Абылай сұлтанның қоғамдық-саяси өмірі

ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ

І.ТАРАУ.АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН
ҚОҒАМДЫҚ. САЯСИ ОРТАСЫ

ІІ.ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ

ІІІ.ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРТА ЖҮЗ АУМАҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
«Абылай сұлтанның қалыптасқан қоғамдық саяси ортасы» деген тақырыпты таңдауымыздың себебі осы мәселенің Отанымыздың қазіргі даму кезеңіне байланысты зәру тақырыптардың-тарихы, ғылыми мәселелердің бастыларының бірі болуынан. Абылай сұлтанның және ханның туған халқымыздың әрбір кезеңдеріндегі орынын анықтай түсу тарихшылардың бірден бір ардақты борышы болмақ. /1/
Осы тақырыпты ашу үшін біз Абылайдың шыққан тегін, алған білімін, тәрбиесін, өскен әлеуметтік ортасын зерттеуді алдымызға міндет етіп қойдық.
Осы мақсаттарға толық жету үшін Абылайдың Отаны - Қазақ хандығының алғашқы ширегіндегі ахуалын, яғни ішкі және сыртқы қоғамдық – саяси жағдайын зерттеуді де қажет деп санаймыз. /2/
Абылай султан және хан туралы әсіресе Еліміз егемендік, тәуелсіздік алғаннан бері жарық көріп жатқан кітаптар мен мақалалар баршылық. Ең алдымен Шоқан Уәлихановтың «Абылай» атты очеркін атағанымыз жөн. Осы очеркте оның шыққан әлеуметтік тегі туралы мәліметтер аламыз. Абылай туралы мәліметтер бес томдық Қазақ ССР тарихынында табамыз. /3/
Мухтар Әуезовтың сөзімен айтсақ, «қазақтың дербес ел болуына, басы қосылып бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруына Абылайдан көп еңбек сіңірген кісі болған емес. Орыстың атақты тарихшысы Алексей Левшин жазушы Мухтар Әуезовпен үндес пікір айтты: Абылай – дейді тарихшы ғалым, - жұртты ақыл – айласымен, сабырлы салмақтылығымен маңайына топтастыра білді.Жауын сусымен де, күшімен де сескендере отыра, ол өз қалауымен біресе Ресейдің, біресе Қытайдың бодандығын қабылдауға мәжбүр болғанымен шын мәнінде ешкімге де бой усынбаған тәуелсіз басшы болды».
Абылай... Бул есімді атағанда исі қазақ атаулынан жадына «бостандық», «егеменді ел», «қазақ елі», «қазақ халқы», «туған жер», «Отан», ел бірлігі ынтымағы сияқты қасиетті уғымдар оралады. /4/
Абылай туралы мәліметтер революцияға дейін басылған энциклопедиялық сөздіктерде, сондай-ақ «Россия. Біздің отанымыздың толық географиялық сипаттамасы» деген іргелі басылымда кездеседі. Сол басалымның 18-ші томы түгелдей қазақ өлкесіне арналған.
1911 жылы профессорлар Э.Л.Гримм, А.В.Классовский және Г.В.Хлопиннің реакциялауымен Петербургте жарық көрген энциклопедиялық сөздікте Абылай хақында кеңірек айтылған. Алайда төңкеріске дейінге орыс энциклопедияларының ішінде Абылай бабамыз хақында ең көлемді мағлумат беретіні Брокгауз және Ефрон энциклопедиясы. /5/
Абылай хан туралы мағлумат беретін әдебиеттер баршылық. Олар – Қазақстанның тарихына арналған революциядан бұрын шыққан басылымдар. Оған ең алдымен алғашқы орыс зерттеушілері П.С.Палластың, П.И.Рачковтың, А.И.Левшинның, Н.М.Ядринцевтің еңбектері жатады.
1. Артықбаев Ж.О. «Бұқар жырау» (он екі тарих)- Қарағанды, 1994ж,(90-137 беттер).
2. Артықбаев Ж.О. «Қаз дауысты Қазбек» - Астана, 2000ж.
3. Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).
4. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты алаштың ардақтары» - Алматы, 1994ж.
5. Әбдіәкімұлы Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).
6. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. «История Казахской ССР – Алматы, 1979ж, (53-55 беттер).
7. Есмағамбетов Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
8. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім «Жанталас» - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).
9. Қозыбаев М.К. «Жауды шаптым ту байлап» - Алматы, 1994ж, (28-41 беттер).
10. Артықбаев Ж.О. «Қаз дауысты Қазбек» - Астана, 2000ж.
11. Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).
12. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты алаштың ардақтары» - Алматы, 1994ж.
13. Әбдіәкімұлы Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).
14. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. «История Казахской ССР – Алматы, 1979ж, (53-55 беттер).
15. Есмағамбетов Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
16. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім «Жанталас» - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).
17. Қозыбаев М.К. «Жауды шаптым ту байлап» - Алматы, 1994ж, (28-41 беттер).
18. Қозыбаев М.К. «Ақтаңдақтар ақиқаты» - Алматы, Қаз Университеті, 1992ж.
19. Қойшығара С. «Қазақтың қилы тарихы» - Алматы, 1992ж.
20. Қани М. «Қазақтың көне тарихы» - Алматы, 1993ж,( 269-310 беттер).
21. Мағауин М. «Қазақ тарихының әліппесі» - Алматы, 1995ж, (101-105 беттер).
22. Мұқаметжанұлы К. «тарихи зерттеулер» (шежірелік деректер:дайындаған Қожабеков А) – Алматы, (57-74 беттер).
23. Сабырханов А. «Ұлы бетбұрыс» - Алматы, 1981ж.
24. Сабырханов А. «Қазақстан мен Рессейдің ХҮІІІ ғасырдағы қарым-қатынасы» - Алматы, «Ғылым» , 1970ж.
25. Толыбеков С.Е. «Общественно – экономический строй казахов в ХҮІІ-ХІХ в.в – Алма-Ата, 1959г.
26. «Қазақтар» (көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық)
I, II, III том тарихы оқиғалар,«IВК-ТІРО» Баспа – редокциялық орталығы – Алматы, 1998.
19.Сүлейменов Р «Атағы жерді жарған хан Абылай Қазақ әдебиеті 1992, №11, желтоқсан.
20. Шот-Аман Ыдырыс ұлы Уәлихан Абылай Ана-тілі, 1992, 13маусым
21.Алдаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж. Алты алаштың ардақтылары – Алматы:
«Рауан»,1994
22.Алдаберген Қ., Отарлау саясатының ойрандары – Алматы, «Рауан»,1993
23.Асфендияров С.Ж., История Казахастана
24.Аппасова Н.Г.,Присоединение Казахстана к России в 30-х годах ХҮІІІв –Алматы, 1993
25.Артықбаев Ж.О., Бұқар жырау.Он екі тарих – Қарағанды
26.Әбеуов К. Қазақстан тарихының ақтаңдық беттерінен – Алматы, Қазақстан,1994
        
        ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ
І-ТАРАУ.АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН
ҚОҒАМДЫҚ- САЯСИ ОРТАСЫ
ІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ
ІІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН ... ОРТА ... ... ... ТІЗІМІ
Кіріспе
«Абылай сұлтанның қалыптасқан қоғамдық саяси ортасы» деген
тақырыпты таңдауымыздың себебі осы мәселенің Отанымыздың қазіргі даму
кезеңіне ... зәру ... ... ... бірі ... ... ... және ханның туған
халқымыздың әрбір кезеңдеріндегі орынын анықтай түсу ... бір ... ... болмақ. /1/
Осы тақырыпты ашу үшін біз Абылайдың шыққан тегін, алған білімін,
тәрбиесін, өскен әлеуметтік ортасын зерттеуді алдымызға ... ... ... ... жету үшін Абылайдың Отаны - Қазақ хандығының
алғашқы ширегіндегі ахуалын, яғни ішкі және сыртқы қоғамдық – саяси
жағдайын ... де ... деп ... ... султан және хан туралы әсіресе Еліміз ... ... бері ... ... ... ... мен мақалалар
баршылық. Ең алдымен Шоқан Уәлихановтың «Абылай» атты ... жөн. Осы ... оның ... ... тегі ... ... Абылай туралы мәліметтер бес томдық Қазақ ... ... ... ... ... ... «қазақтың дербес ел болуына,
басы қосылып бір жағадан бас, бір ... қол ... ... ... ... кісі ... емес. Орыстың атақты тарихшысы ... ... ... ... ... ... ... Абылай – дейді
тарихшы ғалым, - жұртты ақыл – айласымен, сабырлы ... ... ... сусымен де, күшімен де сескендере
отыра, ол өз қалауымен ... ... ... ... ... ... ... шын мәнінде ешкімге де бой усынбаған
тәуелсіз басшы болды».
Абылай... Бул есімді атағанда исі ... ... ... ... ел», ... елі», «қазақ халқы», «туған жер»,
«Отан», ел ... ... ... ... ... ... /4/
Абылай туралы мәліметтер революцияға ... ... ... ... ... Біздің отанымыздың
толық географиялық сипаттамасы» деген ... ... ... ... 18-ші томы ... ... өлкесіне арналған.
1911 жылы профессорлар Э.Л.Гримм, ... ... ... ... жарық көрген энциклопедиялық
сөздікте Абылай хақында кеңірек айтылған. Алайда төңкеріске ... ... ... ... ... хақында ең көлемді
мағлумат беретіні Брокгауз және Ефрон энциклопедиясы. /5/
Абылай хан туралы мағлумат беретін ... ... Олар ... ... ... ... бұрын шыққан басылымдар.
Оған ең алдымен ... орыс ... ... ... ... ... ... ғасырдағы Қазақстанның тарихын зерттеген кеңес
тарихшылары да ... атын ... өте ... Ол ... бір ... ... 1935 жылы С.Д. Асфандияров ... ... 1941 жылы ... ... Қазақ ССР тарихы очерктерінде
бар. Бұл кітаптарда Абылайдың өз халқының тағдырындағы ... ... ... ... ... байланысты
тарихи проблеманы саралауда белгілі жазушы ... ... ... үлесі мол. Автор Абылайдың ата-тегіне, оның даңқты
патриоттық ... шолу ... ... ... ... ... халқының ұлы көсемнің бейнесін жасауға көптеген
жазушылар, оның ішінде Ш.Қудайбердиев, М.Әуезов, С.Сейфуллинде ... ... ... ... ... ... мәліметтер табамыз. /7/
Халық эпосы, жырлар, хиссалар, ... ... ... ... ... ... ... хақындағы тарихи шындықты
көрсетті.
Алдымызға қойған мақсаттар мен ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін келесі
жоспар бойынша орындауды жөн көрдік. ... ... ... ... ... ... ... СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ
ІІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН ... ОРТА ... ... ЖАҒДАЙ
2. Абылай султанның Отаны - Қазақ хандығының ХҮІІІ ғасырдың
бірінші ... ... ... ... Абылай хан. Бұл Орта - Азия
мен ... ... ... орын ... есім. Осы бір есім исі
қазақ жұртына осы ... ... ... Өйткені, Абылай ел арманы
болатын. /9/
1. Артықбаев Ж.О. «Бұқар жырау» (он екі тарих)- Қарағанды, 1994ж,(90-137
беттер).
2. ... Ж.О. «Қаз ... ... - ... ... Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).
4. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты алаштың ардақтары» - ... ... ... Ә, ... ... - ... 1997ж, (81-92 ... Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. «История Казахской ССР – ... ... ... ... Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
8. Есенберлин І. Он ... ... ... 6-том, бірінші бөлім
«Жанталас» - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).
9. Қозыбаев М.К. «Жауды шаптым ту ... - ... 1994ж, ... ... ... ... ... хан ХҮІІІ ғасырдағы тарихтың аса ірі тұлғасы. Тарихи
тұлғалардың бір-бірімен теңдестіре салыстыруға ... ... үшін ... ... Германия үшін Бисмарк қандай болса, Қазақстан
үшін Абылай да ... ... ... «Ақтабан шубырынды алқакөл-суламадан» кейін қазақ халқының
бірлігін сақтап, тірлігін ... ... ... ... ... ... мен ... еді.
/2/
Абылай дара тұлғасыдың, қолбасшылық талапта мен ... ... ... ... ... мен Ресей, Қытай
империяларының
Көз алартуына қарсы күресіне байланысты қалыптасқан күрделі тарихи
кезеңде ... ... Ол ... ... ... өз ... астына біріктіріп
болашақ қазақ мемелекетінің іргетасын ... ... ... де ... роль ... ... ... халқының тағдыр-талайы қал үстінде, қылыш
жүзінде тұрғанда ел бірлігін ... үш ... ... қосып,
анталаған жауға тойтарыс берді. Сол арқылы қазақтың келешегіне ... ... аты көзі ... ... ... ... үшін
қасиетті Алаш сияқты жауынгерлік ұранға айналды.
Хан Абылай – ... ... ... ... ... із қалдарған
аса тірі тұлға. Абылай есімі тарихымыздың ескерілмей, елеусіз жатқан
беттерінің бірі десек ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қызметі
ұзақ жылдар бойы бүркемеленіп, бұрмаланып, айқын зерттелмей келді.
Жабулы ... ... да ... ... ... ... зерттеушілері
бул мәселенің бетін ашуға тарбала бастады. /5/
Абылай бейнесінің біздегі жақсы жағынан көрінген саласы –
тарихи оқиғаларды ... ... ... шығармалар. Мұндай
еңбектерді кейде Абылайды асыра дәріптеп, оның ... ... ... ... суқтана қарайтын ыңғай байқалады.
Көрші Қытай елі тарихнамасын алатын болсақ, мұнда ... ол ... ... үнемі бурмаланумен келді десек қателеспейміз.
Муның өзі белгілі бір саяси мақсаттың үдесінен шығу үшін әдейі ... ... ...... ... көре ... сол ... қазақ
қоғамы өкілдерінің іріісі. Ол хан ғана емес, ... ... ... қалу ... ... күш қайратын, ақыл – парасатын
жұмсаған адам. Бұл туста қазақ халқы тек Жоңғар ... ... ... ... мен ... ... ене бастаған орыс
патшаларының басқыншылық әрекетіне ұшырады және шығыстың көз сүзген
Чин(Ежен хан) ... ... ... ... үшін ... айла-
шарғы қолданды. Ал Абылай торға туспеуге барынша ұстамды шаралар мен
утымды тәсіл ... ... ... болды. Абылайдың осындай қиын
кезеңдегі іс әрекеті орыс тарихнамаларының жазбаларында ... ... ... ... ... де кездеседі. /7/
Бұл істі анықтауда тарихша ... ... ... Мұхамет
ханұлы тереңге үңіліп, көп жайлардың бетін ашты.
Абылай - қазақ халқының батыры, халық мүддесін қорғаған қайраткер,
елді басқарған хан. Сондықтан да ... ... бұл ... ... ... ... ... осы курстық жұмысты жазуда алға қойған ... ... бай ... ... ... аласапыран заманынды өмір
сүріп, халықына қызымет еткен Абылай сынды ұлы тұлғамыздың ... ... ... ашып көрсету, оның іс әрекетінің қоғамдық
қызметіне талдау жасау. Мәшһур ... ... ... ... дәуірі»
деген туындысында Арыстан Толыбайұлы ақыннан дәйексөз келтіреді, онда
Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғаны айтылады.
М.Дулатов өзінің ... ... ... нақ солай деп
жазады. Шәкерім зінің «Уәлибақының ұрпағы» ... ... ... ейін Абылайдың Әбілмәмбет ханның шатырына шақырылғанын
жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ ... ... хан деп ... Оның ... ... бұл ... 1735
жылы болған. Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі ... ... ... де, ... ... ... ... елдің
саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен
көрнекті тұлғаға айналды. Сол ... ... ... ... ... және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан
шығаруға бағыттады. Қазақ руларының ... ... ... ... ... ... де ... қимылдауына көп ... ... ... ... басында Қазақстанда жаңа жалпы қазақ
ханын сайлауға барлық жағдайлар қалыптасты. Бірден-бір ... ... ... ... ... ол 1740 жылдың өзінде-ақ,
Ш.Уәлихановтың анықтауы бойынша, қазақ даласының ең беделді әміршісі
болған еді. 1757 ... ... Цин ... ... ... ол өзін хан деп атаған. 1770 жылы әбден қартайған Әбілмәмбет
қайтыс болғаннан кейін Абылай Қазақ хандығының шын мәніндегі бірден-бір
билеушісіне айналды. ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың
60-жылдарының аяғына қарай Қазақ мемлекеті Абылайдың белсенді сыртқы
және ішкі ... ... ... біршама мықты әрі біртұтас мемлекетке
айналды. 1770 жылы сұлтан қырғыз жерлеріне тағы бір жорық жасады. ... ... ... және ... ... аңғарына өтіп, қазақтар
қырғыз жасақтарын ауыр ... ... ... жылы ... жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай
жасалды. 1771 жылдың күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық
үш жүздің өкілдері жаңа ... ... үшін ... ... ... ... келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы,
Әбілпейіз және Болат сұлтандар, ... ... ... Кіші ... билеушілері, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз
қолдау көрсетті. Халық көп ... ... ... ... ... Абылай
ақ киізге көтеріліп, үш жүздің ханы болып жарияланады. А.И.Левшиннің
айтқанындай, ол ... ... ... ... ... ... қайтыс болғаннан кейін, барлық қырғыз-қазақ ордаларының ған
емес, түркістандықтар мен ташкенттіктердің де сайлауы арқылы ие болды».
Сөйтіп ... ... ... ... қалпына келтіре алды. /12/
Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып, жаза білді. Ол
сирек кездесетін саясатшы, ... ... және ... ... де, ол ... ... ... де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш-
қуатын қайтадан қалпына келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас
Қазақ хандығы ханның өзі ... өмір ... ... өмір сұрді. 1781 жылы
шамамен 70 жасында ... ... ... келе ... дүние
салып, Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне жерленді. /13/
1. Левшин ... ... орд и ... 1-т. ... ... ... ... 81-бет.
3. В.А.Маисеев «К врпросу об ойратаКазахстанских отношения в 30-
40гг ХҮІІІ в книге Казахстан. Средняя и Центр. Азия в ... ... ... «К ... об ... ... в 30-
40гг ХҮІІІ в книге Казахстан. Средняя и Центр. Азия в ... ... ... Ш.Ш. ... ... В.В. ... ... қарым-қатынасы, 299-300-б,б,
8. Бартольд В.В.Шығ.,ІХ т.,405-б.
9. Архив внешней политики России
10. ... дела ... ... ... ... ... ... 100-бет
12. А.Левшин «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» ІХ-т 160-
стр
13. .Мағауин М ... ... ... ... ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ
Абылай хан. Осы бір есім қазақ жұртына аса қадірлі, ... ... ... ... – ел ... ... Ол ... шубырынды,
алқакөл суламадан» кейін қазақ халқының бірлігін сақтап, ... хан ... ... ... ... ... бірлігі мен болашағы
еді. /1/
Абылай туралы ел ... ... ... оның 1711 ... ... ... ... дүниеге келгендігі айтылады.
Абылайдың шын аты - Әбілмансур. Ел аузындағы деректерде ... ... ... деп ... ... ... болған жер
– Түркістан емес, Ташкент.
Ел арасындағы өзара тартыста қаза ... ... он ... ... ... кезінде ата—анасының адал қызметшісі
болған Ораз аталылықтың қосшылығымен Түркістанға қашып ... ... бала Ораз ... ... жан сақтап, бұғанасы
бекінеді.
Болашақ ұлы ... дәл осы ... ... ... ... ... ... ұзын сұла басына қарағанда
намысқор жеткен өзінің ата-тегін жасырып, Сабалақ деген атпен ... бірі ... өмір ... ... Төле ... ... бағады, тағы
бір әңгімелерде қарауыл ... ... ... бағады. Аңық
ақиқаты - бала Абылайдың Ақтабан-шұбырындыдан соңғы кезеңде қарапайым
бақташы болғандығы. /3/
Әбілмансұрдың ат жалын тартып өмірге ... ... ... ... ... ... ... басқыншылығына деген
халықтың ыза-кегі әбден қайнап, бұлқысып ... асып ... деп ... Шу ... ... ... ... бірі болып
қалмақтарға қарсы шайқасқа араласқан ол ... ... ... ақыл ... ... ... ... пайдалы кеңес пен стратегиялық жөн-жосық оның
ақыл иесі адам екеніне ... оңай ... - деп ... ... Әбілмансур хақында.
Абылай туралы аңыз - әңгімелердің бәрінде де, оның ... ... ... жан емес екендігі, ішінде «үлкен уыт барлығы
білініп турады. /5/
Аңыздардың бірінде: ... ... ... жалшыдай көрмеңіз, -
дейді Атығай Қарауылдағы Дәулет деген ... ... – Алты күн ... де, кір ... тамақ ішпейді. Алдындағы дәмін ақырына дейін
жолдастарымен бөліседі. Ыдысты сарқымайды, сарқытын кісіге береді, ... ... ... астына киімін төсейді. Үйықтағанда түсі жап-жарық
болып турады, шамшырағы бар сияқты». /6/
1731 жылы Ұлытауда үш ... ... мен ... зор айқас болды. Әбілмансурдың даңқын ел жұртына бірінші рет
мәшһүр еткен шайқаста осы шайқас ... ел ... ... ... соғыс басталар алдында жекпе-жек ұрысқа ... ... ... ... ... ханы ... ... бауыры Шарыш
батырды мерт қылады.
Осы айқаста атасының атын ... ұран ... «Я, ... ... ... дүркін-дүркін (ат - қойған Әбілмансурды ел ... ... ... ақыл ... ... дипломат, соғыс ісінің суңғыла білгірі,
өз заманының аса дарынды саясаткері Абылай атына айтылар мақтау ... сөз ел ... көп ... ... ... ... нұсқалары да
баршылық. Абылайдың қатыгездігі мен түгінде ... ... ... де халық көре, байқай білген. Жұмыр басты пенденің басында
болатын кемшіліктен Абылай есімі мүлдем құралақан ... (те) ... ... ... ... ... ірі тұлғаға баға берген кезде
таразының басын тең ұстап, ол ... ... ... мен ... сын ... өткізе қараған абзал. /8/
Абылай - қазақ жұртының басын бір арнаға түйістіріп оның ... ... ... ... қорғап қалуға белін бекем буған
қолбасшы. Қазақ тарихының шұғырлы тұсы деп ХVIII ... ... ... үшін қиын қыстауға толы ала сапыран заман болды.
Қазақ елі бұл кезде көкпарға тартуға ... ... ... ... қай ... ... ... Әлде
өзара қырылысқан хан сұлтандар қанын сорғалатып, біреуі ... ... ... ... ... байлап әкетеме, кім білсін? /9/
Ел басына төнгелі келе жатқан мұндай ауыр кезеңді дұрыс ... ... ... ... мен ... төрт жағынан бірдей соққалы
тұрған сұрапылдан халқын құтқарар кім бар?
Мұндай жанталаста халық алдыңғы шепке ең ... ... ... ... салуға тиісті. Өйткені қазақ
елін көкпар етіп ала ... ... ... ең бірінші қасы оған айқын
еді. /10/
Қазақ жұрты ХVII ... ... ... ... ... ... ... біртұтас іргелі мемлекет еді. Өкінішке орай Қазақ
қандығын билеген Жошы ... ... ішкі ... пен ... ұлғая берді. Қазақ хандығы өз ішінен үш ... (ұлы жүз, орта ... жүз) ... еді.Бұл дәуірде әр жүзді билеген кіші хандар үш
жүздің ұлы ханына (қазақ хандығының ханына)сөз жүзінде бағынғанымен, ... өз ... жеке ... ... ... ... хандығы жағдайының қалыптан тыс ауырлауына ішкі алауыздық
пен бірге сыртқы шапқыншылық ... ... бұл ... ... ... ... 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында
жоңғар (феодалдары) Қазақ хандығына үздіксіз ... ... ... ... және Сырдария бойындағы қалаларды,
сонымен қатар ең маңызды керуен жолдары ... ... да ... ... ... ... (феодал) оңтүстік Қазақстанға
бірнеше рет шабуыл жасады. ... ... ... ... ... ... 18-ғасырдың басында жоңғар әскерлерінің
бір тобы Сарысу өзеніне ... ... бір ... орта ... ... ... басып кірді». /12/
Қазақ ханы Әз Тәуке ... ... ... сыртқы жауға батыл күрес жұмсау үшін қажырлы қайрат ... ... , ... ... отырып күрес жүргізді. Бұл
күреске ақыл-қайрат, күш көмегі тиетіндердің бәрін төңірегіне ... ... ... Тәукен ханның ордасын бұл кезде ... ... ... ... ... еді. 1710 жылы жауға қарсы
қалай төтеп беру мәселесін талқылау үшін Қарақұм маңында барлық ... ... бас ... Халық жасақтары құрылды, бұлар жоңғар
әскерлерін ... ... ... ... ... бола ... ... болды. Бұл жағдайды пайдаланған жоңғар (феодалдары)
шабуылды қайта бастады, 1716-жылы бұлардың әскерлерінің негізгі ... ... ... ... жорық бастады. Нақ осы кезде жоңғарлардың
қосыны Абақанға қарай беттеп, Бие және Катун өзендерінің арасындағы
жерді ... ... ... ... ... ... бойында қазақ жасақтары
мен жоңғар әскерлерінің арасында ... үш ... қан ... ... екі ... ... ... біршама ойдағыдай ұрысса да, аяғы
қазақ жасақтарының жеңілісімен аяқталды. Орыс ... ... ... ұрыс ... болған. Қазақтың жеңілуіне себеп: екі удай болып
жауласып ... ... ... мен ... сұлтанға қараған жасақтардың
әскер басылары өздерінің соғыс қимылдарын келісіп ... ... ... себебі қазақ хандары ... ... ... ... ... экспедициясының
бастығы И. Крылов ақын айтқан. Ол: «егерде (о) жалпы ауыз ... ... ... ... шыға алған болар еді, бірақ олардың
бір ханы ... ... ... екіншісі соғысуды қояды. Сөйтіп,
өздерінің шиеленістерін ... ... ... ... ... жұрдай болып шыға» келеді деп жазды. /14/
18-ғасырдың 20-жылдарында қазақ хандығы саяси ... елге ... ... ... ... ... әсері зардабы күшейіп жүздердің арасындағы ... ... да, ... ... ... шапқыншылығы
салдарынан көшпелі және жартылай көшпелі аймақтармен қала-қыстақ
арасындағы шаруашылық байланыс үзіліп қалып ... ХVIII ... ... ... жолы ... ... ... болған ролі мүлдем құлдырап кетті. Оның
себебі Шығыс пен Батысты жалғастыратын жаңа жолдар ашылған, ... ... ... шапқыншылығының салдарынан көптеген
қалалар қирап, сауда-саттық тоқтаған. Бұл ... ... мен ... ... ... туғызды. Елдің
экономикалық өмірінде үлкен рол ... ... ... ... ... орталығы болған қалалар құлдырап кетті. /15/
Ел қонысынан, мал-мүлкінен айырылды. Ата-ана ұл қызынан
айрылды. Алып қазақ ... күн ... мен ... Сыр ... ... шұбырған жұрт жоңғарды қойып, ит пен құсқа жем болды. Жалғыз Әнет
Бабақ емес, қазақтың талай аяулы ... шалы ... ере ... ... ... ... Келер ғибратты әйелдер жас келіншектер
нәрестесіне емшектен ... сүті ... жаяу ... ... ... түсті.
Кешегі ақ майды аяғымен тепкен ел құлазыған қу даладан,жаужұмыр, ... ... бар ... ... ... ... сыдырып, бетіндегі желімін жеп «қайың сауған» ... атқа ... Осы ... ... «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» ... ... ұлы ... ... ... шұбырынды, алқа көл сұлама» халық басына ... ... ... 12 ... өз ... ... Қазақ елі құмалақша
шашырап, бірнеше хандықтарға бөлінді, 110 мың ... Орта ... ... ... ... ... Ол да Ресейге бодан болды.Ол өлгеннен
киін таққа оның ... ... ... отырды. Міне, осы тұста
тарихи сахнаға Аблай шықты. Ол ел қорғаған ұлан болды. ... ... ... ... батыр атанды. Аблай қазақ елінің
үмітіне айналды. ... ... ... ... оның ... ... пер ... алланың әмірімен көз жасы боялған ... ... ... ... ... ... ... шығарды. /17/
Сөйтіп, қазақ халқының тарихына ХVIII ғасыр ... ... ... хақ. Абылай сұлтанның Отаны - ... ... ... ... ... ... ... жағдайы.
ХVIII ғасырдың қазақ-орыс қатынастары Россияның Шығыс елдеріндегі
саясаты мен тығыз байланыста болатын. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... А.И Левшиннің, П И ... В ... А. ... В. И. ... және ... еңбегінде
біраз сөз болған. /18/
Қазақ–орыс қарым-қатынастары туралы революцияға ... ... ... ... да шыға ... Мұнда Қазақстан
мен Россия арасындағы саяси эканомикалық және шаруашылық қатынастарының
қалыптасу тарихы, олардың өсу ... ... ... ... топталған.
Қазақстан мен Россияның ХVIII ғасырдағы эканомикалық және
саяси қарым-қатынастары ертеден келе ... ... ... ... ... ... /19/
Қазақстан Тәуке ханның тұсында (1680-1718) да жоңғариямен
күресін ... ... ... құру алғашқы күндерінен бастап-ақ
Тәуке хан барлық күшін Қазақ хандығының саяси бірлігін нығайтуға ... ... ... ... қалуға тырысты. Тәукенің хан билігін
күшейтудегі ниетін орыс ... ... ... мен Михаил Трошинге
айтқан сөздерінен де байқауға ... ... ... немесе Иран
шахының Тәуке ханнан несі артық? Оларда оның өзіндей! Бірақ Тәуке Қазақ
хандығын бір орталыққа ... ... ете ... Ол үшін әлі ... өз ... ... және ... негіздері толық пісіп
жетілмеген болатын. Оның үстіне Жоңғария тарапынан ұдайы ... ... ... ... да ... ... құруға
қолайсыз болды, және әсерін тигізбей қалған жоқ. /20/
ХVIII ғасырдың 30-40 жылдары ішінде Қазақстанның ... ... ... ... алғашқы кезеңі аяқталғанда.
ХVIII ғасырдың басындағы қазақ мемлекеті ... ... ... болатын. Сыртқы агрессорлардың шабуыл қауіпті төнген ... ... хан ... ... руларын уақытша болса да біріктірді. /21/
Осылай бірігудің, күш ... ... ... хандығы
Жоңғариямен күресуде табыстарға жетті. 1711 жылдары Жоңғар шапқыншылары
Қазақстанға шабуыл жасағанда, Тәуке хан оларға қатты ... ... ... ... ... ... ... басып кіріп, шекара
қатынастарын талқандап, қолға түскендерін алып қайтты. 1713 жылы Жоңғар
феодалдарының қазақ ... ... ... да олар үшін ... аяқталды.
Ал, 1714 жылы Қазақ хандығы Жоңғариядан жеңіліс ... ... ... қиын кезеңде Тәуке хан өзінің көршісі – Россияға көз тікті. Қазақ
хандығы орыс мемлекетімен тату тұруға ... да гөрі ... ... ... оның ... елдерімен сауда-саттық қарым-
қатынастарын нығайтуын талап етті. Осы мақсатты жүзеге асыруда ... ... ... ... нығайтуда. Қазақстанның маңызы
үлкен екенін патша үкіметі жақсы түсінді. ... I Петр ... ... елдермен қарым-қатынас жасауда қақпа есебінде санады. Ол
1723 жылы Қазақстанға сыртқы істер комиссиясының тілмашы ... ... ... ... Тевкелев барлық шараларды қолданып,
Қазақстанды Россияның қол астына қарауға көндіруге міндетті болған. Ал
егер ол орда анық қол астымызға ... ... ... онда ... диін болса да шығын шығуына қарамай, қалай да Россияның
қоластына қарауға ... ... ... ... өзі тірі ... жүзеге аспаған. /22/
Россияның осы уақытта Орта Азияға қарудың күшімен ... ... де ... ... ... ... ... жылжуын тоқтатпады. 1716
жылы Омбы қаласының ірге тасы ... киін ... ... ... жылы ... ... салына бастады.Бұл қамалдардың бәрі киін орыс
әскерлерінің Қазақстанға біртіндеп ене ... ... ... ... ... бастамасына айналды. /23/
Қазақ хандығының ішкі және саяси жағдайы қазақтың билеуші
тобының Россиямен жақындаса түсуінетүртке болды. ... хан ... ... хандығының жағдайы нашарлай бастады. Тәукенің орнына Қайып
сұлтан аға хан ... ... ... аға ... ... ... ... кіші сұлтандардың тұқымынан шыққан.Орта жүз бен Кіші
жүздің билері Әбілхайырды хан деп танымады. Осының ... ... ... және ... ... бөлініп кетті. /24/
Қазақ халқы үшін осы ... ауыр ... ... ... ... сұлама» жылдары деп аталады. Сонымен, Қазақстанның
ХVIII ғасырдың /25/
Жылдарының бас кезіндегі ішкі және сыртқы ... ... өте ... ... ... қазақ хандығының тәуелсіздігін сақтап қалу
міндетін жүктеді.
Ол үшін ... ... ... ... ... ... керек болды . Бірақ қазақ хандығының ол кездегі тарихи
жағдайында ... ... қою аса қиын ... да ... хан ... ... арылу үшін
және хан үкіметін нығайтуға қажет күшті тіректі солтүстік-батыстағы
көршісі-Орыс мемлекетінен іздеуге мәжбүр болды. ... ... да ... ... ... және ішкі ... ... қол астында екі елдің арасындағы қарым-қатынастардың
одан әрі ... ... ... ... ... ... де ... хан мен бір жола қарым-қатынасты тоқтату қазақтармен жасалатын
айырбас саудаға қолайсыз әсер ... және ... ... ... ... ... ... тигізді. Оның үстіне Әбілхайырмен
байланыстың әлсіреуі орыс шекаралары үшін қауіпті болды. ... ... ... шекарадағы қамалдарға жасалған шабуылдар саны көбейіп
кетті /27/
Тевкелев пен ... ... сол 1748 ... ... Орск қамалында жақын жерде өтті. ... ... ... ... ... да келген. Барлық талас мәселелер
жөнінде келісім жасалып, кіші жүз бен ... ... ... ... ... ... ... бұл келісімнің нәтижелерімен Әбілхайыр көп уақыт
пайдалана алмады. Себебі, сол жылғы тамыз айының ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр Барақ сұлтанының қолынан
қаза тапты. Кіші жүздегі көпке созылған феодалдық күрестің белгілі бір
дәуірі осылай аяқталды. ... ... Ж.О. ... жырау» (он екі тарих)- Қарағанды,
1994ж,(90-137 беттер).
2. Артықбаев Ж.О. «Қаз ... ... - ... ... ... Е. ... ... - Алматы, 1997ж, (341-353
беттер).
4. Алдаберген Қ, ... Ж. «Аты ... ... - ... ... Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92
беттер).
6. Бекмаханов Е, ... Н. ... ... ССР – ... (53-55 ... ... Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
8. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы ... ... ... - ... 1986ж, (300-307 ... ... М.К. ... шаптым ту байлап» - Алматы, 1994ж, (28-41
беттер).
10. Қозыбаев М.К. ... ... - ... Қаз ... Қойшығара С. «Қазақтың қилы тарихы» - Алматы, 1992ж.
12. Қани М. «Қазақтың көне ... - ... 1993ж,( ... ... М. ... ... әліппесі» - Алматы, 1995ж, (101-105
беттер).
14. ... К. ... ... ... ... А) – ... (57-74 ... Сабырханов А. «Ұлы бетбұрыс» - Алматы, 1981ж.
16. Сабырханов А. «Қазақстан мен Рессейдің ХҮІІІ ғасырдағы ... - ... ... , ... ... С.Е. ...... строй казахов в
ХҮІІ-ХІХ в.в – Алма-Ата, 1959г.
18. ... ... ... ... томдық анықтамалық)I,
II, III том тарихы оқиғалар,«IВК-ТІРО» Баспа – ...... ... ... Р ... ... жарған хан Абылай Қазақ әдебиеті 1992,
№11, желтоқсан.
20. Шот-Аман Ыдырыс ұлы ... ... ... 1992, ... Қ., ... Ж. Алты алаштың ... ... Қ., ... ... ...... С.Ж., ... Казахастана
24.Аппасова Н.Г.,Присоединение Казахстана к России в 30-х годах
ХҮІІІв –Алматы, 1993
25.Артықбаев Ж.О., Бұқар ... екі ...... К. ... тарихының ақтаңдық беттерінен – Алматы,
Қазақстан,1994
27.Есмағамбетов К., Қазақтар шетел ... -* ... ... ... ... ... шежірелік
деректер,Дайындаған А.Қожабеков.- Алматы, Жалын, 1994
ІІІ-ТАРАУ.
АБЫЛАЙ ХАН ... ... ... ... ОРТА ... ... ЖАҒДАЙ
Ресеймен қарым-қатынас тарихы Абылайдың ұлылығы оның халық мұңын,
халық үнін жүрегімен түсінуінде, оның шебер, сыртқы саясатында. Ол ... ... ... қолын Торфонға дейін қуған Бөгенбайдың
жеңісті қолын дер ... ... Ол ірі ... ... ... білді.
Абылай-алысты болжап, көре білген адам. Ол елдің Ресеймен арадағы
экономикалық, саяси байланысын нығайтудың қажеттілігін де ерте түсінді.
Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен ... ... 1740 ... тамыз айының 28-
күнгі Ор деген жерде Ресей еліне адал болуға ант берген болатын. Абылай
ант бергенде көрші ел, ... ел ... одақ ... одан ... көздеді. Ресей қазақ ... ... ... саясатындағы
егемендігін түбінде шектейді-ау деп, әрине, ойлаған жоқ.
А.Левшин өзінің «Описание киргиз-кайсацких орд и ... ... ... ... ... біресе орыс үкіметіне, біресе қытай
үкіметіне бағыныштымын деп уәде беріп ... Іс ... ... да ... ... ... ... саясат жүргізді»,-деп
әділ көрсетті./1/
Халық жылдарының бірінде ... ... осы бір ... деп түйіндеді.
«Үш жүз боп барлығынан соң тойын қылды,
Жан ... ... ойын ... өзі, ... ... жердегі патша да мойын бұрды.»
Абылайға байланысты тарауларын оқып ... қай ... ... ... мен ... ... жақындастырып,
жоқ нәрсені бардай, болмаған нәрсені болғандай қып, ... ... ... ... басым. Мәселен, былай дейді: «1764
жылы Абылайға егіншілік құрал саймандары бар он орыс ... ... ... ... ... ... жүргізуге және егіншілік
құрал саймандарын пайдалануға үйретті». /2/
Осындай ... оқып ... ... ... Ресейдің қол астына
қарағаннан кейін ғана көзі ашылып, елін егуді үйренген екен деп ойға
қалмасын. ... Х-ХІ ... аты ... атақты Отырар, Сауран,
Созақ, Тараз қалалары бар халықты ХҮІІІ ғасырға ... егін ... мал ... күн ... келді деу халқымыздың тарихына жете көңіл
бөлмей, ортан белден бата шабу ... ... ... былай қойғанда
қазақтардың сол кездегі біте қайнасып, ... ... ... ... Бұқара хандары егіншілікпен айналасқан орталықтар болды ғой.
Сондай-ақ Қазақ ССР тарихында айтылған: ... ... ... ... 1743 ... ... жоңғар тұтқынан Абылай
сұлтан басалды»,-деді де мүлдем шындыққа ... ... ... ... орыс ... ... себепші
болған жоқ. К.Миллерге ... ... бірі ... да
тұтқындағы Абылайдың босауына жәрдем жасау болатын. ... ... бұл ... ... ... Бұл ... ... былай
деді: «Русская дипломатическая миссия выступила из Оренбурга 3-сентября
1742 года. 16-ноября ... ... ... ... И, ... в
Джунгари несколько месяцев, 14-мая 1743 года возвратились обратно,
вактически не ... свое ... ... ... ... под предлогом
сверепствовашей в ойратских качевьях эпидемии оспы К.Миллер не был даже
допушен к Галден Церену». /4/
Бұнымен бір ... ... ... ... ... ... және де қазақтарды өз жағына тарту мақсатында 1743 ... ... ... ... ... ... ... Тәшкен биінің
қызын әйелдікке беріп Ташкеннің біраз жерлерін иелікке беруді уәде
етті.
1740 жылы Орта ... ханы ... пен ... ... ... князь Урысовқа өздерінің Ресеймен достықта болатынын білдіріп,
орта жүзді Ресейдің қамқорлығына алуды сұраған болатын. /5/
Орта ... ... ... пен ... сұлтан Ресейдің
қарамағында болмақ ниетін білдіргендегі мақсаты, ... ... ... ... ... көмегі болады деген ойда болды.
1740-1742 жылдары жоңғар әскерлері Орта жүздің жеріне басып кіріп,
халықты тағы да қырғынға ұшыратқанда, ... ... ... ... ... ... ... Орынбор губернаторы И.Неплюевқа
қару-жарақ беруді сұрап жазған хаттары да жауапсыз қалдырды. ... ... ... ... ... шойын, қорғасын
сатуға рұқсат етпеді. Ресеймен шекаралық аудандардағы қазақтар ... ... ... ... ұшы рап ... ... да Абылай
сұлтанның кіші жүздің ханы Әбілхайырдың Орынбор генерал-губернаторына
шабуылды тоқтатуды сұрап, жазған хаттары куә. /6/
1733-1740 жылдардың қол ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысы аяусыздықпен басылды. Көптеген көтерілісшілер жазалаудан
қашып, қазақ жеріне келіп паналады. Бұдай ... Орта ... ... қалған жоқ. Осыдан кейін Абылай ... ... ... екенің ұға бастаса керек.
ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдарына қарай Абылай хан ... ... ... өзгертті. Ресей империясының шын мақсатын түсіне бастаса
керек. Орынбор губернаторы И.Неплюевке жазған ... ... ... ... ... жоқ, ... ... /7/
1770 жылдары Абылай хан билігінің дәуірлеп, барынша күшейген кезі
еді. Абылай хан бұл туста ... ... ішкі ... ... ... ... әлсіретеді де, барлық хуқықты қолына
алады. Тіпті, ұлы жүз бен кіші ... ... ... да ... Сол ... билер жиынының өлім жазасын беретін хуқықтарын да
күшінен қалдырып, ең жоғарғы заң ... өз ... ... ... ... өзі ... жасайды. Сөйтіп, Абылай ... ... ... ... ... оның ... ... асып, ұлы жүз, кіші жүз даласына дейін жүріп турады. ... ... ... тағы да ... ... ... ант беріп,
орыс патшасына қарауды ... ... ... ... бұл ... орыс билеушілеріне салқындық танытады. Соған орай патша
үкіметі ... ... ... ... ... күшін ішінен ыдыратуға
айла қолданады. Тіпті, Абылайды устап ... ... да ... ... ... сәйкес шаралар қолданғандықтан патша үкіметінің
мақсаты іске аспайды /8/
Қытаймен бейбіт қарым-қатынасты өрбіте ... ... ... ... және экономикалық қатынасты үзбеген. Ресей
патшалығы болса Қазақстанды өз ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің жай-жапсарын
қырағылықпен бақылап ... ... ... чиновниктері
генерал-майор А.Тевкелев пен колл. кеңесшісі П.Рычковтың сыртқы істер
Коллегиясына 1759 жылдың 22 ... ... «Бұл ... ... Орта ... бас ... ретінде танылады, ал сонымен
қатар ол ең ... де ... ... және қытайлықтармен қатынас
жағдайды ескере отырып, Абылайды мейлінше ішке тарту керек. Алайда, сол
жердің халқы біздің нусқауымызсыз хан ... ... ... ... ... ... қазірдің өзінде әр жерде Абылайды хан атап
жүр», - деп ... ... ... жылы ... хан дүние салуына байланысты дәстүр
бойынша оның балаларының бірі хан ... ... еді. ... ... өкілдері жиналып, бүкіл қазақтың ханы етіп, Абылайды ... ... ... ... ... келіспейтінін білдірді.
Өйткені, қазақты жаулап алудың отарлық саясатын ғана көздеген ол хандық
билігінің /10/
нығаюына, үш ... ... ... ... жол ... ... Патша үкіметінің көздегені – қазақ елін бірімен бірі ... ... бөлү және ... ... яғни тәуелсіздікті
мүлден жою еді. Сондықтан болар, Ресей патшасы П-Екатерина ... ... ... ... ... ... құлақ аспады. Онда
Абылай өзінің Әбілхайыр мен ... ... ... ... ... ... ... деген: «1771 жылы Түркістан қаласындағы мұсылмандар
әулие тутатын Қожа Ахмет мазарының басында ... ... ... намаз
оқып, үж жүздің хандары мен сұлтандары және Ташкент пен ... ... да ... ... ... мені бүкіл
үш жүздің ханы етіп сайлады». Осыған қарамастан П-Екатерина қол ... ... тек Орта ... ханы етіп ... көрсетілген.
Сонымен қатар патша өкілдері Абылайдың сөз етілген ... ... ... ... ... ... ... қолын қоюға Петербургке
немесе Орынборға келуін талап еткен. Абылай ... ... ... ... ханы етіп ... ... ... буған қоса айрықша бір куәлік
алудың қажеті жоқ», - деп жауап қайырған. /11/
Абылайдың өз еркімен елінің ... ... ... көзі ... ... ... оны ... де өз
ықпалына көндіру шараларын қарастырды. «Абылайдың бұл қылығына, - ... ... - ыза ... ... ... оған ақы төлеуді
тоқтатаып, оны кеміту үшін кез келген бір ... ... ... ... үйғарған. Онымен қоймай, Абылайды тұтқындап, ішкі ... жер ... да ... ... Дәл осы сәтте ол
әскерін жиып буруттармен соғысып, ... ... ... ... Осыдан
соң Түркістан маңында қалып, баласы Ғадильдің сураумен Талус өзеніінің
жағасына қала ... ... ... ... соң ... ... ... хан
ордасына әдейілеп елші жиберіп, сөз етілген Грамотаны және көптеген
сыйлықтар тапсырды. Хан ... ... ... ... ... ... ... есеп бергенде Абылайдың Түркістанда туратынын
айта келіп, енді ол Ресей ... ... ... ... ... ... Абылай бейбіт, тату көршілестік жағдайда
өмір сүру қажеттігін еске ала отырып, тағы да ресми түрде өзін ... ... ... ... Грамотасын алғанды. Бірақ, іс жүзінде
өз елінің дербестігіне дақ салған жоқ, ... ... ... ... ... ... пат ша ұкіметі енді ... ... ... қарастырды. Оның бірі - қазақ жерінің ... ... ... ... ... ... ... жайғастыру еді. Әсіресе, халық үшін қиын жағдай туғызған
мәселе – Жайықтың, Ертістің тағы ... ... ... ... ... тиым салу ... ... өкіметінің жарлықтары. /13/
Патшалықтың бұл әрекеттері, әрине, Абылайдың наразылығын
тудырды, ... ол ... ... ... ... ... ... мәселені дипломатия ... ... орта ... ханы бола ... өз ... ... ... кейін үш жүздің ханы етіп сайланған соң қазақ
хандығының ... ... ... ... аса зор, ... атқарды. Шет мемлекеттер онымен санасуға мәжбүр болды, қазақ
елімен тығыз ... ... ... ... өмір ... ... әсіресе Сібір қалаларымен сауда-саттықты дамытуға
ерекше мән ... ... 1740 жылы ... ... ... ... қол қою ... қаазақ орыс сауда-саттық қатынасын
тек Орынбор жәрмеңкесімен шектемей, Сібірдің басқа да ... ... ... ... ... ... Бұл ұсыныс орыс
патшалығының ойынан шықты. Өйткені, ол Орта ... ... ... ... ... ... Көп ... Орскіде, Троицкіде,
Ямышев бекінісінде жәрмеңкелер ашылып, сауда-саттық екі ... ... ... Абылай заманында «іс жүзінде тәуелсіз ел» болғанын
Шоқан Уәлиханов та ... Ал, ... ... ... бірі ... айтуынша: «ХҮІІІ ғасырда қырғыздар
(қазақтар) орыс үкіметінің қойған талаптарын өзіне тиімді болса ғана
орындап отырған». ... ... ... ... ... ... да мәлім. /16/
Абылай хан дәуірінен байланысты күрделі тарихнамалық
мәселе – ... ... ... кіру ... ой ... өткізу, оны көрсетудегі біржақтылықтан арылу. Бұл процестің бір
жарым ғасырға созылғаны белгілі және оны шынайы прогрессивтік мәнімен
қатар ... толы ... да мол ... ... ... кезеңінің идеологиясына сүйене
отырып, кеңес тарихнамасы әртүрлі аймақтар мен халықтардың «өз еркімен
Ресейге қосылуы» деген ұғымның концептуалды ... ... Оның ... ... ... ... ... экспансиялық пиғылын
анықтау болды. Мұны теория жағынан негіздеу үшін Ф.Энгельстің ... жылы ... ... ... ... дәлірек айтқанда, сол хаттағы
бір сөйлемнің бір бөлігі келтіріледі, «... Қара және ... ... ... Азия ... ... мен ... үшін ... билігі
цивилизаторлық роль атқарды». Ал сөйлемнің басындағы ... ... мен ... ... ... - ... ... тасталған. Бұл мәселе жөнінде Ф.Энгельстің «Орыс патшалығының
сыртқы ... ... ... тағы да ... жазған пикірлер бар.
/17/
Сол 50-ші жылдардың басынан бастап, қазақ жерінің ... ... кіру ... ... ... ... ... И.Омаровтың, А.М.Панкратованың,
Е.Бекмақановтың еңбектеріне тиім салынды, авторлары ... ... ... ... ... ... ... барлық
еңбектерінде бұл іске бір жақты оң баға беріле бастады, оның ... ... ... мәні баса айтылатын болды, бұлай болмаған
жағдайда қазақ халқы тарихи аренадан мүлдем жоғалып кетер еді ... ... ... ... ... /18/
Алайда, Ресей патшалығына артқан сенім ақталмады, еліміз
Жоңғар, кейін Цинь империясының шабуылынан құтқарылған жоқ. ... ... ... ... жеріне қанды шабуылы үдеп Тұрған кезінде Ресей
патшалығынан көмектін орнына арандатушылық пиғылдың тууы, астыртын
айдап салып, ... ... ... ... отырды. Мәселен,
билеуші Сенат 1743 жылы 28 ... Еділ ... ... қарсы қолдану жөнінде шешім қабылдап, Орынбор, Астрахан
әкімдері Неплюев пен Татищевке нұсқау ... Онда ... қоса ... елін ... екі мың ... ... беру ... айтылған және қазақтардың қоныстарын талқандап, оларды Жайық
төңірегінен әрі қарай далаға ысырып тастауды қатаң тапсырған. Ал ... ... ... тем, ... ... большим собранием
придут на калмыцкие улусы, то тайным ... ... и ... ... ... дабы оных кайсак калмыцким и яицкими, ... ... или ... ... регулярными и нерегулярными ... где ... и ... ... на них учинить, и тем иначе
охоту их к приходу к Волге отбить». /19/
Міне ... ... ... өз үстемдігін жүргізе отырып,
қазақтарды башқұрттарға, керісінше оларды ... ... ... ... ... ... ... властям даже быо
предписано в зависимости от обстоятельств ... один ... ... ... ... ... русскую кровь» - деп жазған.
Осындай сабақтан тәлі алған Абылай енді Ресей патшалығының
/20/
Сыртқы саясатының негізінде не ... ... ... түсінген.
Енді оны нейтролизациялаудың жолын ойластырды, оған ... ... ... мезгілде Ресейге де, Қытайға да боданды бола отырып,
Абылай оларды қазақ елімен санасуға, ... ... ... өмір ... ... ... ... Хан бабамыз өзінің стратегиялық
мақсатын бір ортаға бағынған қазақ елінің мемлекеттігін құрып,
тәуелсіздігің ... ... ... жігерлікпен жүргізе білді. /21/
Қазақстанның Ресей құрамына кіруін тарихымызда біржақтылы оң
сипатталғанын сынай отырып, енді оның тек қана көлеңке ... сөз ... ... ... түрде 150 жыл уақытқа созылған бұл процесте өз еркімен
кірудің де, прогрессивтіктің де ... ... рас. ... ... ... қазақ жерінде қалалар салынды, ... ... ру ... ... ... екі халықтың
арасындағы экономикалық, рухани қарым-қатынас дамыды. /22/
Қытаймен қарым-қатынас тарихы, Ресеймен дипломатиялық ... ... ... ... ... ірі ... Цинь ... ұмыт қалдырған жоқ.
1743- жылы Қалдан-Сереннен ... тақ ... ... ... ... мен Әмиірсана 1731-жылы Лама-Доржиден
жеңіліп қалғаннан кейін орта жүзге қашып келеді. Бұларды ... ... Орта жүз ... ... қонақжайлық
білдіруінің мәнісін түсіндіріп беруді көздеген Орынбор әкімшілігінің
Орта жүзге жіберілген өкілі ... ... ... ... жай
паналатып отырған жоқ, түбінде осыдан бір ... ... ... өсіп-өрбуіне, бейбіт өмір кешуіне мұндай қылықтың сипаты тимей
қоймайды, дегенді ... ... сол үшін де ... ... ... ... мінген атына дейін тауып беріп отыр», - деп мәлімдеген
болатын. /23/
Абылайдың қашқындарды қабылдай отырып, жасыра ... ... осы хан ... ... ... сәті түсе қалғандай болса,
қазақ елі біраз уақытқа дейін жоңғар шапқыншылығынан толас бола тұрар
еді деген ойды ... ... рас. ... бұл ... ... ... ... да. Оның тағы бір мақсаты Жоңғар билеушілерінің
арасындағы тартысты пайдаланып, жоңғарлар ... ... ... ... ... алу ... /24/
Абылайдың көмегімен Кабаги мен ... ... ... ... қолмен ұзақ жол кешіп, 1753- жылы 12 қантарда
хан ордасына басып кіріп ... ... ... ... де
Жоңғариядағы жағдай түзеліп кеткен жоқ. 1754-жылы бурынғы одақтастар
Кабаги мен Әмірсананың арасында хандық ... ... ... Бұл
күресте Әмірсана жеңіліп, Қытайға қашты. Қытай императорынан ... ... ... ... ... 200 мыңдай әскерін
Жоңғарияға төкті. Шабуыл аса қаталдықпен жолындағының ... ... ... ... наразы болған Әмірсана Қытай әскеріне қарсы шықты.
Бірақ та ... рет ... ... Цинь ... ... ... ... 1756- жылдың жазында Орта жүз жеріне келіп кірді.
1756-жылы Қытай әскерлерімен Абылай бастаған қазақ ... ... ... Бұл ... да ... қолы осы жеңіліске ұшырай
қоймағанымен, алысты болжай білген ... ... келе ... ... келісімге келу керек екенін түсінді. /26/
1756-жылы Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан ... ... ... ... ... ... мойындайтындығы, арада сауда-
саттық қарым-қатынастар жасау туралы тілектер ... ... ... бұл ... ... қазақтарды өзіне тарту мақсатында
бұрынғы жоңғар жерлеріне келіп қоныстануына рұқсат берілді. ... ... ... ... ашылды. Қазақтар малға ... ... ... Қытай Боғдыханы Абылайға әртүрлі сыйлықтар
беріп тұрды.
Жылма-жыл алмастырылып отырған ... ... ... ... Қытай елшілері Көкшетауға келіп, бірнеше шарттарға қол
қойысқан. /27/
Абылайдың көздегені – Қытаймен бейбіт келісімге келіп, оның
рыногына жол ашу, ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Қытай империясы болса әдеттегісінше ... елді ... ... деп ... Оларды ешқашан өзімен тең
санамаған. Дәл осы кезеңде Ресей мен ... ... ... мен Орта Азия ... өз ықпалдарына алып, билігін
жүргізүде бақастық өрістеген. Олар осы ... іске ... ... ... деп ... ... екі құжатқа тоқтала кетейік.
Оның біріншісі Орынбор әкімшілігінің 1759 жылдың 20
мамырында сыртқы ... ... ... мәлімдемесі. Онда Цинь
императорының елшілері Қытай әскерінің Самарқанды Тәшкенді, Бухарияны
және тағы басқа қалаларды басып алу үшін ... ... ... хан мен ... көмек беруді талап етті, «Хан мен сұлтан
болса, - делінген сол құжатта, - одан бас ... ғана ... ... ... ... ... шешімді жариялайды: егер сіздер
шапқыншылықты ... ... біз ... ... ... елімізді
жаулап алуға шықты деп есептейміз». Елшілер мұндай жауапты күтпесе
керек, бірер уақыт ақылдасқаннан кейін олар ... ... ... ... ... дереу жаршы жіберіп, жорықта тоқтатып кейін
шегінуінің қажеттігін жариялауды тапсырғандарын ... және хан ... еш ... ... еместігіне сендіріп, тек сосын ғана өздері
аттанған. Көріп ... ... ... тек ... ... ... бүкіл Орта Азия елдерінің қамын ойлаған, қамқоршысы болған. /28/
Екінші документ Абылай ... ... ... ... Ресей
чиноунигі Ф.Гордеевтің жазған рапортында: 1760 жылы Жолбарыс пен Дәулет
керей сұлтандар ... ... ... ... Цин ... сауал қойған: «Егер Қытай мен Ресей арасында соғыс бола ... ... кім ... ... ... мұндай жағдай туа қалғанда
ешқайсына көмектеспей, бейтараптықты ұстайтындығын мәлімдеген. /29/
Қазақтар мен Цинь империясы ұкіметінен саяси, сауда және мәдени
байланысының дамуына орай ... ... ... ... ата ... ... Алтай өңіріндегі шурайлы жұртына оралуды мақсат етіп,
шығысқа қарай жылжып көше бастайды Абылай ел ... ... ... үкіметінен қазақ малшыларының Іле,Тарбағатай өңіріндегі
өзінің ата ... ... жол ... ... ... ... ... бұл талапты қабылдамайды. Сонда да қазақ ... ... ... ... ... ... өтіп, Іле, Тарбағатай
өңіріне топ-тобымен Көшіп келіп қоныстана бастайды. Цинь ... ... кері ... Цинь ... ... омбыға қазақтардан
устап алған малдарын қайтарып беруді буйырады. /30/
Букен қоса көшіп келушілерге сыйлық беру саясатын да қолданады.
Сөйтіп, ... ... ... ... іске ... болады Іле
мен Тарбағатайға келген қазақ ... саны ... ... қар қалың түсіп, жут болған жылдары бұл ... ... ... ... ... ... түспейді Цинь патшалығымен болған
саяси-экономикалық қарым-қатынасын әуелгісіндей ... ... ... бен орта жүз ... ... елші жіберіп, патшамен кездеседі.
Қорыта айтсақ Абылай дәуірінде Қазақстан мен Қытай арасында
турақты бейбіт саяси қатынас қалыптасты, ... ... ... ... көтерілді. /31/
Чугучакта, Тарбагатай мен Құлжада тағы басқа ... ... ... ... ... бұйымдарын әкеліп, ... ... ... мүмкіншілік туды. Қазақ жері арқылы
Ресейдің, Орта Азия мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... байланысты күні бүгінге дейін аз зерттелген,
мәселенің бірі сол тұстағы қазақ халқының оңтүстік және ... ... ... атап ... ... ... башқұрт,
Еділ жағалауындағы қалмақтармен қарым-қатынасы. Оны тек бейбітшілік
түрде сипаттауға болмайды, қақтығыстан да құр емес. ... ... ... ... ... ... дақ ... ел
арасында наразылық тұғызбауды көздеген тәрізді.
Бірақта, біздіңше тарихи шындықты объективті түрде көрсете
білсек, өткеніміздің тәжірибесінен сабақ ... ... ол ... ... тиіс емес. Өйткені, ертеде ... ... тек осы ... біпінші жартысында Германия мен Франция қаруын
екі рет айқастырды және сол ... екі ... ... ... ... Солай болса тұра осыған байланысты екі елдің арасында ешқандай
қырғи-қабақтық ... жоқ. ... ... ... ... хандығының жаулап алуына
қарсы іс-қимылына Орта Азия халықтарының дербестігін сақтап қалуға
ықпал ... ... жау ... ... бөрі ... алатын әдеті ғой,
оңтүстіктегі сол дәуірдегі хандықтар ... ... ... көз ... ... ... ... де соғысып,
жеңіске жеткені жөнінде де біраз қужаттар бар.
Мысалы, Абылайхан 1779 жылы ... ... ... ... ... өз ... Ұлы жүз ... жүзгеде жүретінін ескерте келіп, Түркістан тұрғындарының ... ... Сол ... ... қазақ елдерін қырғыз ханы жылма жыл
жауып, мал-жандарын айдап әкетуді кәсіпке айнвлдырған көрінеді. ... ... ... өздерін қорлықтан құтқарып, ... ... жылы ... ... ... төрт мың ... ... шебіне кірген.
Бұл жөнінде орыс ғалымы А.Левшин: «Он (Абылай – К.А) в
то самое время, собрав войско, отправился на ... ... – К.А) ... им ... поражение, взял с них аманатов и остался
кочевать близ Туркестана», - деп жазған.
в 1764 году ... ряд ... ... исредней орд. Абылай
начал военные приготовления для похода на ... но ... ... не ... ли ... эти ... с ведома китайского
правительства или самоистенно». /33/
Үмбетбай жыраудың ... ... ... ... бір жыл ... ... ... хабарды ел біліп,
Көп батырмен сен жүріп,
Көзіңнің жасын көл қылып – деп ... осы ... ... ... жылы Абылай жасақтары мен қырғыздар арасындағы соғыс
Шуға ... ... ... ... жанында болды. Бұл ұрыста Абылай ірі
жеңіске жетіп, көп тұтқын алып өзінің ... ... ... ... ... ол Шу ... ... айдап салды.
Абылайдың Ташкентпен және Ходжентпен соғыса Жизаққа дейін
жеті шаһарды алуымен тынды. Олардың арасында Әзірет-сұлтан, ... ... және ... ... бар. Ал, ... алым-салық төлеп
отыруға тиісті болды.
1774 жылы Абылай Үйсіннің ел ағаларының өтінуі бойынша
оларды басқару үшін ұлы Әділді ... оған ... ... ... ... хандықтарымен сауданы жандандырды. Қазақстан ... Орта ... ... керуен жолдары ашылды. «Керуен жолдары
Орынбордан Сауран , Түркістан ... ... ... Тағы бір ... Арал ... шығыс жағымен Әмудариядан өтіп Хиуаға жетті,
Құлжадан, Тәшкеннен, Самарқаннан және Бухарадан ... ... ... ... ... ... хан ... көрші жатқан
қырғыз еліне, Қоқан хандығына қарсы соғыс ... ... ... ... дегенді айтады. Енді осы мәселеге тоқтала кетейік.
Қоқан ... ... ... ... үшін ... Ұлы
жүзге Абылай хан болысып, ұрыс жүргізе отырып, Тәшкенді ... ... ... ... ... Созақ азат етеді.
Мәселенің екінші жағы қырғыздармен ... ... ... ... өзіне қараған қазақтарға және қырғыздарға
бұрынғы Жоңғар жерлерін пайдалануға рұқсат берген болатын. Міне, осы
туста ... ... үшін ... мен ... ... ... ... жөнінде, М.Вяткин былай деп жазды.
«Киргизы подданые Китая»
Талас өзенінің бойынан қалашық салып берді. Кентті ... ... ... ... саны ... бірге жететін басқа балаларына ол Орта
және Ұлы жүз ... ... ... Ал өзі ... басы ... ... ... өмір сүру үшін Түркістанда қалды. Сонда
1781-жылы дүние салып, ... ... ... ... алаңына
жерленеді.
1. Левшин «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» 1-т. 205-бет
2. ҚазақССР тарихы, 3-том, 81-бет.
3. ... «К ... об ... ... в 30-
40гг ХҮІІІ в книге Казахстан. Средняя и Центр. Азия в ХҮІ-ХҮІІ ... ... «К ... об ойратаКазахстанских отношения в 30-
40гг ХҮІІІ в ... ... ... и Центр. Азия в ХҮІ-ХҮІІ вв
стр.186
5. Уәлиханов Ш.Ш. ... ... В.В. ... ... қарым-қатынасы, 299-300-б,б,
8. Бартольд В.В.Шығ.,ІХ т.,405-б.
9. Архив внешней политики России
10. Ф.Зюнгорские дела ОП.113-1,1752-1753,
11. ... ... ... қарым қатынастары, 100-бет
12. А.Левшин «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» ІХ-т ... ... М ... тарихының әліппесі» Алматы,1995,101бет
14. Сүлейменов Р. Атағы жерді жарған хан ... // ... ... №11 ... 14 ... У ... 1992ж 13 ... Сулейменов Р. «Атағы жерді жарған хан Абылай» //Қазақ
әдебиеті 1992ж ... ... Қани М ... көне ... ... 1993жыл, 263-265
беттер
18. Қазақ ССР тарихы: I том 248 бет, Алматы, 1957
19. Есенбермен.І. «Тамдық шығармалар жинағы» 6 том ... ... ... «Жазушы» 1986, 300 бет
20. Қозыбаев М.»Жауды шаптым ту байлап» Алматы, 1994, 34-35 ... ... А. ... мен ... ... ... ... 1970 ж.
22. Қани.М. «Қазақтың көне тарихы». Алматы, 1957 ж.
29.Моисеев В.А.,Джунгарское ханство и казахи (ХҮІІ-ХҮІІІ в.в.) ... ... ... по ... ... ... ... т-1-
Алматы,1960
31.Мағауин М., Қазақ тарихының әліппесі – Алматы,Қазақстан,1995
32.Моисеев В.А.,Джунгаро-кокандские отношения и казахские ханства
)1-я пол.40-х годов ХҮІІІв.) Вестник А.Н.Каз.ССР, 1989 ... Брил ... ...... ... ... М.К.,Жауды шаптым ту байлап, Алматы,Қазақстан,1994
Қорытынды
ХҮІІІ ғасырдың алғашқы ширегі қазақ халқына бұрын-сонды болмаған
қайғы-қасірет әкелді,-деп жазды «Абылай атты ... Ш. ... Еділ ... ... қазақтары және башқұрттар ұлыстарға
жан-жақтан ойран салды, малдарын айдап әкетіп, тіпті көптеген от басын
түгелдей тұтқындады.Оған қаһарлы қыс, жұт, ... ... ... ... апат ... ... түсті». /1/
Қорыта келгенде, қазақ халқының осы ғасыр басына түскен
қырғын-қасірет аздай тағы біреуі төніп ... бар ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың ... жүзі ... ... салтанатты
мәжілісінде сөйлеген сөзінен үзінді келтіргенді жөн көріп отырмын.
Қазақстанның Рессейге қосылуы жай ... ... ... ... ... аты-бодандық.Патшалық Рессейдің отаршылдығы басқа
елдердің отаршылдығынан асып ... кем ... жоқ. Ұлан ... ... ... ... ... тіліміз ғаріп,
мәдениетіміз мүшкүл, ... ... ... ... Сол ... ... енді туып ... /2/
Абылай хан тақырыбы төңірегіндегі тарихи процесстерді ой
елігінен ... ... ... тек «ақтандақтардың» орнын толтыру
ғана емес,сонымен қатар бұрын белгісіз ... ... ... ... ... тарихи шындықты бетін ашу, тарихи тұлғаларға тиісті
баға беру ... ... алға ... саясаты, мақсаты – қазақ халқының
бостандығы мен ... ... мен ... еді. Осы ... ... ... тәрбиелеуде ... ... ... ... бабамыздың орны ерекше. Міне, ғаламат
қазақтың ... ... ... ... Даңқы дәуірлеп көтерілуіне жеке
басының кісілігімен, ақыл-парасатының ... ... ол ... қызу ... ... ... қадір-қурметіне ие бола білді.
Қазақ хандарының ішінде Абылайдай шексіз билікке ие ... жоқ. Ол өз ... ... ең ... өлім жазасын еңгізді.
Бұрын мұндай шешім халық жиынының үйғарымымен жүзеге асатын. ... ауыз ... ... ... қасиеті бар
киелі, керемет қудірет иесі болып саналады Абылай ... ... мен ... ...... қазақ халқын сақтап қалуға мұрындық болған,
байтақ елге ... ауа ... ... мен ... империяларымен
көршілік қарым-қатынас саясатын шебер устай білген улкен тарихи тұлға
ХІХ ғасырдағы қазақтың білгір басшысы, елінің қорғаны, ... ... үш ... ... ... туын биік ... урпағымыз
умытпауға тиіс.
Ресеймен де, сондай-ақ Цинь империясымен де бейбіт қарым-
қатынас ... ... ... ... саясат – қазақ халқының
тәуелсіздігін сақтап қалуға бағытталған ол кездегі бірден-бір дұрыс ... ... ... ... – қазақ жұртының басын бір арнаға түйістіріп, оның
ұлттық тутастығы мен ұлттық тәуелсіздігін сыртқы ... ... ... ... ... қолбасшы.
Абылайхан тақырыбы төңірігендегі тарихи процестерді ой
елегінен қайта өткізудегі мақсат тек, ақтаңдақтардың ... ... ... ... ... ... белгісіз болып келген ... ... ... ашу, ... ... ... бағасын беру болып
табылады.
Абылайдың алға устаған саясаты – ... ... ... бірлігі, мемлекеттігі мен тәуелсіздігі еді. /5/
Абылайдай бабамыз өйтпесе, ... ... ... болашағы күңгірт болар ма еді? Қазақ елін өз дәуірінің ... тең ... үш ... ... ... ... ... батырларын төңірегіне топтастырып, сыртқы жауын
сескендірген бабамызға ... беру ... ... ... ... Артықбаев Ж.О. «Бұқар жырау» (он екі ... ... ... ... Ж.О. «Қаз ... Қазбек» - Астана, 2000ж.
3.Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-
353 беттер).
4.Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты ... ... ... ... Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, ... ... Е, ... Н. «История Казахской ССР –
Алматы, 1979ж, (53-55 беттер).
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
20. Артықбаев Ж.О. ... ... (он екі ... Қарағанды,
1994ж,(90-137 беттер).
10. Артықбаев Ж.О. «Қаз дауысты Қазбек» - Астана, 2000ж.
11. Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 ... ... Қ, ... Ж. «Аты ... ... - ... 1994ж.
13. Әбдіәкімұлы Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).
14. Бекмаханов Е, ... Н. ... ... ССР – Алматы, 1979ж,
(53-55 беттер).
15. Есмағамбетов Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - ... ... ... І. Он ... ... жинағы 6-том, бірінші ... - ... 1986ж, (300-307 ... ... М.К. ... ... ту ... - Алматы, 1994ж, (28-41
беттер).
18. ... М.К. ... ... - Алматы, Қаз Университеті, 1992ж.
19. Қойшығара С. «Қазақтың қилы тарихы» - Алматы, 1992ж.
20. Қани М. «Қазақтың көне тарихы» - ... 1993ж,( 269-310 ... ... М. «Қазақ тарихының әліппесі» - Алматы, 1995ж, (101-105
беттер).
22. Мұқаметжанұлы К. ... ... ... ... А) – ... (57-74 беттер).
23. Сабырханов А. «Ұлы бетбұрыс» - Алматы, 1981ж.
24. Сабырханов А. ... мен ... ... ... қарым-қатынасы»
- Алматы, «Ғылым» , 1970ж.
25. Толыбеков С.Е. «Общественно – экономический строй казахов в ХҮІІ-ХІХ
в.в – ... ... ... ... ... ... томдық анықтамалық)
I, II, III том тарихы оқиғалар,«IВК-ТІРО» Баспа – редокциялық
орталығы – ... ... Р ... ... ... хан ... Қазақ әдебиеті
1992, №11, желтоқсан.
20. Шот-Аман Ыдырыс ұлы Уәлихан Абылай ... 1992, ... Қ., ... Ж. Алты ... ... ... Қ., Отарлау саясатының ...... С.Ж., ... Казахастана
24.Аппасова Н.Г.,Присоединение Казахстана к России в 30-х годах
ХҮІІІв ... ... Ж.О., ... ... екі тарих – Қарағанды
26.Әбеуов К. Қазақстан тарихының ақтаңдық беттерінен – ... К., ... ... ... -* ... ... 1994
28.Мухаметжанұлы ... ... ... ... ... ... ... В.А.,Джунгарское ханство и казахи (ХҮІІ-ХҮІІІ в.в.) –
Алматы, Ғылым, 1991
30.Материалы по истории политического ... ... ... М., ... ... әліппесі – Алматы,Қазақстан,1995
32.Моисеев В.А.,Джунгаро-кокандские отношения и казахские ханства
)1-я пол.40-х годов ХҮІІІв.) Вестник А.Н.Каз.ССР, 1989 N10
33.Олкотт Брил Марта, Казахи – ... ... ... ... ... ту байлап, Алматы,Қазақстан,1994
35.Қозыбаев М.К.,Ақтандақтар ақиқаты,Алматы, Каз.университеті,1992
36.Қасымбаев Ж.К.,Верхнеиртышские крепости в системе азиатской
торговли ... во 2-й ... ... әйгілі күйшілері ІХ-ХХғ.ғ.- Алматы,Қазақстан ... ... в ... ... мат.- ... Қойшығара,Қазақтың қилы тарихы – Алматы,Жалын,1992
40.Сулейменов Р.Б. Моисеев В.А., Из ... ... ... ... и ... ... Аблая) – Алматы, Наука,1988
41.Сулейменов Р.Б.,Моисеев В.А.,Койгельдиев М.К. К ... ... ... роли Аблая // Вестник А.Н: Каз.ССР,1988,N2
42.Суюншалиев Х.Ж., ... ... ... ... В.В. Из ... Страницы из дневника (Перевод с
немецкого)- М.,Наука,198...
44.Российская империя и Казахское ханство (2-я ... - ...... ... во ... ... России конца ХҮІІІ-нач.ХІХ
вв-М,1978
46.Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХҮІ-ХҮІІІвв (Казахстан
в системе внешней политики Российской империи) – Адматы,1991
47.Басин В.Я.,Сулейменов ... в ... ... в ... ... ... М.,Қазақ халқының тарихы
49.Шешендік шиырлары: (Шешендік сөздер, нақылдар мен толғаулар
жинағы), (Құрастырған Г.Есхожин – Алматы, Қайнар, ... ... ... ... Талум(Толы)
Орда Ежен(хан) Ұрың ... ... (хан) Үз ... ... ... ... ... Той ... ... ... ... ... ... ... ... ... Орыс ... ... ... Бұқа Тәңірберді
Құтужақ ... ... ... хан
Чинги-Болат Тоқта-Болат ... ... ... ... ... ... ... (хан)
Бу-Сайд(Әбу-Сайд) Қожа ... те деп ... ... ... Қасым хан
Әтік Жаныш ... ... ... Жәдік
(сөк)
Мамаш
(хан)
Хақназар
(хан)
Ұзынақты Тәуекел Хожа ... ... ... Сәмеке Тәуке Уәлі ... ... ... Көркем
Уәлі
Қоңырқұлжа Әбілмәмбет
(хан) Ораз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Айшуақ ... Ырыс ... ... ... ... ... ... Төрежан Ғаббас
Абылай Жошы ... Әлі ... ... Шешген
Шепе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Есім ... Абылай
(хан)
Жәңгір
(хан) ... ... ... ... Оспан Әубәкір Сыздық Жәкі

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
Кенесары хан7 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Төле би жайлы37 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Хронологиялық деректер13 бет
Әбілғазыұлы Арынғазы3 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь