1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І . тарау. Қазақстан 1. ші дүниежүзілік соғыс жылдарында ... ... ... ... . 13

1.1. 1. ші дүниежүзілік соғыс жылдарында Қазақстаның әлеуметтік экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ..12
1.2. 1 . ші дүниежүзілік соғыстың Қазақстанға тигізген әсері.
1.3. Қазақстандағы 1916 жылғы ұй.азаттық қозғалыс.
жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.4. 1916 жылғы көтерілістің басталуы,
жалпы ұлттық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

ІІ . тарау. 1916 жылғы жетісұдағы көтерілістің басталу себебі ... ... ... ... 36

2.1. көтерілістің барысы, қозғаушы күші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36
2.2. көтерілістің жетекшілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.3. көтерілістің салдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Қай - қайсы көтеріліс болмасын, ол өзі бір ел басына түсер сына да, салмағы да ауыр, өрт сипаттас, апаты мен қиындығы мол, басқа көрер шара, істелер амал қалмаған соң ашыңған ел амалсыз мәжбүр болғандықтан, қанды болмақ қимылға ұласатыны анық. Сол себепті де көтеріліс халық өмірінің жері сынға толы кезең ретінде ел жүрегіне терең ұялайтын оқиға болып есептелінеді.
Осы бұрынғы ресми идеологияда ұлт-азаттық көтерілісті «трп күресінің бір көрінісі» деген қағидаға жүгіндіріп, оны әділетті немесө әдәлетсіз қозғалыс деп бөлшектейтін теорияға идіріп келген еді. Тіпті, осы тұрғыдан қарағанның өзінде бұл 1916 жылғы көтеріліс шын мағынасындағы әділ де адал, тоналған, езілген, жаншылған елдің халық өмірінің жері сынға толы көтеріліс болды.
1916 жылғы Жетісудегі көтеріліс байыптап, оның себебі мен өрбун тереңірек зерттеп, әділ бағалап, тарихтағы орнын жан-жақты, терең де жете көрсету егеэменді әлдің халық зиялыларының ірі міндеттерінің біріне айналған еді.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының тарихында XVIII ғасырындағы жоңғар басқыншыларына қарсы ұлттық күресі, Отан соғысы «Ақтабан шұбырынды, алакөл сүлана» дәуірінен кейін, қазақтардың ел болып басы бірігіп, жерін елін, Атамекенің қорғау үшін қанмайданға шыққан, оның ұлан-байтақ жерінің бұрыш-бұрышын, түгел қамтыған, қазақ халқының ұлт-азаттығы үшін ел болып бірігіп қимылдаған көтерілісінің бірден-бірі. Сол себепті, Қазақстан тарихында осы 1916 жылғы оқиғасының орыны ерекше.
1916 жылғы қазақтардың көтерілісін зерттеген туындыларда, кейбір мақалаларда ел «жазалаушылар серуені...» алдына түсіп үрікті, қырынды деген қалыптасып қалған пікірлер бар.
Ондағы 1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісіне қарсы патша үкіметінің жендеттеріне қарулы күш, жіберген соң, соғыс тәсілінің стратегиясы мен тактикасын жетік білмейтін, қолында винтовка, пулемет, зеңбірек сияқты қаруы жоқ көтеріліске шыққан халықты «жазалаушы күші» қырып жойып, көтеріліс сәтсіздіпен аяқталды деген пікірлерде кездеседі.
Бұл пікірлерге арқау болған жайт, біріншіден, қазақтардың расында да ұйымдасқан, оқыған, сол кездегі озат қарумен жан-жақты жасақталған үкіметтің әскер күшіне төтеп бере алмай шегініп, сай-салаға тығылып елдің бір бөлігінің Қытайға үрке ауған жағдайы арқау болды.
Ресейдің 1914-1916 жылдардағы соғыс қимылдары басында қыруар адам күресінен айырылуы адам ресурсы мәселесін шиленістіре түсті. Осы ретте үкімет олқылықтың орның толтыру үшін алуан түрлі шаралар қабылдайды.
Сол шаралардың бірі Орта Азия мен Сібірдің «буратана халықтарының» қорғаныс жұмысына тарту болды. 1915 жылғы қыркүйекте орыс армиясының әскери құрылыс жұмысының бастығы Чаев М.Тынышбаевты құралдастық әскери қызметке алынуына ықтимал екендігінен хабардар етті. 1916 жылдық ақпанында Ә.Бөкейханов бастаған қазақ делегациясы бірқатар үкімет-мекемелерінде әскери министр генерал Поливановта болды.
1. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. — Б 125 бет.
Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. — Б 129 бет.
2. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. — Б 130 бет.
3. Сабыров С. Қазақ тарихи. — А., 1997. — Б 325 бет.
4. Сабыров С. Қазақ тарихи. — А., 1997. — Б 145 бет.
5. Сабыров С. Қазақ тарихи. — А., 1997. — Б 147 бет.
6. Тәнекеев С. «1916 жылғы Ереуілтөбе әссерлері». — А., 1994. — Б 174 бет.
7. Тәнекеев С. «1916 жылғы Ереуілтөбе әссерлері». — А., 1994. — Б 53 бет.
8. Тәнекеев С. «1916 жылғы Ереуілтөбе әссерлері». — А., 1994. — Б 8 бет.
9. Күзембайұлы А. Әбіл Е. История республики Казахстан. — А, 1998.- 416 с. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. – Б 130 бет.
10. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. – Б 132 бет.
11. Жәнібеков Ө. 1916 жыл — А., 1994. – Б 250 бет.
12. Жәнібеков Ө. 1916 жыл — А., 1994. – Б 200 бет.
13. Егемен Қазақстан 1996 — 11 желтоқсан.
14. Қүрманбеков Б. Ырғызда орыс хан болған ба? // Қ.Тарихы 1997. - №2 Б 64
15. Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс.// Қ. Тарихы 1996.№3 Б 31 Тынышбаев М. 1916 жылғы көтерілістің себеп салдары.// Аққат – 1996 №7 Б 29-35
16. Мамырүлы К. Қазақ тарихы. — А., 1995. –325 бет. Б 256
        
        Мазмұны
Кіріспе ………………………………………………………………………..........3
І - тарау. Қазақстан 1- ші дүниежүзілік соғыс жылдарында …………..... ... 1- ші ... ... жылдарында Қазақстаның әлеуметтік
экономикалық жағдайы ……………….. ……………………………….. …...12
1.2. 1 - ші ... ... ... ... ... ... 1916 ... ұй-азаттық қозғалыс.
жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілуі …………………………….. 8
1.4. 1916 жылғы көтерілістің басталуы,
жалпы ... ... ... ... - ... 1916 ... жетісұдағы көтерілістің басталу себебі …………… 36
2.1. ... ... ... күші ... ... көтерілістің жетекшілері ……………………………………………….. 48
2.3. көтерілістің салдары ……………………………………………………. 45
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Қай - қайсы көтеріліс болмасын, ол өзі бір ел ... ... сына да, ... ... өрт ... ... мен ... мол, басқа көрер шара, ... ... соң ... ел ... ... болғандықтан, қанды болмақ
қимылға ұласатыны анық. Сол себепті де көтеріліс халық өмірінің жері сынға
толы ... ... ел ... ... ... оқиға болып есептелінеді.
Осы бұрынғы ресми идеологияда ұлт-азаттық көтерілісті «трп ... ... ... ... ... оны ... ... әдәлетсіз
қозғалыс деп бөлшектейтін теорияға идіріп келген еді. ... осы ... ... бұл 1916 ... ... шын ... әділ де ... езілген, жаншылған елдің халық өмірінің жері сынға толы көтеріліс
болды.
1916 жылғы Жетісудегі ... ... оның ... мен ... ... әділ ... ... орнын жан-жақты, терең де жете
көрсету егеэменді әлдің халық зиялыларының ірі ... ... ... ... ... ... ... тарихында XVIII ғасырындағы жоңғар
басқыншыларына қарсы ұлттық күресі, Отан соғысы «Ақтабан шұбырынды, ... ... ... ... ел ... басы ... ... елін,
Атамекенің қорғау үшін қанмайданға шыққан, оның ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттығы үшін ел болып бірігіп
қимылдаған көтерілісінің бірден-бірі. Сол себепті, Қазақстан тарихында осы
1916 жылғы ... ... ... жылғы қазақтардың көтерілісін зерттеген ... ... ел ... ... ... ... ... қырынды деген
қалыптасып қалған пікірлер бар.
Ондағы 1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісіне қарсы ... ... ... күш, ... соң, ... ... мен ... жетік білмейтін, қолында винтовка, пулемет,
зеңбірек сияқты ... жоқ ... ... ... ... ... ... көтеріліс сәтсіздіпен аяқталды деген пікірлерде кездеседі.
Бұл пікірлерге арқау болған жайт, біріншіден, қазақтардың расында да
ұйымдасқан, ... сол ... озат ... ... ... әскер күшіне төтеп бере алмай шегініп, сай-салаға тығылып елдің
бір ... ... үрке ... ... ... ... ... жылдардағы соғыс қимылдары басында қыруар адам
күресінен айырылуы адам ресурсы ... ... ... Осы ретте
үкімет олқылықтың орның толтыру үшін ... ... ... қабылдайды.
Сол шаралардың бірі Орта Азия мен Сібірдің ... ... ... ... ... 1915 ... қыркүйекте орыс армиясының әскери
құрылыс жұмысының бастығы Чаев М.Тынышбаевты ... ... ... ... ... хабардар етті. 1916 жылдық ақпанында
Ә.Бөкейханов ... ... ... ... үкімет-мекемелерінде
әскери министр генерал Поливановта болды. Министр қазақтарды тарту
мәселесі, әзір ... ... ... /1/ ... ... де ... ... газетінің бірнеше нөмірінде қазақтарды әскери ... ... ... 1916 жылғы сәуірде Қарқаралыда жәрмеңке
кезінде қазақ жұртының әскерге ... ... ... ... ... өтуі ... еді.
Бірақ 1916 жылғы 25 маусымда Николай II қол ... ... ... ер ... ... ... үшін қажет, басқа
да жұмыстарға тарту туралы жарлығына ... ... ... қалды».
«Бұратаналарды» тыл жұмыстарына шақыруды жариялай отырып, ... ... ... пайдаланып қалуға бет алды және ... ... ... орыс ... мен шаруалардан босатып алғысы келеді.
/2/
Екінші жағынан, ... ... ... ... ... қырғыз және
сол сияқты бодан халықтарға қару беруге қауіптенді, ... олар ... ... ... деп ... ... одан арғы ... біраз
жағдайда ұлт көсемдерінің ұстанған бағыт-бағдарына байланысты болды.
Сондықтан да олар қазақтарды патша жарлығын орындауға шақырды. ... ... ... ... ... ... болып отырған қазақтарға да толық
қатысы бар деп санады.
1916 жылғы 11 шілдеде «Алаш ... ... ... ... ... былай деп жазды: «Отандастарымыз -
орыс халқы-діндестеріміз- мұсылмандар татар халқы, сондай ... да ... ... лаулап жанып жатыр. Бізге бұдан сырт қалуға ... ... ... ... ... ... бас ... басымызды
сауғалап үйден шықпай мемлекетті қорғауға ат ... ... ... ... ... «Іс жүзінде қарусыз қазақтардың тұрақты орыс әскеріне бас ... ... ... ... ... үшін ... ... жағдайда қазақтардың хал-күйі
жеңілдеп, ұлттық автономия құрылуына, олар үміт артты.
Империямен ақылыға қонымды келісім тактикасын ... ... ... ... ... ... ... көсемдері тыл жұмыстарына
шақыруды кейінге қалдыра ... ... ... ... ... орындалуына қазақтардың күшейіп бара жатқанынан ... ... ... ... ... болды.
Қазақстан мен Орта Азиядағы шақыру қыркүйектік ортасына қалдырылып,
бұл шараны ... ... өз ... «мейлінше» деп түсінуге тырысты.
Қазақтардың жеке-жеке бас көтерулері Ресей отарларына ... ... ... Осындай жағдай Орта Азия аймақтарында да қалыптасты.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс Қазақстан ... әр ... ... ... ... ішінде, көтерілістің аса ірі орталығы Жетісу
болды. Басқа көтерілістен қарағанда бұл ... ... өте жай ... басу ... жанаралдар күшті әскерлерді жинаған.
Жанаралдар көтерілісті қанша бассада, ол от ... ... ... бықсып
жана берді.
Дипломдық жұмыстың мақсатына көлетін болсақ:
• Бұл жұмыстың мақсаты Қазақстандағы 1916 ... ... ... көтерілістің түпкілікті мәселелерін ашу.
• 1916 жылғы Жетісіудағы ... ... ... ... Көтерілістің қозғаушы күштері мен ... ... ... ... ... ... ... енді, диломдық жұмыстың міндеттеріне келетін болсақ, біріншіден, ... ... ... ... дәйекті түрде, айқын түрде
сараптау. ... 1916 ... ... ... ... тарихи
маңызы туралы ашып айту. Үшіншіден, 1916 жылғы Жетісудағы ... ... ... ... 1916 ... ... ... зерттелу денгейіне келетін болсақ. 1916
жылғы көтерілісті ... ... ... ... ... адамгершілікке жатпайтын жауыздығына ашынып, отаршылардың
қарусыз елге көрсеткен айуандығына ... ... ... ... ... да, соғыс, шайқас барысы ат түсті әңгімеге айналды.
Зерттеушілерге ең басты ... ... ... ... ... аз ұлттарды қанауы, осыдан туған қалық елдің наразылығы еді.
Соңғы уақыттары ... ... ... А.К.Бисембаев)
қозғалыстың бұқаралық сипатын, көтеріліс барысында жалпы ... ... ... ... билік жүргізу институты элементтерін
құрғанын (мысалы хан сайлау ... ... 1916 ... оқиғаларын
патшалық Ресей отарында 1-ші рет басып өткен ұлт-азаттық көтеріліс ретінде
бағалау қажеттігі жөнінде ... ... ... ... ... ... ... 1960 жылы
айтса да, қазақ ұмыт қалған тезисі сияқты арнайы зеттеулерді талап етеді.
Ол Орта Азия мен орыс ... ... ... ... Дума 1916 жылғы желтоқсанның 1-3-інде А.Ф.Көренскийдің
көтеріліс қанға тұншықтырылып, басылғаннан кейін Түркістанға барған ... ... ... жазалаушыларды әшкерлеп өткір сөз сөйлеп, патша үкіметін
және түркістан мен Дала өлкесінің отаршыл әкімшілігін қатты ... ... ... саясатын Ресей социал-демократиясы да айыптады. Қостанай
социал-дөмократиялық ұйымын құрушылардың ... ... ... ... ... сөз» ... ... шығарды. «Сөз» патша
өкіметінің саясатын әшкерлеп, көтерілісшілерді батылдыққа шақырды: «Қаруды
тастамаңдар! Оны көбірек құя беріңдер! Бір адым да ... ... ... ... алыс ... күш жинаңдар! Сендерге ... ... ... есте ... шаруаларының демократияшыл бөлігі көтерілісшілерге
жанашырлықпен қарады. «Қазанск-Богородское қонысында,- деп
хабарларды Верный ... ... ... ... ... Иван ... пен ... Федосов... қырғыздар
тобырын олардан шақырылатын бұратанамардың ... ... жол ... көтерілісті басып-жаныштау барысында патша өкіметі ерт
шарпыған дала стратегиясын ... ... ... ... генерал-
губернаторының айтуы бойынша, ол Қазақстан мен Қырғызстанның отарлауға
мейлінше қолайлы аудандарын «тазалау» болатын. ... ... ... ... шегі жоқ еді. 1916 ... ... ... қазақтардың
саны 446 мың адамға, Орта Азияда 121,7 мың адамға, Астрахань губерниясында-
51,8 мыңға тең болды. 617,5 ... ... ... да ... ... табуының ең басты себептері оның бытыраңқылығы, аймақ
ауқымында ұйымшылдықтың жеткілікті болмауы еді. Патша үкіметі қалыптасқан
жағдайды ... ... ... ... ... ... Оның ... соның жағында болды. Көтерілістің біртұтас басшылығы және ұйымдық
орталығы болмады. /4/ Дерек негізіне келетін болсақ, Жетісудағы 1916 ... ... ... ... ... маңызы зор.
Дипломдық жұмысты жазу барысында, сол кездегі мәселен, ... «Ата ... ... ... ... №179 ... 30-ы), «Жер мәселесі» («Қазақ», 1914, ... 23-і), ... «Жер ... ... ... 1913, ... 9-ы), ... «Ел қамынан бір екі сөз» («Қазақ», 1913, ... 9-ы), ... «Жер ... ... 1914, №69, шілденің 9-
ы), «Еңбекші қазақ», ... ... ... ... Орда», 2001, 6-
12 сәуір), («Қазақ ... 2000ж №2 ... ... қастандықтық
құрбаны» газеттері мен мақалалары ... ... ... ... ... отырып «қазақ», «Айқап», «Ана-тілі», «Қазақ ... ... ... ... ... «Қазақ тарихы», «Азия транзит»,
журналдары мен газеттерді пайдаланылды. /5/. Диломдық жұмыстың зерттеудің
мерзімдік ... ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтерілістің
мерзімдік шегі XIX ғасыр мен XX ғасыр ... ... ... ... өз алдына тәуелсіз де, Қазақстан даму тарихында ... ... ... ... ... жылғы Жетісудағы ұлт-азаттық көтеріліс атты диломдық ... ... ... онда, яғни осы дипдомдық жұмысқа жалпы шолу
жасалып, тарихнамасына тоқталдық. Дипломдық жұмыс 2 ... ... ... ... ... ... осы 1916 ... ұлт-азаттық
көтерілістің пісіп жетілгені, көтерілістің ... ... ... ... ... бұл негізгі бөлім болып табылады. Себебі, осы
дипломдық жұмыстың тақырыбын ашатын, кәзіргі уақытта ... ... ... ... ... бірі, 1916 жылғы Жетісудағы ұлт-азаттық көтерілістің
басталғаны жайлы, сонымен бірге көтерілісті сипаттап, оның ... ... ... ... ... ... тақырыбын ашу
мақсатында, жан-жақты қарастырылды.
Кіріспе жазу барысында пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. ... К. Алаш тыл ... -А., 1995 - 256 ... Бұл да, ... Нұрпейісов К. Алаш тыл Алашарда. -А., 60-бет.
4. ... Н.А. ... ... -А., 1999, 305 бет.
5. Назарбаев Н.А. Тарих толқынында. - 296 бет.
6. Қозыбаев М. Жауды ... ту ... -А., ... бет.
I - тарау.
Қазақстан 1-ші дүниежүзілік соғыс ... І-ші ... ... ... ... ... жағдайы.
XX ғасырдың басындағы Қазақстанның шаруашылық дамуында XIX ... ... мен ... ... өзгерістер қалыптасты.
Қазақстанның көптеген халқы ауылды жерлерде түрған жөне олар жартылай
отырықшы мал шаруашылығымен айналысқан еді. ... ... ... ... ... түйе, ешкілерді асыраған болатын. Осы XX ғасыр ... ... ... жер ... орын ала ... жеке ... салыстырып қарағанда біраз дамуы
әлеуметтік-экономикалық жағдайға әсер етпей ... ... ... ... ... ... ... орналасқан өңірін қамтуға, және
Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарының жаңа ... ... ... ... жол арқылы орталық экономикалық орталықпен
байланыстыруға бел байлады. Орынбор — Ташкент ... ... салу ... ... аудандарындағы ірі экономикалық шарасы еді.
Ұзындығы 1656 шақырым Орынбор-Кубек, Ташкент-Кубек бөлімдерінен түрған
осы шойын жол 1906 жылдың қантар айында пайдалануға ... ... ... ... ... ... өндірістік
аудандарымен байланыстырылды.
Шойын жолды салуда патшп-үкіметінің бірнақты ... ... ... ... қазақ шаруаларына берілетін ақшалай өтем қүны ... ... ... жол ... ... ... ... алмақ
өңірлеріне жеткізуге мүмкіндік берді, жүмысшылар сонының ... ... ... ... — XX ... ... Қазақстандаегіншілікпен
айналысу барған сайын кең айналысатын халықтар арасындағы қазақтардың үлес
салмағы 55, 14% ... ... ... ... ... пен ... уездерінде басым
болды. Бүларда әрбір түқым себуші шаруашылыққа әгістік жер орта есеппен
10,7 ... ... ... облысының Қапаи уезінде 1910 жылы қазақ
шарушылықтарының 81% -і, ал Верный уезінде 79,3% ... ... ... 88% -і ... олар ... ... ... шаруашылыққа 22,2
десятина жерден келетін 107440 десятина егістікке түқым сепкен.
Соғыстың алғашқы үш ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл, Талдықорған) 20299 мың пүт мақта, ... пүт ет, 477 мың пүт ... 299 мың пүт ... 70 мың ... 13 ... түйе, 38 мың шаршы кез киіз, 13441 киіз үй, 109 мың пүт ... ... ... ... өр ... салықтардың мөлшері артты. Бүрынғы
салықтардың үстіне өр түріннең ... ... ... ... ... Земство салығы мен болыс басшыларының пайдасына жиналатын
«алымның» мөлшері көбейді.
Соғысқа байланысты жергілікті халық ... ... ... 3 — ... ал ... ... 15 есе ... Мысалы, 1914—1916 жылдары
аралығында жетісу облысында әр түжінге салынатын салық 3 ... 8 ... ... ... ... да ... түтынатын заттардың бағасы
үздіксіз қымбаттай түсті. Мәселен, XX ғасырдың басында ... бір пүты ... ... ал 1916 жылы 40 сомға дейін көтерілді. Тек қана Қазақстанның
солтүстік — шығыс облыстарында 1916 жылы бидай ... ... 1,5 есе, ... ... екі ... ... ... 1916 жылғы көтеріме қолақында одан көп ... ... ... келген қазақ жерлеріне қоныс аударушы орыс, украин
шаруалары ... ... ... 10 мыңнан астам қырғыз және қазақ
көтермшілері Тоқмақты қоршады. Жаркент ... ... ... ... Краснояр, Новокиев қоныстарын басып алды.
Ұзынағашқа жақын тауларда жайылмыс ... ... ... ... ... ... арасында тең емес күрескердің
шайқастары болды.
Отаршылар ... ... ... ... өткен тәсілдерін шебер
пайдаланады. Патша - әкімшілігі үлт оралық қақтығыстар туғызу үшін ... ... ... 12 ... ... генерал-губернатор
Фольбаум, Қапаи, лепсі, Жаркент, Прневмотак уезі бастықтарынан бойырғы
халыққа ойран ... ... ... Ал ... 15 — ... ал ... бастықтарына мынандай нүсқау берді: «Қырғыздардың азын-аулық
топтасып бас қосуын бірлік деп санап, ондайларды басыпжаныштаңдар, ... ... ... — ақ ... ... ... болса да
түтқынға алып, дала сотына беріңдер де, дереу дарға осыңдар». /2/
Генерал-губернатордың бүйрығы бүлжытпай орындалды. Тамыздың 12 ... ... ... асуы ... ... 300 адамды үшін, казачество
әскерлері үшін түрғылықты халықтың ... ... алу ... ... ... 1914 жылдың ортасына қарай патша ... ... ... ... ... көлемі 46 миллион десятинаға тең ... және ... ... шабындығынан айырылған
қазақтар таулы және шөлейт жерлерге ығыстарылды.
1.2 1 — ші ... ... ... әсері.
Бірінші дүниежүзілік соғыс екі әскери саяси топтарға жіктелген
елдердің ... және ... ... ... ... ... ... жатқан Қазақстанның да дамуына зардабын тигізген еді. ... ... ... ... ... ... майданды және де
елді шикізат, азық-түлікпен ... ... рөлі ... ... ... ... ... тек жетісу облысынан майдан мүқтаждығына
жіберілген мал мен мал ... т.б. ... ... отыз төрт миллион сомға дейін жеткен болатын.
Соғыстың ауыр зардаптарының көрінісі шаңырақ салығының көбею. 1914
жылы қазақтардың жиналатын ... ... ... 600 мың ... 1917
жылға қарай 100209 сомға ұлғайды.
Соғыстың ауыр зардаптары сонымен қатар ... әр ... ... кен өндірісі, Қазақстанның орталық ... ... ... ... ... ... ... ауылдағы топтық күштердің
неғурлым қатаң сараланып, жіктелуріне, Қазақстандағы.
Патша шенеуніктері мен ... ... мен ... ... ... ... еді. Қазақ халқының қаналушы ... ... ... еді. Әсерілікті халықтың жерлерін тартып алу одан
әрі жалғасып, әсіресе ... ... ... ... облысының солтүстігінде және Қазақстанның басқа да облыстарында
күшейе түсті.
Патша үкіметі қазақ ... жаңа ... ... шөл ... ... болды, бұл орайда өзінің одақтасы — ... ... ... ... ... ... ... көп шикізатты, азық-түлікті, малды, ақшаны,
жолшай берген еді.
Жергілікті халыққа солынатын салық 3-4 есе, ал кейбір реттерде 15 есе
өсті. ... ... ... ... ... ... салынуын мүқият
қадағалап отырды, земстволық жолдың және басқа алымдар, сондай - ... ... ... ... ... төлеуден бас тарту былай тұрсын
оны төлеуді сәлғана ... өзі оны дүре соғу ... ... ... ... ... парақорлық пен қазына
ұрлаушылық кең сипаталды.
1.3. Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – ... ... ... ... ғасырдың бас кезінде Ресей азиялық Шығысты отарлауды ... ... ... ... ... ғана елдің еуропалық бөлігінен 2 млн.400
мың адам әкеліп ... ... ... кең ... ... Патша өкіметі 1916 жылға қарай қазақтарды 40 млн. га шүрайлы
жерінен айырылып, қонысталу ... ... ... шөл дала мен ... Оларға бөлінген жерді жобалау үшін тағайындалған жоғары ... ... ... «су да, жер де көрмегенін», өйткені ... жер ... күз — ... ... ... ... Столыпин
реформасының бас кезінде-ақ «Санкт-Петербургский ведомости» газеті былай
деп жазуға мәжбүр болды: «Егер мемлекет мүдделері қырғыздарды ... ... ... әрине бүған қарсы шығудың керегі жоқ .., бірақ, екінші жағынан,
бір қолымызбен күйретіп жатқанымызға көзді жұма ... ... ... ... /4/.
1917 жылға қарай Қазақстанды қоныстану учаскелеріне, ... ... ... помещиктік имениелерге, монастырлық
учаскелерге, қалалар мен темір жолдар үшін ... ... ең ... ... мен жайылымдардың 45147765 десятинасы тартып алынуды
көзделді.
XIX ... аяғы мен XX ... ... Хиуа мен Бұхарды
қоспағанда, бұрынғы Түркістан шегінде 941 қоныстанушы қоныс пайда болды.
Түркістанда ... ... орыс ... 3.17 десятина, ал
байырғы халықтың әрбір жанына (қазаққа, өзбекке, қырғызға және басқаларға
0,21 десятина өнделетін жер ... ... ... ... ... ... ... барлық қоныстанушылар шаруашылықтарының
98%-іне жуық жолдамалы еңбекті ... ... ... ... ... ... мен орыс — украин қоныстанушылары арасындағы қатынастарды
қиындата түсті. «1899 ... ... ... мен орыстар арасындағы
этникалық жанжалдар даладағы өмірдің сипатты белгісіне айналды деп ... өте ... ... еді. /5/ ... ... ... академигі
П.В. Волобуев, Т. Рысқұловтан кейін 65 жыл өткен соң былай деп жазды.
«Қоныстандыру саясаты көшіп келушілерді ... ... ... болған және жерге олардан әсте де кем мұқтаж болмай отырған шет
аймақтардың ... ... ... Сібірдің) байырғы халқымен
қақтығыстарға ұрындырды. Демек, аграрлық шиеленіс елдің орталықтарылан шет
аймақтарына ... ... ...... ... ... соғыс
жылдарында бұрынғысынан да жидете жүргізіліп, ауқымды сипат алды. ... ... көп ... арзан бағамен мал сатып алынды. Патша ... киіз үй мен киіз ... ... 1916 ... ... ғана ... ... Түркістаннан 40899244 пұт мақта 38 мың шаршы аршын кийз. ... ... ... ... ... 229 мың пұт сабын. 300 мың пұт ет, 473928 пұт
балық, 70 мың жылқы, 12797 түйе жөнелтілді. ... ... ... кәсіпорындарға патша әкімшілігі славян отаршылдары үшін
жаңадан жер тартып алуды ... ... ... өмір ... ... ... - деп ... А. Байтұрсынов сонау 1916 жылдың
өзінде. /6/
Соғыс елде ... ... ауыл ... ... ... ашаршылықты туғызды. Әсерілікті
шенеуніктердің алымы күрт ... ... ... ... жүргізілді.
Қазақ даласында жалпыұлттық дағдарыс пісіп жетілді. Соғыс ауыртпалықтары
Қазақстанда ... және ... ... өрістеуіне түрткі болды.
1915 жылы маусымда Екібастүз бен ... мыс ... және ... ... жолының жұмысшылары ереуіл жасады. Қалалар мен қыстақтарда
солдаттардың әйелдері мен қала ... ... ... ... және ... келе ... ашаршылыққа қарсы шықты. 1916 жылғы
қаңтарда Алматыда, Семейде осындай толқулар ... елді ... және ... ... ... ауылдарының солдат
әйелдері мен ауыл кедейлерінің (дүкендерін) толқуына ... ...... ... ... ... тойпалас барған сайын
неғұрлым табанды және бұқаралық сипатама түсті.
1.4. 1916 жылғы көтерілістің басталуы, жалпы ... ... ... ... ... ... қорғаныс құрылыстары
мен әскери қатынастар орнату ... ... ... Орта Азия ... және ... ... бұратаналарын алу туралы 1916 жылғы
25 маусымдағы ... ... ... ... Қара ... 19 ... 43 жасқа
дейінгі еңбекке жарамды барлық халық алынуға тиіс еді. Сол ... ... ... орыс ... ... ... көнбіс жіне
арзан жұмыс күші ретінде «рекегезицияланған бұратаналармен» ... ... ... мен ... да тыл ... босатқысы келеді.
Түркістан мен дала өлкесінен 500 мыңнан астам жігіт алу ... ... 87 мың адам ... ... /7/ ... жарлығына жауап ретінде
орасан зор аймақтың -Қазақстан мен Түркістанның халқы ... ... ... ... көтерілді. Жергілікті патша әкімшілігінің анықтамасы
бойынша, далада «біреуі жұмысшылар бергісі ... .... ... ... ... екі партия құрылды». Ат төбеліндей азғантай байлар,
жергілікті отаршыл әкімшілік — болыс басқармалары, ауыл ... ... ... ... ... А. ... М. ... бастаған қазақтың
демократиялық зиялыларының қайраткерлері басқа бағыт үсынды. Олар Қазақтар
... ... ... деп ... бізге деген сеніммен, отан қорғау үшін, - деп жазды олар 1916
жылғы тамыздың ортасында халыққа ... ... - ... ... ... Біз ... ... айтқан болатынбыз, бұл істен бас
тартүға болмайды». /8/
Қозғалыс басшылары ... тыл ... ... ... қалдыруды, оны тиісті дайындық жұмыстарынан кейін жүзеге асыруды
көздеді.
Бұл орайда соғыс жеңіспен біткен ... өз ... ... ... ... ... үміттенді. Олардың көбі іс жүзінде
қарусыз халық осы заманғы техникамен жарақтанған ... ... ... емес деп ... Олар ... халық өкіметін жазалау шараларының
құрбаны болады деп кауіптенген.
«Тыңданыздар қан төкпеңіздер, ... - деп ... олар ... ... ... хатында.
Көтеріліспен кейінгі қанқұйлы жазалау, Казақстан мен Орта Азияның жүз
мындаған тұрғындарының қаза ... осы ... ... ... - ... қозғалыстың ауқымды әлеуметтік негізі болды. ... ... ... - ... шаруалардың кең топтары қазақ жұмысшылары
мен қолөнерлерінен қүралды. /14/
Патшаның қатегіз жарлығына және оны ... ... ... — ашық ... ... алынған еңбекшілер қолына не түссе, сонымен қаруланып
«адамдарды бермейміз» деген ... ... ... жергілікті өкілдеріне
- болыс басшыларына, ауыл старшындарына, полицейлер мен қазақтарға ... ... ... ... ... ... іс қағаздары мен
жұмысқа алынатандарының тізімдерін өртеді.
Қазақстандағы ұлт - азаттық көтерілістің, әсіресе, ... ... ... ... сипатқа ие болды және өлкенің басқа
облыстарымен салыстырғанда ұйымшылдықпен өтіп, ... ... ... ... ... ... негізінен патшалықтың қапал
әскери — отарлық және кең көлемді орыстандыру ... ... ұлт ... ... ... ... болыстар, уездер көтеріліс жасаған өздерімен бірге
барлық мүлік пен малды алып, дала ... ... ... ... байлар да қосылуға мәжбүр болды.
Басқа «бұратаналар» - дүнген, ... ... ... ... жақтап шақты.
Патша үкіметі «бөліп алда билей бер» деген ... ... 1916 ... 23 тамызда генерал-гебурнатор Курапаткиннің құрия
бұйрығымен мыналар алымнан босатылды: «1. ... ... ... ауылдық) лауазымды адамдары 2. Жергілікті бұратаналардан ... ... ... 3. ... ... мүдірістер. 4. Үсақ
несие мен есепшілер, бухгалтерлер. 5. ... ... ... ... ... бұратана халықтары. 6. Дворян және ... ... ... пайдаланылатын жергілікті ... ... ... әр ... айла — шарғылар қолданып, қоғамның болмашы бір
бөлігін — ... ... ... мен ... дінбасыларының
бірқатарын жалпыұлттық қозғалыстан бөлшектеп ала білді де, олар жергілікті
әкімшіліліктің тыл жұмысшыларына адамдар алуына көмектесті. ... ... ... ... қара жұмыстан босатылып отырды. Бұл кедейлердің
ашықтан ашық алу ... ... ... Қостанай уездімендіқара болысының
батырақ - шаруалары ашу ... ... деп ... ... ... ... және ... темір үзетін болса да, әскери ... ... ... көп пара ... ... ...... көтерілісшілер отрядтары құрылып жатты. Қазақтың
еңбекші бұқарасы «өз кәсіптерін тастап, қоян далаға көшіп ... ... ... ... ... ... ... ... бағынбай, окопқа барғанша,
даладағы өз ... ... ... деп шешті...» - делінген. Торғай
губернаторының хабарында. «Бізді жерімізден ... ауыр ... ... ... ... енді ... ... Майданға бірде-бір адам
бермейміз немесе бәрімізден сүйегіміз далада қалады», ... ... ... ... ... ... ... оныда өлтіреміз», - деп
көп адам жиналған жиналыстар мен шындарда көтеріліске ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы шілдедегі жағдай туралы кейбір ... ... Орал ... Болыс өлтірілді.
12 шілде. Қостанай уезінің. ... ... ... өлтірілді,
отбасылар бойынша жасалған тізімдер қолға түсіріліп, жойылып ... ... ... ... ... уезі ... асаптай көшуге жасалып, болыс
өлтірілді.
16 ... ... уезі ... ... ... ... бүқара, болысты
өлтірілді.
18 шілде. Дала ... ... ... ... ... ... Томск губерниясы. Бийск уезі. Қазақтар жаппай монғолияға
көшіп кетуге әрекет ... ... ... ... ... ... Жігіттер полиция
Гладунга шабуыл жасады.
Бестөбе болысы, Қостанай уезі. Қылышпен, сойылмен және
балтамен қаруланған 2000 адамнан тұратын көтерілісшілер отряды
полиция страниктерінің отрядын 30 ... бойы ... ... ... ... ... Орта ... Сібір мен
Қавқаздың бір бөлігін қамтыды.
Ол стихиясы түрде басталған, және ... ... ... ... жоқ. Оған көмір кенішлерінің, мұнай кәсіпшіліктерінің, Ертіс
параходствосының Омбы, ... ... ... қазақ жұмысшылары
қатысты.
Жер-жерде даладағы дәстүрлі ақсүйектер окілдерінен ... ... ... Торғай өкілдерінен 9 хан сайланып жатты.
Ақмола облысының Еркесай және әйелді болыстарда хан және 4 ... ... — Нұра ... — Нұрлан Болысында Оспан Шонов осан деп
жарияланды. Верный уезінің Жойымпал болысының ханы болып ... ... ... ... ... қалпына келтіріліп, әкім — ел
биі, сот алқасы - жасақшы, қазына ... - ... ... қолбасшысы — Сардарбек құрылды.
Көтеріліске шыққан халық күш ... ... ... ... ... уезінің көтерілісшілері Наманған мен Тамастың ... ... ... ... байланыс орнатты. М.А.
Фольбаумның мойындауынша, көтерілісшілерде ұйымның барлық белгілері:
Тулары, ... ... мен қару — ... ... ... ... ... ұйғырлармен, Ыстықкөл қырғыздармен және
дүнгендермен күш біріктіріп ... ... ... үлт — азаттық көтеріліс кезінде қазақтың демократияшыл
зиялылары ... ... ... ... ... ... елді қан төгістен
сақтағысы келді. Ал азаттық қозғалысына ... ... ... ... Т. ... Ә. ... С. ... С. Меңдешов, Ә. Жангельдин,
Б. Алашалов ... және ... ... де ... Ұлт — ... ... әлеуметтік жанндалдарды шешуге әртүрлі ... ... ... ... 1916 ... ... еңі ірі ошағы жетісу
болды. Жағдайдың шешелінусіне байланысты 1916 жылы 20 ... ... ... ... ... ... тағайындалды. Ол
кезде орасан зор аймақты түгелдей халық көтерілісінің от жалыны шарылған
еді. Мәселен ... 12-де ... уезі ... ... 68 ... А.
Абдурасуловты, ал шілденің 16-сында көтерілісшілер Қурам ... ... ... 3-інде Асы өзенінің анғарында көтерілісшілерді 2
мыңнан астам адамнан тұратын отряд уезд ... ... ... шабуыл жасады. Тамыздың 6-сында Самсы аңғарында Ботбай, шығыс
және Батыс ... ... ... болыстарының 6 мың ... ... ... ... ... алды. Сол күні Самсы
стансасы көтерілісшілердің ... ... ... 8-інде
Ақсу жайлауында қазақ - қырғыз съезі өтті.
Олар Қордай көтерілісшілеріне қолдауға, ... ұран ... ... ... ... ... жігітерінің жартысын
жіберуге шешім қабылданды.
Қазақ және қырғыз еңбекшілерінің қимылдары патша ... ... және ... еңбекшілерінің қимылдары патша ... ... ... ... ... болса да қолданудан тайынбай,
көтерілісшілерді бағындыруға», «Лаң салушыларға қарсы күресу үшін байырғы
халықтың ... ... ... араздығын» пайдалануға бүйрық берді.
Өз кезегінде жетісу болысының генерал-губернаторы М.А. ... ... ... ... ... үшін ... станция-
ларына асығыс түрде винтовкалар мен патрондар жіберді.
Мұнымен шектеллей, генерал Куропаткиннің тамыздың 12-гі нұсқауы
бойынша ... ... орыс ... қаруландырылды.
Жазалау отрядтарының жанынан, облыстық уездік ... ... ... ғана ... ... ... өзені мен ыстықкөлге жатсарлас жатқан
бүкіл аумақты қамтылды. Көтерілісшілер Костек тауы ... ... және ... Асы, ... ... ... ... Талас өзенінің жоғары
ағысына топталды. Олар телеграф теслілерін қүратып, почта стансаларына,
болыс ауылдарына ... ... ... ... ... подполковник Рымшевичтің
және басқаларының қырып тастады. Тамыздың 13-інде Пішпектің түбінде далада
батып қалған автомобильдің төңірегіне ... үшін 138 ... ... бәрі ... ... күйінде көмілді. Тамыздың 14-інде
қамауға алынғандардың туыстары мен жақындарынан, ... —ақ ... ... 600-ден астам болса басқармасының ауласында қоршап
алынып, бір оқ ... ... ... ... балтамен жусатып
салынды. Ұлтаралық араздықты қоздыруда Түркістан ... ... ... және қырғыз еңбекшілерін қанға бөктіріп жазалауға
шақырған арандатушылық үндері қасіретті роль атқарды. /12/
Қазақстанның өңтүстігіндегі Қарқара аймағы халықтың, көтерілістің ... ... 1916 ... тамыздың 11-інде 5 мыңнан астам көтерілісші Қарқара
жәрмеңкесін қоршады.
Көтерілісшілер Кравченконың жазалау отрядын талқандап, ... ... ... ... ... ... жетісу көтерілісшілерінің қарулы
қақтығысы болды. Жазалаушылар тықсырған Мерке, Әулиеата көтерілісшілерінің
отрядтары Мойынқумда табан ... ... ... ... 10-12 ... Лепсі уезінің мақаншы-Садыр, ... ... ... ... ... шыққан жігіттері Маслов басқарған жазалаушы
отрядпен ... ... 220-ға жуық ... оққа ... ... ... қалауымен көтерілісшілерді болыс Бекболат
Әмекеев, Тоқаш Бокин /Верный уезі/, ... ... Ұзақ ... А. Қосақов (Мерке ауданындағы Қурақты болысының бұрыңғы болысы)
және басқалар болды.
Жетісудағы халық ... ... ... үшін патша үкіметі құрамында
14 батальон, 33 ... 42 ... және 97 ... командасы бар тұтас
жазалау экспедициясын жабдықтады. 1916 жылғы тамыздың 21-інде Фольбаумға
берген жеделхатында генерал ... ... ... ... Сырдария, Самарқан, ... ... өз ... ... деп, ... атап көрсетті.
1916 жылғы қазанда генералдар Куропаткиннің, ... ... ... «қырғыздарды көшіру туралы» шешім ... ... ... ... Жаркент уездерінде егіс егіслетін мүрайлы
жердің 2.510.360 десятина ... ... ... ... ... ... албан руы қазақтарынан Текес және Шалкөде ... ... ... Қарқара жайлауын, Шу аңғарының бір бөлігін тартып алу қажет
деп санады.
1917 жылғы қаңтардың 1-індегі деректер ... ... ... ... 237 ... астам халқын жазалаушылар Қыпайға ... ... ... ... ... шаралары солдатынан, патша
әкімшілігінің есептеулері ... ... ... 53 мың ... ... ... ... қосқанда 30% кеміген. /15/
Верныйдан, Қытаймен шекаралас аралықтағы ауылдар мен қыспақтар қураған
үйінділірге айналдырылды. Қалған бөлігі - осы орасан зор ... ... ... ... ... ... ... Балқаш шойындағы шөл
далаға қуылып жіберілді. ... ... ... ... орта ... бөлігінен аспайтыны ғана қалды. Даланың байырғы халқының басына түскен
қойғы мен қасірет жылдары қаңтар шапқышылығы ... ... ... ... еді. ... ... көтерілістің тағы да бір ірі ошағы Торғай облысы еді. Мүнда
қазақ шаруаларының күресі мейлінше табанды ... ... ... ... облыстық әкімшілік басқарудан алыстатылып, ... ... ... ... ... ... ... шыққан халық ұлт — азаттық
қозғалысының басшысы Кенесары Қасымовтың ең жақын ... ... ... ... ... иман батырдың немересі Аманкелдіні - еңбекшілер мүддиін
қорғауда сыннан ... әрі ... әрі ... ... өздерінің сардарбегі
еттіп тағайындады.
Торғайдағы көтеріліс ошағы биіліктің бір ... ... ... ... ... ... жүйесімен ерекше
көзге түсті.
1916 жылғы қыркүйкте ... ... ... ... ... құрып, қару өнірдуі үйымдастырды және көтерілісшілерді әскер
өнеріне озі үйретті. /17/
Осы ... ... ... ... ... ... дейін жеткен еді. Көте-
рілісшілер қатарын ... ... ... ... кенішінен,
шоқпаркөлтас көмір кеніштерінен, Орынбор-Ташкент темір ... ... ... ... ... Торғай және ырғыз уездерінде
көтерілісшілердің 20 шақты жасақтары болды.
Аманкелді Иманов Торғай, Қостанай, Ырғыз, ... ... ... Ақмола және Семей болыстарының көтеріліске шыққан қазақтарының
басын біріктірді.
Қазан әскери округы Бас ... ... ... ... ... ... 26-сындағы деректеріне қарағанда, ... саны ... ... жеткен. Өсекені тыныштандыру үшін, -
деді ал патша сарайына, -кешінде 1-2 жыл керек болатына ... жоқ. ... ұзақ ... ... ... ... ... ұйымдастырылған
күштерді бірден жеткілікті мөлшерде беріп, техникалық құралдарын ... ... ... ... ... А. ... халық даналығы мен қалармандығының
үші - өнегесін бойына жинақтығын іс ... ... Ол ұрыс ... ... қоданды: мергендерден ерекше жасақор қүрып, оларды шағыл
қумдардың арасына орналастырды, жазалау отрядтарының коммуникациялық жолына
тез қимылдайтын отты ... ... ... ... Торғай
көтерілісшілерінің әскери сап кұратынын, колоннамен ... ... ... лап қомтынын, тынығу кезінде тосқауыл қойып қорғанып, 25 шақырымнан
астам жерге шолғыншылар жіберіп отыратын ... ... ... ... ... аяғында ... ... 15 ... ... ... қоршады. Көтерілісті талқандау үшін ... ... ... ... ... мың адамдық жазалаушы
экспедициялық корпус жіберілді.
Торғайға беттеген жолында жазаушылар ... ... ... ... ... оқиғаларды көзімен көріп куә болған публицист В. Бегман кейінен
былайдеп жазды: «Ауылдар ... ...... ... оған қуып
тығылған тірі адамдар да жолынға оралды. ... ... ... үшіне қырғыз
әйлдері биік шыңнан төменге басымен құлады».
Торғайды ала алмайтынын ... ... ... ... орта шенінде Түнқойма почта ... ... ... ... ... отрядыш шабуыл жасады. Патша әскерлерінің
ауыр шайқастардан кейін ғана қалаға кіруі мүмкін болды.
Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Бетпеққара жазығы мен ... ... ірге ... ... ... ... ... Шағын отрядтарға
бөлінген олар кенеттен шабуыл жасап жазалаушы әскерлерге елеулі соққы беріп
отырды.
Көтеріліс ... - ... ... ... да еді. ... Л.
Соболевтің былай деп жазғаны дұрыс: «Бұл әскер аңыздар мен ... ... ... еді: ... ауыл ұсталары соққан найза, семсер білтеш
мылтықтар, садақ пен ... ... осы ... ... мен оққа толы ... бар ... отрядтарына қарсы
шықты.
1 – тарау бойынша пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. — Б 125 ... М. ... ... ту ... — А., 1994. — Б 129 ... Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. — А., 1994. — Б 130 бет.
3. Сабыров С. Қазақ тарихи. — А., 1997. — Б 325 ... ... С. ... тарихи. — А., 1997. — Б 145 бет.
5. Сабыров С. Қазақ ... — А., 1997. — Б 147 ... ... С. «1916 ... ... ... — А., 1994. — Б 174
бет.
7. Тәнекеев С. «1916 ... ... ... — А., 1994. — Б ... Тәнекеев С. «1916 жылғы Ереуілтөбе әссерлері». — А., 1994. — Б 8
бет.
9. Күзембайұлы А. Әбіл Е. ... ... ... — А, 1998.- ... ... М. ... ... ту байлап. — А., 1994. – Б 130 ... ... М. ... шаптым ту байлап. — А., 1994. – Б 132 бет.
11. Жәнібеков Ө. 1916 жыл — А., 1994. – Б 250 ... ... Ө. 1916 жыл — А., 1994. – Б 200 ... ... Қазақстан 1996 — 11 желтоқсан.
14. Қүрманбеков Б. Ырғызда орыс хан болған ба? // Қ.Тарихы 1997. - №2 Б ... ... 1916 ... ұлт ... ... Қ. Тарихы 1996.№3 Б
31 Тынышбаев М. 1916 жылғы көтерілістің себеп ... ... ... №7 Б ... ... К. Қазақ тарихы. — А., 1995. –325 бет. Б ...... ... ... ... ... ... Көтерілістің барысы, қозғаушы күші.
1916 жылы ұлт-азаттық көтерілістің аса ірі ... ... ... шиеленісуіне байланысты 1916 жылғы 20 шілдеде генерал ... ... ... болып тағайындалды. Ол уақытқа қарай
Орасан зор ... ... ... ... ... ... еді.
Мәселен, 16 шілдеде көтерілісшілер Құран болысының болысын өлтірді. ... Асы ... ... көтерілішілердің 2 мың адамнан
тұратын отряды уезд бастығының көмекшісі Хлыновскийдің ... ... 6 ... ... аңғарыңда Ботбай. Шығыс және Батыс Қастек, Тайгоры,
Ырғайиы болыстарының 5 мьң ... ... ... ... ... алды. Сол күні Саисы станциясы көтерілісшілердің қолыңда болды, 8
тамызда Ақсу жайлауында ... ... ... Олар Қордай
көтерілісшілерін қолдауға, ... ұран ... ... ... ... қарулы жігіттерінің. жартысын жіберуге
шешім ... және ... ... ... патша әкімшілігін
мазасыздаңцырмай қоймады.
Генерал Курапаткин «қандай амалды болса да қолданудан тайынбай,
көтерілісшілерді бағындыруға», «лаң ... ... ... үшін ... рулық немесе тайпалық араздығын» пайдалануға бұйрық берді. /2/
Өз ... ... ... генерал-губернаторы МА.Фольбаум
жергілікті казактардан жазалау отрядтарын ұйымдастыру үшін ... ... ... винтовкалар мен патрондар жіберді. Мұнымен
шектелмей, генерал Курапаткиннің 12 ... ... ... ... орыс ... атыс ... отрядтарының жанынаң, облыстық уездік қалаларында
әскери-дала соттары ... ... ... ... Шу ... мен ... ... жатқан
бүкіл аумақты қамтыды. Көтерілісшілер Қастек таулары өңіріне, Үлкен және
Кіші Кебен, Асы, Шіліқ, ... ... ... ... ... ағысына топталды. Олар телеграф ... ... ... ... шабуыл жасады. Есаул Бакуревичтің,
ХорунжийАлександровтың, подполковник Рымиевичтің және ... ... ... ... ... ... және қазақ көтерілісшілері Томақты қоршады.
Жаркент уезіңде көтерілісшілер Таврие, Владислав, ... ... ... ... ... Ұзьнағашқа жақын тауларда Жайышыл болысының
көтерілісшілері мен подполковник Базилевичтін; жазалау отрядының арасында
тең емес ... ... ... «6уратаналарға» қарсы кұрастің сыннан өткен тәсілдерін шебер
пайдаланды. Патша әкімшілігі ұлтаралық қақтығыстар ... үшін ... ... 12 ... ... ... ... Қапас,
Лепсі, Жаркент, Пржевальск уезд бастықтарынан байырғы халыққа ... ... ... ... Ал 15 ... ол жазалау отрядтарының
бастықтарынан мынадай нұсқау берді: «Қырғыздардың азын-аулық ... ... ... деп санап, ондайларды басьш-жаныштандар, толқудың апғашқы
белгілері байқалғанда, екінші дәрежелі ... ... да ... ... ... ... де, дереу дараға асындар». /3/
Генерал-губернатордың бұйрығы бұлжытпай орындалды, 12 ... ... ... асуы ... ... үшін 300 ... қырып тастады. 13
тамызда Пішпектің түбінде далада ... ... ... ... үшін 138 ... ... алыңды. Олардың бәрі азапталып, шалажасар
күйінде көмілді. 14 тамызда қамауға ... ... ... ... жай ... ... ... астам адам
болыс басқармасының ауласында қоршап алынып, бір оқ шығарылмай, таяқпен,
бүтақпен, балтамен жусатып ... ... ... ... ... ... ... казак және қырғыз еңбекшілерін
қанға сөктіріп жазалауға ... ... ... ... роль
атқарды.
Қазақстанның оңтүстігінде Қарқара аймағы халықтық революцияның
ірі ошағы болды. 1916 ж 11 тамызда 5 ... ... ... ... ... ... ... жазалау отрядын талқандап, жәрменкені
басып алды.
Лепсі уезіңде жазалау ... ... ... ... ... Жазалаушылар тықсырған Мерке, Әулиеата көтерілісшілерінің
отрядтары Мойынқұмда табап тірескен шайқас жүргізді. Көтеріліске шыққан
халықтың қалауымен ... ... ... ... ... Мәмбетов, Ұзақ Саурықов, Ақкөз Қосақов (Мерке ауданындағы Құрақты
болысының бұрынғы болысы) және ... ... ... ... басъш-жаншу үшін патша үкіметі құрамында
14 батапьон, 33 ... 42 ... және 97 ... ... бар ... ... ... 1916 жылғы 21 тамызда Фольбаумға берген
жеделхатыңда генерал Куропаткин «Чернеев, Ролгановский, Кауфман, ... ... ... ... аз ... жаулап алды» деп арнайы
атап көрсетті.
1916 жылғы қазанда генералдар Курапаткиннің, Фольбауиның ... ... ... ... туралы» шешім қабылдады, соның
нәтижесінде Пішпек, Пржевальск, Жаркент уездерінде егіс ... ... 2. 510. 360 ... алқабы болып алыңцы. ... ... ... ... руы ... ... және Шөлкөлде ... ... ... ... ... Шу аңғарының бір бөлігін тартып
алу қажет деп санады.
1917 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша Жетісудағы көтеріліс ... 237 ... ... халқын жазаушьлар Қыгыйға қуып жіберген ... ... ... ... ... ... әкімшілінің өз
есептеулері бойынша Жетісу губерниясы 53 мьщ ... ... ... Қыгаймен шекараға дейінгі бүкіл аралықта ауылдар мен қыстақтар
кираған үйінділерге айналцырыңцы. Қалған бөлгі - осы орасан зор ... ... ... ... ... ... немесе балқаш маңайындағы
шөл далаға қуып жіберілді. Көтеріліс ... ... ... орта
есеппен 1/3 бөлігінен аспайтыны ғана қалды. Даланың байырғы Халқының басына
түскен қайғы мен ... ... ... ... ... зор
қасіретті жылдарды еске ... еді. ... ... 43 мың ... екен. Жетісу обласының соғыс губернаторы Полбаум жанарал шілденің
басында жұмыска адам алу туралы елге ... ... ... әмірін бас
тартап орыңдаудың керекгігін көрсетті. Бұл ... ... ... ... Патша әмірін теріс түсінушілер ... ... ... уездік начальникке тапсырындар. Мен өзім патша
әмірінің дау-далабасыз бейбітшілікпен орындалуына сенемін. Сол ... ... ... риза болып, қуанып қалар. Шілденің 1-де ... ... ... ... болыстары, патша әмірін түсіндіргеннен кейін,
бұйрықты орыңдауға уәде ... ұлы ... ... «Ура» деп ұран
салып еді. Молда мен отырған убернатор үйінін; терезесі жаңғырықты. /5/
Жетісу облысынан қара ... адам алу ... ... ... ... ... Енді соған келейік. Жетісу облысының соғыс губернаторының
уақытша ісін ... ... ... ... ... ... адам ... әуелі сенбеген, онан кейін қарсылық білдірген.
Қалың бұқара: жұмысқа алынған адамдар соғыстың ... ... адам ... ... ойы, ... елді қырып бтгіру деп ойлаған.
Көп ұзамай ... ... ... ... ... ... адам ... тау араларына көшіп кеге бастады.
Тұрғын елдің ішінде ыдырау шілде біткенше ... ... ... ... бас ... ... ауып ... бүкіл бір болыс
елдің Қыгайға көшкендігі, қашықындардың Қытайдан қайтып ... ... ... ... ... қашқандығы туралы және басқа сондай
хабарлар күн сайын көбейіп жатты..
Қазақстан жұмысқа адам алуға бұйрық шығарылғаннан ... ... ... ... ... ... ... бастады. Бұл
туралы бұйрықты алғаннан кейін ... ... ... қосылып
алып, соғыс майданына айдады. Кедей табынан, кедей рулардан жіберу туралы
әңгіме қозғады. Оны ... ... онан ... ашуға мініп, алдымен тұрғын
елдің әкімдеріне қарсылық көрсете бастады. Жетісудағы ... ... ... ... ... ... басқа
облыстарына қарағаңда, көбіне кеш ... ... ... ... ... ... күн бұрын біліп, көтерілісті босуға алдың ала
дайындалды. Жегісудағы ... ... ... ... тұрғын
елдің ата дұшпаны Ташкентдегі Куропаткин мен ... ... ... ... ... ... ... бұрын облыстағы
барлық әскерді есепке алып, оларды көтеріліс қауіпі бар орындарынға күні
бұрын ... ... Сол ... Куропаткин жанарал да, ... ... ... ... басу ... ... ... Ташкентпен
Семейден көтерілістерді басуға қосымша әскер жіберді. Куропаткин ... жайы ... ... ... екі рет ... беріп тұр деп
бұйрық етті. Документтерге қарағаңда екі ... күні ... ... ... ... көтерілісшілердің қашатын жолдарын, қияларды
зерттген. Соғыс планын жасағанда, көтерілісшілерді тау ... ... тау ... ... ұстамақ болған. Қашар жер, шығар жол
қалдырмай, қырмақ болған.
Бұл екі ... ... ... көтерілісті босуға ойлаған бір
амалы орыс мұжықтарын құралдандыру болған, Бұл толық документпен сипатталып
отыр, Мұнымен қатар ... елін ... үшін ... ... жерін
тартып алуға ұйғарылған. Бұл айтылған қазақты қыру, әлсірету планы Фольбаум
жанарал айтқандай «өте жақсы» орындалған.
Енді ... ... ... ... ... ... ... Куропаткинге жіберген телеграммдарының бірінде тарапшылардың Қарала
болысының ... ... ... ... қаша бастағанын айта келіп,
өтінішін білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... болатын емес сізден екінші рет өтініш сұраймын. Жетісудың
запастағы солдаттарын облыстың ... ... орыс ... ... ... ... ... менің мұжықтарымда кісі басы
бірден мылтық бар еді. Қазір поселкелерде тек әйелдер ... ... ... ел ... өте қас. ... ... (запастағы солдаттардың)
басып қосып, Ташкеннен құрал әкеліп орыс халқына мылтық тарату ... бір ... ... «Көтерілісті басудың тура жолы
–орыстарға ... ... ... ... ... ... аса ... бар, бір болыстың ішіндегі бір поселкемен бір поселкенің арасы
20 шақырындай. Жаркентке, қапалға, алматыға 2 ... ... қою, ... 12 бұрыс деп конвойлар бөлу керек болғанда, орыс поселкелерін
қоргауға толық емес 5 ротадан артық ... ... ... Бұл әскер
облыстық орыс орнаған үлкенірек 10-12 поселкесін қорғауға жетеді. Мұнымен
облыстағы барлық поселкені қорғауға ... Оның ... ... ... ... жоқ. Казачи әскері басқаларды, әскердеіілерді көтерілісті
басуға айдап салу үшін керек» депті. / 7 /
Әр ... ... ... кезде Фольбаум Шпек, Қапал, Лепсі, Аякөз
ояздарының кауіп астында қалатынын, бұл уездермш ... ... ... ... қиьшға соғатыньш білдірді. ... ... ... бұл ... айта ... ... ... ала басу үшін
зенбірек пен атты әскер сұрайды. Атты ... мен ... ... орыс ... күні ... ... ... сол кезде Жетісу
облысы көтеріліс болу ... ... 17 ... бөлініп әр қайсысында әскер
болған. Бірақ әекер жеташкті болмаган.
Фольбаумның неше рет әсжер сұраған ... ... ... ... Куропаткин көтерілісті басуға жіберілген әскердің
қалай болатыны кай әскерлерге орналасу керек екенін көсетеді. Мұнымен қатар
сол төлергаммада ... ... ... ... ... үшін ескі
Ресейден Семейге зеңбіректер мен бір бригада сұрағанъш білдіреді.
Фольбаум ... бір ... орыс ... ... ... берденкі мылтық сұрайды. Фольбаумның сұрағаңцарының бәрін дерлік
Куропаткин орыңдап отырған. Куропаткин көрсеткен жәрдеміне, ... ... ... тамыздың 22-інде Куропаткинге мынадай телеграмм жіберідді:
«Жеткілікті әсжер жіберіп, ... ... ... ... ... ... ... әскер, иә бір аргық зеңбірек сұрасанда, мұндағы маған таньк
жағдайларды ескеріп «толық ... ... ... ... қатты
кезінде, тамыздың 20-ңда бүкіл облыстағы көтеріліс барлығы 12 рота ... жүз ... атты ... азьш ... орыс ... құрылған
әскермен төтеп беріп тұрдым. Жетісу жазық далалық болғанда, бұл ... ... бір ... ... ... едім. Бірақ мұңдағы жағдай әскердің әр
жерде бөлінуін керек қылды. Қалаңда Жегісудағы әскер ... ... көп ... ... Қыркүйектің бас кезіңде тағы әскер келсе,
болыстағы,көтерілстің, тезірек толық жаиғастырылуы анық. Сіздің
жәрдеміңіздің арқасында. ... ... ... мен ... бұл ... ... толық атқарар буған сеніңіз»№ /8/
Қазақ елін қыру планында Куропаткин мен ... ... ... ... аса ... ... отырған. Фольбаум қыркүйектің 18-де
Куропаткинге жіберген телеграммында: ... орыс қаны ... бәрі де ... ... ... апьшсын» деген №220 бұйрығын Жетісу
облысында қалай орындаудың ... ... ... ... Тоқмақ ауданына,
қастеқ, Қарқара алабтарына орыс қаны төгілген. Ол уақытгга осы жердің бәрін
де қазақган таргын ... ба? ... дала ... ... жазаға
бұйынруға болады, бірақ Пішпек, Пиртайыс уездернің қырғыздары ... ... ... көл ... ... қуып шығару керек» - дейді./9/
Сол сияқты Беловод ауданындағы ... ... ... ... оларға қазақ елін меймінше қырыға. ерік бергеңде, куропаткин
Фольбаумға ... ... да, тым ... ... ... ... ... бір күшгі болған жері Атар ауданы, Саисы төңірегі. ... ... ... ... ... ... ... Ырғайты деген
қазақ болыстарының елі көтеріліс жасады.
Батыстық Қастек болысынан 10 үй Қытайға көшіп ... ... ... ... ... ... бұлар Қытайдың «Сары қоғып» деген жеріне
барып ... ... ... ... қабыл алған. Сонан соң булар
қытайдың ... 100 ... ат, 100 торы ат, 100 қара аг, 100 сұр ... беріп Қытай жеріңде тұруға сұранған. Қашқындардың Қытай ... ... ... бұрьш Қытай қолы астында болғанын, мұнан 60 жыл ... ... ... ... қаратып алып, асарықтар солғанын, ... енді ... ... айгып, губернатордан аларды Қытай ... ... ... ... губернаторы силыкгы алып, оларға Қытай
жеріне орналасуға рұқсаг ... ... ... ... ... [ Қордай аудандарындағы көтерілісті басу турапы Фольбаум Жанарас
Куропаткинге соқкан ... ... ... Нашалний мен Тоқмақ
учаскесінің пристабы, тамыздың 10-да көпрерілісгі жайғастырып, ... ... 30 ... екі ... көгеріліашлердін жүзге жақын
адамын кьзрды, бір сыпырасын тұтқынға алды» - дейді. /10/
Пішпек, Алматы ... ... тау ... поседкелерге ыдырап
бөлшбей көтөріліс ... ... орта ... ... сол ... ... тұруға бұйрық берілген. мұндай әдісгің іс
жүзінде көтерілісгі тез басуға көрінгені ... ... ... ... ... ... білдіріп
Александров деген хорунжиға 20 кісі аманаг жіберген. Фольбаумның ... сол ... ... ... ... Буан қойнауына, кеген
алабына жинала бастап, Талай өзеяінің басындағы Наманған, ... ... ... ... ... ... ... белгісі
қылып жұзіктеріне бір үпігі темір белгіпш тағъзп, тулары ... ау ... ... ... дүкеңдерін ашқан, көтерілісті тезінш қалай басу,
мұжықгарды құраддаңдыру туралы Куропаткиннің Фольбаум ... ... ... делінген: «Қазақгардың көтерішсіне басқанда ... орыс ... ... малын, мүмкін қорғау болсын. Бұл үтттін
бастаеға дейін қалдырмай қолда бар ... ... ... ... ... ... халқьш тегісінш құралдаңдырып, оңдықгарға, жүздіктерге бөліңіз, оңдық,
жүздікгерге бөліңіз, оңдық, жүздік бастықтарцы құралданған халқы өздері өз
арасынсана сайласын. ... ... бір ... ... ополчеңцерінея 4 жүз әскер, запасной разряддтан 3 жүз әскер
құруға менен рұқсат. Ополчеңдерден құрылған әскерді ... ... сол ... ... өзіңде қадцырьщиз. Қалаларда, посеякелерде
күні-түт қарауыңдар қойыңың. Көтерілісіпілердің қапы басып қалуынан сақ
болыныз ... ... ... күшейтіңіз».
Қалаларда, поселкелрді қөтерілісшілерқамап қалса, ұзаққа жететівдей
қыльш ... су ... ... Құралданған халықты, әскелерді
қазақтар шабуыл жасағанда жан аямай еоғыеуға угатеіш. Он мың ... ... жуз ... үлгі ... ... ... ... аз болса керек. Тек өздеріңпі ... мен ... ... ... шабуыл жасаңыз. Әсіресетүнде, 30-50 ер ... ... ... ... ... ... ыдыратуға болады. Телеграммен ... де ... ... ... ... ... ат пен журегін
пешті жасаңыз. Шамадан келгенше, қыр жұмысын тоқтатыныз. Биылғы астык ... ... ... иесі ... ... қазақ егіндерін жинатып, түскен
астығын қазына ... ... ... уездік каталарда дала ... ... ... ... ... уездік начальниктөр ңасыңцағы конвойларцы күшейтіңіз.
Керек тапқан жеріңізде оларға көтерілісті болатын ... ... ... ... ... ... ... жасап тұрыңыз.-
Куропаткин, 1916 жыл, ... ... /11/ -деп ... ... ... ... көтерілісін басу үшін, Ташкеннен үш
жарым жасақ, запастағы әскерден жеті рота мергендер, және бес жуз ... ... ... Бұл ... Жетісуға үш жолмен жіберізіген: бірсыпырасы
Әндіжан Нарын қорғанынан, бірсыпырасы Черняев қапасынан ... ... ... ... еңді бір ... ... жолмен айналдырып
Семейге, онан Аякөз-Лепсі-алматыға жіберілген ….
Тамыздың 30-да ... ... ... ... ... әскердшң қай
жерлерімен жүргендігін, көтерілісшілер тобының қай жерлерде болғаны ... ... ... береді: «Алматы Фольбаум жанаралға ... ... ... бас ... ... топ боп ... сол тұста- Сусамыр, Бұғылы алаптарының ортасындағы ... ... ... ... ... ... жолына дейін, шығыста Нарын ауданы
кедерілісші қазактардың кұшгірегі, батырлығы осы ауданның багыс ... ... ... ... ... ... сол тұсындағы уездердегі көтерілістерден оң тұстағы
уездерде қатты болған. Жалайыр руына ... ... ... ... ... ... ... де, көп ұзамай тыныштаған. Бұл уездің сол
тусындағы елдер мен Лепсі уезіндегі ... ... ... ... бәрі ... ... адам ... бас тартып, бірсыпыра
болыстардын елдері Қытайға қашқан, ... ... ... ... жерлеріне, Балқаш маңынаң құмына, суына көшіп кеткен. ... ... ... ... елі ... ... ... жұмысқа алынатын бірсыпыра жастар ашық көтеріліс жасап, Саратов
поселкесі қиратпақ болған. ... ... ... ... ... ... ... атты, жаяулы әскер көтерілісшілерді ыдыратқан.
Қытаға қашқан Барлық, Емел болыстарының елдері қалмақ; пен қытай малдарын,
мүмкін, әйедздерін ... соң, кері ... ... жайлауына қайтқан...
... Тарбағатай ауданында бірнешіе қазақ қашқыңдары жиналған.
... ... ... ... қазақтың жерін орыеқа әперіп, қазақ
пен орыстың шекарасын ... ... ... ... бойынша, 1916 жылдық
көтеріліснен, көтерілісті басуға барған әскерлерден қазақтың ... ... ... ... ... ... мынадай: /12/
|УУездер |Ү Үйдің саны |
| ... ... ... ... |
| | ... | ... уезі |4,4347 |2,415 |1,932 ... уезі |1,096 |4,378 |11,718 ... уезі |27,831 |11,548 |9,313 ... уезі |34,509 |8,847 |25,660 ... уезі |7,071 |3,629 |3,442 ... ... |83,856 |31,789 |53,065 ... жылдың (1916-18 жылдар) ішінде алынған есеп бойынша облыста 82,225
мың үй ... бұл ... үй ... 29,12% ... ... ... ... үйге 5,1 жаннан келеді бұл есеп бойынша көтерілістің салдарынаң, көшпелі
елінен 1917 жылдық қантарына дейін 270,632 адам кеміген. Қытайға ... ... жаң, ... ... ... ... ... ереке-әйел барлығы
273,222 адам...
... Сол кездегі санақтың жалпы ... ... есеп ... ... кеміген малының, егісінің саны ... ... ... ... ... ... ... |Ммал саны ... |
| ... ... ... ... ... | |
| | | | ... |саны | ... |10,21 |7,61 |10,8 |9,14 |9,35 |2,02 ... |78,59 |63,98 |80,19 |81,55 |79,09 |22,28 ... |47,18 |34,04 |51,08 |52,43 |43,94 |35,93 ... |75,61 |63,27 |81,71 |81,15 |77,91 |61,19 ... |7,92 |7,43 |7,1 |13,03 |10,77 |5,24 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | ... ... жетекшісі
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс «25 маусым жарлығы» деген атпен мәлім
болған тарихи оқиғадан басталатьш халқымыздың орыс ... ... ... ... ... ... лайықты бағасын ала қойған ... 1916 ... ... ... ... ... тарихнама
күні бүгінге дейін жазылмады.
Тарих оқультықтарында 1916 жылғы көтерілістің ірі ... ... ... Бекболат сынды батырлар туралы ғана жазылады. Сөйтіп,
таптың көзқарас тұрғысыган жазылған ... ел ... ... із ... ... ... шағармуға тырысып келді. Тәуелсіздіктің көп
жеңісінің бірі өз тарихынды шьшдык тұрғысынан ... ... Осы ... төл ... ... солатын тың тақырып 1916 жылғы көтерілістің
басшылары туралы ... ... ... ... дейін көтерілістің жетісу орталығы туралы ғана кеңінен
сөз болып келеді Көгеріліс басшылары - ... ... ... барлық
ұйымдастыру мәселелері алдьш-ала талқыланып барып, ... ... ... ... ... ... ... билері мен болыстары кірді.
Маусым айының басынан көптетен сыбыстар шығып жатқан ... ... 19-34 ... ... ... ... ... армиясына
алынатыны жайлы жан-жаққа тараған. Олар, Германиямен екі ... ... ... және ... жинауға алынады деген..
Фольбаумның қазақтарды аомияға мобилизациялау туралы бұйрығы
болыстардың және билердің ... ... Осы ... халықтын қыр-сырын білу
мақсатта патшанын жандаралдары ауыл ортасында жүрген болатын.
Қазақ жігіггерін қара жұмысқа жібереміз, ал ... ... екі ... ... ... ... ... жаққа байлар, молдалар
болыс басқармалары мен билерді жақтап, жігптерді қара жұмысқа алу ... ... ... айтуынша патшанын, болыстын бұйрықтарына қарсы
шығу деген, құдайға қарсы шығумен тең деген. Билер болыс басқармалары халық
арасында үгіт ... ... Олар ... ... тең, тек бір жас
одан жас деген болатын. Ал кедейлер және кедей шаруалары бұл бұйрыққа ... ... ... ол ... ... да ... біздерміз, байлар
мен моллалардың түктері кетпейді деген. Сондықтан біз ол ... ... ... болғанша, өз еліміз, өз жерімізде өлгеніміз жақсы деген.
Кедейлерді және шаруаларды патша бұйрығына қарсы үгіттеп ... сол ... ... ... ... бүкіл халық жыналысы, қара жұмысқа алуға қарсылард
Бекболаттың ... ... ... Бұл ... ... ... ... карады. Олар: /14/
1. Губернатор Фольбаум ... ... ... ... ... ... сонымен бірге халықты
қанауға бет бурғаны ... ... ... ... ... делінген.
2.Жемқор болыс басқарушылары мен билер, иек кедей және ... ... ғана қара ... ... ... содан
кейін бұл фронта қазақ жігатері біріжпі қырылаады. Себебі олар
әскери техникалық құрал жабдықтарда дұрыс ... ... ... ... қажет.
3. Барлық қазақ кедей шаруалар көтеріліске шығып жатқаны,
патшаның жарлығына ... ... ... болыс
басшыларының үгіттеріне мұхият қадағалап отыру
керектігін ... ... ... ... Біздер кедей шаруаларын аттермен, қару жарақ пен ... ... Ол үшін ең ... ... ... ... олар бізге қару жарақ айбаслта шоқпар және
тағы бвсқа заттар жасауы қажет. Он күн ... неде ... ... бір ... ... ... ... алып халықтар ауыл-ауылға тарап кетті. Біраз күн
өткеннен кейін, Жайлымыс болысында ... ашық ... ... ... ... ... ... Осы кезде Ирғайтискіде, ... ... ... және Тайторына болыстарында қозғалыс
басталып кетті.
Жайлым ... ... ... ... ... жанұясы, Алматыдан ... ... ... Фольбаум
губернаторының аудармашысы ... ... ... ... ... мен ... басқармаларындағы екі жұмыс-
шыларын ұстап алды. Алматы ... ... ... ... ... ... ... көтеріліске катысқысы келген екі жұмысшыны
Бекболатын жігіттері екен деп, оларды дараға асады.
Сонымен бірге олар төрт ... ... ... ... ... ауыл
тұрғындары Манкеден, Оразадан, Мұсқанадан, Ибрагимнан және т.б қорқа
бастады. Бекболат Әшекеев Серікбай Аманжоловты көрші ауылға әдейі
көңіл айту үшін ... ... ... қырығыз түрғындарына
көмектесуге дайынмын» - деген сөзбен Бекболат Әшекеев ... ... ... /15/ Осы ... ауыл ... ... бар қару
жарақтарды біріктірді.
Ауыл тұрғындары, соның ішіңде кедей және орта шаруалар патшаның, болыс
бапшыларының және билердің саясаттарын жақсы түсіне ... ... ... ... ... ... ... патша биліктеріне қарсы шықты.
Кедей және орта шаруалар байлардың, ... ... ... үйт насихаттарына көтерілісшілер мүшелері жеке ... ... ... ... ... ... молласын, халық
арасында үгіт насихат жүргізіп ... ... ... Қосақаев
пен Байғазы Мошбетов екеуі ұстап алып, қолын байлап ... ... ... ... ... бай ... жігіттер ат жинауға
кеткенде, молланы ... ... ... өзі ... кетті деп өтірік
айтады. Осыны көре отырып байлар, билер және моллалардың бірақ мақсаты бар
екенің көруге болады.
Тұтқыннан ... ... ... ... ... ... Жаилынм болысында Бекболаттын қол астындағы шарулар патша
билігіне ... ... ... Бекболатшылар аты әскерлер, қару жарақтар
жинап жатыр, Бекбалаттын жігіттері мені ұстап алып, мені өлтірмекші болды.
Бай баласы Қарақожаның ... ... - ... ... жолы молла Алакүл уезден жайлым болысына, агент ретінде полицей
жандарымдарын жіберілді.
1916 ... 25 – 26 ... ... ... ... қатысы келген
Жайлын болысының Шынбұлақта жиналды. Осы жерде жиналғандардың барлығы қару
жарақтар берілді. Келісім бойынша Ошақты ... 150 ге жуық киіз ... Онда ... ... ... ... дауындалу
жұмысын жүргізеді. Ошақты 100 – 200 жігіттерге бір ... ... ... ... ... губернаторлармен қасық қан қалғанша
күресеміз деп өз ара келісіп ... Олар ... ... күштерін салып
күрестін болса, не бәрі ... ... не ... ... ... Бір сөзбен айтқанда, олар жауларын женетіне сенген.
Станция жанымдағы топтын басшысы Екебай Сатқынов көтеріліс басшыларына
былай деді: «Азық – ... ... ... Сол ... ... ... үш ... жететін болысын. Ошақты жерінде үш күн жатты /17/. ... ... ... ... болды. Бұлардың ішінде әйел
адамдары да болды. Көтеріліс бастамас бұрын ... ... ... ... ... ... шығып, «Бекболаттың 1500 адамы Алматыға
шабуыл жасап, басып болысындағы көтерілісшілерді басу үшін 350 ... ... ... Алматыны басып алмақшы болған кезде, Қаскелендегі
кулак помешик Андрей Малышевты патша ... ... ... ... ... неше ... өткеннен кейін Қаскеленнің казак кулагы Андрей Малышев
350 ... мен ... басу ... жан – жаққа қарай оқ ашты. Осы
кезде 15 адам өліп, Әбіш Бекбатыров жалауды ұстап тұрған да ... ... ... кейн ... ... ... ... Ал патша
солдаттары тапжылмай бір орында қалып қалды. Кейбір ... ... ... ... ... ... да болды.
Бір неше аптадан кейін Ошақты жерін Алматыдан 500 солдат келіп,
көтерілісті ... ... ... ... ... ұстап алу үшін барлық күштерін салды. 4 – 5 ... ... 18 – з ... қоса ... ... ... ... 18
жолдастарына былай дейді: «Не де болса бізді ... ... ... ... ... Барлығында өз мойныма аламын» - ... ... бұл ... естіген патша адамы «батырлығын қарасы» - деп ұра
бастады. Сол ... ... ... деген «Сіз менің басымды кесіп алсаңызда,
аузыма тостаған бола алмайсын» деген /20/ Осыдан кейін ... ... жеке ... ... Осы ... ... ... бүкіл тұрғыны келеді.
Сонда патшаның қол астындағы адамы халыққа былай ... ... ... ... ... ал оның достары Жайлым болыстарының ең ақмақтары, ... ... ... ... ... оларды ату жазасына бұйырды.
Ал Бекболаттың жанұясына ары қарай өмір жоқ. Егер кім де кім ... ... ... онда сол адам да өлім ... ... ... /21/ Сол ... болыс басшысы Бейсенбай былай деген: «Біз
жауымызды ұстаған болатыңбыз. ... мен Ура деп ... ... ... /22/ ... ... ... осындай саясат жүргізген. Фольбаумның
бұйрығы бойынша Бекболаттын 18 ... ... ... ... ... Көтеріліске қатысушылардың малдарын және аттарын тартып алды.
Бір сөзбен айтқанда дүниелерін тәлкілейді.
1916 жыл 14 шілде айында Бекболатов Әбілді ... ... ... ... ... ... Ал ... қатты қадағалап ұстайды. Кейін
губернатор ... ... ... ... ... ... сот өкілдері: «Неге көтерілісті патшаға қарсы бастадын» -
дегенде /23/, ... ... ... ... ... қарсы ғана
емес, патшаның отарлау саясатына қарсы шықтын. Николай патшада тіптен ұят
жоқ екн, ... ... орыс ... ... ... ... таулы
жерге ығыстыруларына ызам келеді. Көтеріліс тек ... ... ... жан – ... от сияқты жайла басталды. Бүгін сіздер менің басымды
алмақ болсаңыздар, ертең ... ... ... - ... ... ... бірге кімдер болды. Егер өз жақтастарынды жасырмай
айтатын болсан сені өлімнен алып қаламыз» - деген. /24/ Сол ... ... рет ... ештеңке айтпаймын. Көтерілісті басқарғанда,
ұйымдастырғанда өзінмің. Басқаларды білмеймін» - ... /25/. Сот ... рет ... ... ... де, ... ... қайтарған еді. Содан
кейін Бекболат 5- ші қыркүйекте жазаға тартылған. Қалған 18 жігіт және ... 18- ші ... 20 ... бас ... ... Олар ... жылы ... босатылды.
Жетісудағы көтеріліс патша үкіметінің жазалаушы әскерінің күшімен
аясыз басып жаншылды. Сарыбаздар басшылары өлім ... ... ... ... ... басшысы Байбосын ... ... ... ... ... ... мен дарға асылды. Верный уезінің
Жайылым болысының көтерілісшілерінің басшысы Сәт Ниязбеков 1916 ... 13 ... ... айында өлім жазасына тартылған болатын.
Кеңестік тарихнамада айтылып келгендей, 1916 ... ... ... ... ... ... емес, бүкіл қазақ халқының әр түрлі
әлеуметтік топтарды патша үкіметі мен орыс ... ... ... ... ... дәрежедегі көтеріліс басшыларының әлеуметтік құрамынан көруге
болады. Ал көтеріліс басшылары – хандар, ... мен ... ... мен ... дің басылары және батырлар еді.
2.3 Көтерілістің салдары
Жетісудағы көтеріліс басшыларынының бірі ... ... ... Тоқаш Бокин болды. Ол қазақтар, қырғыздар,
ұйғырлар, дүнгендер ... үгіт ... ... ... Соғыстың
халыққа қарсы сипатын түсіндірді, үстем табының сатқындық ролін әшкерлеп,
паиша указы орындамауға шақырды. Ол халықтың ... ... ... ... ... – бір жолы деп ... дылғы тамыздың бас кезінде төңкерістік қызметі үшін ол ... ... ... Бокин ақпан төңкерісінің жеңісіне дейін отырған
болатын.
Обылыстағы отряттарға сондай – ақ ... ... ... ... басқа көптеген адамдар басшылық етті.
Жетісу обылысында патша әкімшілігіне ... ғана ... ... ... мен дүнгендер де қарсы көтерілді, осының өзінде қозғалыс қарылы
соқтығыстар сипатын алды. Көтерілісшілер ... ... ... ұрыс
жүргізді.
Жетісу обылысындағы сондай – ақ Қазақстан мен Орта Азияның басқа да
обылыстарындағы көтеріліс ... ... ... ... Түркістан
өлкесі соғыс жағдайында деп жарияланды. Түркістанның генерал – губернатор «
ешқандай ... ... ... ... ... ... Ол ... – ақ жергілікті әкімшілікке көтерілісшілерге қарсы күресу
үшін тұрғылықты халық ... ... және ... қайшылықтарды
пайдалануды ұсынды.
Көтерілісшілерге қарсы артиллерямен, пулеметтармен ... ... ... әскерлер жіберілді. Көпірлер мен темір жолдары
күзету күшейтілдің, әскери – ... ... ... ... басқа обылыстарының Жетісу обылысына үш әскери жасақ, жеті
атқыштар ротасы, ... бес ... және 15 ... ... ... ... батериясы және екі пулемет ... бар ... ... жіберілді.
Патша әкімшілігі ұлтаралық өшпенділікті қоздырып, Жетісудағы орыс
халқын көтерілісшілерге қарсы айдап салуға ... Олар бұл ... ... ... ... ... пайдаланды. Бірақ жергілікті халықтық
басым ... ... ... Ол ... ... орыс халқы және еңбекші
қазақтар, ұйғырлар. Дүңгендер бір – біріне ... ... ... ... үшін ... аударған кедейлер қуғын
– сүргінге ұшыраған.
Жаркент уезінің оңтүстік бөлігіндегі және ... ... ... ғана ... топ ұлт ... ... арандата алды. Бұл
орайда мұндай соқтығыстарды басқарушыларды ... ... ... ... ықылас болмады. Сондарынан қамшының астына алып
қуып отыруға тура ... /26/ ... бір ... ... ... - деп ... ... чиновниктерінің өздері, көптеген
қырғыздардың бүлікке әзірлік туралы орыстарға ескеркенімен және қырғыздарға
тұтқынға ... ... ... ... ... ал ... қырғыздардың тұтқыннан босатып алып кеткенімен де дәлелденеді»
/27/.
Көтерілісшілерге ... ... ... ... мен ... ... жаппай тұтқынға алуға, ол әскери – дала соттарының
өлім жазасына ... ... ... ... ... ... жауынгерлік рухын жолына алмады. Көтерілісшілер қорғанып
қана қоймай, шабуылға да ... ... ... олар саны көп және ... басым қарсыласын жеңе алмады.
Жазалаушылар соңғы ұрыс 1916 жылғы қыркүйектің аяғына Қапал уезіндегі
Вежа ... ... ... Көтерілісшілердіңғ әскерлері жеңіске ұшырап,
қалғандары тауға ... ... ... 1916 жылғы қазанда басып
жаншылды.
Пашта жендегтері көтерілісшілерді ғана емес, ... ... ... ... қазақ және қырғыз ауылдары қиратылды. Қазақтарды да,
көтерілісшіерге іш ... 300 ... ... ... мен ... туған
жерін тастап кетті.
Көтеріліс басшыларының кейбіреулері жасырынып қала алды. Неғұрлым
табанды қарсылық көрсеткен ауылдар ... ... ... ... ... ... салды.
Сотсыз тертеусіз атылғандарды, жазалаушылар мен Кулак отряттарының
қолынан қаза ... ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесінде 1917 жылғы 1 ақпанға дейін 347 ... ... 168 адам ... жұмыстарға, 129 адам түрмеде ... ... ... ... ... ... 1917 ... бас
кезінде патшаға жолдаған рапортында Түркістан өлкесінің генерал-
гу6ернаторы: ... және ... ... қырғыздардың бір
бөлігі жер отайылымен қарулы көтеріліс жасауға тағы да әрекеттенбейді
деп айту қиын. Мұндай қауіпке қарсы ... ... ... ...... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Сулейманов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в ... ... ... ... ... 1977ж 166 бет.
2. Бұл да сонда, 167 ... ... С. ... тарихы. А: 1997 ж.
4. Сулеманов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в ... ... ... силы. Алма-ата: 1977ж 168 бет.
5. Грозный 1916-й год = Қаhарлы 1916 жыл: сб.док и материалов// Под ред.
А.Р.Садыкова, ... А: 1998: ... 182 ... Бұл да сонда, 183 бет.
7. Бұл да сонда, 184 бет.
8. Қазақстандағы 1916 ... ұлт ... ... // ... ... ... тарихьның көлеңқесі// Алтын Орда. 2001 6-12 сәуір
10. Бұл да сонда, 10 бет
11. Грозный 1916-й год = Қаhарлы 1916 жыл: ... и ... Под ... ... А: 1998: 2-том; 185 бет.
12. Бұл да сонда, 186 ... Бұл да ... 186 ... ... ... ... // Қазақ батырлары 2000 ж №2 ақпан
15. Бұл да сонда, 13 бет.
16. Грозный 1916-й год = Қаhарлы 1916 жыл: ... и ... Под ... ... А: 1998: ... 245 ... Бұл да ... 246 бет.
18. Бұл да сонда, 246 бет.
19. Бұл да сонда, 247 бет.
20. Бұл да сонда, 248 ... Бұл да ... 248 ... Көтеріліс тарихьның көлеңқесі// Алтын Орда. 2001 6-12 сәуір
23. Бұл да ... 14 ... Бұл да ... 14 ... ... қастандықтан құрбаны // Қазақ батырлары 2000 ж 14 сәуір
26. Бұл да сонда, 5 бет.
27. Бұл да сонда, 7 ... ... 1916-й год = ... 1916 жыл: сб.док и материалов// Под ред.
А.Р.Садыкова, А.Бермаханова А: 1998: ... 249 ... ... ... ... ... отаршылдыққа қарсы
сипатта болды. Ол ... ... ... ... ... бірі ... ... Ресей мұжықтары қоныстандыру арқылы
жүргізілген ... ... ... ... сайын көптеген ... мен ... ... ... болған аймақтардағы көтеріліс
орыстарға қарсы айқын аңғарылған сипат алды. ... ... ... ... ... бұл ... ... 94 ауылы
көтерілісшілердің ... ... ... ... ... мен ... 1905 адам өліп, 684 адам жараланды. Жазалау отрядтары
небары 171 ... ... ... ... ... патшалық
отаршыл әкімшілік айдап салған патша шенеуніктері, қоныстанушы шаруалар,
казактар империалық саясат жүргізді. Олар ... ... ... ... қазақ ауылдарымен қырғыз ауылдарын ойрандауға қатысты.
Көтерілістің сылтауы: 1916 жылғы 25-ші маусымдағы 19-43 ... ер ... ... алу болатын. Ал көтерілістің негізгі
себебі:
• Патша өкіметінің отарлау саясатының күшеюі.
• Орыс шаруаларының ... ... ... ... ... ... ... басып ... ... ... Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің төмендеуі.
• І-ші дүниежүзілік соғыстың ауыртпалығы.
• Патша үкіметінің ... ... ... халқының
ұлттық
мүддесін ескермеуі.
• Рухани отарлау.
• Қазақтарда әкімшілік территориялық басқару сайлау.
Көтерілістің қозғаушы күштері ... ... ... болды. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің негізгі ошақтары
Жетісу даласы болды. Жетісу даласын Бекболат Әшекеев ... ... ... ... 300 мың ... яғни ⅓-і ... Ал өлім жазасына 347 адам, каторгаға - 168 адам, түрмеге 129 адам
жабылды, өлім жазасына ... ... ... ... ел ... жер үшін, бостандық
үшін, қазақ мемлекеті үшін, халақ болып қазақтың қара жерін, өз ... алу ... ... сынды қазақ жастары, кең байтақ қазақ жеріне орыс
империясының қол суғуына қарсы болған ... ... бұл ... ... ... Өз ... үшін жігер күштерін аямай,
әділсіздікке қарсы ұмтылып, қасық қандарын төгуге әрқашан ... еді. ... ... ... аяқталды. Бұған бірнеше себеп бар деп ... ... жүр. Атап ... қару ... ... ... ... Өз арасынан бір-бірлерін ұстап бөруі және де ... кеш ... деп ... Тарихшылардың айтқандарына әрине
келісемін. ... ... бұл ... ... ... жоқ. Біз рухани
жеңіс таптық. Былай деу себебілиз, қазақ халқы өзінің қазақ елі ... жүре ... ... ... еместігін, мал сияқты айдауға
жүрмейтіндігін, бір сөзбен ... өз ... ... ... ... сияқты қазақ жігіттерін бүгінгі танда, өлтірмөй бейікке ұстар
азамат ретінде қуаныш пен мақтанышпен айтуымыз ... ... ... ... армандаған ұлт-азаттығы үшін
жан беріп, жан алған. Қазақ ұлты екенімізді ... ... ... ... сақтап келген. Бүгінгі танда
тәуелсіздікке қолымыз жетіп отырғаны осы ... ... әр ... ... ... оған ... баға беруіміз қажет.
Өзімізге мәлім ... ... ... қазақ халқының тарихы ... ... Әр ... ... ... ... 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтерілісті ұлтшылдық бағытта ... деп ... ... ... қалған. Ал енді біз бұл ұлт-азаттық көтерілісті бұрын жазғандардың
барлығын үлкен ... ... ... ... ... сабақ алып,
болашағымызды дұрыс бастайтын болайық. ... ... ... ... қолда бар алтынымызды қадірлейік....
Әдебиеттер тізімі:
1. Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері: Оқу құралы. — Алматы:
Санат, 1994.-1206.-
2. Асфендияров С.Д. Национально-освободительное ... 1916 года ... ... ... ... 1936. -150с. - 0.22
3. Абдиров М.Ж. Завоевание Казахстана царской ... и ... ... за ... Из ... ... колонизации края в
конце ХVІ-нач.XX вв. Мурат Абдиров.
4. Азия ... //2000 N1 ... 5 ... ... ... 1999ж. 9 ... ... Орда //2001 6-12 сөуір (Қурманбеков) «Көтерелис ... ... Ө. ... ... ... ... ... год Каһарлы 1916 жыл: Сб.док.и материалов
/Под ред. АР. ... А. ...... ... Т.2 ... ... //2000 14 сөуір (Қозыбаев)
9. Егемен Қазақстан 1996.- 11 желтоқсан
10. Данияров К. История Казахского государства ХУ-ХХ вв.:В 2 ч.
/Калибек ...... ... ... Ч.2 ... – 2000. – ... ... Т. Бейуак. - Алматы: Қазақстан, 1990.-3046.
12. Жамбылов Д. Қазақстандағы үлт-азаттық қозғалыс: Оқу ... ... - ... Жеті ... 2001.-1676. - (Қазақстан
Республикасының тәуелсіздігіне 10 ... ... ... жарастыгы. - Алматы: ... 1994. - ... ... М. Сарбаз поэзия: 1916 жышы көтеріліске
байланысты ... ... ... ...... Қазақстан,
15. Жансүгіров I. Жетісу: 1730-1916 /Ілияс Жансүгіров. Алматы:
Бағалы қағаздар, 2001.-1786.
16. Жәнібеков Ө. 1916 ж. ... ... ... ... ... для ... /Авт.-сост. Г.В.
Кан. - Алматы: Издат. Группа "Казинтерграф", 1998.-109с
18. История Казахстана: с древнейших времен до наших ... в5т. ... М.Х., ... К.С., ... М.К. ... Агамұра. Т.З: Казахстан в новое время.-2000.-767с.:ил.
19. Кан Г.В. История Казахстана: Учеб.пособие.-Алматы: ВШП
"Әділет", 2000-202с.
20. Қойгелдиев М Алаш ... ... оқу ... ... ... Қуатов Б. Отанымыздың тарихы туралы саяси өнгіме. Оқу ... ... ... ... ... М. ... ... ту байлап. -Алматы: 1994ж.
23. Күйзембай А, Әбіл Е. История Республики Казахстана. -
Алматы: ... ... ... 2 ... ... ... тың ... Қазақстандағы 1916 жылғы улт азаттық көтерілісі //Қазақстан ... ... ... К. ... ... Алматы: 1996.
27. Материалы объединенной научной сессии, посвященной истории Средней
Азии и Казахстана в ... ... С.П. ... и др. - ... ... АН УзбССР/ І955.-
560С.: табл
28. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда ... ... ... НА ... толқынында Алматы: 1999ж.
30. Озганбай О. ... Дума ... и ... ... ... ... ... ил.
31. Рсаев "Қызыл қастандықтын қурбаны"
32. Сулейменов Б.С., ... В.Я. ... 1916 года ... ... ... ... силы.-Алма-Ата: Наука,
1977.-166с.
33. Сабыров С. Қазақ тарихы Алматы: 1997ж.
34. Тәнекеев С. 1916 жылгы ... ... ... ... ... М. 1916 ... көтерілістің Себеп ... 1996 ... ... X. ... 1916 года в ... Азии и
Казахстане.-М.: Знание, 1996.-48с.
37. 1916 жыл: Каз.халқының үлт-азаттық көтерілісінің 80 жыл.: ... мен ... ... ред Ө. ... 2-ші бас.,өңделіп,
тол- ықт.-Алматы: Рауан 1996.-2076.: сурет.- (Арқас өрбіту қорының
кітапханасы) Ыдырысов З. ... 1999 №6 85-88б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілісі4 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс5 бет
Амангелді Иманов3 бет
Амангелді Иманов5 бет
Амангелді Иманов – ұлт-азаттық көтеріліс жетекшісі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь