Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері

Мазмұны


І.Кіріспе:
1.Қолөнер туралы

ІІ. Негізгі бөлім.
1.Қазақ халқының қолөнеріне сипаттама.
1.1. Тас және қола дәуір өнері, сақ, ғұн, өнерлері.
1.2.Қазақ халқының қлдөнер түрлері
1.3.Халқымыздың ағаш өңдеу өнері мен ағаш бұйымдарын жасау тәсілдері
2.Ағаштан оймыштау техникасында бесіктің жасалу барысы .
2.1.Мектеп үйірмесінде қолөнерін үйрету

ІІІ. Қорытынды.
Табиғатпен жақсы араласып, бар сұлулығын бойына сіңірген далалықтардың қолданбалы өнері де жақсы дамыған.
Халық шеберлерінің қолынан жасалған кез- келген бұйымның философиялық ойға құрылған мәні болған.Әрбір дүние халқымыздың ой- арманын белгі ретінде жұмбақтап отырған.Олардағы оюларды геометриялық мәнге бөліп сөйлете білген.Шеберлердің қолынан шыққан заттар алып жүруге және қолдануға өте ыңғайлы болған.
Оның көркемдігіне аса мән берген жәдігерлердің жасалу тәсілі еш халықта кездеспейтін ерекше өнер үрдісі болған.Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,тігу,тоқу,мүсіндеу,құрастыру,бейнелеу сияқты творчествалық өнер жиынтығын айтады.Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының талай ғасырлық тарихы бар.
Қазақ халқы өзінің күн көріс тіршілігіне қажетті үй- жай салуды, киім-кешек тігуді, азық – түлік өндіруді өзінің тұрмыстық кәсібі етіп, оларды күнбе- күнгі тіршілік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән- салтанатта құра білді.Бұдан біз халық творчествасының қандай түрі болса да, халық өмірімен сол халықтың қоғамдық тарихымен, күн көрісімен, кәсібімен тығыз байланысты екенін көреміз.
Халықтың қолзнеріне әдеп- ғұрып жабдықтарымен қатар, аң аулауға мал өсіруге және егіншілікке қажетті құрал - жабдықтарда кіреді.Киіз үйдің сүйегі, ағаш керует, кебеже, сандық жасап, кілем, сырмақ, жіп есіп және илеулі теріден қайыс, таспа тіліп өрім өріп қолдан әр алуан ыдыс- аяқ, асадал, бесік және т.б көптеген заттарды халық шеберлері өнерпаздар өз қолдарымен жасап, түрлі нақыштарымен әшекейлейтін болды.
Қолөнерінде көңілге қонымда мәнерлер мен ондаған қолданылған әдістер архитектурада кеңінен қолданылып келеді. Ертеден біздің заманымызға дейін сақталған мазарлар мен ескерткіштердегі, діни әр – түрлі құрылыстардың, қабырғалары мен мұнараларындағы сәнді ою- өрнектер, ағаштан қиюлап, тастан қашалып жасалған діңгектер – халық қолөнерінің тамаша туындылары.
Саз балшықтарды күйдіріп, ағашты майлап кептіру, шоқпаққа қу жасап, оны тұтанғыш ету, бейіт, қорған, мешіт және т.с.с салуда қолданылған балшықты қыл, жүн, шөп- шалам араластырып илеу тәсілдері
        
        Мазмұны
І.Кіріспе:
1.Қолөнер туралы
ІІ. Негізгі бөлім.
1.Қазақ халқының қолөнеріне сипаттама.
1.1. Тас және қола дәуір өнері, сақ, ғұн, өнерлері.
1.2.Қазақ халқының ... ... ағаш ... өнері мен ағаш бұйымдарын жасау тәсілдері
2.Ағаштан оймыштау техникасында бесіктің ... ... . ... ... ... ... ... жақсы араласып, бар сұлулығын бойына сіңірген далалықтардың қолданбалы өнері де жақсы дамыған.
Халық ... ... ... кез- ... ... ... ойға құрылған мәні болған.Әрбір дүние халқымыздың ой- арманын белгі ретінде ... ... ... ... ... ... ... білген.Шеберлердің қолынан шыққан заттар алып жүруге және қолдануға өте ... ... ... аса мән ... ... жасалу тәсілі еш халықта кездеспейтін ерекше өнер үрдісі болған.Қазақ халқының қолөнері деп ... ... жиі ... ... ... творчествалық өнер жиынтығын айтады.Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының талай ғасырлық тарихы бар.
Қазақ халқы өзінің күн ... ... ... үй- жай ... киім-кешек тігуді, азық - түлік өндіруді ... ... ... ... ... ... ... тіршілік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән- салтанатта құра ... біз ... ... ... түрі ... да, ... өмірімен сол халықтың қоғамдық тарихымен, күн көрісімен, ... ... ... ... ... қолзнеріне әдеп- ғұрып жабдықтарымен қатар, аң аулауға мал өсіруге және ... ... ... - ... ... үйдің сүйегі, ағаш керует, кебеже, сандық жасап, кілем, сырмақ, жіп есіп және ... ... ... ... тіліп өрім өріп қолдан әр алуан ыдыс- аяқ, асадал, бесік және т.б көптеген заттарды халық ... ... өз ... ... ... ... ... болды.
Қолөнерінде көңілге қонымда мәнерлер мен ондаған қолданылған әдістер архитектурада ... ... ... ... ... ... дейін сақталған мазарлар мен ескерткіштердегі, діни әр - түрлі құрылыстардың, ... мен ... ... ою- ... ... ... тастан қашалып жасалған діңгектер - халық қолөнерінің тамаша туындылары.
Саз балшықтарды күйдіріп, ағашты ... ... ... қу ... оны ... ету, ... қорған, мешіт және т.с.с салуда қолданылған балшықты қыл, жүн, шөп- ... ... илеу ... де ... - ақ ... ... ... , қоғам дамуы процесінен туған ... ... ... пен ... қажетті садақ пен жебе, айбалта мен ... ... мен ... ... ... құстың тұғыры мен томағасы, балдағы мен аяқ бауы сияқты ... ... да ... ... тұрмыс салтына, кәсібіне байланысты туғандағы сөзсіз.
Мал шаруашылығына қажетті желі шылбыр, ноқта, бұршақ, жүген, құрық, ... ... өре, ... кесен, қада, ер- тұрмандарды да халық даналығы ойлап тапты.Зергерлік, кеспешілік және оюшылық өнерді дамыты.Халық өнерпаздары құмнан, тастан, ... ... ... ... : мүйізден, сүйектен, мал мен аң терілерінен әшекейленген нақышты ... ... ... ... музика аспаптарын жасады.
Халықтың қолөнеріндегі мүліктердің бір тобы үй іші жабдықтары болса, екінші тобы- қайыс өру, қару - ... ... қону ... ... тас ... ... ою, ағаш ию, ... балқыту, металды өңдеп өрнектеу сияқты ауыр кәсіппен де шұғылданады.Сондықтан ... , деп ... ... ... ... ... ... пен мүйізден, металл мен ағаштан бұйымдар жасап, оны әсемдеу сияқты ауыр жұмысты еркектер ... ... ... жиек ... өрмек тоқу, ши өру, сырмақ сыру, ... ... шалу , тері киім тігу ... ... жұмысты әйелдер атқарады.
Тері илеу, киіз басу, ши тарту ... ... мен ... бірлесіп істеді.Бірақ еркектер киім пішу, үлгі жасау, арқан тарту жұмыстарының да шет ... ... ... және ХХ ... бас ... ... ... қолөнері ішінде киіз үйдің сүйегін, ағаш төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте тігу, ... тоқу киіз басу кең өріс ... ... ... ... ер - тұрман мен белдік, қыз- келіншектерге арнап ... ... ... сырға жасап оларды түрлі - ... ... ... өнері де өрістете түсті.Қазақ халқының деген мақалды да осы өнер молшылығынан туған ... деп дана ... ... ... ... жастар тәрбиесіне арқау болған халық қолөнері бұл күнде қоғамымыздың ортақ әлеуметтік қозғалысы болып отыр.Кешегі ата- баба мұралары ... ... ... ... ... қайта қауышып, жүректерден орын алуда.
Қазақ қолөнерінің тамаша туындыларын ... ... ... осы ... ... қайта ендіріп, өсіп келе жатқан жасөспірімнің қазақ халқының қолөнеріне қызығушылығын арттырып шеберлігін дамытуды біз ... ... ... ... ... керек.Балабақшадағы сурет , аппликация, мүсіндеу, түстану ... ... ою- ... ... ... ... ою - ... біршама жеңіл түрін меңгеріп, салыну жолдарының негізін алып шығады.
Мектеп ... ... ... сабағында оқушыларды бейнелеу өнерінің және сәндік қолданбалы өнердің ... ... ... ... ... ... ұлттық өнерді оқушыларға үйретуге көп көңіл бөлініп ... ... ... ... бағытында сабақ жүргізіліп келеді. Онда ... ... ... ... ... оларды өзіндік өзіндік өнеге үлгісін, бейнелеу ісін, орындаудың технологиясын, бұйымдарды көркем өңдеу ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірде тиімді пайдалана білу үшін оны тереңірек оқып үйреніп толық дәрежеде ... ... ... ... сыр ... келе ... ұлттық өнерімізді дамыту жолында құрылған арнайы мектептер бар.Онда ... ең ... ... ... ... ... отырып өнердің, ондағы қолөнердің шығу, даму, жолдарымен ... ... ... сондай - ақ жалпы білім беретін мектептерде, үйірме ... ... ... ... ... ... меңгерумен айналысады.Арнайы кластарда Қазақстанның бейнелеу өнері тарихы сабағы жүреді, онда қазақ халқының ... ... ... ... ... ... заттарды шеберлікпен пайдалана білген, ... ... ... орманды жерлер аз.Соған қарамастан өзен бойларында өсетін ағаштардан киіз үй ... ... ... заттарды аса шеберлікпен жасап, өз мұқтаждықтарына пайдалана ... ... ... ... ... қазақтар қуғын - сүргінге ұшырап жер аударылып, атылды.Көнеден келе жатқан мұралар, тарихи ескерткіштер ... ... ... 1933 жылы ... ... ... халқының басты байлығын ... ( ... ... қой, ... ... ... қолдан ашаршылық жасады.Соған қарамастан, қазақ халқының өнері өз ісін жоғалтпай, дамып ... жылы ... елі ... ... кейін тарихи мұраларды қалпына келтіріп, қайта жаңғарту қолға алына бастады. 1992 жылы ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың ұйымдастыруымен дүние жүзінің қазақтарының құрылтайына шақырылды.Шет мемлекеттерде жүрген қандастарымыз жүздеп, мыңдап өз ... жер ... ... ... ... осы ... оралған қандастарымыз сәндік қолданбалы өнердің ұмытылып бара жатқан түрлерін елімізге қайта алып келді.Мәселен, қамшы өру, тері өңдеу, қыз - ... ... ... ... тігу т.б ... қолөнердің түрлерін қайта жаңғырта бастады.Қазақ халқының қолөнері деп - халық тұрмысында жиі ... өру, ... ... ... құрастыру, бейнелеу сияқты шығармашылық өнер жиынтығын айтады. Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының ... ... ... ... ... ... ... тарихын арнайы мектептерде, жалпы білім беретін ... ... ... оқытып, үйретіп қана қоймай, оқушының ой жүйесін ұштай білсе, сезім жүйелерін ... ... ... ... әсемдікті сезініп, терең жетелесе ғана талап ... ... ... ... ... ... ... өрісі өте кең пән.Ол оқушының ой - ... ... ... ... ... ... молайтады, көркемдік мәні шексіз жалпы өнерден мағұлмат беріп, интернационалдық ... ... ... өнер ... жас ... ... үйрете отырып оларды адамгершілікке, имандылыққа баулып, эстетикалық тәрбие ... ... ... ... әр ... оқытып үйрету жақсы жолға ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездесіп жүрген оқушылардың өз қолымен жасаған түрлі ... ою ... ... ыдыс - ... ... ... келе ... қолөнердің бір түрі кесте тігу өнері де ... ... ... қолға алынып келеді.Кесте тігу өнері Қытай мемлекетінен V-VI ғасырда бастау алған.Қазақ ... ... тігу ... киімдердің әсем де көрікті ... ... , ... аяққап, құрақ жастықтарды тігу барысында яғни күнделікті тұрмыста қолданылатын бұйымдарды әсемдеу үшін ... ... ... ... бар: жай тігістер, бархыт тігісі, біз кесте, санап кестелеу, шынжыр кесте, терме ... ... ... тепшіп шалу түрі т.б деп ... ... ... ... ... тереңде жатыр.
Халық қолөнерін сөз еткенде, біз ою- өрнектер жайында айтпай кете алмаймыз.Қазақ халқының ою- ... ... ... , жан- ... ... және өсімдіктердің элементтерінен стилизацияланып алынады.Ою - өрнектің өнерде алынатын орны ... ... ... ... , әшекей бйымдарда, киімдерде, үй заттарында, ыдыс- аяқтарда, киіз, кілем, жастық, ... ... ... ақ ою- ... ... өте көп, мысалы қошқар мүйіз, түйе табан, көбелек, жұлдызша т.б
Сәндік қолданбалы өнер саласында аса ... орын ... ... ... ... шеберлерінсіз көркем туынды дүниеге келе қоймас.Осындай он саусағынан өнер тамған шеберлеріміз М.Зәуірбекова ... ... ... ... ... , ... (кестеші, гобеленшілер) ою- өрнек саласын ... ... ... ... ... көптеген шеберлеріміз бар.
Жас ұрпақтың бойына ... ... ... ... ... ... беру жолында қолөнер шеберлерімен кездесулер жасап, қала , ... ... ... ... ... бөлініп, біршама жағдай жасалуда.
Тәуелсіз ел болып, қолөнер түрлерін қолға алып одан әрі ... оның ... ... жас ұрпаққа үйретіп біздің басты міндетіміз болып табылады.Міне, сонда ғана біз бәсекелестікке қабілетті алдыңғы қатарлы елу ... ... ... ... ... ... ... және қола дәуір өнері, сақ,ғұн өнері)
1.1Оның тарихи болмысының құрамдас ... ... ... тамыры тереңде жатқандығын кең байтақ даламыздағы Андронов, беғазы,Дәндібай ... ... ... ... ... ... - ... Сібір және орталық Азия аумақтарын мекендеген ... ... ... Ал ... ... мәдениеті б.з.б ХІ-ІХ ғасырларға жатқызылады.
Қазақстанның ежелгі тайпалары мен халықтарының мәдениеті тас ғасыр кезеңіндегі үлкен аймақты қамтыған ... және ... ... ауқымды өзгерістер аясында қалыптасып дамыды.Тұтс алғанда тас ғасырда ... ... бойы ... ... ... сараптау,құлдраулар мен шарықтаулар, жетілдірулер мен кері ... ... ... , ... ... жағдайдың көрінісі ретінде, модель деген орасан зор адамзат лабороториясы ретінде обрызды түрде елестетуге ... ... ... ... мен ... ... ... бірнеше жағдайы байқалады.Сондай- ақ бұндай жерлерден қару- жарақ ... ... ... ... да ... ... салынған оюға толы, кейде арнау сөз жазылатын тігінен тұрған тас бағандар.Олар көбіне ұлутас немесе тастан ... ... ... үш ... ... ... жөн: тас ... қола дәуірі және темір дәуірі.Тас дәуірінде палеолит - бастапқы, мезолит- ортаңғы, неолит - ... ... ... ... ... шығу тегі ... тас дәуіріне саяды.Өйткені, соңғы палеолит дәуірінің ... - ақ ... ... ... ... алғаш рет онша айқын емес, бірақ символдық мағынасы біздің заманымызға дейінгі ... ... ... ... әр ... ... ... болады.Тас мүсіндерді скиф тарихының (б.з.б VI-III ғ.ғ ) барлық кезеңдерінде, тіпті б.д.д ІV ғ өнерінен антропоморфты сюжеттердің ... ... ... өзінде де кездестіруге болады.Бұл жәйт аталмыш дәуірдегі мүсіндер дара сипатқа ие болып, оларда әлем құрылымын түсіндірудің ... ... ... ... ... дерегі бойынша көркем шығармалардың дамуын екі бағытқа бөліп қарастыруға болады.Бірінші бағыт- мифологиялық сипат болса, екінші бағыт- ... ... ... ІV- ІІ ... ... даласын мекен еткен әр түрлі халықтардың ... ... ... ... ... болды.Бұл жөнінде (Алматы облысы), Балқаш өңіріндегі Шығыс Қазақстан және Қаратаудағы жартастарға қашап ... ... ... етеді. Мұны тастағы таңбалардан анық анғара аламыз.Қазақстанның кең байтақ даласынан табылған Андронов кезеңінің керамикасы б.д.д ІІ- мың жылдықтан ... ... ... сан ... мен ... пішіндер мен декор дамуының жоғарыда аталып өткен кезеңдерін басынан кешіре отырып, керамикалық бұйымдары қызметтік ... ... мен ... ... ... ... жиынтығын ұсынған формалды - пластикалық ... ... ... ... сақтап тұр.
Андронов кезеңіндегі керамика - ежелгі Қазақстан ... өте ... әрі ... ... ... тұрғындары - көркемөнер шеберлерінің ... ... ... және көркемдік принциптері мәдени феномен ретінде Қазақстан көркем мәдениетін дамытудың ары қарайғы ... ... ... ... қосымша жалғасын тапты.Андроновшылардың керамика саласына қосқан үлкен үлесі біздің ... ... және ... ... ... образы- пластикалық ерекшелігін қалыптастыруда қол жеткізген орасан зор жетістігі болып ... ... ... ... ... - ... мәдениеті болып табылады.Бұл мәдениетке Қарағанды маңындағы Дәндібай ауылы мен Балқаштың ... ... ... қойнауындағы қазбалар куә.Беғазы - Дәндібай мәдениеті тұсындағы адамдар өздері қолданатын заттар мен құралдарды ... ... және ... ... 6-мыңжылдықта адамзат керамикалық ыдыстарды жасауды ойлап ... ... ... саз ... ... нәтижесі мамандардың пікірінше, саз балшықтан істелген ыдыстар, тоқылған бұйымдарды, ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда жалпы сипаттағы бірнеше ой- пікірлерді айта кетуге болады.Ою- өрнекті функциясы жағынан ... ... : ... ... ... ... ыдыстармен, сүйектен жасалған бұйымдармен, астеологиялық үлгілермен салыстыра келе, бір қарағанда әр түрлі болып көрінетін заттарды біріктіретін ортақ ... ... ... ... ... ... аяқ ... әйелдердің ісі болды.Үй жұмысының барлығы, соның ішінде ыдыс- аяқ жасау, әйелдердің ... ... ... ... ... ... бір деңгейде табиғаттық негізгі сипаттарын, оның ішінде табиғаттың оның ... ... ... ... ... беретін палеолиттік, мезолиттік ою-өрнектің дәстүрлі спектерін қайталады.Біз жоғарыда айтқан үш ... ... ... тоқталып өтелік.
Көнетас дәуірі- Бүгінгі таңда Қазақстан жерінде көнетас ... ... үш ... ... ... ... (Қаратау, Жетісу,) Батыс Қазақстан (Маңғыстау, Мұғалжар) және орталық қазақстан (Солтүстік Балқаш, Сарыарқа)Қазақстанның палеолит дәуірінің ескерткіштері екі ... ... түрі ... ... ... ... ... түрі- ашық өнер бетінде жатқан ескерткіштерге жатады.Бұл дәуір ескерткіштері Қазақстанның Орталық және ... ... ... ... тас ... түрі ... олардың жергілікті ескерткіштері пайда болды.Мустье дәуіріне тән деп есептелетін тас құралдар ... ... және ... ... ... ... Мустье дәуіріне тән құралдар әр түрлі үшкір тастар.Оларды тасты өңдеу арқылы ... ... ... әдісімен екінші рет өңдеп өткірлеген. - дегеніміз тас ... ... ұсақ ... жасау арқылы өткірлеу.Мусте дәуірінде тағы бір көп пайдаланылған құрал - түрлі ... ... ... пішіні сопақша, үшбұрышты, ұзынша, төртбұрышты.
Қырғыштардың да жүзін ретушь ... ... ... ... ... де дөңгелек муклеустер, екі жақ бүйірі қырналған атпатас құралдар кездеседі.
Орталық ... ... ... кездесетін атпатас құралы орталық азияның көп жеріне тән.Қазақстан жерінде палиолит ... аз ... ... ... ... ізі ... Бұл тұрақ оңтүстік Қазақстандағы Тұрақтың ең бірінші қабатын зерттеушілер соңғы палиолитке жатқызады. Бұл ... ... ... ірі ... ... жүзі ... ... етіп шебер өңделген қырғыштар кездеседі.
Соңғы палиолиттің тағы бір ... ... ... ... ... тұрағы.Бұл жерде өте көп кездесетін құралдар қырғыштар, одан кейін жүзі түзу , кейде қайғытас түріндегі пышақтар.Орталық Қазақстан ... ... ... ... бірі Батпақ деп аталатын көне мекен.Оның мәдени қабаты жер бетінен 170 см ... ... ... ерекше ілінетін құралдардың бірі сопақша келген тасты өңдеу арқылы жасалған қырғыштар.
Ежелгі ... ірі - ірі үш ... ... : ... ... бұрынғы 2,6 млн жыл-700 мың жыл), ашель (бұдан ... 700 мың -150-120 мың жыл) және ... ... ... 150-120 мың 5-30 мың ... бөлінді.Ол кездің адамдары тастың қасиеттерін жақсы білген, өйткені оның оңай жарылатын шақпақтасты бәрінен де көбірек қолданбағаны, ал оған ... тас ... кей ... ... ... ... таңдау көбінесе құралдың қолданылатын мақсатына байланысты болды.Құралдардың ... ... ... ... ... ... , тескіштер және тағы басқа бөлініп шыққан.
Ауыр салмақты, тік бұрышты ұсақ шақпақтастар ең ежелгі еңбек ... ... ... елді ... ... ... жотасының оңтүстік - батыс беткейіндегі Арыстанды ... ең ... ... ... ... ... төрттік кезеңнің қалың конгломераты арасынан табылған деп ... бұл ... ... одан ... ... ... - ... соғатын қыры тым үлкен, ол тіпті ... ... ... ... ... ... үлкен шақпақтастар, дөңес нуклеустер де табылды;әлгі сынықтар солардан сындырылып алынған.Ашельдік Бөріқазған және ... ... ... назар аударуға лайық.Бұл тұрақтардағы құралдардың таралу шегі айқын және өңделген шақпақтас ... ... бір ... тыс ... сирек кездеседі.Бөріқазан мен Тәңірқазаннан табылған ежелгі палиолиттік саймандар төрт топқа: екі ... және бір ... ... ... ауыр тас сынықтар ; ірі ұра тастар- нуклеустер болып бөлінеді.Бірінші тобы көбірек кездеседі.Шапқы құралдардың ... - ... Азия мен ... ... ... кеніштерінен табылған дөрекі тас саймандардан елеулі айырмашылығы жоқ, олардың барлық жағдайда да малтатас ... ... ... айқын аңғарылады, тас құралдардың бір шеті өңделген, ... ... мол ... ... ... имек жүзі бар, ал ... жағы ... палтолитте адам тасты сындыру үшін басқа тасты ... ... ... ұрған.Мұндай техника немесе деп аталып кеткен, өйткені оған ... ... ... кездесетін кәдімгі малтатастар шикізат болған.Кейіннен шой балғалар пайда болып, олар жақсырақ нәтижелерге ... ... ... ... ... ... дөңгелек түрде болып, көп жерінде жемірілген және соғылған із қалған.Мысалы,
Х.А. Алпысбаевтың ... ... ... ... құралдары жоғарыда аталған тәсілмен өңделген.Құралдар ... үшін ... ... ... ... ... кезінде тастың екі жақ шетінен ... ... ... мол ... ... да, ... имек жүз ... кейіннен шапқы ретінде пайдалынған.Қаратау жотасының тас құралдарын зерттеудің нәтижелері мовиустың негізгі қағидаларына қайшы келеді, ол ... ... ... ... екі аймақ болғаны туралы болжам ұсынған еді.Олардың біріне мекендеушілеріне қолжан ... ... ... ғана тән ... Үндістан, Оңтүстік және Батыс Еуропа, Алдыңғы Азия ... ... ... ... - батыс Үндістан, Жоғарғы ... Ява, ... ... ... тас ... жасау техникасында екі және бір жағы өткір шапқы құралдар тән.Оңтүстік ... ... тас ... негізінде мынандай қортынды жасауға болады: > Оңтүстік Қазақстаннан табылған материалдардың Азия мен ... ... ... еңбек құралдарымен ұқсастығы және солармен баланатындығы төменгі палиолиттік мәдениет ... ... ... оларда өзгерістер мен дамудың бір жолмен ... ... ... ... ... береді.
Ашель уақытының ескерткіштері Орталық Қазақстанда да табылды.Мұнда құралдар қара және сұрғылт - ... ... ... ... ... тұрақтардың бірі - Сарыарқанның Солтүстік - Шығыс ... ... ... ... ... яғни ... екі жақ беті өңделіп жасалған құралдары, жануарлардың терісін өңдеуге және ... ... ... қырғыштарды, сондай - ақ көптеген неклеустерді - жоңқалар мен ... ... ... ... ... ... пайдаланылған ауыр тастарды атап өтуге болады.Орталық Қазақстандағы басқа да ... ... ... ... ... 150 ... ... орналасқан Жаман Айбат және Қарағанды облысының жезді ауданынан ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы арасында шапқы құралдар ерекше көзге түседі.60-70 ... ... ... ... Қазақстанның алғашқы заман тарихи проблемаларына және тас ... ... ... дамуына дәстүрлі емес көзқарастарының қалыптасуына көп жағынан анықтады.Зерттелген ескерткіштерді ... ... ... оның ... ... кездің архиологиялық қырларын бірегей түсінуге жетуіне мүмкіндік береді.Жалпы алғанда, оның ... сол ... ... ... ... ... жинақталған деректемелермен жақсы ұштасады.
Осы уақытқа қарай ... ... ... ой ... ... және ... ... қуаң аймақтағы палиолит ескерткіштерін анықтау өте маңызды ... ... ... ... ... адамдардың Семізбұғы, Бөріқазған, Шақпақата, Өнежек тұрақтары мен басқалары зор рөл атқарады.Мәселен ... : ... сары ... ... ... ... ... қалған архиологиялық қалдықтар алғашқы адамдардың өмірі туралы, ... тас ... ... ... ... ... ... береді.Бірақ мұндай ескерткіштер біршама қысқа ... ... ғана ... ... ... ... ұзақ уақыт аралығын қамтиды, сондықтан оларды ... ... тас ... ... дәстүрінің эвалюциясын қадағалауға болады.
Қазақстанның палиолиттік мәдениеті ... ... ... ... ... орындардың бірін алады.Бұл ауданда түрлі уақыттардағы тұрақтар, өнімі алынған ... ... ... өзен және көл ... ... ... шоқылардың ұшар басы мен беткейлеріне орналасқан.Ұсақ шоқылы Семізбұғы алқабы Жезқазған облысындағы Саяқ ... ... ... 60 ... ... ... ... өңірінің тек бір ғана аумағы -2500х300 м ұсақ шоқылы Семізбұғы мекенінен барлығы 1611 тас ... ... ... ... ... қара ... шақпақтас девон алевролиттер болған.Тас бұйымдары арасында никлеустер, клектон сынықтары, тісті құралдар, қырғыштар, ... ... ... мен ... ... ... Семізбұғы индустрия кешендерінің эволюциясын бағалай келіп, жетекші технологиясы левалла дәстүрі болп ... ... ... таңда Шығыс Қазақстан жеріндегі ең ежелгі ескерткіш Қозыбай тұрағы саналады.Бұл тұрақ ... ... ... ... ... ... ... өзеннінің жағасында орналасқан.Алғашқы адамның өнделген құралдар мен қара түсті шақпақтас жыныстарынан ... ... ... биік ... ... табылған.
Кейінгі кезең - мустельдік кезеңде тас өңдеудің жаңа техникасы ойлап ... ... ұсақ ... ... ... және Орталық Қазақстан жерінде ... ... көп ... Олардың бірі 1958 жылы Х.А.Алпысбаев тауып, кейіннен Ш.Ш.Уалиханов тың есімімен аталған көп қабаттфы тұрақ болып ... ... ... ... 6 ... ... анықталып, олардан тас бұйымдар, от жағылған орын мен ... ... ... ... асыл ... бұғы сияқты жануарлардың сүйектері табылды.Оның ... ... ... оң ... ... бетінен әр түрлі тереңдікте көлбей орналасқан.Әзірше бұл-Қазақстан жеріндегі тас бұйымдар мен ... да ... ... ... ... ... яғни оны ... уақытта қалай қалдырса, сол күйінде жатқан бірден- бір ... ... ... ... 2,30 ... 7,20 метрге дейін тереңдікте жатқандығында болып табылады.Х.А.Алпысбаевтың ... ... ... аңшылықтардың өмірі туралы жаңа мағұлматтар алу, еңбек ... ... ... ашу және ... ... ... адамдардың ұзақ уақыт бойы, іс - жүзінде мустьеден ... ... ... ... ... ... туралы тұжырым жасау мүмкін болды.
Мұнда құралдар дайындау үшін ... ... ... ашық ренді халцедон болған.Құралдар арасында пышақ тәрізді қалақтар, ... ... ... ... ... ... ... жылқының, бизонның, бұғы мен киіктің сүйектерінің ұсақ сынықтарынан тұрады.Аталған аң сүйегінің қалдықтары ландшафтың далалық ... ... ... ... ... ... споралы- тозаңдық талдау деректері де көрсетіледі.
Шымкент облысындағы Көшқорғандағы қазғандағы қызықты мәліметтер алынды.Мұнда артезин қайнар ... ... 1 ... ... жететін травертин орамы көмкерген ежелгі грифоны орналасқан.Орамның диаметрі 25 м.Грифонда палеозоологтар әр ... ... ... ... сүтқоректілердің төменгі төрттік фаунасының бай жиынтығын жинаған, ол деген атаумен ... ... ... ... көптеген тас сайман тапты, олар өте ерекше оған ... табу ... ақ ... пен ... сұр ... басым шикізат пайдаланған.
Құралдардың жетекші үлгісі көбінесе жай ... және тура ... ... ... ... ... ұшты сынықтар мен пышақтар да кездеседі.Алуан түрлі жануарлар- мүйізтұмсық, бизон, жылқы сүйектері мен тас ... мол ... ... ... суға келген кезінде бұлақ ... ... ... ... ... нәтижесі екенін дәлелдейді.
Ескерткіштердің бұған ұқсас индустриясын Көлбұлақ ... және ... ... ... ... ... Көшқорған кешенінің бірқатар белгілері жөнінен ... ... ... ... ... және Бильцинисглебен (Германия) тұрақтарымен жақындағы аңғарылды.Бұл орайда Вертешселештегі ... өмір ... ... 350-600 мың ... ... ... ... алыс шығыстан да ұштастырамыз.Мәселен: ... ... ... ... ... кешені.Мұның бәрін қосып алғанда, Көшқорғанды, сірә, плейстоценнің бас кезіндегі ... және ... ... ... ... буын ... деп ойлауға мәжбүр етеді.
1984 жылы Жезқазған облысының Ағадыр ... ... ... жаңа ... табылды.Бұлар - Өгізтау-1 және ... ... ... ... ... тас ... бұлақ жанындағы аласа төбенің баурайында жатыр.Шикізат материалдарының жақын және ... ... ... мекендеуіне себепші болған.Бір жағы және екі жағы қырланған балталар, қырғыштар, ойық қалақтар мен ... ... ... ... кварциттен дайындалған. Көптеген құралдар кейінгі кезеңдердің өзінде - ақ ... ... ... тас ... сынықтардың болуы көрсетеді.
Дөңгелек нуклеустермен ... ... ... ... ақ жиектері симметриялы пластиналардың және үш ... ... ... ... ... тас өңдеу техникасындағы ... ... ... ... ... талдау жасау тұрақтардың өмір ... ... ... ... ... ашель заманына да ... ... ... Қазақстанның Сарыташ шығанағы маңында орналасқан палиолиттік ескерткіштері ... ... ... ынта туғызады.Құрал Құмақапа ... ... ... үшін ... ... ... ... теңіздің құрғап қалған қабаттарынан мо кездесетін шақпақтас конкрециялары пайдаланылған.Тас ... ... ... ... ... А.Г.Медоев мынандай мәдениеттерді бөліп ... ... ... ... ... ... палиолит), Шақпақата-2 (эпипалеолит) және микролиттердің ... ... ... ... жиынтығының көпшілігі арасындағы протолеваллуалық үлгідегі нуклеустер, тік бұрыш түріндегі ... ... ... ... ... ... ірі әр салмақты үшкір тастар, ал құралдардан - ... ... ... сынық тастардан істелген бөлініп көрсетілген, кейбір бойтұмарлардың ... ... ... қайран қаларлықтай ұқсастығы бар.
Келесі мәдениет - ортаңғы Ашельге сәйкес ... ... ... тас ... мен ... аз ... ... теңіз жарқабақтарының жағалауындағы ежелгі биліктерде, сондай- ақ Түпқорған үстіртінің беткейлерінде ... ... ... ... енді ... мен ... көлемі кішірейгені байқалады.Ежелгі үлгідегі бифастар жоғалып, жаңа ... ... ... ... ... -2 мәдениетіне найзалардың өңделген тас ұштары мен екі жағы ... ... тән ... ... ... Кәспий теңізінің жағалауындағы жарқабақ алаңдарында орналасқан. ... ... жеті ... қамтитын Өнежек тобының тұрақтарын сипаттауға тоқталып өтейік.Тұрақтар бір - ... ... ... бірақ тас құралдарда бірқатар айырмашылық та ... ... әр ... ... ... ... және соңғы түрлері ұшырасады, сондықтан оларды хранологиялық жағынан айыру қиын. Тас бұйымдар арасынан ... ... ... , ... ұштары және көп мөлшерде, сынықтастар бөлек көрінеді.Сонғыларының ішінде ... ... ... ... да ... ... ұзындығы 30 см ге дейін жететін левуаллуа плаастиналарын алуға арналған ауыр тас ... да ... ... ... ... ... ... түрлі симметриялы пластналардың және аз мөлшерде болса да, жақсы өңделген құралдардың болуы тән.
Қазақстанның ежелгі ... ... даму ... Homo Sapiens ... сәйкес келетін замандастары болған.Қаратау мен Маңғыстаудың алғашқы мекендеушілері сол кезде - ақ, от жағып оны ... ... және ұсақ ... ... жиын терінмен шұғылданған.
Соңғы палиолит б.з.б 40-35 мыңжылдан бастап, 10 мыңжылмен ... жер ... ... ... ... ... ... қарай қоныстанған және нәсілдер топтардың қалыптасу уақыты.
Ақыл- ойлы адамның ... мен ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетінің одан әрі дамуы ... ... ... ... қозғалыс қоғамдық қатынастардың прогрестік дамуымен, рулық қауымның қалыптасу үрдісімен, адам ... ... ... ... тән ... ... ... рудың шығуымен тікелей ... ұйым ... ... ана ... және шеше ... ... ал ... қауымда үстем жағдайда боды деп топшаланады.Сонымен, аналық ру ... ... ... ... ... және ... ... шыққан тегі бір адамдардың экзогамиялық тобы ... ақ ... ... ... ... ... де ... үй шаруашылығының өзгешелігінеен , рудың өрбітуші ретіндегі әйелдің отбасындағы рөлінен туындады.Ежелгі адамдардың ... ... ру ... және ошақ иесі ... ... табынушылықтың пайда болу кездейсоқ емес.
Соңғы палиолит дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... кең ... негізіндехайуанның бейнесін- символын бағындыру арқылы оған өктемдік етуге ... деп сену ... ... құралы сол кезде пайда болған сол кездегі өнер болды деп ... ... ... әр ... ... ... ... бітім- тұрпатын , мүсінін жасап бейнелеу болды. Сүйектен ойып немесе жұмсақ ... ... әйел ... жердің құнарлығын , аналық қасиетті ... жаны ... ... ... ... ... о ... өмір туралы ұғымдар күрделі әдет - ... ... ... ... ... адамның денесіне қызыл жоса себілді, оның кеудесіне тесілген қабыршықтардан , ... ... ... ... алқа ... аяғына мамонттың аузынан жасалған білезік кигізілді, киіміне моншақ тізбесі тігілді.Өліктің қасына ... ... ... ... ... палиолиттік мәдениет ареалы Қазақстан аумағы үшін әрі де ... ... жоқ, ... бола ... да ... ала ... тұжырымдар санының аз ... ... ... ... ... кең ... деп ... мүмкіндік береді.Біздіңше, олардың саны аз болуы палеографиялық жағдайларға байланысты. Нақ сол ... күн ... , ... ... , мұның өзі адамның мекендеуіне қолайсыз жағдай туғызады.
Алдыңғы кезеңнің ескерткіштерімен салыстырғанда бұл ... ... аз ... атап өтеміз.Шығыс Қазақстанда Қанай,Свинчатка , ... ... және ... ... мәлім.
Пещера тұрағы Бұқтырманың оң ... ... ... ... шығыс жағындағы 30-35 см және басыс ... 60-170 см ... ... ... барысында палиолиттік бұйымдар табылды, олардың арасында айналдыра өңдеп жасалған қырыш, қайшы ... ... ... ... ... құрал, сынық ізді перамида түріндегі ... шой ... және қара ... пен ... ... жынысы өндірісінің қалдықтары бар.Барлық құралдардың бет жағы өңезденіп, әк реңді болыпкеледі, ... ... ... үңгір арыстаны және басқалар ... ... ... ... ... сипаты тұрақтың мерзімін жоғарғы палиолит деп ... ... ... ... қарағанда жоғарғы палиолитте тас құралдары ... ... ... ... ... және ағаш ... сына ... пайдалануға арналған жұқа ... ... ... соң бұл ... ... және ... ретінде пайдаланылған.Қыспа ретушь техникасы да кең қолданылды, ол жүзі жұқа ... ... , ... ... ... ... берді.
Ертедегі Шүлбі тұрағында 5000 тас бұйымдар арасында ... ... мен ... ... ... ... кескіштер, түйрегіштер, алуан түрлі нуклеустер мен ... ... ... Тас ... ... ... тастардан құралған, күл қабаты бар ошақтар табылды, ал ошақтардың ... ... ... ... диамерті шағын және дөңгелек түрдегі қара дақтар жатыр.Бұлар ... ... ... болған ағаш діңгектердің қалдықтары болуы ықтимал.Жердің қолайлы орналасуы, биік ... ... ... ... бәрі ... пана болған, ал жаз кезінде күйдірген күн мен жаңбырдан бас ... ол ... ... ... жай ... мұны қара ... мен ошақтар дәлелдейді.Мәдени тұрмыстық ... қоса адам ... ... онда адам тік ... сол бүйірінен ... басы ... ... өте ... ... ... ... жатыр, бірақ оның табылуының өзі назар ... ... ... құралдарды дайындауға пайдаланылған ... ... ... - ... ... ... және тау ... көрініп тұрғандай , тас ғасырының алдыңғы дәуірімен салыстырғанда, алуан ... тас ... және ... ... ... да ... мен ... тұрақтарынан да осыған ұқсас ... ... ... өзі олардың мерзімін 30-25 мың жыл деп белгілеуге мүмкіндік берді.
Қазақстан аумағында соңғы ... ... ... ... көп ... бірақ қолда бар материалдар ежелгі тас ... ... ... ... ... ... ақ қазақстан аумағының мекендеу үрдісінің үздіксіз жүргенін аңғаруға мүмкіндік ... ... - ... одан әрі ... тас ... дайындайтын жаңа техникасы пайда болған және олар ... ... ұсақ ... ... ... көне ... ауыр салмақты қырғыштар, үш бұрышты қалақшалар көп, олар ... ... ... ... алынған.Омыру техникасының жетілдірілуі соққы жасалатын беті жару ... тура ... ... ... етіп ... ала дайындалған призмалы нуклеустердің ... ... ... нәтижесінде омырылғаннан кейін нуклеус көп ... ... ... ... ... ... өмір жағдайларын сипаттау үшін Оңтүстік Қазақстандағы қаратау жотасы ауданында, ... ... ... ... ... өңірі мен Солтүстік Балқаш өңірінде табылған тас бұйымдар мейлінше толық ... ... ... ... ... ең бір үлкен жаңалығы садақ пен жебе оқтар көбіне ... тас пен ... ... қосымша ұштармен жабдықталды.Әдетте оқтың 1- ден 6 см ге ... ... ... тастың ұшы жиі кездеседі.
Мезолит дәуірінің тағы бір ... - ... ... дайындауда сынатасты пайдалану қолға алынды.
Палиолит ... ... ... ... сібір мен Алтайда микро құралдары пайда бола бастады.
Микролит дегеніміз- ұсақ тас ... ... ұсақ тас ... ... құралдар.Олар, әдетте басқа бір құралға сыналанып орнатылады.Мысалы: ағаш ... ... ... сына ... орнатып, пышақ жасаған немесе жебе таяғының ... ... ... ... жебе оғын , найза т.б құралдар жасалған.Мезолит дәуірінде сынатас техникасына негізделіп құрастырылған ... ... ... ... ... ... ... кезеңі осы кезге дейін аз ... ... ... ... ... алғашқы ақпарат 50- жылдарда ғана пайда болды.70-80 жылдардағы В.Ф.Зейбердің Есіл ... ... ... маңы мен ... ... ... ... жұмыстары ғана мезолит және оның далалық өңірдегі айрықша белгілері ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік берді.80- жылдардың аяғы мен 90 жылдардың басында Батыс және Оңтүстік Қазақстанда архиологиялық ... ... ... жаңа ... ашылды.
Палиолиттен мезолитке (грекше - орта деген сөзден шыққан) көшу климатындағы өзгерістермен ерекше ... ... бұл ... ... байланысты.Бұл кезде қазіргісіне жақын гидрографиялық желі орнығып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің ... ... ... ... ... ... ... тамақ табудың бұрынғы әдістерін ... ... ... ... ... етудің жаңа әдістерін жедел іздестіру қажеттігін туғызды.Мейлінше елеулі фауналық өзгерістер ... бір ... ... пен малшаруашылығы элемменттері пайда болып, басқаларында балық аулдау және ... ... ... ... ... мейлінше әр түрлі хронологиялық шеберлері мен оның ерекше ... ... ... ... ... ең қолайлысы мезолиттің б.з.б Х-VII ... бойы ... ... керек.Садақ пен жебенің кеңінен қолданылуын, еңбек құралдарын дайындауда сына ... ... ... орын ... ... ... ең жалпы ерекше белгілері деп санауға болады.Мәдени шаруашылық үлгілердің және ... ... ... ... сипатының аймақтық ерекшеліктері архиологиялық ... ... ... ... ... ... ... қарай далалық- орманды өңірдегі жабайы ... түр ... ... ... жылқы, қоян, сутышқан, құндыз, қасқыр, түлкі, аю,қабан,елік,бұлан,қарақұйрық,киік,бизон тур болды.Олардың арасында жануарлар ... саны ... ... ... ... дәуірінде қалыптасқан тобырлы түрде қамалап және ... ... ... ... ... тұрғындарының өмірінде аң аулаудың жеке әдістері ... ... ... ... ... палиолиттің өзінде- ақ жайғасқан жерлерінен аңды қамалап аулауға тиімді ... ... ... ... ... ... ғана ... халық санының ұлғаюына да байланысты: аң аулайтын жер таршылық ... ... бір ... ... сайын алыс ... ... ... Орал ... ... ... аударды.Мезолиттік тұрақтар осы кезге дейін палиолиттік орындар табылған ... ... ... бірге бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге ... ... ... ғана ... тұрақтар мәлім және солар ғана жақсы ... ал ... ... ... өзінде тіркелгені жүзден астам.Бұл тұрғындар санының кемігенін білдірмейді.Ежелгі ... өмір ... ... олар ... жиі ... аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі қоныс аударып отырды.Сондықтан ... күні ... тас ... тұрақтарын табуға байланысты қиындықтар туып ... олар ... бір ... ... ғана ... , ... ... материалдық қалдықтар қалмады деуге ... ... б.з.б VII ... ... қазіргісінен әлдеқайда жұмсақ болған жылы ... ұзақ ... жылы және ... ... жайлар салуды қажет етпеді, сондықтан аңшылар өз тұрақтарының ... оңай әрі тез ... ... ... ... ... Есіл ... Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2 тұрақтары табылды.Сәл оңтүстікте Атбасар ... - ... одан да ... , ... ... Шағалалы жағалауындағы Виноградовка-2 а,-12 тұрақтары мәлім.Торғай ойпаңы ауданында - ... ... ... ... және ... ... ... тұрақтар өзендер мен көлдердің жағасында орналасқан. ... ... ... үй құрылыстарының қалдықтары сақталмаған.Есіл өзені аңғарында көлемі 40-60 шаршы метр, ... ... ... ... ... жеңі, тікбұрышты құрылыстар боған деп жорамалдауға ғана болады.сонда- ақ ... ... ... ... ... ... орындарында шағын шұңқырлар ғана қалған.
Мезолит дәуірінің ең ... өнер ... - ... ... ... ол ... палиолитте мәлім болған, бірақ оның кең ... жеке аң ... ... ... ғана ... ... ... пен жебенің ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуында шын мәнінде ... еді. ... ... бұл ... ... ... ... түбірлі өзгерістерге жеткізді.Садақ пен жебе ... ... тез ... 10 000 жылдан астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа қару ... ... мен ... ... ... алыстан атуында ғана емес, сонымен қатар ату әдістерінің алуан ... ... та, ... та, жатып та атуға болатындығында еді.
Мезолитте ... ... ... техникасында да принципті өзгерістер болды: олардың ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... мәні мынада еді: заттың негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды.Олардың ... ... ... ... ... , ... ... 2-1 см пышақ сияқты тас ... ... ... ұш ... қара ... ... ... осындай қалақша бейімделген нұсқаның түпкі түрі ретінде кеңінен ... ... ... ... және ... ... ... сапқа бекітудің әр түрлі әдістері арқылы іс жүзінде кез- ... ... ... ... ... ... ... олардың жаппай таралғандары мыналар : жебелердің, шанышқылардың, найзалардың ұштары , тері ... ... ... әр ... ... ... ... пен ағашты өңдеуге, саңылау тесуге арналған сүргілер мен ... ... жебе ... ... арналған қырғылар.Тас сынықтарынан ... ... ... ... ... ... материалдық қалдықтар кешенінің Оңтүстік Орал, батыс Сібір, шығыс Кәспий маңы өңірі ... ... ... ... ... түріндегі және бейімделген нұсқаны қосымша өңдеу ... ... ... ғана атап ... ... ... ... Дачная тұрақтарындағы геометриялық нышандарда қыстырмалар жоқ.Сонымен бірге бұлардағы қыстырма қалақшалар тым ... ... ... микролиттер деп аталған.Бұл ерекшеліктер аумақтық та, хронологиялық та бола ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасу туралы мәселе адамның ,Арал- Кәспий суайрығын игеру тарихының өзара ... ... ... ... мен ... және Оңтүстік - Батыс үстірттің соларға жақын ескерткіштері ұшты- ... ... ... ... ұсақ оймалы және иілген қырғылармен ,ассиметриялы және сирек болса да симметриялы , кескіштермен, ... ... ... ... жебе ... ... ұшы қиғаш өткір бізімен , қалақшалармен қабаттары өңделген ұшы бар сынық тастармен сипатталады. ... ... ... ... табылған неолиттік ескерткіштер негізгі белгілері ... бір- ... ... бір ... ... ... жатады.
Неолит дәуірінде үңгір тұрғындары ... ... ... ... ... әдісін игерді.Олар көбінесе ыдыстардың жоғары жартысына тиісті қалыппен сызықшалар, ... ... ... ... ... тас, саз, ... өңдеу әдістері кең қолданылды.Қазіргі кезде ... ... ... ... дәуірі толық зерттелген.Бұл жерде б.д.д 6 мыңжылдықта шартты түрде деп ... ... ... ... ... ... ... жаруды, тегістеуді білген.Атбасарлықтарда тас өңдеу техникасы өте жақсы ... ... ою ... ... ... ие ... Яғни қатты заттарды сындыру үшін де пайдаланылған.
Неолиттік ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... ... ағашты ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... қазіргі кездегі пышақтар .Ежелгі шебер жұмыс жасаған кезде ... ... ... біз, ... және т.б ... ... ... ескерткіштердің коллекциясында призма формалы жайпақ тіліктер көп. Олардың сүйікті, ағашты ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... кезде пышақтар . Ежелгі шебер жұмыс жасаған кезде пышақтан басқа кескіш, біз, бұрғы және тағы басқа құралдарды пайдалана ... ... ... ... ... ... ... жағдайы бұл мәдениеттің Солтүстік Қазақстанда б.д.д. ІІІ мың ... ... ... өмір ... мүмкіндік жасады. Бұл кезде кейінгі тас ғасырдың тұрғындары жаңа тарихи кезеңдерге өтудің алғы шарттарын жасады.
Сүйек ою - ... ... ең көне әр ... ... қолтанбалы өнерінің дәстүрлі түрлерінің біріне жатады. Қазақстанның ... - ... ... ... ... ... және орта ... кең тараған материал - әртүрлі жануарлардың сүйегі. Шеберлер өздерінің шығармашылық ойын жеткізу үшін әлі күнге дейін сүйекті ... ... ... баласы әр түрлі жануарлардың сүйектерін өз тұрмыс - тіршіліктерінде өте ерте заманнан бастап пайдаланған. ... ... ... ... ... ... ... сүйектен жасалған бұйымдар тапқан. Бұлар әртүрлі еңбек құралдары, жебенің найзаның ұштары, өзгеше ... ... және тағы ... ... ... аумағынан әртүрлі кезеңдерде ежелгі дәуір мен орта ғасырларға жататын, кейде таза ... ... ал кей ... ... ... ... ... алуан түрлі бұйымдар тауып алған. Қостанай мен Торғай арасындағы көлдер мандарында Қарағандының шет жақтарында қазба жұмыстарын жүргізген кезде аргеологтар ... б.д.д 10 ... ... ... және ... ... инелерді тауып алған.
Дегенмен де, табылған ... ... ... ... ... ... ... ыдыстардың жасалған материалдарына сипатына қарай Қазақстанның неолиттік мәдениетін ғалымдар бірнеше аймақтық топтарға бөліп көрсетеді. Олар Солтүстік Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... Қазақстанның Солтүстігі Жезқазған өнірі Шығыс Қазақстан топтары бірақ көп өлкелерде неолит ... ... ... ... оларды ашу зерттеу сендердің болашақ ұрпақтың міндеті деп ... ... ... ... келе ... ... мәдениетінің бастауы көне заманда саналы адамды қалыптастыруға әсер етті деп түйін жасаймыз.
Полеолит - неолит аралығында ... ... ... ... ... және ойлау деңгейі жағынан біршама жақындығы байқалады және олардың дүниетанымын материалдық белгісі анықталады. Екінші ... сол ... ... дәстүрлі әлеуметтік және рухани маңыздылық беруді жетілдіру құралы ретінде қарастыруға болады. Дәл осы рухани салада қалыптасқан шаруашылық аспектілерімен ... емес ... ... сақталып қалды.
Шебер мүсін жасағанда уақыттың әмірі жүрмейтін негізі өзгермейтін ... ... ... және оларды эпикалық қаһармандырылған кейіпкерлерге ұқсату үшін жалпылау мен стализациялау әдістері қолданды. Тас ... ... мен қару ... ... ... ... ... әдісімен берілген. Осыдан барып көлемді мүсін рельфпен өрнек жасаумен, оймалаумен, шартты сызықтар және тағы ... ... ... Орта ... мүсіншілердің кең қолданылған әдісі адам бейнесіндегі ең негізгі бейнелерді баса көрсету және ... ... бір ... ... ... ... жәнеде бұл жағдайда нақты адам бейнесі сезіну керек болған. Ағаш бұйымдар әр түрлі ... ... ... Фигуралары тіліктердің оюлы безендірулерімен толықтырылған.
Қазақтың шеберлері өрнек сияқты ойылған ... ... ... заттарды, жиһаздарды, ыдыс - аяқ, ат - әбзелдерінің кейбір бөліктерін музыкалық аспаптардың кейбір түрлерін және тағы ... ... ... әртүрлі геометриялық фигуралар тәрізді сан ... ... ойып ... ... ... ... және т.б ... сандық асадал, киіз үй есігі ... ... жағы осы ... сан ... ... ... ... затттың жиектері дөңгелек пластикалармен әшекейленген. Қошқар мүйіз сияқты ойып жасалған сүйек пластиналар ... ... көп ... ... мен кейінгі ортағасырдың ... - ... ... сақталып қалған бұйымдарына қарап, сүйек ою - ... ... ... ... кең ... ... өте келе, көркем шығармашылықтың жетілген түрі ретінде бөлініп ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде егіншілік дамыды.Оған кейбір тұрақтардан жүзі өткір тас ... ... ... ... ... сабы ағаштан не сүйектен болған, ал жүзі өткірленген тас ... ... ... ... монументтік мүсін өнері орта ғасырлардағы ескерткіштердің ең мол түрінің ... ... ... ... ... шеберлерінің көптеген буындары жасаған орта ғасырдың мүсіндік ескерткіштері ... ... ... ... ... ... мүсіндері оның бір ... ... ... аса оқшауланған пластикалық ... ... ... ... ... тас ... ерекшелігі олардың нақты өмірге ұқсау бағытында емес, ... ... ... ... үнемді, тұйық, өздерінің көпқабатты символикасы ... ... ... ... тас ... аяқ өте ... ... байқауымызша осы арқылы орта ғасырлық ... ... ... ... ... тас ... ... берген.
Қазақстанның монументтік мүсін өнерінің ежелгі түркі платикасы сияқты қалыптасқан ... ... бет ... типтері, поза мен киім ... ... ... ... ... ... ... оның негізгі ерекшеліктерінің бірі- болуы бет пішін кейде ... ... ... ... ... таң қалдырады, дегенмен ... ... өте ... ... ... басы шамамен б.з.д. VII мыңжылдықтың екінші жартысымен VI мыңжылдықтың басына ... ... тас ... ... ... кез болды.еңбек құралдарын өңдеу барған сайын мамандандырылды.Қыспа ретушь ... ... ... тас ... тегістеу , бұрғылау, арамен кесу сияқты жаңа технологиялық ... ... ... дәнүккіштер , келілер, келсаптар, жасала ... ... ... ... да ... ... - білезіктер алқалар жасалды.
Неолит дәуірінің аса маңызды ... ... ... ... ... ... терін мен аң аулаудың орнына келген өндіруші ... ... ... мал ... мен егіншіліктің тууы болып табылды.Шаруашылықтың жаңа түрлері шығуының ... ... ... үшін ... зор ... болды, адамның еңбек саласының ... ... ... ... оның ... ... өзгертті.Адамның экономикалық қызыметінің одан ... ... ... ... ... ... едәуір дәрежеде осы екі шаруашылықтың даму, жетілу тарихи ... ... ... ... адамдардың қолы жеткен өндіргіш күштер дамуының деңгейі ... да ... - ... ... ... ... ... ежелгі тұрғындарына кен кәсібінің ... ... ... ісі, тоқымашылық дамыды.
Әлеуметтік жағынан алғанда неолит дәуірі рулық қауым дәуірі ... ... ... және өндіріс құрал жабдықтарына ортақ меншік ... ... ... ... өзі ... ... ... неғұрлым жоғары дамыған уақыты болды: тайпалар немесе ... ... ... ... туысқандық байланысына қарай және шаруашылығының біртекті сипатына қарай біріккен бірнеше (саны азы- ... ... ... ... ... ... аумағында 600- ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім.Неолиттік тұрақтар ... ... ... ... ... ... ... тұрақ деп төрт түрге ... ... ... ... ақ ... ... тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерде адамның тұрақты ... ұзақ ... ... ... ... ... ... - саймандар- пышақ тәрізді құралдар және ... ... ... аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлыим көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарында өзендер аз ... ... ... көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда ... ... шөл ... ... ... бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі - ашық үлгідегі тұрақтар.Барлық ... ... ... жасалған тас құралдар- жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар , пышақтар , ... ... бір ... ... үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды.Шикізаттың алуан ... ... оны ... әр ... ... ... дамытып, жетілдіруге себепкер болды.Қазақстанның неолиттік ескерткіштері ... ... топ ... бұл ... ... ... бір- ... жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал.Дала неолиттік Ежелгі ... ... ... ... ұсақ кезеңдерімен салыстырған кезде мезолит ... ... бұл ... ... ... ... тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрыннан да ... ... есте ... ... ... ... хронологиялық шеңбері б.з.б VI-IV мыңжылдықтың орта шені ... ... Азия үшін б.з.б VIII-VI ... ... ... негіздері нақ сонда қалыптасады.Әдебиетте алғашқы тайпалар ... ... ... деп ... өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... ... қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу ... ... ... от жағу ... ... ... ... зор экономиалық революция ... ... өз ... ... оған ... ... ... беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және ... ... ... ... ... ... және ежелгі шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкөністердің, ... ... ... ... ... ... үй ... барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал ... ... ... ... қолға үйретілді, бұл оқиғаны ... ... бірі деп ... және оның ... деп ... ... далалық аймақтың неолиттік қоғамның шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де болса ... жоқ- ... ... ... ... ... көзі аң және ... аулау болды.Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы ... ... ... ... ... ... әбден жеткілікті болса керек.Жерорта теңізінің ... ... және ... ... аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, ... ... мен жиын ... қоса ... ... ... өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені қоғамның ... ... ... сол ... ... мүмкіндіктерінен асып кеткен еді.
Сөйтіп неолитте ежелгі қазақстан ... ... ... ... әлі ... ... жоқ.табиғи орта өлке тұрғындарына қиыншылықтарды ... ... ... ... жағдай жасайды.Қазақстан аумағы қарама - қарсы табиғи аймақтарды қамтымады және табиғи ... ... ал ... ... ... материалдық мәдениет қалыптасады.Сондықтан Қазақстан неолиті үшін бөлінетін азық- түлік архиолгиялық ... ... ... жоқ және ... ... ... өте ... орайда картада өзінше бір архиологиялық ... ... ... ... ... орындарды белгілеуге болады.Әдетте тұрақтар адамдардың тіршілігін қамтамасыз ететін ... ... - ... және құс аулайтын, жануарлар су ... ... ... (Есіл, Тобыл, Торғай,Терісаққан, Обаған, өзендері мен тайыз дала ... ... ... ) жағаларына орналасқан.сондай- ақ ... ... ... ... ... үшін ... тас ... жеткілікті болуына байланысты ... ... ... ... түрі ... оның ... және яшмалы түрлері болып қала береді.Солтүстік ... және ... ... ... ... ... ... зертеушілердің нәтижесінде солтүстік қазақстан аумағынан жақса құжатталған, салмақты материал алынды.300- ден астам тұрақтың материалдарына ... ... ... есіл ... мен ... ... ... неолиттік мәдениетін бөліп көрсетті. Мейлінше ортақ ... ... бұл ... ... және Оңтүстік Орал неолитіне ... ... ... ... ... ... ... облысындағы Түлкібас ауданының ... ... ... ... 1,5 ... ... өзі аттас өзеннің оң ... ... өзі өзен ... 7 м ... ... ... ені 20-25 метр, биіктігі 2-16 м жуық.Үңгір екі залдан тұрады: ... ... -20 м және ... ... ... мәдени тұрмыстық қалдықтардың мол жиынтығы (тастан, сүйектен жасалған бұйымдар, қыш, ... ... т.б) ... ... , ... ойық қалақшалар, бұрғылар, жиектері мұқалған қалақшалар, жүздері ретушьпен өңделген және ... ... ... ... нуклеустер, шот- балталар, келсаптар, қырғыш пышақтар және ... ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде сүйек бұйымдар- көзі бар инелер, біз, ... ... ... және т.б ... Қараүңгірліктер : құлан, аю, бұғы, елік, қабан, жылқы, қасқыр, сиыр, кекілік, қырғауыл, тасбақа сияқты жануарларды аулаған.Мұны ... ... ... ... ... жас ... б.з.б 5000 жыл.
Батыс Қазақстанда неолитің бұрын кельтеминарлық- батыс қазақстандық нұсқасы бөліп көрсетіліп ... ... ... ... ... ... IV ... аяғы - II мыңжылдықтың басы деп ... және ... мен орта ... ... ... ... ... көлемі орташа қалақшалармен шағын қалақшалар , қалақшалардың сынықтары мен ... ... ... түріндегі биімделген нұсқалармен сипатталады.Атырау облысында табылған неолиттік тұрақтарды: ... ... ... ... ... ... Сарықамыс,Шаянды тұрақтарымен басқаларын мысалға келтіруге болады.Көптеген бұйымдар арасында жүздері ретушьпен ... де ... де бар ... ... қалақшалар, сынық тастар мен қырғыштар, ... ... екі ... ... ... ... бүйірлері ойыққұрал, анкоштар, нуклеус түріндегі сынық тастармен призма түріндегі нуклеустер бөліп көрсетілген.Керамика ... ... ... жоқ, тек ... ғана ... жасалған сызықтары бар, олардан төмен қарай тура ... тік ... ... және ... ... және ұсақ ... фрагменттерінің болуы тән.Тас саймандар жоғары аталған ... ... ... тас ... мен ... ... жөніндегі тұжырымдарды жинақтай ... ... және ... алу ... жөнінен оларды: жиегіндегі, біржағындағы, екі жақты ретушь жөнінен ... сырт жағы ... және бір не екі жағы ... немесе тік ұшы бар қалақшалар, ұшты қалақтар, ойықты сынық ... мен ... ... кең таралған деуге болады.Соңғылары сүргі ... ... ... ... жағынан қараүңгір үңгірінің тас бұйымдарымен және ... ... ... ... ... ... ... б.з.б VI-V мыңжылдықтар шегінде белгіленетін, ойықты және төлес мәдениеттерінің тұрақтары ... ... ... ... ... ... (Шебір-7) мен Орталық Маңғыстаудың Түйесу (Сенек-1,4,5,8) құмдарында табылған ойықты ... ... өте ... ... ... ... санының кемуі, ассиметрия ұзынша проперциялы ұш ... ірі ... ұшы ... ... ... ұшты және ... жарым траперциялардың пайда болуы ... ... ... ... ... саналады.
Керамика аз табылған.Бұлар қолдан жасалған ыдыстардың сынықтары. Олардың қабырғалары ... ... ... ... бүгілген және кеуде кескіні аздап ішке қарай тартылған болып келеді.Жалпақ түпті керамика ... да ... ... жағы ... ... ... геометриялық өрнектермен безендірілген.Құмыралар ... ... ... құм ... ... ойықты мәдениетін ұстанушылардың аң аулаумен және жиын ... ... ... Олар ... ... ... пен ... өңдеуді кейіннен қолданған, ал теңіз тұздары мен қазып алынатын ... ... ... ... кезбе аңшылар болған деп жорамалдау керек. ... ... ... ... ... және Шығыс Каспий маңы өңірінде ... ... ... 600 шақырымға созыла орналасқан.Маңғыстау мен үстіртің табиғаты мал ландшафты алғашқы адам үшін ... ... ... ... ... ... ... шешуші ықпал жасаған.Орта Азияның қос өзен аралығындағы неолиттік тұрақтар ... ... ... ... дала және шөлейт аймақтарды бұқа, ... ... ... дала қойы және ... ... ... Құлан , киік, қарақұйрық жақын кезге дейін Маңғыстау мен ... ... ... аң ... ... ... күзгі- көктемгі кездерде меридиан бағытында әлденеше ... ... өріс ... ... өрісінің шеткі нүктелері оңтүстікте Красноводск, Қарабұғазкөл және Оңтүстік үстірт, солтүстігінде Бозащы ... мен Жем ... деп ... жабайы жануарлар үйірлерінің ізімен неолитік аңшылар да ... ... ... ... ерек.
Маңғыстау тұрғындарының әлдебір бөлігінің маусымдық орын ауыстыруы мен оның ... ... ... ... ... әсер ... 5 ... Маңғыстауда төлес мәдениетінің тұрақтары ... ... ... ... Маңғыстау тұрақтары әзірше көп емес.Олар Орталық Маңғыстаудың сауысқан және Түйесу құмдарынан табылды
Төлес ... ... ... аз ... өте ерекше.Шақпақтас индустриясы, әсіресе маңғыстау нұсқасында алғанда, өзінің ... ... ... ... ... ... ... оның қалыптасу барысында алуан қырлы болғанын көрсетеді.Төлес ... оның ... ... ... ... ... ... ыдыстар мен олардың сынықтарының негізі көпшілігі бірыңғай , түрі мен өрнектері стандартты- ... ... ... кескіні нашар, түбі онша жалпақ емес жалпайтып иілген, және ... ... ... ... ... ... техникамен орындалған, өрнек көлденең салынған, компазициясы - тәрізді.Ыдысты ... ... үшін ... ... өсімдік қоспасы пайдаланылғанын атап өткен жөн.Ыдыстардың қабығы қалың және ... беті ... ... тұрағын сипаттайды.Қара бояумен шаншып өрнек салу техникасының шығуы осы аймақпен ... ... ... ... Орла-Орта Азия,Солтүстік және Шығыс Каспий неолитіне тән геометриялық фигуралар ... ... жай ... ... ... ... Еділ бойы мен оңтүстік Оралдың орманды- даласының неолиті мен энолитін және ... - Кама ... ... ... ... ... ... негізінде оларды таратушылардың шаруашылықты жүргізу ерекшеліктері жатыр.Ең алдымен б.з.б V ... орта ... ... ... ... ... бір нұсқасы ретінде болып шыққан.Бұған тұрғындарды экономиканың белгілі бір ... ... ... ... - ... ... асер еткен.Тұрақты су көздері жоқ Маңғыстау түбегінің ішкі кеңістігі мен Үстірт өңірі тек аң ... ... ғана ... ... ал ... жануарлардың едәуір бөлігінің аууы бұл ... ... да ... ... ... ... етті.Бүгінгі таңда ашылған төлес мәдениетінің тұрақтары ... киік пен ... ... ... бағыттарында сәйкес келеді.Бұлардың кезбе аңшылар ... ... ... да ... ... ... ... өзі олардың мәдениетін қалыптастырған элементтердің осындай алуан түрлі болуына әкеп ... ... ... ... ... ... аралығында маусымға қарай орын ауыстыруы қола дәуірі малшыларының маусымдық көшу ... ... ... басқа бір бөлігі Каспий теңізінің жағалауында тұрған.Балық аулау көшіп- қону, үнемі көшіп ... ... ... ... үшін ... ... ... қамтамасыз етілген жоқ.Тұрақтар үшін жағалау ... ... ... ... ... ... ... алынған.Аң аулау қосымша сипатта болды.Балықшылардың отырықшы тұрмыс салты ұзақ уақыт тұратын тұрғын жайлар салуға ... ... аз ... ... ... ... тұрақтануына себепші болды.
Бұл факті ... ... ... ... ... жерден табылған Қосқұдық -1 тұрағынан өте айқын аңғарылды.Ол қазіргі теңіз жағалауынан 1 шақырым ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 35 сантиметрге дейін жететін ... ... ... онда тас ... - ... бағаналы үлгідегі үлкен құрылыс үлгісінің қалдықтары орналасқан.Салыну ... ол ... 16х14м ... ... қабырғалары жергілікті ұлу тастардан қаланған.Мәдениет қабатының шақпақ және жай тастардан жасалған көптеген бұйымдар,мәнерлеп жапсырылған ... ... ... қабыршықтары мен солардан жасалған әшекейлердің сынықтары табылды.
Қосқұдық-1 тұрағының ... көп ... ... ... ... өте көне үлгілері- ассиметриялық траперциялармен үшбұрыштар, орташа және ретушьталған кешкіштер, қырғыштардың көп мөлшері шеті ... ... ... ... шеттері сындырылып ретушьталған сынық тастар мен қалақшалар сақталған.Бұйымдардың жаңа түолері де ... ... ... ... ... ұсақ ... және көп мөлшердегі ұсақ бұрғылар.Табылған моншақтар мен олардың ... ... ... ... ... ... жақ ... бұрғылардан көмегімен әсемдік заттар дайындау әдісін меңгергендігін дәлелдейді.Олар сол кезде -ақ жіп иіре ... ... ... жасалған ұршықбастар табылды.Жебелердің ұштары, сақпан салу үшін әктастан дайындалған лақтырылатын тастар мен ауды батырып тұратын тастар ... ... ... ... ... ... керамикасының бір бөлігінде төменгі неолиттің өрнекті техникасы мен компазициясының элементтері бар ойықты дәстүрі сақталады.Ауыр салмақты гүл ... ... ... ... және ... ... қосылған жаңа өңірдегі ыдыстардың сынықтары ерекше көзге ... ... ... ... ... Еділ ... ... мәдениетінің материалдарында ғана кездеседі.Бұл мәдениеттің ескерткіштері Маңғыстаудада табылды.Олар шебр үлгісі болып бөлінген.Маңғыстау ... ... жаңа ... - ... көшу ... ... керамикасының негізінде Қосқұдық тұрағының мерзімі б.з.б. 5 ... аяғы -4 ... ... ... деп белгіленеді.Табылған бірқатар олжалар Қосқұдықтардың кйбір нанымдарымен ... ... ... ... ... береді.Тұрғын жайға жерден ересек жастағы ер адамның қабірі ашылды. Ол бүгілген күйінде сол жақ бүйірімен ... ... ... бар ... дөңгелек шұңқырға желінген.Шұңқырға тас қаланып, ол алғашқы кезінде ... ... ... ... адаммен бірге көмілген зат табылған ... ... оның үй салу ... ... ... ... ... ғұрыптық жерлеу екенін көрсететін шақпақтас бұйымдар кездестірілді.
Бүгінде Қосқұдық -1 тұрағының ... ... ең ... ... ... ... тұрағының тұрғындары су құдіретіне табынғанын растайтын мәліметтер ... ... ... ... науа ... , бес ... жылан бейнесі және жаңбыр суын жинайтын шұңқыр табылды.
Ертіс өңіріндегі неолиттік заманға жататын олжалар ... ... ... ... ... ... Белокаменск ауылынан, 2-2,5 шақырым жерден табылды. Қазып алынған материал жиынтығы нуклеустерден , жебелердің ... ... ... ... ... , микролиттерден және өндіріс қалдықтарынан тұрады.Нуклеустер- призма түрінде сындырылған, бейнесіз ,көлемі шағын. ... ... ... ... шеті ... ... ұшты ... болып табылды.Кейбіреулерінде бүйір жағы ретурьштаған. Қырғыштар ірі, ... ... де ... ... ... екі ... қырланған ,көлемі шағын.Жебе ұштарының бейімделген ... да ... ... ... мұқалған, екі немесе бір жағы қырланған және ... ... ... ... ... ... - негізінен алғанда яшма, халцедон ... ... ... ... шоғырланған жер- Ақмола облысының Атбасар ... ... ... ... ... : далалық өңірдегі Есіл өзенінің аңғары (Есіл даласы) мен қазақтың ұсақ шоқалы ... ... - ... ... ... б.з.б VII ... аяғы VI мыңжылдықтың басында Арал өңірінің немесе Шығыс ... маңы ... ... ... ... ... мезолит тайпаларының материалдық негізінде қалыптасты.200 - ге жуық тұрақтар ... , ... 20 ... ... ... да бірегей.Ол қалақша қалыптасқан жасалған бұйымдар мен екі жағын өңдеу әдісімен сынық тастардан ... ... ... ... ... ... жебелердің ұштары көп.Бұл кезде ірі қырғыштар мен ... , шой ... , ... ... ... ... екі үлгі ... шикізатының алғашқы өңделгенін дәлелдейді.Шақпақтастар ... ... ... ... ... болып , шикізат алғашқы өңдеуден өткізілген.
Тельман -1 тұрағында сол кездің өзінде - ақ жұмыр ... мен ... одан әрі ... ... ... құралдарын дайындауға жарамды қалақшалар мен тас сынақтары түріндегі ... ... ... ... 1-5 л ... жарты жұмыртқа түрінде болған.Оның сырты тарақ сияқты қалыппен безендірілген. Остеологиялық қалдықтар да ... ... ал ... ортанғы неолит тұрақтарында ғана жылқының , ірі қараның сүйектері ... ... тым аз ... болатын олардың жабайы немесе үй жануарларына сенімді түрде жатқызуға мүмкіндк бермейді.Бірақ фауна ... нақ осы ... б.з.б 3 ... ... ... ... ... шаруашылық элемменттері қалыптасқан деуге мүмкіндік береді.Біздің қолымызда сол ... ... мен ... бірте- бірте жерлеу ескерткіш осы уақытқа шейін жоқ.Бірақ кейбір тұрақтардың шет ... ... 1 ... жуық және ... 1,5 ... ... ... шұңқырлар табылды.Олардың қабаты жатыр.Бл өлгендерді өртеу ғұрпының осы шұңқырларда жасалған қалдығы болуы да ... Оның ... ... , қола ... , бұл ... ... ... дәстүрін кездестіреміз.
Бұл аймақтағы кейінгі Ботай мәдениетімен айқын байланыс осы кезге ... ... ... аталғандай б.з.б IV мыңылдықтың аяғына қарай қалақша индустриясының төмендеп, ... тас ... ... ғана ... ... ауданындағы шектес аумақта маханжар мәдениетін терсек ауыстырған ... де ... ... ... ... ... ... бізге белгілі көпшілігі Торғай ойпатының түбінде жатыр.Олардың ішінде бірнешеуінде ғана ... ... ... зерттелген , олар : Маханжар, Тұздыкөл-2, Дүзбай -1-4, Сор -, Бестамақ, Амангелді, Тобылда әзірше Алқау- тұрағы ғана мәлім. ... ... ... : ... ... ... ... кең учаскілерінде, олар күрт тартлатын жерлерінде орналасқан. Жайылмалардың ені жалпақ келетін ... ... ... ... мұндай сулар балыққажәне құстарға бай.Олар ертеден де соныменерекшеленген болуы ықтимал.
Бүгінде белгілі тұрақтардың бәрінде мәдениет қабаты құм ... ... ... ... және ... ... жойылыпкетеді.Тек біреуінде Дүзбай -1 ескерткішінде ғана әлдебір құрылыстардың ... табу ... ... ... , ... ... ... жерге жарты метрдей қазылған ... ... ... ... ыдысы ерекше : керамикалық жұқа ыдыс қолдан жасалған және ұзынша пропорцияда болған.Әдетте қылта ... ... түбі ... тәрізді, кейде быдырлы болып келеді. Өрнек ыдыстарының әлі кеуіп үлгірмеген сыртына ... ... ... ... немесе тігінен салынғаниректер, сызылған параллельдер және басқа да элементтер кейде ... ... ... ... ... ... ... кезде Тобыл өңірінің ежелгі тұрғындары қалақша ... ... ... ... ... Әдетте олар тұрақтарда барлық олжалардың жартысын құрайды деуге болады.Бірақ сол ... ... ақ ... үшін ... көздерден алынатын шикізатты пайдалануды жөн көреді.
1.Қола дәуіріндегі қазақстан тайпалары.
Дәуірдің ерекшеліктер.Неолит дәуірінде - ақ байқала ... ... ... ... ІІ ... малшылық- егіншілік экономикасы мен жоғары дамыған металлургияның ... ... ... ... көшу ... ... бүкіл жағдайды түбірімен өзгертті. Қоныстарын жиі өзгертетін, жігерлі, пысық, малшы тайпалар ұлан - ... және ... ... ... бұлардың қалыптасуында едәуір рөл атқарды.Қару енді жабайы хайуандарды үшін ғана емес, ... ... ... арасындағы қақтығыстарда да жиі пайдаланатын болды.Қару жасау бірте- бірте металл өңдеудің дербес саласына айналды.
Архиологиялық ... ... ... ... ... ... ... егінші тайпаларының мәдени ортақтығы жақсы мәлім.Барлық жергілікті өзгешеліктеріне қарамастан, ұлан- байтақ аумаққа тараған бұл ... ... ... ... ала- ... ... ... біркелкілікті ауыстырғанын көрсетті.
Қола дәуіріндегі қоғамның ілгері басуы екі факторға ... ... жаңа ... ... ... ... ... жолмен игерілуі болды.
Алғашқы экономиканың қайта құрылуына бәрінен бұрын табиғи климаттық өзгерістер себепші болды.Мәселен, қола дәуірінде ұзаққа созылған ... ... ... ... климаттың жылылық пен қуаншылыққа қарай бірте - бірте өзгеруінің мың ... ... ... ... ... ксеротермиялық минимум дәуірі басталды.Қуаңшылық дәуірінде өзендердің суы тартылды, жайылмадағы алаңқайлар ... ... ... ... су ... ... , ... келгенде солтүстік жарты шардағы құрлықтардың жалпы ылғалдығы азайды.
Егер Қазақстанның солтүстік ... ... мен ... Сібірдің орман және тайгалы аймақтарының тайпалы энолит пен алдыңғы қола дәуірінде ... және ... ... бір - біріне көп ұқсас болса ,кейін климат өзгергенде бұл ұқсастық ... ... ... ... ... сияқты , бұл аудандарда да малшылық- егіншілік шаруашылық өндірістеп , мал шаруашылығы басым ... ... ... ... ... - ... ... дейін бұл аймақта тұрғындарына тән емес ... мал ... ... ... кең таралуын және ... ... ... ... ... күшеюін, сірә нақ сол табиғи климаттық құбылыстармен түсіндіруге болады.
Тұрғындардың қоғамдық ... мен ... - ... қатынастарында елеулі өзгерістер болды.
Қола дәуіріндегі экономиканың басты- басты екі бағыты болып табылатын мал шаруашылығы мен ... тез ... ... ... ... еңбек мамандарының күшеюіне, қоғамдық өмірдегі ірі ... ... ... ... ... ... кеңейді, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі өсті.
Андронов мәдениеті.Қола дәуірінде Сібірдің , Жайық өңірінің Қазақстанның және Орта ... ... ... ... тегі ... және тарихи тағдырының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді.Бұл тайпалар өзінше бір үлгідегі ... ... ... ... табылған жері Ачинск маңындағы Андроново селосының ... ... бұл ... ... шартты түрде деп аталды.
Андронов мәдени- тарихи ... ... ... Қазақстан аумағында болды.Батыс аудандардың ... ... қима ... туысқан тайпаларының ықпалына үнемі түсіп және өз тарапынан оларға тікелей ... ... ... ... андроновтық тұрғындардың басым көпшілігі отырықшылық өмір сүргенін ... ... кең ... ... бар ... ... ... отбасылардың үйлері үлкен жертөрелер болды.Олардың жанынан әр түрлі шаруашылық жайлар мал ... ... ... ... ... мал бағу кәсібі едәуір басым малшылық- егіншілік шаруашылығының кешкенді сипаты тән ... ... ... металлдан жасалған еңбек құралдары, қарулар және сәндік заттар : ... бар , ... ... ... ... ойығы бар пышақтар, балға - шоттар , найзалар мен жебелердің өзгеше ұштары , ... ... ... және ... ... көп таралды.
Андроновтық тұрғындарды басқа тайпалардан айыратын мәдениеттің ең басты этнографиялық ... ... ... , ... өрнегі бар балшық ыдыстардың өзінше бір жиынтығы , ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі тас қоршаулар түрінде зираттар тұрғызды, олар тікбұрышталып, дөңгелектей, сопақшалық қоршалатын болды.Кейде әсіресе Орал өңірінде ... ... ... үйілді.
Ыдыстар қолдан жапсырылып жасалды. Мұның алдыңғы уақытта ыдыстардың түбі шығыңқы домаланып келетін болса , ол енді ... ... ... ... тәрізді немесе тегіс қалыппен түсірілген күрделі геометриялық өрнектермен сәнделді.өндіріс техникасының дамығандығы және қола ... мен ... ... ... ... ... деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді.
Андронов мәдениетінің қалай шыққаны - пікірсайыс туғызып келе жатқан проблема.Бұл проблеманы шешудің қиындығына ... ... ... пен ... дәуірлеріндегі ескерткіштердің жеткіліксіз зерттелуі себепкер болып отыр.
Тарих ғылымында бірнеше болжам бар.
Зерттеушілердің көпшілігі Андронов мәдениеті неолит пен ... ... ... ... ... ... және орал сыртқы мен батыс сібірдің іргелес аудандарының мәдениет жағынан , әрі шыққан тегі жағынан туыс ... ... ... негізінде құрылған деп есептейді.Сол кездің өзінде - ақ мал өсіру, қарапайым егіншілік және кен кәсібінің ... ... ... ... мал бағу мен ... ... егін салудың одан әрі дамуы ... ... үй ... шығуына, металургияның дамуына жеткізеді.Ұлан- ғайыр далалық аймақта осы материалдық ... ... ... ... ... ... бір ... болуы Андронов мәдениетінің өзіне тән ерекшеліктерінің қалыптасуына , қоғамның әлеуметтік уклаттарының ... ... ... ... ... кезеңдерге бөліп топтастыруды бастаған С.А Тепоухов болды.әсіресе М.П.Грязновтың сіңірген еңбегі зор.Ол 30 жылдарда-ақ Андронов мәдениетінің тарихи құбылыс ... ... ... берді және далалық қола дәуірінің хронологиялық үш кезеңін :алдыңы, ... және ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлу проблемасын Ә.Х.Марғұлан, К.А.Ақышев, С.С.Черников А.М.Оразбаевтар айналысты. ... ... мен ... ... ... қолға үйретуге көшу адам қоғамының дамуының заңды кезеңі ... ... және ... ... жануарлар аңшылық сәтсіз болған күнде,әсіресе қыс кезінде , тамақ қорының болуын қамтамасыз етті.Жабайы жануарларды ... ... ... ... дәуірінде басталды. Солтүстік Арал өңіріндегі, Қазақстанның батыс, орталық және шығыс аудандарындағы неолиттік тұрақтарда жабайы ... ... мен ... ... үйретілген сиырдың , жылқының , қойдың ешкінің де ... ... ... кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген ... саны ... ... ... ... ... мал шаруашылығның уақыты болды.
Дамыған қола дәуірінде жылқы ... кең ... күш ... ... және салт ... жүру үшін ... ... Айдаболдағы, Тастыбұлақтағы қоныстардан табылған сүйектен жасалған жұмсақ ауыздықтардың айшықтары дәлелдейдіЖылқыны ... ... ... даладағы және биік таудағы жайылымдардағы игеру мүмкіншілігін молайтты.
Аюлы-2 ... ... ... ... ... ... ... қонысында да түйенің кейбір сүйектері табылды.
Ежелгі замандағы мал шаруашылығы экстенсивті шаруашылық болды. Жайылымдарды игеріп, көлемін кеңейту, төзімді, тебінге ... ... қар ... ... шөп ... ... және ұзақ жер ... қабілетті) жылкы, қой сияқты мал түрлерін өсіріп, ... ... ... ... Қола ... соңғы кезеңінде Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі саласына айналды және көшпелі мал шаруашылығына ... ... ие ... ол кезде Қазақстанның кең-байтак аумағындағы халыктың бәрі ... ... ... осы жаңа ... көше коймаған болу керек. Мәселен, соңғы қола дәуіріндегі ... ... ... ... ... Қазакстандағы (Алексеевка) және Солтүстік Қазакстандағы (Явленко-1) коныстарда малдың дені әлі де ірі қара ... ... өзі ... ... ... ... бұл ... мекендеушілердің көшіп-конуы аз болғандығын көрсетеді.
Өнімді мал шаруашылығына көшу ілгері баскан құбылыс ... Жаңа ... ... өндіріс кұрал-жабдығы ретінде бақташы тайпаларға мал материалдық игіліктер өндіруде көп артыкшылыктар ... ... ... коры ... ... жаңа түрлері (ірімшік, сүзбе) пайда болды, үй кәсібі (теріден, жүннен бұйым жасау) ұлғайды.
Қазакстан аумағында мал шаруашылығымен қатар ... ... ... егіншілік дами бастады. Қола дәуіріндегі тайпалардың шаруашылығында мал шаруашылығы мен егіншілік бірін-бірі толықтырып, өзара байланысты болды. Мәселен, Усть-Нарым қонысында (Шығыс ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Ол уакыттағы адам кездейсоқ, ұсақ егістен өзендердің жайылмаларындағы шағын алқаптарға тұрақты егін ... ... қола ... ... ... және бұғы ... жасалған теселер табылды. Жер қопсытатын таяқтармен және ... ... ... тас ... ... ... ... жерді жақсырақ қопсытуға болатын еді. Тастан астық үгетін құралдар да: астық ... ... ... келілер, келсаптар пайдаланылған болса керек, ал соңғы қола дәуірінде бітімі әр түрлі қола және мыс ... қола ... ... (Шағалалы қонысы). Олар, сондай-ақ мал үшін қысқа пішен дайындауда, қамыс дайындауда қолданылған ... ... ... ... ... ... ... eгic те біраз өсті. Негізінде бидай, қарабидай, тары егілді. Дәнді дакылдардың бұл түрлерінің бәрі қоныстарда салынған үйлер мен ... ... ... ... ... сипаты жағынан қарапайым болып қала берді және мал өсірумен салыстырғанда көмекші рөл атқарды, бірақ ол ... ... ... ... көзі болды.
Мұнан басқа кейбір қоныстардың шаруашылық ұраларын толтырған қабатыңда тұз құстарының -- қаз бен сұр ... ... ... шортанның, бекіренің сүйектері мен қабыршақтары табылды. Балық аумен ауланған: мұны табылған қыш және тас батырғылардан ... ... ... қола дәуірінде аң және балық аулау өзінің бұрынғы маңызынан айырылады. Жабайы жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... қоян, түлкі) сүйектерінің үлесі алдыңғы қола дәуірінің қоңыстарында 3,6%, соңғы қола дәуірінде Шығыс Қазақстанның қоныстарында 4 пайызға дейін ... ал ... ... ... 1 ... ... (Алексеевка) болады.
Қазакстан аумағында тараған аудандардың бәрінде қола дәуірі мәдениетінің даму сатыларын сипаттайтын материал шаруашылық тұрпатының өзгергенін көрсетеді: қола ... ... үй ... мал ... ... мал бағуға, одан кейін көшпелі мал шаруашылығына көшті. Нақ осы ... ... ... өзгерістерді туғызды, дегенмен бұл өзгерістер барлық жерде бірдей болған жоқ. Географиялық және ... ... ... бір аудандарда әуелі жабайы хайуандарды қолға үйрету басталды, ал екінші бір аудандарда әуелі қарапайым кетпендік егіншілік ... ... ... ... мыс ... ... мен ... жасаудың, кең кәсібінін және металл өндеудің сондай-ақ мал шаруашылығы мен аң аулаудың егіншілік пен үй кәсібінің ежелгі тарихын ... ... ... ... ... және ... қола кезендері ескерткіштерінің кезендерге бөлінуі мен хронологиясын нақтылай түсуге мүмкіндік берген жаңа деректемелер мәлім болды. Кең ісі, ... Қола ... адам ... ... ... дамуында мал шаруашылығымен және егіншілікпен катар әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті ұқсату аса маңызды рөл ... ... ... ... және ... бай ... бар екендігі ежелгі уакыттан белгілі болатын. Көптеген көне кең орындары -- мыс (Жезқазған, Зыряновск, Қаршыға, ... ... ... ... ... ... ... Қалба және Нарым жоталары), алтын (Степ - няк, Қазаншұнкыр, Балажал, Ақжал, Дайбай, Майкапшағай, Ақабек) кен ... бұл ... ... ... орталыктарының бірі болғаның көрсетеді.
Геологиялық зерттеулер ежелгі заманда тоттанған мыс рудаларын ... ... ... зор ... ... ... Ең жұпыны есептің өзі Жезқазған өңірінде балқытылған мыстың көлемі шамамен 100 мың тонна болғанын көрсетеді. Успенск мыс ... 200 мың ... руда ... ал ... кен ... ... ... 48 мын тонна мыс рудасы қазылып алынған. Ежелгі заманда касситерит шығарылған кеніштерінің барлық зерттелген орындары ... ... ... ... ... 130 тонна қалайы өндірілген. Кені қазылып алынған орындардың аумағы мен шығарылған руданың көлемі мыс, ... және ... ... талай ғасырлар бойы пайдаланылып келгенін көрсетеді.
Мысы мен қалайысы мол, тотықтанған руда ғана ... ... ... өндірілді. Өндірудің түрі мен әдісі рудалы қабаттың орналасу
жағдайына ... ... ... алу ... тек ... ... бойымен жүргізілді, ал бос топырақ қозғалмай қала берді. Қопсыма рудалар ... ... ... кварциттерден жасалған тоқпақшалармен, балталармен карапайым арқылы өндірілді. Қайлалауға келмейтін тығыз рудаларға отпен уату әдісі ... ... ... ... ... алдындағы қуысқа от жағылды, ал тас әбден қызған ... оған су ... ... ... тас ... қайламен уатылып, ағаш күрекпен тері қапқа салынды, сөйтіп сыртқа шығарылды.
Отпен ... ... ... де ... оның ізі Жезқазған маңында сақталған (Орталық Қазақстан). Ежелгі руда ... ірі ... ... ... ... ... ... содан кейін кварциттік балғамен соқкылап, асты үңгіленген руданы түсірген. Терең қазылғанда төбесі ... ... үшін әр ... ... ... ... ... ағаш тіреуіштер қолданылған. Алайда шахталар талай рет құлап, руда қазушыларды басып қалып отырған. Үңгімелерде табылған адам қаңқалары және ... ... ... толы ... ... тері ... осыны көрсетеді.
Жер бетінде кен орнынан сыртқары жерде, әдетте ... су ... ... немесе су жинау үшін арнайы қазылған орда руда тас балғамен және руда уатқышпен ... ... ... ... Су ... ... үшін - оны ... рет кен-тастан айырып алу үшін қажет болды. Әбден уатылған руда ағаш күрекпен немесе ірі жануардың жауырынымен ... ... тері ... ... қоныстағы корытатын жерге тасылды. Күрек ретінде пайдаланылған жануарлар сүйектері Милықұдык, Соркұдык, Кресто (Орталык Қазакстан) ежелгі кен ... ... олар ... ... ... ... жасыл тоты басқан.
Руда өңдіріліп, уатылған жерлерде металдан, тастан, сүйектен жасалған көптеген кен құралдары - төрт қырлы қола ... ... тас ... -ауыр қайлалар, балға шоттар, балғалар, сыналар, руданы ... ... ... ... ағаш құралдардан - марал мүйізінен жасалған балғалар, киік ... ... ... руданы қапқа салатын жануар жауырындары, ағаш күректер табылды. Руда тікелей қоныста немесе қонысқа жақын жерде ... ... үшін ... ... қорыту пештері салынды; бұлардың іздері Милықұдықта, Жезқазғанда, Шүлбі өзенінің Ертіске құяр жерінде, Қанай ауылының маңында табылды. Қанай ауылының қонысы ... ... ... көмір араласқан көп мыс күлі жиналды. Руданы балқыту үшін ағаш көмірі, флюс ... ... жоса ... Мыс ... күлі ... ... ... кесек-кесек рудалар, шлактар, мыс құймалары Былқылдақ-1, Бұғылы-1 қорымдарында, Бескөл-1, Алексеевка, Трушниково, ... ... ... ... рудасы мен қалайы рудасы жеке-жеке балқытылды, ал кейінірек, ... бір ... ... ... ... мөлшерде қалайы қосылды. Мұны Г.Н. Щерба Саясу учаскесінің төменгі жағынан тапқан металлы қалайының домалақ кесектері бар құймалар дәлелдейді. Қола ... ... ... және ... талдау ежелгі металлургтердің қара дүрсін технологиясымен әр ... ... ... мен ... ... қалауынша қосқанын көрсетеді. Олар қорытпада қалайының үлесі көбірек болса, металдың катты, бірақ омырылғыш болатынын, ал оның ... ... ... ... ... ... ... жұмсақ және иілгіш болаты - ның білген. ... ... ... ... үшін 5 пайызға 9 пайызға дейін, тескіш ... үшін және ... ... кейбір түрлері үшін 9 пайыздан 12 пайыздан дейін жэне одан да көп ... ... ... ... ... да ... пайызы көп болады. Ал орақтарда калайының пайызы аз ... ... ... ... ... ... жұқа жүзі ... келеді және тез істен шығып қалады.
Құйма шеберханаларының қалдықтары Мало-Красноярка, Алексеевское, Новоникольское-1, Петровка-2 қоныстарынан табылды. Бұларда ... әр ... тас және ... ... ... шаруашылыққа және тұрмысқа қажетті құралдардың ... - ... мен ... ... қанжарлар мен пышақтар, найзалар мен жебелердің ұштары құйылды.
Сәндік заттар көбінесе ... ... ойып ... ... ... Олар ... тағуға арналған дөңгелек, қыспа өрнекті ілгектер, тізбектер, білезіктер, моншақтар, өңіржиектер және тағы ... ... ... Қазақстан аумағында мекендеген тайпалардың зергерлік өнерінің тамаша бұйымдары - алтынмен апталған қола ... ... ... әр ... ... ... тәрізді түйреуіштер, ромб тәрізді тармақты және сопакша ілгектер. Сол уакыттың өзінде-ак ... ... ... ... ала ... одан моншақ, тізбек жасаған.
Қазакстан аумағында қола дәуіріндегі руда өндіру ісінің кеңінен жүргізілуі шикізат жөніндегі өз ... ... ғана ... ... ... ... ... құйма күйінде және бұйым түрінде тайпалар арасындағы айырбас үшін ... да ... ... жер ... ... мыс ... ... сондай-ақ олардың қола дәуірінде кеңінен пайдалануы нәтижесінде тас құралдар мен қарулардың көбінің орнына қола құралдар мен қарулар пайдаланылатын ... Кен ... тас ... рөлі ... сыналар, қайла - лар,
т. б.) сақталды, ... ... да қола ... ... қолданыла бастады. Енді тас негізінен кейінгі тарихи замандарда да тастан жасалған астық түйгіш, тоқпақша, келі, келсап, үккіш, жүкше, ... ... ... ... мен ... жасауға пайдаланылды.
Металлдан, тастан жасалған құралдармен қатар тұрмыста сүйек заттар да қолданылды. Оларды жасау үшін ірі малдардың жіліктері, қабырғалары, жауырындары пайдаланылды. ... ... ... ... қайнатылып, жұмсартылды, бұдан кейін майы жок, иілгіш, жұмсарған ... оңай ... ... ... кепкен соң өзіне тән қатты, берік қалпына қайта келетін болды.
Сүйектен мынадай алуан түрлі бұйымдар жасалды: пышақтар, жебелердің ұштары, ... ... ... өрнек салатын тарақ тәрізді тегіс қалыптар; терінің майын сылу және ... ... ... алу үшін ... ... ... ... жақ сүйегінен жасалған тегістегіштер мен лөкет пышақтар; жылқының немесе сиырдың жіліншік және ... ... ... ... ... ... сүйек моншақтар мен тізбектер, түймелер; бұлан мен бұғының мүйізінен кетпендер жасалатын болды. ... ... мен үй ... ... және қабыршақтардан алқа-тұмаршалар жасалды.
Әр түрлі материалдан (металдан, тастан, сүйектен, қабыршақтан) ... ... ... ... қола дәуіріндегі Қазақстан аумағында мекендеген тайпалардың еңбек кұралдарын, қарулар, сәндік заттар, тұрмыстық бұйымдар ... ... ... жеткенін дәлелдейді; олар құю, қақтау, қысып өрнектеу, тегістеп жылтырату техникасын жақсы меңгерді, қатты материалдан жасалған ... ... сала ... мен ... ... Қазақстан аумағында қола дәуірі қоныстарының көп екені мәлім, олардың алпысында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.
Әдетте, қоныстар өзендердің жайпақ жағасында, кең ... ... ... көл ... орналасты; бірақ мұнда да олар ойпаң жерлерде, жылғалардың немесе дала өзендерінің құяр жерінде жайғасты, өйткені мұндай жерлерде шөп көп, ал ... ... ... ... ... ... ... 6 - 10 үйден, үлкендері 20 үйден ... олар өзен ... бір ... екі ... ... ... ... үйлер ортада ашық алаң қалдырып айнала салынды; бұл алаң қоғамдық жиындар орны ретінде не - месе мал қамау үшін ... ... ... ... ... мен жер ... ... болып бөлінеді. Жартылай жертөлелердің негізгі үш түрін атап ... ... ... тік ... сопақ және сегіздік тәрізді жертөлелер; бәрінің де дәліз сияқты шығар аузы болды. Кабырғаларды ... тік ... ... олардың арасына ортасынан жарылған ағаштар немесе шарбақ ... ... ... сыртына күл себіліп, шым қаланатын болды. Тұрғын ... ... 100 ... ... 300 - 400 ... ... ... жетіп отырды. Орталық және Батыс Қазакстан аудандарында ағаштың болмауы себепті мұнда тұрғын үйлер салғанда тас көп ... ... ішкі ... тас ... тастан қалап бөлме-бөлме етіп бөлінді (Атасу, Бұғылы-1, 2, Ақбауыр, ... Ал жер ... ... ... бөренелерден жасалған тұрпайы қима үйлер болды. Ортаңғы қола ... ... ... ... үйлер аумағы шағын, шаршы етіліп, жер үстіне, қарқас негізді, төбесі шаршылы пирамида сияқты етіп салынды. ... ... ... ... ... ... ... бөренелерден жасалды, сондықтан оларды тігу де, жығу да оңай болды.
Үйлердің төбесі қалай жабылғаның ... ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Олардың төбелері қиыстырылып шығарылды немесе тақталар бірінің үстіне бірі ... ... ... ... ... ... ... үйлердің болуы да мүмкінеді.
Солтүстік және Шығыс Қазақстанда тіреме бағанды құрылымдар тұрғын ... мен ... ... ... ... ... жайпақ немесе екі сайлы етіп жабылды. Құрылыста ағаш кеңінен қолданылды.
Үй-қоралардың ... ... ... ұралардың саны мен орны үйдің немесе оның жеке бөлігінің нақ неге арналуына бай - ланысты болды. Арнайы бөлінген ... ... ... ... жа - ... ... үйлер коғамдық жұмыстарға, жиындарға және діни ғұрыптарды орындауға арналды.
Қоныстарға жақын жерде рулық зираттар орналасты. Қабірлердің үсті айнала жалпағынан ... ... ... койылған және казылып орнатылған тақтатастардан тік бұрышталып, шаршыланып, дөңгелектеніп қоршалды, кейде обалар да етегінен тақтатастармен айнала көмкерілді, осын-дай тақтатастар лақат ... да ... Оның ең көп ... түрі ... тігінен койып жасалған немесе жалпағынан салып, ішке қарай сындыра өріп жапқан тас жәшіктер болды.
Үйдегі кәсіптер. Мал ... ... ... ғана ... сонымен қатар киім мен аяқ киім тігілетін шикізаттар да ... ... ... ... болғанын қарапайым тоқыма станогінің ұршық бастарының, сүйектен, тастан, балшықтан жасалған шүйке ... ... ... тоқыма станогінің арқауын тартатын сүйек жуалдыздардың табылуы дәлелдейді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ... ... ... ... ... ... қара қурайдан, жабайы зығырдан
және қажетті арқан есілді, балай аулайтын ау тоқылады, кейім тігіледі. Қабірлерден табылған аяқ киім ... ... олар ... тігілген, тақалары болмаған, тарамыс жіппен тігіліп, жіліншік түсынан бау-мен тартылып байланған. Теріні ұқсату үшін ірі ... жақ ... ... ... ... және ... жиі кездесетін тегістегіштер қолданылды.
Еркектер мен әйелдер басына жүннен тоқылған немесе теріден тігілген құлакшын киді. Сыртқы киімдер де жүн матадан тігілді. ... ... қос ... ... ... ойығы болып, сол жағынан бір түймемен қаусырылған болса керек.
Әйелдердің ... ... ... тері аяк киім болды. Әдетте жүн матадан ... ... ... ... ... ... ... Жеңі ұзын болған. Жеңнің қайырмасына қатар-қатар моншақ тағылды. ... алды ... ... ... ... ... ақ ... тізбегімен сәнделді. Мата кызыл түстін әр түрлі реңімен - алқызыл, күлгін-қызыл бояумен боялды
Кабірлерден ... ... ... ... ... ... құлақ-тарына алтын қаптаған үлкен сырғалар мен бұрама самай ... ... ... немесе моншақтізілген алқа таққан, қолдарына білезік, жүзік салған деуге болады. Киімнің жағасына әйнек моншақтар ... ... ... ... ... ... із, дөңгелек ромб тәрізді, кейде өрнек-телген салпыншактар мен белдік құрсаушалар кеңінен тараған. Еркектер де, әйелдер де сәндік зат және ... ... ... жырт - кыш ... мен үй ... ... ... болған. Олардың кейбіреулері кызыл жосамен боялған.
Қоныстарды мекендеушілерде керамика ыдыстарын жасау ісі едәуір орын алды: Онын бәрі шаруашылық пен ... ... ... Қола ... ... ... ... болды.
Ыдыс-аяққа қарап, олардың жасалу техникасы туралы сөз етуге болады.
Балшық өте мүкият таңдап алынып, кейде ол ... ... ... ... содан соң ұқсатылатын, атап айтканда: мұздатылатын (қыста-тылатын) немесе жаз бойы ... одан ... ... ... бол - ... ... ... жасалды. Ыдыстардың көпшілігі (қабыр-ғалары тік немесе бүйірі сәл ... құты ... ... ... ... құмыраларды қалыпка салып қалыптастыру әдісі болды; мұндай қалыптар ретінде жүн ... ... ... ... кұм толтырылған дорба пайдаланылды. Дорба тисті формаға келтірілді, оны айнала балшық жапсы - рылып, түбі бекітілді. Мұндай кесекке жұмыр тас ... ... ... ... Сөйтіп, ыдыстардың бүйірі де, түбі де дөңгелек, мойыны әдет-те тік жасалды. Ыдыстардың көбі су ... болу үшін ... ... ... сүйек тегістеуішпен немесе қыздырылған кішкене таспен тегісте-ген. Ыдыс жылтыратылғаннан кейін тегіс, тығыз ... ал ... соң ... ... ... ... ... алды. Ыдыстар әдетте, өрнектеледі. Өрнек күйдіруден бұрын шикі ... ... ... ... алдын ала сызылған жобамен емес, көзбен мөлшерленіп салынды.
Ыдыс ашық ауада, көлеңкеде немесе желқуарлы үйде ... ... ... ... ... ... жапсырғанда ондай болмай қоймайды) кобдоғалардың қолындау жерлері кепкенше ылғалды ... үшін ... сулы ... немесе шөппен жабылды36. Ыдыстар, сірә, ашық отта күйдірілген болса керек. Кептіру мен күйдіру ... ... ... ... үшін ... ... ол үшін үгітілген кварц, кабыршақ кұм, кейде күйдірілген балшық қосылды.
Ыдыстардың ... ... ... және ... ... ... қола дәуіріндегі мәдениеттің әрбір кезеңіне олардың белгілі бір түрі тән екенін анықтауға ... ... кола ... ... тік немесе біраз шығыңкы, мойны ішке қайырылған, түбі жайпак ыдыстар басым болды. Тісті немесе тегіс қалыппен түсірілген шырша өрнектері, ... үш ... ... ... ... ... ... түсірілген , тырнақпен түсірілген өрнектер көп тарады. Басқа өрнектермен қатар - дөңгелек, томпақ өрнектер кездеседі. Ыдыстардың бүйірі мен түбі ... ... ... тік, ... ирек сызыктардың,тік ирекшелердің, сызыкшалармен толтырылған үш бүрыштардың қиюласуынан тұрады.
Ортаңғы қола дәуіріне тән ... түбі ... ... иіні ... ... иініне мойны мен бүйірін бөліп тұратындай ойық жасалады. Өрнек тегіс немесе ұсак тісті қалыппен түсіріледі. Бұл ... ең көп ... ... ... -- үш ... ... ... ирек сызык және осылардың әр түрлі қиюласуы. Түбі дөңгелетіле жасалған ыдыстардың көбінесе ернеуі, ... ... жағы ... ал иіні ойық ыдыстарда сурет үш жерге -- мойнына, ортасынан жоғарырақ бөлігіне, түбіне жақын-дау ... ... ... ... түбі ... қола ... иіні дөңгелек, бүйірі азды-көпті шығыңқы құмыралар сипаттайды. Олардың ернеуіне қиғаш және айқыш-ұйқыш кертпелері бар балшық таспа жапсырылады. Кейде иініне ... ... ... ... ирек сызық қисық ойық шырша, түрінде сурет салынады. Үстіңгі жағы сопақша ойыктармен өрнектелген немесе ... ... ыдыс - тар ... ... да ... ... ... ежелгі тайпалардың көркемдік талғамы мен мәдениеті туралы сәндік заттар мен өнер бұйымдарына ... ... ... бо - ... ... бір болса да, стилінде жасалған заттар кездеседі. Олардың арасында Шағалалы мен Явленко-1 қоныстарынан табылғандарында жыл-кының жақ ... ... ... ... ... ... бар. Шебер сүйектің табиғи түрін пайдаланған; ол сүйекті ойып, көз, құлақ шы-ғарған; жақтың шетін кесіп ... ... ... Әсем ... ... көрнекті етіп көрсету үшін осының өзі де жеткілікті болып шыққан.
Нұра өзенінің жағасынан табылған тас келсап барынша назар аударады, онда ... адам ... ... ... бар. Беті ... сәл ... ... өте ұзын, танауы кең. Маңдайы тар және қабақ сүйегі қалың, шығыңкы болғандықтан, тым ... ... ... ... сурет-теуі тым өзгеше. Қасы, көзі, шықшыты самайдан тараған жатық шығыңқы қырлармен бейнеленген. Ерні ... ... ... ірі, кішкене мұрғы да болса керек, сақалы бетін, шығыңқы сүйір иегін жауып тұратын етіп ... ... сырт ... ... ... деңгейінде болар, астымен қатар шығыңқы қыр бар, ол ... ... ... жағын орап түр. Қырдың орта - сынан төмен қарай жіңішке кескішпен тігінен қысқа сызық тартылған.
Қола дәуіріндегі тайпалар жауынгерлік дару ... ... ол қару ... жетілдіріліп отырды. Қару-жарақғың көп жасалуы шаруашылықтың жаңа түріне - көшпелі мал шаруашылығына көше бастауға байланысты ежелгі қоғамның өмірінде ... рөлі ... ... Қару-жарақ жапырақ сияқты, жебеге кигізілетін ұңғыма жасалған қола ұшы олар ... ... ... ... қола ұшы бар найзалар, дүмі шығыңқы балталар, шоттар қолданылды. Кейбір жауынгерлер қола қанжар асынды; ... ... ... ... ағаш ... ... ұшы болды. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде қалпақша түрінде жасалған немесе айқыш-ұйқыш түтқа-тиегі бар, тұтас қола қанжарлар да пайда ... ... ... қола ... ... негізгі кәсібі бақташылық, мал шаруашылығы мен кетпенді егіншілік болды. Мал шаруашылығының дамуы қоғамның азық-түлікпен және тұтыну ... ... ... ... артық азық-түліктердің пайда болуына, айырбастың одан әрі өсіп, ұлғаюына, түктеп келгенде, ... ... ... жеткізді.
Мал шаруашылығының жедел дамуы ең бірінші ірі қоғамдық еңбек бөлінісінің, халыктың басқа бұқарасынан бақташы тайпалардың бөлініп шығуының негізі болды. Қола ... ... ... да өзгеріс-тер болып өтті. Жер бұрынғыша кетпенмен өнделсе де, өнделетін жердің аумағы едәуір ... ... ... ... ... ұйымдағы өзгерістерге сөзсіз жеткізуге тиіс еді. Әлеуметтік және әскери-саяси құрылымдарда рулық-тайпалық бөлімшелер пайда болады.
Еркек-көсем, еркек-жауынгер, коғамда, материалдык игіліктерді өндіруде ... ... ... ол ... ... ... болды, туыстық әке жағынан есептеле бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... дәлелдердің бірі - андроновтық ескерткіш-тердегі қос табыттар; онда ... ... ... ... ... бол - тан. Кола ... жерлеу ғүрпына тән нәрсе - өліктің сол жақ немесе он жақ бүйірінен ... ... ... ... жатқызылуы.
Патриархаттық әулеттік қауым өзінің дамуында бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы түрінде ол өзінің атдындағы ... ... көп ... ... ... және тұрмыстық мәселелерді шешуде
қоғамның барлық ересек мүшелерінің теңдігін, қауым басшысының беделіне өз еркімен ... мұра етіп ... еді. ... ... ... ... ... жұп отбасы болды, мұның өзі ерлі-зайыптылар байланысының ... ... және ... ... иемденуге еркектер мен әйелдер құқық-тарының тендігімен сипатталады.
Ерте кездегі патриархаттық әулеттік қауымдар әке ... туыс ... ... ... құралды және аумағы 200 шаршы метрдей не - месе одан да кең үлкен үйлерде бірге түрды. ... ... ... ... ... үйлерден құралды.
Әлеуметтік кауым отбасылық-өңдірістің ұжым болды, ал ұжымдық еңбек тұсында өндіріс құрал-жабдықтары мен өндіріс ... ... ... ... еді. Кейіңдселе, әсіресе соңғы қола дәуірінде, кейбір күшейген пат - риархаттық әулеттік қауымдар барған сайын оқшаулануға тырысты; ... өзі ... ... ... ... ... ... меншіктің шығуына әкеліп соқты.
Солтүстік Қазақстандағы қоныстарды қоршай жасалған дуалдар мен орлар түріндегі қорғаныс бекіністері қола дәуірінің ортаңғы ... ... ... ... ... ... болған. Сондай-ақ қоныстар мен қорымдардан табылған жебелердін қола және сүйектары да ... ... ... ... Жебе ұшы бір жолы ... Қазакстан) тізенің ұршығына, тағы бір жолы (Орталық Қазақстан) адам қаңқасының жамбас сүйегіне қадалып түрған жерінен табылды.
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде рудың ... және одан жеке от - басы ... ... ... ... үйлер өзгереді. Олар бітеу қабырғалармен дербес отбасыларына арналған бөлімдерге бөлінген. Мәселен, Батыс Қазакстандағы Алексеевка қонысында жертөлелердің бірі бір-біріне ұксас екі ... ... ... де от жағатын, тамақ пісіретін бөлек жер ошақтары, жер ошақ жанында қойма ұралары бар. Нақ сол ... ... ... жақсы тегістелген тас күрзі табылды.
Рулық құрылыстың ыдырағанын және мүлік тенсізлігінін пайда болға-нын қорымдардың материалдары да ... ... қола ... ... ... ... қатардағы мүшелерінің жұпыны қабір-лерімен қатар бай қабірлер де ... ... ... қабірдің қарапайым жасалынуымен және жерлеу заттарының жұпынылығымен ерек-шеленеді. Байлардың қабірлерінен алтын және қола заттар, шебер өрнек-телген кыш ыдыстар табылды. Мұндай ... тас ... ... ... ... бір-бірімен жаксы қиюластырылған, жәшіктердін көлемі де үлкен. Әулет басшыларының, ру мен тайпа көсем-дерінін кабірлері үстіне биік етіп топырак оба ... ... ... ... ... ... ... санынын өсуімен қатар азык-түлік өнімдері мен шикізат -- сүт, ет, ... жүн, ешкі ... ... ... ... ... ... олардан қор жасауға және айырбастауға жағдай туды. Қола дәуірінін алдыңғы саты-ларында заттай айырбас бір тайпаға жататын қауымдардың арасында ... және ... ... ... соңғы қола дәуірі кезенінде кең өріс алды. ... мыс, ... ... кен орындары бар жерлерден бұлар жоқ жерлерге апарылды. Трушниково селосы жанындағы қоныста меруертті кабыршақтын табылуы көршілерімен ғана емес, алыстағы тайпалармен де ... ... ... ... әсіресе жеке тайпалар арасындағы айырбастың дамып, ұлғаюына жылкыны мініске үйретудің оны көлік ретінде пайдаланудын едәуір ... ... ... мен ... Қола дәуіріндегі тайпалардың тұрмысы мен әл-ауқаты түгелдей табиғатка тәуелді болды, сондыктан адам табиғат күшін күдірет деп білді. Бұл ең алдымен күн, от, ... мен ... ... болды. Күн мен от жылылық береді ... бәрі ... ... ... ... Күн ... ... сәндік заттардан -- бір ортадан жан-жақка ... ... ... өрнегі бар қаптырмалардан, кыш ыдыстардағы меандрлардан көруге болады.
Кола дәуіріндегі тайпалар отқа табынған; мұны сол дөуірде кең ... ... ... ... Қола ... түрлі кезеңдеріндегі қабірлер-де өртенген сүйектердің қалдыктары кездесті. ... ... ... от ... жамандыктардан тазартады және өлген азамды зұлым рух-қорғады.
Сақтар және ғұндардың өнері
1.Сақтар б.з.б. І мыңжылдықта орта ... және ... ... ... ... ... ... деген атаумен белгілі.Б.з.б. І мыңжылдықта сақ скиф бейнелеу өнерінің озық үлгілері пайда болды.Табиғатпен тығыз байланыста өмір ... ... ... ... ... ... тері, жүн, алтын, қола, мыс, тас, аң, құс т.б. заттардан ... сақ- скиф ... ... ... ... аң,құс, жануарлар бейнесі болғандықтан пайда болды.Есік обасынан ... сақ ... ... - сол ... өнер ... ... ... жуық алтын әшекейлермен безендірілген.Әшекейлерде барыс, бұлан, арқар, таутеке, ат, құс бейнелері ... ... ... сақ ... ... ... ... үлесі мол боды. жататын компазициялық бедерлер - сақтардың монументті өнеріне жатады.Сақ дәуірінде ... құс ... ... ... ... қару тағынған тас мүсіндер пайда болған.Сақтар қайтыс болған адамға аса қымбат киімдер ... ... ... бірге қару - жарақ, тамақ, т.б тұрмысқа қажетті заттарды қойған.Кейде оның ... ... аты да ... ... ... деп ... әдіс ... өздері мекендеген жердегі жартастарға аңшылық тұрмысты бейнелейтін , аң құстарға және ... ... ... ... діни ... ... салған. Қазақстандағы сақ дәуірінен сақталған жазба ескерткіштердің бірі ... ... ... ... сақ ... дулығасында алтын сапты қанжары мен семсері де және сол жерден табылған түрлі ыдыс- аяқтары да ... жауы бар ... ... аумағында тұрған адамдардың бұдан 2300-2500 жыл бұрын жазу таңбаларын жасап, оларды пайдалана білгендігін ... ... сақ ... ... ... ... ... кезде К.А.Ақышев киіз бұйымдарының қалдықтарын тауып алған.Ол былай деп жазады: ... ... ... ... ... деп аталды.Басым көпшілігі сақ, сармат.Қара теңіз жағалауы ... ... ... ... ... кең ... ... компазицияның материалдың ерекшелігінежануарлар обрызының киімді бейнелеуіне байланысты түрленеді.Бұрын айтылғандай, сақ мәдениетінің негізін салушылар ... ... ... ... ... ... негізін қалады.Ал бұл өнердің ары қарай дамуына негіз болып табылатын ең шешуші фактордың ... мен ... ... , ... ... ирек ... ... қозғалысы мен олардың туындысы геометриялық пішіндері көптеген еөркем компазициялардың құрылым ... ... ... және ол көшпенділер дәуірінен көп бұрын пайда болған.Жануарларды бейнелеуде ... ... ... де көп пайдаланатындығына қарамастан олардың барлығы геометриялық ... мен дене ... ... ескере отырып қалыптасқан.
Дене бөліктрінің символикасы адамның ... да тән ... ... ... кез- ... ... ... сипатына байансты.Бұл әлемдегі бар нәрсенің әр тарапынан проекциясында бар.Адам мен жануардың дене бөліктерінің ... ... шалу ... ... ... андроновшылар өнернде кең тараған.Дене бөлктері әсіресе бас, аяқ, ... ... ... символына берілді.Дәл осы жүйе орта көшпенділердің өнерінде байқалады.
Симметрия- көшпенділер өнеріндегі ... ең ... ... ... элемментерінің бірі.Шын мәнінде барлық декоротивті компазициялардың кез- келген пішіні ... ... ... ... ... болуы өнердің соншалықты жақсы даму мен ғана емес сонымен қатар адамның ... ... ... ... де қатысты.
1970 жылы архиолог К.Ақышев жасаған алғашқы сенсациялық ашылулардың бірі - есік обасынан ... ... ... бүкіл әлемге Оңтүстік Қазақстанның кең байтақ даласын мекендеген ... ... ... деңгейдеі мәдениетінкөрсетті.
Жас жігіттің кейіміндегі зергелік бұйымдар өз орындарына сәйкес ... Киім ... ... ... компазициясы жайлы айтылады.Бұл жағдайда көшпенділер зергерлік ісінің шебері басшылыққа алған компазициялық әдістер қарастырылады.
Есік обасынан ... жас сақ ... ... ... үшбұрышты пластиндер басым. Бұлар костюмның көп бөлігі тігілген .Үшбұрышты ... ... ... ... ... ... ... ретінде сақталған әдетте бұл тұмарлар адамды осы дүниеде сақтайтын заттар.Аталған геометриялық ... ... ... ... әр ... ... ... түйсіледі.Оның қайнар көзін әлемдік таулар оброзында немесе әйелдік бастаудың жасырын түрінің генозисінде ... ... әр ... сипаттағы түйсіктері түйіседі.Бұл қазақтардың ұлттық өнерінде ... ... ... әйелдердің киімінде біртұтас дөңгелек алтын пішіндер қолданылған.Бұл пішіндер киімнің , қайта қалпына келтірілген түріне ... , ... ... ... ... ... ... сақ кезеңіндегі өнерде сирек кездеседі.Берел зиратынан қазып алынған заттар, өсімдік мативтері сақ ... ... ... ... оброздар сияқты метаморфозаларға ұшырамағанына дәлел болды.
Сақтардың зергерлік өнерінде де сол ... ... ... декоры зооморфты және геометриялық мотивтермен салыстырғанда да аса танымал емес не ... ... ... ... мен материалдың талаптарына сәйкес шектен тыс стильденген .Сондықтан әшекейдің өсімдік сюжеті саны жағынан осы ... ... екі ... ... жасайды.Мұндай құбылысты жануарлар әлемнің обрызы ... ... ... ... өмір ... ... болады.Бірақ, өсімдік сюжеті әрқашан көшпенділердің барлық заттық ортасында ағаштың символикалқ пішінінде кездеседі.Әлемдік ағаш оброзы ... ... ... барлық пішіндері байланысады.Өсімдік пішіндерінің басқа түрлерінен Берел зиратынан табылған әйел бас ... ... жағы мен Есік ... ... киімінде өрнектің үш жапырақшасы пішіндері кездеседі.Үш жапырақшалы пішіндер жиі кездеседі, көбіне қатты стильденген сондықтан ... ... ... ... ... ... бас киіміндегі бес жапырақшалар еш күмәнсіз ,ерекше симваликалы - тамбалық компазицияны ... өзі егер ... ... болсақ, ашылып келе жатқан гүл сияқты құралып , бір қарағанда компазицияға өсімдік, гүл өрнегі ... бере ... , бас ... ... ... ... бөліктегі орналысқан.Өзгеше гүл жасаудың шынайы үлгісінде орындалған, шын мәнінде шебер белгілі дала гүлдерінің ... ... ... етіп ... ... шеберге жинақталып бес тұтас жапырақшалардан тұрады. ... ... ... тайпалардың мәдениетінде дәстүрлі, ол андроновшылар мен сақтардың ... ... ... ... ... бұл ... ... түсініктерін суреттей отырып, символикалық мәндерге ие болды. компазициясы ... ... ... деталдарымен үйлесімді ерекше ғажап көрінеді.
Кейімнің реконструкциясына ... ... , ол бас ... төбесінде доминант ретінде анық ерекшеленіп тұр.Қалғандары - ұсақ ... ... , ... ... ... ... ... жалпы саны- бес және өз өзінен симвроликалы.Осындай қысқа ... ... орта ... ... әлемдік көркемөнер тарихында өнерде өздерінің ештеңеге ұқсамайтындығын жеке стилін қалыптастырды.
Есіктен табылған сақ бас ... ең ... ... ... ... ... орналасқан .Сыртқы статикалығына қарамастан, арқар басы көтеріңкі , аса сақтықпен қозғалып келе жатқан күйде бейнеленген. Ал ... ... ... сұлу ... ... шектен тыс үлкейтілген.бұл жерде солярлық символика жас жігіттің кейіміндегі зергерлік бұйымдардың ... ... ... ... ... алтын мүсіншісінің шынайы бейнесі арқылы берілген.Әдетте мұндай көлемде шынайы ... ... ... ... ... ... ағаш сүйегі болады.Шебер ағаштан әуелі жануарлар денесінің көлемін ойып, содан кейін ... ... ... жұқа ... ... ... обрызы Жетісу,Алтай сақтарының өнерінде көп кездеседі және ... ... ... ... ... ... ... реолистік суреттегідей көлемді бейнелердегідей айқын сызылған графикалы бас деталдармен , сонымен қатар күрделі ... ... ... ою- ... ... ... нұсқаларында бейнеленген жануарлардың позалары негізінен шабу және секіру сәтін бейнелейді. ... бара ... ... ... ... тастаған секіруге дайындалу кезінде аяқтарын бір ... ... ... ... , ... аз ... ... І Петр коллекциясы мен Алтайдан ... ... ... ... ... ... ... өнері жақын орналасқан аймақтарға кең тараған.
Ал әбзелдердің әшекейлеріне көшпенділір үлкен мән берген, ал ат әбзелдері ... ... ... бай ... ... көлемі тұлғалары әдетте ағаш ойылып пластинамен алюминий фолгамен қапталған.Жануарлардың дәстүрлі көлемі мүсіншілері айналы немесе жұп ... ... ... сақ ... бас ... ... ... мүсіні егер басты мағынада болса ғана жалғыз болуы мүмкін.Бұл жерде ол бас ... ... ... ... ... ... ең басына алтын арқар бейнесіндегі күн құдайынғана қоюға болады.Бірақ көшпелі халықтың мәдениеті бұл ... ... деп ... және ол ... ... ... ... емес , себебі бұл көшпенділер шаруашылығының үйесінде өсірілетін үй жануарларының ең ... ... ... өмірі олардың мөлшеріне тікелей байланысты болды.Сондықтан оның образы құдіретті құдай деңгейіне көтерілді.
Сақ кезеңі өнеріне көркем ... және ... ... түсініктердің жүйесіне сәйкес жасалды.Әшекейдің орналасқан жерінде байланысты қандай да пішінге берілген қалау тілік жайлы ... ... тек қана ... ... ... ... ... ,себебі жануар денесінің ... ... ғана ... ... ... ярусты символиканы ескере отырып , бұл жерде әлем ... ... ... оның ... проекциясы екендігін нақ сеніммен айтуға болады.Сонымен қатар көшпенділер мәдениетінде бір бөлік әрқашан тұтастықты ... яғни ... ... ... ... қарамаста, суретші көрермен көзіне көрінбейтін барлық қалғандарды ... ... ... ... ... қарастыруға болады: салттық жораларды ,культтік мерекелерлі атауға қатысатын заттар және тұрмыстық жағдайға ... ... ... ... ... себебі заттық әлем ежелгі әлем мәдениетінде , тұтас ... ... ... ... ... ... пішіні ретінде .
Сақтардың қола қазаны олардың ішіндегі ең белгісі.Олар бүгінгі күнде көп табылған , ... ... олар ... кең ... ... - тұрмыстық пішіндерінің бірі сияқты.
Бәрінен бұрын сақтардың қола қазаны тәжірибелік талаптарды ескермейтін пішіндермен, содан кейін басқа ... ... ... ... ... мен ... аудартады.заттардың көлемді сфералық сиымдылығы берілген болғандықтан декор негізінен заттың сыртқы жағында, өзгеше түрде жапсырылып ... ... ... сурет түрінде орналасқан.Құрбан салатын шамдалдардағы сияқты бейнеленген жануарлар қазанының жоғары ... ... не ... ... ... ... олай ... да аяқтар тауешкінің , арқардың образына айналады.
Сақтардың арқар - аяқты кең танымал қола ... ... ... ... ... ... ... болады: бұл жерде жануар образы мен конструктивті деталь ... ... ... байқауға болады.Қазандар ұзақ уақыт бойы сақталынатын металдардан дайындалған.Олар мұражайдағы қола ... ... ... бір бөлігінде жануарлардың рельефті бейнесі ... келе ... ... ... бойында бейнеленген. Жануарлар бейнесінің сұлбалары осы кезеңнің жартысындағы суреттерінің бейнелеріне өте ұқсас.бұл ... , ... ... ... ... ... ішкі жазықтағын , керек.
Дәл оыс ... ... ... қола ... жоғарғы шетінде бейнеленген тауешкі ,маралдардың екі ... ... ... ... ... ... культтік пішіндеріндегі сияқты , бұл жерде де ... - ... ... ... ... ... қажет ететін заттарға деген ... ... ... ... ... қола бастарының бейнесі заттарддың алтарьлық пішіндеріндегі мысық тұқымдас жжабайы аңдар сияқты реалистік ... орын ... үлгі ... ... жеке ... ... ғана қолданылмаған. Дененің бір бөлігі бір ... ... ... , ал бас бөлігі болса ,әлемнің жоғарғы зонасы жасалған ... бұл ... ... ... ... ... тік тұрған бойы әрқашан декоративті зоналарды анықтады және олардың мағыналарына сәйкес компазицияның аң стилінде ... ... ... ... ... принциптері аң стиліндегі бірнеше символды пішіндер мен зоморфты ою- өрнектің пайда болуына шешуші әсер ... ... ... зоомортфты ою- өрнек , тік солярлық символика ғана емес , ... ақ ... ... ... тұйықтығы , тұтастығы туралы кең түсінікті алып келген ... ... ... ... ... стиліндегі компазицияларда жануарлардың айналмалы қозалысы ... тән ... - ... ... ... ... ою- өрнектерді сызықтық- жазықтық трактовкада сол ... ... мен ... ... ... қару- жарақ заттары қолданылуына, қызыметіне ... ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда қару - жарақтар сақтар ... ... ... ... скифтік- сібірлік аңдар стилінде көркемделді.Қару - ... ... ... ... ... ... ... функцияларды атқарды.Адамзат қоғамында өнрдің пайда болуы магиямен тікелей байланысты болғандықтан ... ... ... да болсын бір затқа бейне , ою- өрнек салу - оны магияланудың магиялық ғұрыпының бір ... ... ... ... ... ... мен ... сипаттағы бейнелері ең бірінші осы магиялық ... ... ... ... - қару - ... қорғау магиясына жататын әр түрлі ою- ... мен ... ... де ... болған.Бұл бейне белгілер қарудың күшін арттрып, жауға әсер етіп ... ... деп ... - ... ... ... тағы бір басты функциясы оның символдық, белгілік табиғатына байланысты.Қару - жарақтағы ою- ... ... ... ... ... ... қолданған.
Қолөнер
Сақтардың тұрмысында үйдегі өндірістің үлкен мәні ... ... ... ... ... ... ... түрлі аспаптар жасауға керекті шикізаттардың көпшілігін ертедегі мал өсірушілер жергілікті жерде өндіріп, өңдеді. Өнерлі шеберлер өз қауымы мүшелерінің ... ... ... ... оған ... ауыл ... ... алды. Қауым ішіңдегі айырбасқа қоса руаралық және тайпа-аралық айырбас та кеңінен тарады. Кен-руда шикізаты, бірқатар шаруашылық бұйымдары, ... ... ... ... ... ... Бірақ неғұрлым кейінгі уакыттағы қолөнер өндірісінен айырмашылығы -- сақ ... ... ... және мал шаруашылығына тығыз байланыстылығымен ерекшеленеді, үй ... де ... ... кете ... жок.
Б. з. б. I ... басы бұрынғы КСРО аумағының онтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарын мекендеген тайпалар мен халықтар үшін адамға темір кызмет көрсете бастаған ... ... Орта Азия және ... аумағының ертедегі халықтары өздерінің батыстағы көршілері -- скиф-сармат тайпаларына ... ... ... ... ... деп ... еді. Мәселен, Геро - дот массагеттер тайпаларын суреттей келіп, деп тура ... ... ... көрсеткеніндей, мұндай пікіртым асырып айтылған пікір болып шыкты. Б. з. б. 1 ... ... ... ... ... ... ... және қоңыр темір тасы, магнитті темір жылтыры сиякты тез балқитын кен түрлерімен таныс болған. Мұны Карқаралы қаласына жақын ... ... қазу ... Тоғай-1 кенішінен табылған жақсы сұрыпталған темір кенінің үйіндісіне қарап білуге болады.
Б. з. б. VII-VI ... ... ... ... Орталық Қазакстан мен Жетісу обаларынан табылған едәуір жиынтығы (темір қанжарлар, пышақтар, ... ... ... ... ... өнірінің ертедегі сақтар тұрақтарындағы тікелей рудадан алынған темір
балқымасының (кесектер мен қоқыстар) кептеген іздері де осыны дәлелдейді. Қазакстанның бірқатар ... ... ... ... ... ... ... темір өндірілген ескі орындар сақталған, олардын біразы сол кезде пайдаланылған.Дегенмен, ежелгі Қазакстанда мыс пен қалайы өндіру ... ... ... Саяк пен Жезқазғандағы, Қалба мен Нарымды ірі-ірі түсті метал - лургия орталықтарынан алынған құрамында күшала және калайы бар қоладан ... ... ... қола ... темір бұйымдарынан кем түскен жоқ соңдықтан адамдар темірден көміртегі мол болат корытуды үйренген кезде барып қана ... ... ... қолданылатын болды.
Сақ заманында кен ісі мен руда шикізатын алғашкы өңдеу техникасы ... ... ... ... ілгеріледі. Сақ тайпалары әсіресе қола құю ісі мен басқа металдарды ... ... ... ... ... және ... ... мақсаттарға арнап алуан түрлі бұйымдар жасалды. Құйма қалыптар ретінде қыш, металл, ... тас ... ... ... ұштары мен қанжарлар жасау үшін олар екі неме - се үш ұялы жармалардан тұратын қарапайым құйма қалыптарды қолданды, сақ металлургтері ... ... ... ... құю ... ... ... де білген. Оның мәні балауыздан немесе тоң майдан үлгі ... ... оның ... ... қаптау болатын. Балшық кепкеннен кейін қалып тұтас қыздырылған, еріп кеткен балауыздың немесе майдың орнына металл ... Нақ ... ... ірі бұйымдар: үлкен мыс қазандар, құрбан ... ... ... ... ... құйылды. Құйма қалыптарда олардың салмақты жармаларын бөлетін тіректер ретінде құбырлар деп аталатын ... ... ... цилиндрлер қолданылды.Жануарлардың қуыс мүсіндерін жасау үшін мәнерлі біліктер мен құрма жалғамалар ... ... ... көбі ... қырналып, тегістелді қажет жерлері бұрыммен ... ... ... ... ... қоюшылардың елеулі жетістігі болды.Қалайымен апталған бұйымдар онша ... әрі ... ... ... ... қола және мыс ... ... мен шырғандардан жиынтығы ерекше көп орын алады, олар ... ... ... мен ... құймаларының жалпы жұрт таныған ескерткішіне айналды.Металл өңдеудің ... ... мен ... ... ... сақ заманы қола индустриясы гүлденген кезең болатынын дәлелдейді.Шаруашылықтың жаңа ... ... ... биік ... ... ... ... қиындауы келе- келе еңбек құралдарының , қару мен тұрмыс және ... ... ... түрлі болуын талап етті.Алайда қола дәуірінің шой шүйделі балталары , пальстав ... ... ... және ұшты ... ... ... деп аталатын орақтары сияқты қола бұйымдарының ең мінсіз түрлері сақталып қалды.
Сақтардың қару- жарағы ... ... ... ... ... деп аталған , шабуға да түйреуге де ыңғайлы қанжарлардан ,ұзын семсерлерден , сүйменшелер, найзалардан және бітімі әр ... ... ... ... жауынгерлерінің сауыт- сайманы қоладан істелген ... ... ұшы әр ... : қолдан жасалған неғұрлым ертедегі ұңғылы және ... ... ... ... ... ... жапырақ тәрізді, ромб тәрізді немесе бір жағы ... ромб ... ... ... ... ... баы үш ... етіліп жасалды.
Б.з.б VII-VI ғасырларда соғыс қанжарлары ... ... қы ... ... ... ... тәрізді қалпақша немесе шомбал кесек бәйегі, көлденең келген сопақша қалағымен ... ... ... қоса ... сабы ... мен ... ... жауынгерлердің белдіктерімен бірге табылды.Сақтардың белдіктері салмақтылығымен ... ... ... болып, іш құыс ірі қола қаптырмалардан тұрған.мұндай қаптырмалардың ... беті ою- ... ... ... ... ... ... заманында металл өңдеумен бірге қолөнердің тұрмыстық ыдыс- аяқ жасау , тас ... ... ою, тері ... жіп ... ... ... да ... де болды.
Жетісуда көшіп - қонғанда алып жүруге қолайлы тұрқы аласа, жатаған ыдыстар ... ... ... ... ... тостағандар, шомбол саптаяқтар,текше тәріздес ыдыстар мейлінше жиі ұшырайды.Түбі дөңгелек ыдысты Батыс және Солтүстік Қазақстанның мал өсірушілері де пайдаланған, ол ... бірі ... ... ... жеке ... ... ... жасалған.Керамика жасаған кезде қалып ретінде топырақ толтырылған мата үлгі пайдаланылған.Жетісудың обалы ... ... ... мен ... ... ағаш ... табылды, көмбейдегі табылған заттардың арасынан алуан түрлі тағандар мен аяқтары бар үлкен қола ... да көп ... ... ... ... ағаш және тері ... өте мол жиынтығы табылды.Ауданның табиғи жағдайлары ... онда ... ... нақыштармен әшекейленген торсықтар, мал және аң терілерінен жасалған аяққаптар , ... ... биік ... бар ағаш ... ... ... маталар, тұскіздер мен кілемдердің үлгілері сақ тайпаларының тері илеу ісінің және қолөнерінің ... да ... жан- ... ... ... түсті.
Іле өзеніндегі Бесшатыр қорымның Тянь-Шань шыршасымен ... ... ... ... ағаш ... мен ағаш құрылыстарды салудың кейбір ерекшеліктерін білуге ... ... ... салу үшін құрылыс ағашы Іленің қарсы бетіндегі жағасынан 200-250 ... Іле ... ... ... ... жерде бұталып, тегістеліп, бөренелерге кертелер салынған. Дайындалған бөренелер ... ағаш ... ... ... ... содан кейін байланып , қарсы бетке өткізіліп, құрылыс орнына ... сүт ... ... , ағаш ... табақша, үй ішінің басқа да керек ... ... ... ... және ... ... күрделі өрнектер қиылды, олармен ер - тұрмандар , ағаш ... , жебе ... ... ... ... ... заман тайпаларының мәдени шығармашылығының ең жарқын көріністері ... ... өнер ... ... ... ... ... б.з.б. VII-VI ғасырда қалыптасып Сібірдің, Қазақстанның, Орта Азияның және ... ... ... ... тараған аң стилі аталатын өнері болды.
Алғашқыды Скифияда ал кейіненнен Сібірде де бастапқы табылған орны бойынша бұл ... ... ... ... скифтік және аңыздағы зооморфтық ғажайыптарды бейнелеу болды.Мазмұны жағынан мифологиялық түрі жағынан реолистік өнер сәндік сипатта қолданылды.Бейнелеу әдісінің көбі ... мен ... ... ... ... ... ... айна секілді заттарды, киімді, тулардың сабын әшекейлеу үшін пайдаланды.
Ертедегі шеберлер көп ... ... ... ... ... ... үйлестіріп отарды, осының нәтижесінде олар - дың жасаған көптеген бұйымдары ... ... ең ... үлгілерден қалысқан жоқ. Ертедегі суретшілердің шығармашылығы өздерінің айнала-сындағы жануарлар дүниесінін нақты бейнелеріне етене жақын болды. Сақ ... ... мен ... жолбарыс пен қабанның, марал мен түйенің, дала қыраны мен киіктің ... мен ... ... мен ... ... ... таныс бейнелерін сомдай білген. Аңдарды бейнелеуде әр түрлі материалдар қолданылды. Бізге ... ... ... көбі қола мен ... жасалған, сүйектен, мүйізден темірден, киізден жасалған андардың бейнелері де ... ... ... ... түрде үш кезеңге: көне заманғы кезеңге, өрлеу мен құлдырау кезендеріне бөлуге ... з. б. VIII -- VII ... үшін ... бір ... ... ... жеке ... ішінара бейнелеу тән болып келелі. Таутекенің, арқардың мүсіндері, басын көтеріп жажан кабанның немесе түрған жыртқыштың аяғын бүккен немесе тұяғының ұшымен ... ... ... ... ... көп ... Кос шенберлі тұғырда тұрған екі текенін күйма қола мүсіні назар ... ... ... ... түрде, бейне бір секіру ге онтайланған кейпінде, бастары түқырта бейнеленген, ал ... ... ... ... тиіп түр ... ... ... екі қола мүсінде мүйіздері айнытпай түсірілген текелердің басы реалистік тұрғыда ... ... ұзын ... ... ... орнатылған. Алдынғы қола күю өнерінің тағы бір үлгісі - Солтүстік Казакстаннан табылған, ... ... ... және ... бірнеше рет бұралған арқардың іші қуыс мүсіні, ол соғыс каруы -- балғашотқа (Бурабай) салынған. Шілікті ... ... ... ... ... ... үлкен мүйіздерін аркасына кайыра жатқан бүғы кейпінде шебер жасалған алтын бүйымдар, кабандардын ойып жасалған шағын мүсіндері ерекше ... ... Қола ... ... ... салып немесе тұтас мүсіндерін салып әдемілеу, ал жүген тоғаларына аттың басын немесе ат ... ... ... ... сол ... көп тараған әдіс болған.Алдыңгы кезеңнін өнеріне жануарлардың кимыл-козгалысының бол-мауы тән, олар ен жаксы дегенде, мысалы, ... ... ... ... ... ... басы сәл бүрылып бейнеленеді. Бейне бір күрсақта жатқандай кейіпте орала бүктетіліп жатқан жануарлардың ... ... ... ... ... табылады. Бұл кейіптес бейнелердің ен ертедегі үлгілері Еуразия далаларының шығыс аудандарынан: Солтүстік Тувадан (Аржан), Қазақстаннан (Майәмір, Шілікті, ... ... ... ... жыртқыштардан баска осындай бүктетіле оралған кейіпте қаскыр, кабан мен киік бейнеленген.Б.з.б. VI -- IV ғасырларда Еуразия ... аң ... өнер ... ... өзгерістерге ұшырады. Бір орында түрған күйіңде бей - неленген жануарлар бейнелерінің орнына құрылымы ... ... толы ... ... ... бейнелер азайып, қозғалыс үстіндегі аңдардың бедерлі бейнелері, аңдардың шайқасып жатқан жырткыштардың ... ... ... ... бар ... ... ... Атыла ұмтылған қозғалыс мүсіндердің тәсілімен беріледі, бұл жағдайда аңның жарты ... ... ... бүктетіле салынады. Бейненің қозғалыста екендігін көрсетудің басқа да техникалық әдістері: қисық сызықтар жүйесі, жануарлардың дене ... ... ... орамалар, үш бұрыштар, жақшалар және т.б. түріндегі арнайы белгімен беру әдістері ... Көп ... ... арасынан талық Қазақстаннан табылған қола тоға-айылбас ерекше көзге ... онда үш ... ... ... ... ... ... жаткан көрінісі бейнеленген. Аңдар таласының тақырыбы Батыс Зірден және оған іргелес жатқан Қазақстанның солтүстік-шығыс ауданынан алынған.І Петрдің Сібір коллекциясы деп ... ... ікше ... ... Осы бірегей мұраның көптеген алтын тоғаларында жыртқыш аңдар мен құстардың жылқыларға, текелерге, бұғылар мен ... ... ... ... таласы, жырткыштардың жыланмен, түйемен шайкастары бейнеленген. Қазакстан аумағынан табылған басқа да археологиялық олжаларда да әлгіндей нышандар байқалады. Алайда аумактағы ... ... оны ... аң стилі тараған басқа аймақ-ынан айыратын ерекше сипаттары да бар. Мұнда қозғалмай тұрған хайуандар бейнесі ... ұзак ... ... ол ... ... көп сінді композиция түрінде көрінеді. Мәселен, Жетісудың кейбір ... ... мен ... ... ... көріністері осындай. Есік обасынан табылған сақ қанжарының жұқа ... ... ... ... ... ... ... шеберлігінінен бірегей дүние. Акинак жүзінін екі жағына алтын қаптырмалар мөмкерілген; олардың бірінде жұқа ... он екі, ... - ... ине бар. ... ... ... ... қаскырдың, арқардың, таутекенің, қоянның шағын мүсіндері ... ... ... ... ... тән кейіпте аяктарын бүгіп жатқан күйінде берілген. Б. з. б. IІІ -- II ... аң ... өнер ... құлдырай бастайды. Стилі ою-өрнекке айналады. Оның орнына түрлі түсті тастармен көз безендіру техникасы және ... да ... ... қолданыла- полихромдық деп аталатын стиль келеді, қолданбалы өнер туындыла-пайда болып, оларда жануарлар дүниесінің бейнелері схемаға ... ... бай ... ... ... өнер ... ... сырттан, бір жақтан әкелінген жоқ, ол сақ ерінің қойнауынан шыққан. Ою-өрнектік полихромияның кейбір әдістері ... VII -- VI ... ... бастады. Мәселен, түрлі түсті тастан көз салу, бедерлеу (алтын түйіршіктерін дәнекерлеп бекіту), тоспа эмаль (жекелеген ұяларды арнайы құрамдағы заттармен ... құю) ... ... ... ... (Орталык Қазакстан), Арасан (Жетісу) ескерткіштері мен басқа да ескерткіштерінде белгілі ... Б. з. б. V -- IV ... ... өнер ... ... Орта Азия мен ... бүкіл аумағынан ондаған үлгілері табылды. Бәлкім, нақ осы үш мақта б. з. б. I мыңжылдықтың аяғында сақтар өнеріндегі аң ... ... ... ... ... ... ... калыптасқан да болуы мүмкін. Бірақ реалистік бейнелер із-түзсіз жоғалып кеткен жоқ. Аң стилінің шығуы жөнінде тарихи ... екі ... ... бар. ... ... ... ... тайпалары бұл өнерді Алдыңғы Азиядан қабылдаған деп ... ... оның ... болу мерзімін б.з.б. VII ғасырдын 70-жылдарында Манней патшалығы мен Мидияның солтүстігіне таман орналасқан аймаққа скиф тайпаларының басып кіруімен ... ... ... ... ... пен ... ... скиф-сақтар арасында көне шығыс өнерінің кейбір үлплерінің тез тарауына себепші болды, кейін бұл үлгілерді скифтер мен сақтар өздерінің талғамдары мен ... ... ... Одан әрі, ... б.з.б.V ғасырдан бастап еуропалық және азиялық өнердің даму жолдары түбегейлі ажырайды, ғалымдардың пікірі бойынша, мұның өзі Кара ... ... ... көне ... ыкпалының күшеюінен болған, ал сақтардың мәдениеті мен ... ... ... ... өнері тікелей ықпал жасады.Екінші пікірді жақтаушылар аң стилі өнерінің қалыптасуына ашыңғы Азия мәдениетінің ыкпалы болғанын теріске ... Бұл ... ... VI ғасырдың сонынан бастап, Ахеменид уакытында ерекше күшті болды ... Нақ осы ... сақ ... оған ... тән ... арыстанның, жарты денелі арыстан самұрықтың бейнелері, негізгі мүсіні :қасиетті ағаш не құдайдың мүсіні болып табылатын ... ... ... ... тұтас алғанда лотос түйнегі түріндегі өсімдік тектес ... ... ... ... аң стиліндегі өнердін шығуын бұл зерттеушілер жергілікті ортамен байланыстырады да, оның тууын соңғы қола дәуіріне жатқызады, сөйтіп оның ... ... ... ... деп ... ... мүсіндік бейнелері және неғұрлым арғы замандағы тотемдік бейнелер деп санайды. Сақ заманында, алғашқы қауымдық құрылыстың ... ... дала ... ... жыры ... ... Ертедегі эпостын кейбір бейнелері мен сюжеттері барынша өзгерген және түрленген күйінте біздің ... ... ... Батырлар жырының кейбір тақырыптары, мәселен, аңшылық ерліктерінің, батырдың ... ... ... ... соғыс жорығынан оралуы I Петрдің Сібір коллекциясындағы сақ-тардың ... ... ... ... ... ... түрі ... болып, ол аң стилі өнерімен қатар, онымен өзара байланыста дамыды. Көркемдік метал-ға қарағанда ою-өрнек өнерінің ескерткіштері аз сақталатыны мәлім, ... ... ... ... негіз (тері, киіз, ағаш, жүн,мата - лар) тез ... ... да ... шығармашылығының кейбір үлгілері тек ерекше қолайлы жағдайларда ғана, мәселен, оба тонында сақталған, оның ішіңце бұл үлгілер Алтайдың ... ... ... ... ... жалғастырады .Ғұндар б.з.б ІІ ғасыр- б.з.б. Vғасыр аралығында өмір сүрді.Олардың негізі қоныстары қазіргі солтүстік Қытай ,Монғолия , және Байкөл ... ... ... ... ... саз ... әр түрлі бұйымдар жасаған.Қазақ халқының көнеден келе жатқан ", , тәрізді дәстүрлі ойындары ... өмір ... ... ... ... ... ескерткіштер00000ін үш топқа бөліп қарастыруға болады.
1.Шығыс ғұндар ескерткіштері
2.Қазақстан , Орта Азия , Еділ, ... орал , ... Еділ ... ... ... ... жаңа ... ескерткішері.Б.з.д.1 мыңжылдықтың басында орталық Азияны мекендеген тайпалар ... ... мал ... айналысып , скифтік мәдениетке ұқсас мәдениеттің ... ... ... ... қонып жүрді.Ежелгі Қытай жазбаларында Солтүстік жағын мекендеген жундер туралы айтылады.Қытай тарихнамашысы Сыма Цянь ... ... б.з.б VII-VI ... ... ... деп ... Б.з.б. V ғасырдың соңында бұрынғы жундердің орнына Орталық азияда көшпенділердің күшті бірлестігі- ... мен ... ... ... ... (сақ) тайпаларына жатады.Олардың құрамында үйсіндер де болған.Аумағы Тянь- Шаньнан ... ... және ... монғолия, жоңғария, Алтай өңірі, , шығыс түркістанды қамтыды.Орталық Азия көшпелері құдіреті ... ... ... ІІІ ... соңында олар Ганьсу провинцясының оңтүстік - батысын ... ... б.з.б 174 ... ... ... ... юэчжилер бактерияны бағындырды, кейіннен Бактерия жерінде Кушан патшалығы пайда болды.
Сақтардан ... ... ... және ... аймақтарда үлкен мемлекет құрып дәуірленген халық- ғұндар еді.Ғұндардың саяси ... өте ... ... басында тәңірқұртты болды.
Мөдеге дейін тәңірқұртты сайлау тәртібі , оның үстіне жекелеген аймақтарды ру ... ... ... ... ... 2 ... 10 ... дейін әсері болған.Сондықтан мемлекеттің ішіндегі аймақтардың белгілі бір дербестігі де бар.
Ғұндардың шаруашылығы, әлеуметтік- экономикалық қатынастары
Ғұндардың өмірінде мал шаруашылығы ... рөл ... Сыма Цянь ... деп ... . ... ... жылқы ерекше маңызды рөл атқарды. Ал қойдың ... ... ... ... Қой ... мен ... ... аяқ киім жасады, жүннен киіз басылды.
Малының бәрі дерлік бүкіл жыл бойына жайып бағылды. Сондықтан жазда ... ... ... ... ... мал ... үлкен апатқа ұшыратып отырды. Деректемелер мұны да жиі көрсетеді.
Қытай әскерлерінің ғұндарға жорықтары суреттемелерінде ... ... ... ... ... жан ... ... орташа мал санын анықтауға әрекет етуге болады. Мәселен, б. з. б. 72 жылы ... ең ... ... ... ... ... реляцияларында былай деп хабарлаған: 700 тұтқын мен 10 мың бас мал қолға ... -15:1; 100 ... мен 2 мың бас мал - 20 : 1; 300 және 7 мың -- 29 : 1;19 және 100 - 5 : 1; 1900 және 70 мың - 35 : 1; 39 және 700 мың - 18 : 1. ... орта ... ... жан ... шаққанда 19 малдан келеді. Қарапайым мал шаруашылығы жағдайында мұндай арақатынас онтайлы болатын.
Ғүндар отырықшылық пен егіншілікті де білген. Деректемелерде деп ... ... ... ... қала ... ... кезде еденді сылаған балшық арасынан туралған сабан шықты. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ... олар қандар жүйесімен жылытылған. Тары дәндері, шойын ... ... орақ тас ... және ... ... ... ... Адам жерленген ағаш қималар да ғұндарда отырықшылық болғанын дәледдеңді.
Ғұндар өмірінде аң аулау маңызды рөл аткарды. Бұл ... ... - ... ... ... . ... қабірлерін қазған кезде киіктің, кабанның құланның, бұғының, таутекенің, еліктің, қоян мен түлкінің сүйектері табыдды.
Қабірлерде керамика -- ... ... ... аз ... олар ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері туралы57 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің ғылыми -теориялық негіздері59 бет
Тарихи-мәдени ескерткіштерді сыныптан тыс тәрбие жұмыстарында пайдалану арқылы оқушыларға ұлттық тәрбие беру жолдары5 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Өндірістік оқыту шеберінің оқушылар ұжымындағы рөлі24 бет
"Бюджеттен тыс қорлар."14 бет
Айналымнан тыс активтер35 бет
Арнайы білім берудің технологиялары мен әдіс-тәсілдері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь