмсақ былғарыдан, табанын қатты ұлтаннан биік етіп ... ... ... ... етік – ... ... ... аяқ киімдерінің бірі. Оны ерлер
киеді, кең ... ... ... ... ... етікті қыста киетін
болғандықтан, оны сапалы былғарыдан тігеді, ішінен киіз байпақ киеді.
Байпақ – жылы аяқ ... ... ... ... ... ішінен
киіледі. Байпақтың қонышы етіктің қонышынан ұзын болады, тізені жауып ... Тізе ... ... ... басқа да матамен көмкеріледі.
Шапан – қазақ үшін өте сыйлы киім. Оны қалың матадан ... ... ... астарлап сырып тігеді. Шапандар әртүрлі тігіледі: сырмалы
шапан, қаптал шапан, қыз-келіншектерге арналған қималы шапан. ... ... ... де, балалар да киеді. Қазақ халқында сыйлы қонаққа ... ... әлі ... ... – аң ... ... мал ... матамен қапталып тігілетін
қыстық сырт киім. Ішік тон сияқты ұзын ... ... мол ... ... ... ... ... атауы болады: бұлғын
ішік, құндыз ішік, қасқыр ішік, түлкі ішік.
Тон – қойдың терісінен жүн жағы ... ... ... әрі ... ... өте ... ... түрі. Тон тігіп кию ежелгі қазақ салты
болған. Тонға мол жаға салынып, екі ... ... ұшы, ... ... ... ... көмкерілген.
Шекпен – қазақтың ұлттық сырт киімінің бір түрі. Ол ... ... ... тоқылып, көбінесе, шапанға ұқсас ... ... ... жүн ... ... ... тігілген түрі жеңіл пальто немесе
қаптал шапан орнына киіледі.
Қамзол – жеңсіз жеңіл ... Жас ... ... бір түсті едәуір
қалың матадан, жібектен, мақпалдан, атластан тігіледі. Қыздарға арналған
қамзолдың өңіріне ... ... ... ... ... етегі кең
болып келеді. Қазақ халқына кең тараған ұлттық киім.
Көйлек, жейде – әйелдердің киімі. Қос етек ... екі, үш ... ... Кең етекті көйлекке ештеңе қоспай тігеді. Тік етек пен кең
етек көйлекті әжелер, бүрмелі ... жас ... мен жас ... ... ... сай, жеңіне де қатпар түсіріледі.
Белбеу – киім сыртынан бел бууға ... бір ұшы ... ... м), қайыс немесе (2-3 м) шүберек. Шүберекте айылбас ... ... ... ... ... фонетикалық өзгеріске ұшыраған. Былғары
сыртына кейде алтын, күміс әшекей орнатылады.
Биялай – қолға киетін киім. ... қой ... ... ... ... тоқылады. Бармақтан басқа төрт саусағы біріктіріліп, кейде
қажетіне қарай сұқ саусағын ... та ... ... кей ... деп те ... Ол бес саусақты болады.
Баланы қырқынан шығару тойы.
Мақсаты: Балаларды құрбыларын сыйлап, үлкенге құрмет, ... ... ... Ұлттық әдет – ғұрып, салт – дәстүрлерімізді бойына
сіңіріп, имандылыққа тәрбиелеу.
Тәрбиеші:Баланың туғанына ... күн ... оны ... ... ... Дәстүрлі күні өткен соң халық санасындағы ескі
нанымнан ... ... ... ...... сейіледі. Ауылдағы үбірлі –
шүбірлі болған ардақты ана шақырылып, баланы ... ... ... Ал енді үлкен әже, ... ... ... баламыздың
қырқынан шығару рәсімін жасайық. Бұл кісі елге ... ... ... шаңырақтан келіп отыр. Балама осы кісінің ... ... ... Ал әжесі, іске кірісейік.
Әже: Рахмет, үлкенді сыйлап өскен халықпыз ғой, ... ... салт – ... ... керек – жарағы дайындалып алынған соң баланы ... ... ... ... ... үлкен кесеге құйылған жылы судан қырық
қасық суды баланың үстіне құйып ... ... ... бекісін!
Қырық қабырғаң жылдам қатсын!
Үлкен жігіт бол! Деген ... айта ... ... қарын шашын,
тырнағын алып, шүберекке түйіп, шешесіне береді. Иткөйлегін иттің
мойнына орап, балалар итті қуып ... ... кім қуып ... Мына кәмпитті бөліп жеңдер. Деп
балаларға кәмпит таратады.
Әже: Мына ... ... ... етіп тігіп, баланың киімінің иығына
байлап ... ... ... беріп, бала шомылдырған тегештің
түбіндегі күміс тиындарды, жүзік, сақиналарды, ... пен ... ... Ақ әже, ... ... ... ... тынышталып, жан сезімі
рахаттанды ғой.Лайым солай болсын! Мынау ... ... Деп ... ... ... ... анашың.
Аман болсын әкең де,
Өзің тәтті балдай бол,
Өніп - өсіп ... ... ... беріп баланы келіннің қолына ұстатады. Келін баланы
тербетіп, ... ... «Әй, әй ... Ал әже, той бастаңыз.
Әже:
Баста десең тойыңды мен ... ... ... мен ... біздерден өлең болса,
Өлең айту жағынан мен қашпаймын.
Ән: «Қоғалай»
Әже: Менің ... де ән, би ... жүр еді, кәне ... ... ...... әлди ақ бөпем,
Ақ бесікке жат бөпем,
Жылама бөпем, жылама
Жілік шағып берейін
2 – ... құсы ... ... ... атын байлаған.
Осы алтын ... ... ... ... ... сәні кіре ме? ... ойын
ұйымдастырайық.
Ойын: «Арқан тартыс»
Тәрбиеші: Ал ... ... ... екі бала бірігіп ... ... ... ... ... ... ... айтысайық
1 – бала.
Менің атым сұрасаң Қуанышпын
Малға кедей болсам да әнге ...... ... ... ... ... өмірдің қызығы ойнап күлген теңімен.
1 – ... аты қыз ... ... ... менімен түрің құрсын.
2 – бала.
Өлең айтсам қашанда, бүлкілдейді көмекей,
Өлең айтып ... қазы – ... ... «Батырлар»
Той рәсімі әр үй ... ... ... рет – ... ... жалғаса береді. Келгендер ақ тілектерін жаудырып көңілді
райда қоштасады.
Тұсау кесу ... ... ... ... салт – ... ... ... ұлттық салт – дәстүрге деген қызығушылығын арттыру мақсатында
өткізілген оқу іс - ... ... ... ... ... ... ... қақпа көрнекілікке алынып, көрсету, түсіндіру,
сұрақ-жауап әдіс – ... ... іс - ... ... ... оқу іс - ... ... ұлттық киімдері,
ұлттық салт – ... ... ... ... ... ... ... ал сендер жауап беріңдер
- Қазақтың ұлттық ойындарын ата?
- Ұлттық тағамдарды білесіңдер ... ... ... атап беріңдер?
Таңдандыру сәті: Алақай, алақай біздің үйде той ... ... ... ұсау кесу ... ... Онда ... ... дайындықпен бару керек. Ол үшін
сендер менің үш тапсырмамды ...... ... бас ... ата?
(Сәукеле, тақия, айыр қалпақ, ... ... ...... ... аяқ киімдерді ата?
(Саптама етік, мәсі, ... ... ... – тапсырма. Ұлтық ойындарды ата?
(Алтыбақан, ақ сүйек, арқан тартыс, ... ... хан ... ... Жарайсыңдар, балалар. Біз енді той болып жатқан
әжеміздің ... жету ... үш ... қақпадан өтуіміз керек.
1.Темір қақпаның тапсырмасы. «Қыз қуу» ойынын ойнау.
2.Күміс ... ... ... ... ... ... ... сөздерін айту.
3.Алтын қақпаның тапсырмасы. Зергерлік бұйымдарды ... ... ... Бәрекелді, бағанадан күткен қонақтарымыз келді. Бұл тойға
қандай дайындықпен ... Бұл ... ... ... ... ... ... дастарханым»
1 – бала.
Қазақ деген халықпыз,
Өзге ұлттай біздің ... ... мен ...... ... ... айтады надан деп.
3 – бала.
Бейбітшілік ізгі күн,
Бақытты болып өсеміз.
Ән ... біз ... ... басамыз.
4 – бала.
Ау, халайық, тыңдаңдар,
Босқа қарап тұрмаңдар.
Қуанышқа қосылып
Тұсау кесу тойын тойлаңдар.
Әже: Тойдың ... ... ... тұсау кесер рәсімін
«Әжелер» әнінен бастайық.
Ән: «Тамаша»
Әже: ... әй ... ... ғой ... ... кескенім,
Тоқшылық болсын дегенім.
Көк шөппен кескенім,
Көктей ... ... ... ... ... дегенім.
(Тұсау кесе отырып)
Қаз – қаз балам,қаз балам,
Тақымыңды жаз балам,
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды ... ... ... ... кескен соң)
Қаз – қаз балам,қаз балам,
Қадам бассаң мәз ... ... ... ... ... ... шашу шашылады.
Атаның батасы:
Құлындай құлдырап жүгірші,
Кәнекей өзіңді сына да.
Секірсең ешқашан сүрінбе,
Шыңдарға шыққанда ... ... ... де ... ... кез келді.
Балабақшаға барғанша әндетіп барайық.
Осындай ойын – ... бола ... – іші той ... тола ... гүл жайнаған жанатындай,
Тұсау кесу тойымыз бола берсін.
Қорытынды
Арттағы өсіп келе жатқан жас ... ... өз ... ... ... салт-дәстүрімізді құрметтеп, қастерлеп, рухани
зор байлығымызды бойымызға ана сүтіндей сіңіріп өсейік.
Өйткені ертең елімізді ел ететін, Отанын ... ... ер ... – жас ұрпақ сіздерсіздер.
“Халқыңның қандай екенін
Салтынан сынап біл” – деген жақсы халық даналығы бар.
Кімде-кім дәстүрсіз өмір ... ... бұл – оның ... бос ... ... ... ... Ғасырлар бойы даму барысында
жас алған қоғамның өмір сүру салтына айналған салт-сана, дәстүрден ... атам ... ... ... оралғысы келгендіктен басқа ештеңе
емес. Сондықтан да қазақ елінің келешегі де, өнеге салт да, ... ... де жас ... ... ... мен әрекетіне байланысты.
Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагері. Ол ... ... биік ... ... ... бір ... жеткен жоқ. Осы мол зор қазынаның түп-
төркіні сонау 6-8 ... ... ... ... ... жазбаларынан
басталады. Қазіргі Қазақстан территориясында жүргізілген археологиялық
қазбалар біздің ертедегі ата-бабаларымыздың тек мал ... ... ... ... ... жауынгер ғана емес, ақын, жыршы, шешен, сонымен ... ... ... зергерде болған екенін дәлелдеді.
Дәстүр ақпараттық қызмет ... ... ... ... ... ... ... сақталады, соның арқасында ғасырдан ғасырға
жетеді. Соған байланысты ... ... ... жаңа ... ... нормаларын қайтадан жасап қалыптастырып әуреленбейді, яғни
бұрыннан қалған жол-жосынды басшылыққа алады.
Дәстүрде жиналған ақпарлар арқылы ата-бабадан ... ... ... ие ... ... ... халқымыздың “Ата салған жол бар, ене
пішкен тон бар”, “Ата көрген – оқ жонар, ана көрген – тон ... ... ... ... жөн-жосық, әдеп-салттың басшылыққа алынуға
міндеттілігін білдіреді.
“Түбірлі ... ... түп ... келе ... ... ұстар” дейтін
мақалдардың бір әулеттен келесі әулетке ұмытылмай жетіп келе ... ... ... ... ... жалғастығын зор мұрат санайды. “Атадан ұл
туса – игі, ата жолын қуса ... ... ұлы ... ... ... ... да адам қиялынан ... ... ... тереңдеп отырады.Сондықтан бұған осы ... ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың озық ... ... ... нұр ... - ... әдебиеттер:
1. Алтынсарин Ы. «Бастауыш мектеп журналы». А; 2000 ... ... Ұ, ... Ж. ... А; 2002 ... Әлімқұлов Б, Әбдіраманов Е. «Күйеу келтір, қыз ұзат – тойыңды қыл».
А; 1994 жыл.
4. Жарықбаев Қ, Қалиев С. ... ... А; 1994 ... Ерсарыұлы Наурызбай. «Еңбекке баулу хрестоматиясы».А;2000 жыл.
6. Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. ... ... ... ... ... Б. ... А; 1998 жыл.
8. Асанова У. «Қазақ халқының айтыс өнері арқылы ... ... ... ... ... ... ... 1994 жыл.
9. Шашақова А. «Халық тәлім-тәрбие бастауы». Алматы, Рауан, ... ... Ә. ... тағылымы. Қазақтың халық педагогикасы және
тәрбиесі». Алматы, Қазақ университеті, 1992 жыл.
11. Қалиев С., Жарықбаев Қ. ... ... ... 1995 ... ... ... Алматы 1999 жыл.
13. Оразова А. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері, Пәниден бақиға дейін».
1995 ... Елік баев Н. ... ... ... 1991 ... ... А. ... тәлімгер». Алматы,1995 жыл.
16. “Педагогика” Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаев, университеттер оқушытеріне
арналған оқу құралы, Астана-1998 ... ... ... ... ... оқулық, “Фолиант” баспасы, Астана-2007 жыл.
18. .Ы.Алтынсарин. «Таңдамалы шығармалары».Алматы 1955 жыл.
19. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі Алматы 1994 жыл.
20. ... Қ. ... С. ... ... ... ... 1994 жыл.
21. В.А.Сухомлинский «Балаға жүрек жылуы»,Алматы 1976 ... ... ... 1990 ... Қ.Б.Жарықбаев,С.Қ.Қалиев,»Қазақстан тәлімдік ой-пікіріе
антологиясы»,Алматы 1995 жыл.
24. С.Қалиев ... ... ... 1995 ... М.Жұмабаев «Педагогика» Алматы 1992 жыл.
26. Б.С.Ақназаров «Сынып жетекшісі»,Алматы 1980 жыл.
27. Ж.Б.Қоянбаев,Р.М.Қоянбаев, ... 1999 ... ... М., ... А.» Қазақтың халық педагогикасы мен ұлттық
тәрбие түрлері». Ақиқат.1994 ... ... ... әдет ... ... мен жиындар
Маусымдық халық
тық мерекелер
Үйлену тойы
Бала тәрбиелеу дәстүрі
Жерлеу салты
Ырымдар мен нанымдар
Діни рәсімдер мен мейрамдар
Жалпы халықтық тойлар
Кәсіптік мейрамдар

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарының криминалогиялық жағдайы5 бет
Қиын оқушыларды болдырмаудың қазіргі жолдары10 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар( бесік )4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымы. бесік тәрбиесі6 бет
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Тәрбие түрлері және бесік тәрбиесі43 бет
Қазақ халқының бала тәрбиесі. Құрсақ және бесік тәрбиесі6 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь