Абылай сұлтанның қоғамдық-саяси өмірі


ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ

І.ТАРАУ.АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН
ҚОҒАМДЫҚ. САЯСИ ОРТАСЫ

ІІ.ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ

ІІІ.ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРТА ЖҮЗ АУМАҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
«Абылай сұлтанның қалыптасқан қоғамдық саяси ортасы» деген тақырыпты таңдауымыздың себебі осы мәселенің Отанымыздың қазіргі даму кезеңіне байланысты зәру тақырыптардың-тарихы, ғылыми мәселелердің бастыларының бірі болуынан. Абылай сұлтанның және ханның туған халқымыздың әрбір кезеңдеріндегі орынын анықтай түсу тарихшылардың бірден бір ардақты борышы болмақ. /1/
Осы тақырыпты ашу үшін біз Абылайдың шыққан тегін, алған білімін, тәрбиесін, өскен әлеуметтік ортасын зерттеуді алдымызға міндет етіп қойдық.
Осы мақсаттарға толық жету үшін Абылайдың Отаны - Қазақ хандығының алғашқы ширегіндегі ахуалын, яғни ішкі және сыртқы қоғамдық – саяси жағдайын зерттеуді де қажет деп санаймыз. /2/
Абылай султан және хан туралы әсіресе Еліміз егемендік, тәуелсіздік алғаннан бері жарық көріп жатқан кітаптар мен мақалалар баршылық. Ең алдымен Шоқан Уәлихановтың «Абылай» атты очеркін атағанымыз жөн. Осы очеркте оның шыққан әлеуметтік тегі туралы мәліметтер аламыз. Абылай туралы мәліметтер бес томдық Қазақ ССР тарихынында табамыз. /3/
Мухтар Әуезовтың сөзімен айтсақ, «қазақтың дербес ел болуына, басы қосылып бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруына Абылайдан көп еңбек сіңірген кісі болған емес. Орыстың атақты тарихшысы Алексей Левшин жазушы Мухтар Әуезовпен үндес пікір айтты: Абылай – дейді тарихшы ғалым, - жұртты ақыл – айласымен, сабырлы салмақтылығымен маңайына топтастыра білді.Жауын сусымен де, күшімен де сескендере отыра, ол өз қалауымен біресе Ресейдің, біресе Қытайдың бодандығын қабылдауға мәжбүр болғанымен шын мәнінде ешкімге де бой усынбаған тәуелсіз басшы болды».
Абылай... Бул есімді атағанда исі қазақ атаулынан жадына «бостандық», «егеменді ел», «қазақ елі», «қазақ халқы», «туған жер», «Отан», ел бірлігі ынтымағы сияқты қасиетті уғымдар оралады. /4/
Абылай туралы мәліметтер революцияға дейін басылған энциклопедиялық сөздіктерде, сондай-ақ «Россия. Біздің отанымыздың толық географиялық сипаттамасы» деген іргелі басылымда кездеседі. Сол басалымның 18-ші томы түгелдей қазақ өлкесіне арналған.
1911 жылы профессорлар Э.Л.Гримм, А.В.Классовский және Г.В.Хлопиннің реакциялауымен Петербургте жарық көрген энциклопедиялық сөздікте Абылай хақында кеңірек айтылған. Алайда төңкеріске дейінге орыс энциклопедияларының ішінде Абылай бабамыз хақында ең көлемді мағлумат беретіні Брокгауз және Ефрон энциклопедиясы. /5/
Абылай хан туралы мағлумат беретін әдебиеттер баршылық. Олар – Қазақстанның тарихына арналған революциядан бұрын шыққан басылымдар. Оған ең алдымен алғашқы орыс зерттеушілері П.С.Палластың, П.И.Рачковтың, А.И.Левшинның, Н.М.Ядринцевтің еңбектері жатады.
1. Артықбаев Ж.О. «Бұқар жырау» (он екі тарих)- Қарағанды, 1994ж,(90-137 беттер).
2. Артықбаев Ж.О. «Қаз дауысты Қазбек» - Астана, 2000ж.
3. Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).
4. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты алаштың ардақтары» - Алматы, 1994ж.
5. Әбдіәкімұлы Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).
6. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. «История Казахской ССР – Алматы, 1979ж, (53-55 беттер).
7. Есмағамбетов Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
8. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім «Жанталас» - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).
9. Қозыбаев М.К. «Жауды шаптым ту байлап» - Алматы, 1994ж, (28-41 беттер).
10. Артықбаев Ж.О. «Қаз дауысты Қазбек» - Астана, 2000ж.
11. Аққошқаров Е. «Қазақ тарихынан» - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).
12. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. «Аты алаштың ардақтары» - Алматы, 1994ж.
13. Әбдіәкімұлы Ә, «Қазақстан тарихы» - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).
14. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. «История Казахской ССР – Алматы, 1979ж, (53-55 беттер).
15. Есмағамбетов Қ. «Қазақтар шетел әдебиетінде» - Алматы, 1994ж.
16. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім «Жанталас» - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).
17. Қозыбаев М.К. «Жауды шаптым ту байлап» - Алматы, 1994ж, (28-41 беттер).
18. Қозыбаев М.К. «Ақтаңдақтар ақиқаты» - Алматы, Қаз Университеті, 1992ж.
19. Қойшығара С. «Қазақтың қилы тарихы» - Алматы, 1992ж.
20. Қани М. «Қазақтың көне тарихы» - Алматы, 1993ж,( 269-310 беттер).
21. Мағауин М. «Қазақ тарихының әліппесі» - Алматы, 1995ж, (101-105 беттер).
22. Мұқаметжанұлы К. «тарихи зерттеулер» (шежірелік деректер:дайындаған Қожабеков А) – Алматы, (57-74 беттер).
23. Сабырханов А. «Ұлы бетбұрыс» - Алматы, 1981ж.
24. Сабырханов А. «Қазақстан мен Рессейдің ХҮІІІ ғасырдағы қарым-қатынасы» - Алматы, «Ғылым» , 1970ж.
25. Толыбеков С.Е. «Общественно – экономический строй казахов в ХҮІІ-ХІХ в.в – Алма-Ата, 1959г.
26. «Қазақтар» (көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық)
I, II, III том тарихы оқиғалар,«IВК-ТІРО» Баспа – редокциялық орталығы – Алматы, 1998.
19.Сүлейменов Р «Атағы жерді жарған хан Абылай Қазақ әдебиеті 1992, №11, желтоқсан.
20. Шот-Аман Ыдырыс ұлы Уәлихан Абылай Ана-тілі, 1992, 13маусым
21.Алдаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж. Алты алаштың ардақтылары – Алматы:
«Рауан»,1994
22.Алдаберген Қ., Отарлау саясатының ойрандары – Алматы, «Рауан»,1993
23.Асфендияров С.Ж., История Казахастана
24.Аппасова Н.Г.,Присоединение Казахстана к России в 30-х годах ХҮІІІв –Алматы, 1993
25.Артықбаев Ж.О., Бұқар жырау.Он екі тарих – Қарағанды
26.Әбеуов К. Қазақстан тарихының ақтаңдық беттерінен – Алматы, Қазақстан,1994

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ

І-ТАРАУ.АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН

ҚОҒАМДЫҚ- САЯСИ ОРТАСЫ

ІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ

ІІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРТА ЖҮЗ
АУМАҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Кіріспе

Абылай сұлтанның қалыптасқан қоғамдық саяси ортасы деген
тақырыпты таңдауымыздың себебі осы мәселенің Отанымыздың қазіргі даму
кезеңіне байланысты зәру тақырыптардың-тарихы, ғылыми мәселелердің
бастыларының бірі болуынан. Абылай сұлтанның және ханның туған
халқымыздың әрбір кезеңдеріндегі орынын анықтай түсу тарихшылардың
бірден бір ардақты борышы болмақ. 1

Осы тақырыпты ашу үшін біз Абылайдың шыққан тегін, алған білімін,
тәрбиесін, өскен әлеуметтік ортасын зерттеуді алдымызға міндет етіп
қойдық.

Осы мақсаттарға толық жету үшін Абылайдың Отаны - Қазақ хандығының
алғашқы ширегіндегі ахуалын, яғни ішкі және сыртқы қоғамдық – саяси
жағдайын зерттеуді де қажет деп санаймыз. 2

Абылай султан және хан туралы әсіресе Еліміз егемендік,
тәуелсіздік алғаннан бері жарық көріп жатқан кітаптар мен мақалалар
баршылық. Ең алдымен Шоқан Уәлихановтың Абылай атты очеркін
атағанымыз жөн. Осы очеркте оның шыққан әлеуметтік тегі туралы
мәліметтер аламыз. Абылай туралы мәліметтер бес томдық Қазақ ССР
тарихынында табамыз. 3

Мухтар Әуезовтың сөзімен айтсақ, қазақтың дербес ел болуына,
басы қосылып бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруына Абылайдан көп
еңбек сіңірген кісі болған емес. Орыстың атақты тарихшысы Алексей
Левшин жазушы Мухтар Әуезовпен үндес пікір айтты: Абылай – дейді
тарихшы ғалым, - жұртты ақыл – айласымен, сабырлы салмақтылығымен
маңайына топтастыра білді.Жауын сусымен де, күшімен де сескендере
отыра, ол өз қалауымен біресе Ресейдің, біресе Қытайдың бодандығын
қабылдауға мәжбүр болғанымен шын мәнінде ешкімге де бой усынбаған
тәуелсіз басшы болды.

Абылай... Бул есімді атағанда исі қазақ атаулынан жадына
бостандық, егеменді ел, қазақ елі, қазақ халқы, туған жер,
Отан, ел бірлігі ынтымағы сияқты қасиетті уғымдар оралады. 4

Абылай туралы мәліметтер революцияға дейін басылған
энциклопедиялық сөздіктерде, сондай-ақ Россия. Біздің отанымыздың
толық географиялық сипаттамасы деген іргелі басылымда кездеседі. Сол
басалымның 18-ші томы түгелдей қазақ өлкесіне арналған.

1911 жылы профессорлар Э.Л.Гримм, А.В.Классовский және
Г.В.Хлопиннің реакциялауымен Петербургте жарық көрген энциклопедиялық
сөздікте Абылай хақында кеңірек айтылған. Алайда төңкеріске дейінге
орыс энциклопедияларының ішінде Абылай бабамыз хақында ең көлемді
мағлумат беретіні Брокгауз және Ефрон энциклопедиясы. 5

Абылай хан туралы мағлумат беретін әдебиеттер баршылық. Олар –
Қазақстанның тарихына арналған революциядан бұрын шыққан басылымдар.
Оған ең алдымен алғашқы орыс зерттеушілері П.С.Палластың,
П.И.Рачковтың, А.И.Левшинның, Н.М.Ядринцевтің еңбектері жатады.

ХҮІІІ-ші ғасырдағы Қазақстанның тарихын зерттеген кеңес
тарихшылары да Абылайдың атын аттап өте алмады. Ол туралы бір шама
объективті мәліметтер 1935 жылы С.Д. Асфандияров жазған Қазақстан
тарихында 1941 жылы М.П.Вяткин шығарған Қазақ ССР тарихы очерктерінде
бар. Бұл кітаптарда Абылайдың өз халқының тағдырындағы қиын-қыстау
процесстерімен ұштастырыла көрсетілген. Абылайдың есімімен байланысты
тарихи проблеманы саралауда белгілі жазушы Шот-Аман Ыдырысұлы
Уалихановтың қосқан үлесі мол. Автор Абылайдың ата-тегіне, оның даңқты
патриоттық істеріне шолу жасап, көптеген тұпнусқалар келтіреді. 6

Қазақ халқының ұлы көсемнің бейнесін жасауға көптеген
жазушылар, оның ішінде Ш.Қудайбердиев, М.Әуезов, С.Сейфуллинде қалам
сілтеді.

Тоғыз томдық Қазақтар энциклопедиясынан Абылай хан
туралы мәліметтер табамыз. 7

Халық эпосы, жырлар, хиссалар, мақал-мәтелдер, басқа да
ауыз әдебиетінің көптеген үлгілері Абылай хақындағы тарихи шындықты
көрсетті.

Алдымызға қойған мақсаттар мен пайдалану мүмкін болған
әдебиеттерге сүйене отырып дипломдық жұмысымыздың міндеттерін келесі
жоспар бойынша орындауды жөн көрдік. 8

І-ТАРАУ.АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН

ҚОҒАМДЫҚ- САЯСИ ОРТАСЫ

ІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ

ІІІ-ТАРАУ. АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРТА ЖҮЗ
АУМАҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ

2. Абылай султанның Отаны - Қазақ хандығының ХҮІІІ ғасырдың
бірінші ширегіндегі сыртқы саяси жағдайы. Абылай хан. Бұл Орта - Азия
мен Қазақстанның тарихында ерекше орын алатын есім. Осы бір есім исі
қазақ жұртына осы қастерлі, қасиетті есім. Өйткені, Абылай ел арманы
болатын. 9

1. Артықбаев Ж.О. Бұқар жырау (он екі тарих)- Қарағанды, 1994ж,(90-137
беттер).

2. Артықбаев Ж.О. Қаз дауысты Қазбек - Астана, 2000ж.

3. Аққошқаров Е. Қазақ тарихынан - Алматы, 1997ж, (341-353 беттер).

4. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. Аты алаштың ардақтары - Алматы, 1994ж.

5. Әбдіәкімұлы Ә, Қазақстан тарихы - Алматы, 1997ж, (81-92 беттер).

6. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. История Казахской ССР – Алматы, 1979ж,
(53-55 беттер).

7. Есмағамбетов Қ. Қазақтар шетел әдебиетінде - Алматы, 1994ж.

8. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім
Жанталас - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер).

9. Қозыбаев М.К. Жауды шаптым ту байлап - Алматы, 1994ж, (28-41
беттер).

І-ТАРАУ.

АБЫЛАЙ СҰЛТАННЫҢ ҚАЛЫПТАСҚАН

ҚОҒАМДЫҚ- САЯСИ ОРТАСЫ

Абылай хан ХҮІІІ ғасырдағы тарихтың аса ірі тұлғасы. Тарихи
тұлғалардың бір-бірімен теңдестіре салыстыруға болмайды. Әйткенмен,
Ресей үшін І-Петр немесе Германия үшін Бисмарк қандай болса, Қазақстан
үшін Абылай да сондай тұлға. 1

Ол Ақтабан шубырынды алқакөл-суламадан кейін қазақ халқының
бірлігін сақтап, тірлігін аспандатқан

Хан болды. Бүкіл мақсат-мүддесі елдің бірлігі мен болашағы еді.
2

Абылай дара тұлғасыдың, қолбасшылық талапта мен саяси
көрегендігі қазақ халқының жоңғар шапқыншылығы мен Ресей, Қытай
империяларының

Көз алартуына қарсы күресіне байланысты қалыптасқан күрделі тарихи
кезеңде көзге түсті. Ол бүкіл қазақ жұртын өз туының астына біріктіріп
болашақ қазақ мемелекетінің іргетасын қалады. Қазақстанның Ресеймен
бірігүінде де шешуші роль атқарды. 3

Абылай қазақ халқының тағдыр-талайы қал үстінде, қылыш
жүзінде тұрғанда ел бірлігін үйымдастырып, үш жүздің басын қосып,
анталаған жауға тойтарыс берді. Сол арқылы қазақтың келешегіне жол
салды, Абылайдың аты көзі тірісінде аңызға айналып, қазақ үшін
қасиетті Алаш сияқты жауынгерлік ұранға айналды.

Хан Абылай – қазақ елінің өткендегі тарихында елеулі із қалдарған
аса тірі тұлға. Абылай есімі тарихымыздың ескерілмей, елеусіз жатқан
беттерінің бірі десек болады. 4

Қазақ тарихы, соның ішінде Абылай өмірі қоғамдық қызметі
ұзақ жылдар бойы бүркемеленіп, бұрмаланып, айқын зерттелмей келді.
Жабулы қақпақ

Ашылмады. Сонда да соңғы жылдары тус-тустағы қазақ зерттеушілері
бул мәселенің бетін ашуға тарбала бастады. 5

Абылай бейнесінің біздегі жақсы жағынан көрінген саласы –
тарихи оқиғаларды көркемдік тәсілмен баяндайтын шығармалар. Мұндай
еңбектерді кейде Абылайды асыра дәріптеп, оның барлық ісіне жәрекімалла
деп бірыңғай суқтана қарайтын ыңғай байқалады.

Көрші Қытай елі тарихнамасын алатын болсақ, мұнда Абылай
есімі, ол устанған саясат үнемі бурмаланумен келді десек қателеспейміз.
Муның өзі белгілі бір саяси мақсаттың үдесінен шығу үшін әдейі жасалып
келген нәрсе. 6

Абылай – алысты болжап, көре білген сол тустағы қазақ
қоғамы өкілдерінің іріісі. Ол хан ғана емес, қазақ халқының
тәуелсіздігін сақтап қалу жасына барлық күш қайратын, ақыл – парасатын
жұмсаған адам. Бұл туста қазақ халқы тек Жоңғар хонтайжыларының
шапқыншылығын тойтарып қана

Қоймай, батысы мен солтүстігінен ентелеп ене бастаған орыс
патшаларының басқыншылық әрекетіне ұшырады және шығыстың көз сүзген
Чин(Ежен хан) патшалығының билеушілері өзіне бағындыру үшін түрлі айла-
шарғы қолданды. Ал Абылай торға туспеуге барынша ұстамды шаралар мен
утымды тәсіл тапқан мемлекет қайраткері болды. Абылайдың осындай қиын
кезеңдегі іс әрекеті орыс тарихнамаларының жазбаларында сақталды. Сол
сияқты Қытай хандарының естеліктерінде де кездеседі. 7

Бұл істі анықтауда тарихша Нығмет Мыңжанұлы, Нәбижан Мұхамет
ханұлы тереңге үңіліп, көп жайлардың бетін ашты.

Абылай - қазақ халқының батыры, халық мүддесін қорғаған қайраткер,
елді басқарған хан. Сондықтан да бүгінгі ұрпақ бұл тарихи кезеңмен
толық танысуға тиіс. 8

Менің осы курстық жұмысты жазуда алға қойған басты мақсатым-
еліміздің бай тарихының қым-қиғаш қайшылыққа, аласапыран заманынды өмір
сүріп, халықына қызымет еткен Абылай сынды ұлы тұлғамыздың қолданған
ұтымды саясатына жан-жақты ашып көрсету, оның іс әрекетінің қоғамдық
қызметіне талдау жасау. Мәшһур Жүсіп Көпеев Абылай ханның дәуірі
деген туындысында Арыстан Толыбайұлы ақыннан дәйексөз келтіреді, онда
Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғаны айтылады.

М.Дулатов өзінің Абылай деген еңбегінде нақ солай деп
жазады. Шәкерім зінің Уәлибақының ұрпағы деген зерттеуінде Шарышпен
жекпе-жектен ейін Абылайдың Әбілмәмбет ханның шатырына шақырылғанын
жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ Жәнібектін батасын
алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы бойынша, бұл шамамен 1735
жылы болған. Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі осылайша
баяндалады. Қалай дегенмен де, Абылай 30-жылдардың аяғынан бастап елдің
саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен
көрнекті тұлғаға айналды. Сол арқылы Абылай күш-қайратын жоғарғы
билікті нығайтуға және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан
шығаруға бағыттады. Қазақ руларының Абылай төңірегіне топтасуы оның
Жоңғарияға қарсы белсенді де нысаналы қимылдауына көп жағынан
көмектесті. 9

ХҮІІІ ғасырдың 70-жылдарының басында Қазақстанда жаңа жалпы қазақ
ханын сайлауға барлық жағдайлар қалыптасты. Бірден-бір лайықты
кандидатура ықпалды Абылай сұлтан болатын, ол 1740 жылдың өзінде-ақ,
Ш.Уәлихановтың анықтауы бойынша, қазақ даласының ең беделді әміршісі
болған еді. 1757 жылдың өзінде Цин империясымен ресми жазысқан
хаттарында ол өзін хан деп атаған. 1770 жылы әбден қартайған Әбілмәмбет
қайтыс болғаннан кейін Абылай Қазақ хандығының шын мәніндегі бірден-бір
билеушісіне айналды. 10

Абылайды сайлау қарсаңындағы қазақ хандығы. ХҮІІІ ғасырдың
60-жылдарының аяғына қарай Қазақ мемлекеті Абылайдың белсенді сыртқы
және ішкі саяси қызметі арқасында біршама мықты әрі біртұтас мемлекетке
айналды. 1770 жылы сұлтан қырғыз жерлеріне тағы бір жорық жасады. Шату
асуы арқылы Қызылсу және Шамси өзендерінің аңғарына өтіп, қазақтар
қырғыз жасақтарын ауыр жеңіліске ұшыратты. 11

1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай
жасалды. 1771 жылдың күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық
үш жүздің өкілдері жаңа ханды сайлау үшін хандықтын ежелгі астанасы
Түркістан қаласына келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы,
Әбілпейіз және Болат сұлтандар, Нұралы ханды қоспағанда, Кіші жүз
қазақтарының билеушілері, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз
қолдау көрсетті. Халық көп жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай
ақ киізге көтеріліп, үш жүздің ханы болып жарияланады. А.И.Левшиннің
айтқанындай, ол оған (атаққа) торғауыттарды жеңуі арқылы және
Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін, барлық қырғыз-қазақ ордаларының ған
емес, түркістандықтар мен ташкенттіктердің де сайлауы арқылы ие болды.
Сөйтіп Абылай Қазақ хандығының бірлігін қалпына келтіре алды. 12

Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып, жаза білді. Ол
сирек кездесетін саясатшы, тамаша қолбасшы және дипломат болды.
Дегенмен де, ол тарих көшін өзгерте де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш-
қуатын қайтадан қалпына келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас
Қазақ хандығы ханның өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сұрді. 1781 жылы
шамамен 70 жасында Абылай Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда дүние
салып, Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне жерленді. 13

1. Левшин Описание киргиз-кайсацких орд и степей 1-т. 205-бет

2. ҚазақССР тарихы, 3-том, 81-бет.

3. В.А.Маисеев К врпросу об ойратаКазахстанских отношения в 30-
40гг ХҮІІІ в книге Казахстан. Средняя и Центр. Азия в ХҮІ-ХҮІІ вв
стр.186

4. В.А.Маисеев К врпросу об ойратаКазахстанских отношения в 30-
40гг ХҮІІІ в книге Казахстан. Средняя и Центр. Азия в ХҮІ-ХҮІІ вв
стр.186

5. Уәлиханов Ш.Ш. Шығ.жинағы,4т.,201-б.

6. Бартольд В.В. Шығ.ІХ.,409-б.

7. ХҮІ-ХҮІІІғ.ғ.Қазақ-орыс қарым-қатынасы, 299-300-б,б,

8. Бартольд В.В.Шығ.,ІХ т.,405-б.

9. Архив внешней политики России

10. Ф.Зюнгорские дела ОП.113-1,1752-1753,

11. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ-орыс қарым қатынастары, 100-бет

12. А.Левшин Описание киргиз-кайсацких орд и степей ІХ-т 160-
стр

13. .Мағауин М Қазақ тарихының әліппесі Алматы,1995,101бет

ІІ-ТАРАУ.

АБЫЛАЙ ХАННЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ САЯСАТЫ

Абылай хан. Осы бір есім қазақ жұртына аса қадірлі, қасиетті
есім! Өйтені Абылай арманы – ел арманы болатын. Ол Ақтабан шубырынды,
алқакөл суламадан кейін қазақ халқының бірлігін сақтап, тірлігін
аспандатқан хан болды. Бүкіл мақсат мүддесі елдің бірлігі мен болашағы
еді. 1

Абылай туралы ел есінде сақталған деректерде оның 1711 жылы
Шыңғыс әулеті Уәлидің шаңырағындағы дүниеге келгендігі айтылады.
Абылайдың шын аты - Әбілмансур. Ел аузындағы деректерде Әбілмансурдың
аталары Түркістанды билеген деп айтылады. Олардың билігінде болған жер
– Түркістан емес, Ташкент.

Ел арасындағы өзара тартыста қаза тапқан әкесінен он үш
жасында айырылған, Әбілмансур кезінде ата—анасының адал қызметшісі
болған Ораз аталылықтың қосшылығымен Түркістанға қашып барады. 2

Әбілмансур бала Ораз аталықтың арқасында жан сақтап, бұғанасы
бекінеді.

Болашақ ұлы ханның дәл осы кезеңдегі өмірі туралы
көптеген аңыз-әнгімелер тараған. Солардың ұзын сұла басына қарағанда
намысқор жеткен өзінің ата-тегін жасырып, Сабалақ деген атпен қатардағы
көптің бірі ретінде өмір сүреді. Үйсін, Төле бидің түесін бағады, тағы
бір әңгімелерде қарауыл Дәулеткелді байдың жылқысын бағады. Аңық
ақиқаты - бала Абылайдың Ақтабан-шұбырындыдан соңғы кезеңде қарапайым
бақташы болғандығы. 3

Әбілмансұрдың ат жалын тартып өмірге белсене араласқан
сәті ХҮІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде жоңғар басқыншылығына деген
халықтың ыза-кегі әбден қайнап, бұлқысып кемерінен асып төгілген
кезеңге деп келеді. Шу дегенде қарапайым халық сарбазының бірі болып
қалмақтарға қарсы шайқасқа араласқан ол ерлік танытып, үлкен ақыл иесі
екендігін көрсетеді. 4

Ол берген пайдалы кеңес пен стратегиялық жөн-жосық оның
ақыл иесі адам екеніне көзін оңай жеткізеді - деп жазады Шоқан
Уәлиханов Әбілмансур хақында.

Абылай туралы аңыз - әңгімелердің бәрінде де, оның түр-
түсінен-ақ берер, тегін жан емес екендігі, ішінде үлкен уыт барлығы
білініп турады. 5

Аңыздардың бірінде: Мына Сабалақты басқа жалшыдай көрмеңіз, -
дейді Атығай Қарауылдағы Дәулет деген кісінің бәйбішесі – Алты күн аш
жүрсе де, кір ыдыстан тамақ ішпейді. Алдындағы дәмін ақырына дейін
жолдастарымен бөліседі. Ыдысты сарқымайды, сарқытын кісіге береді, жай
жерге отыра салмайды, астына киімін төсейді. Үйықтағанда түсі жап-жарық
болып турады, шамшырағы бар сияқты. 6

1731 жылы Ұлытауда үш жүздің жасақшылары мен ойрат-қалмақтарының
арасында зор айқас болды. Әбілмансурдың даңқын ел жұртына бірінші рет
мәшһүр еткен шайқаста осы шайқас болатын, ел ішінде ежелге салт
бойынша соғыс басталар алдында жекпе-жек ұрысқа шаққан Әбілмансур
ойрат әскерінің қолбасшысы, қалмақ ханы Қалдан Сереннің бауыры Шарыш
батырды мерт қылады.

Осы айқаста атасының атын атап, ұран шақырып Я, Абылайдың аруағы
деп жауға дүркін-дүркін (ат - қойған Әбілмансурды ел Абылай деп
атаған). 7

Зор ақыл иесі, майталман дипломат, соғыс ісінің суңғыла білгірі,
өз заманының аса дарынды саясаткері Абылай атына айтылар мақтау сөз,
мадақ сөз ел аузында көп сақталған Абылай туралы өлең-жыр нұсқалары да
баршылық. Абылайдың қатыгездігі мен түгінде тенсеусіз ұстайтын шеңмен
мінездері де халық көре, байқай білген. Жұмыр басты пенденің басында
болатын кемшіліктен Абылай есімі мүлдем құралақан десек (те) әрине,
қателескен болар едік. Абылай сияқты ірі тұлғаға баға берген кезде
таразының басын тең ұстап, ол атқарған істердің дұрысы мен бүрысын
салмақтап, сын елегінен өткізе қараған абзал. 8

Абылай - қазақ жұртының басын бір арнаға түйістіріп оның ұлттық
тәуелсіздігін сыртқы жаудан (қалу) қорғап қалуға белін бекем буған
қолбасшы. Қазақ тарихының шұғырлы тұсы деп ХVIII ғасырдың бірінші
ширегі халқымыз үшін қиын қыстауға толы ала сапыран заман болды.

Қазақ елі бұл кезде көкпарға тартуға дайындалған серке
тәрізді еді.Жан-жағынан анталаған қай жауының тақымында кетеді? Әлде
өзара қырылысқан хан сұлтандар қанын сорғалатып, біреуі аяғын, біреуі
қолын, біреуі басын қанжығаларына байлап әкетеме, кім білсін? 9

Ел басына төнгелі келе жатқан мұндай ауыр кезеңді дұрыс ұғып,
терең болжап, болашақ тарихы мен тағдырының төрт жағынан бірдей соққалы
тұрған сұрапылдан халқын құтқарар кім бар?

Мұндай жанталаста халық алдыңғы шепке ең алдымен өзінің
тәрбиесін, ақыл-парасатын, табандылығын салуға тиісті. Өйткені қазақ
елін көкпар етіп ала қашып дайындалып жатқан ең бірінші қасы оған айқын
еді. 10

Қазақ жұрты ХVII ғасырдың басында Алтайдан Жайыққа дейінгі алып
даланы қамтитын біртұтас іргелі мемлекет еді. Өкінішке орай Қазақ
қандығын билеген Жошы әулетінің арасында ішкі тартыс пен алауыздық
туып, ұлғая берді. Қазақ хандығы өз ішінен үш жүзге (ұлы жүз, орта жүз,
кіші жүз) жіктеліп еді.Бұл дәуірде әр жүзді билеген кіші хандар үш
жүздің ұлы ханына (қазақ хандығының ханына)сөз жүзінде бағынғанымен, іс
жүзінде өз алдына жеке саясат жүргізе бастады. 11

Қазақ хандығы жағдайының қалыптан тыс ауырлауына ішкі алауыздық
пен бірге сыртқы шапқыншылық себеп болды, бұл мезгілде қазақ-жоңғар
қатынасы мейілінше иеленісті. 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында
жоңғар (феодалдары) Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасады.

Олар оңтүстік Қазақстанды және Сырдария бойындағы қалаларды,
сонымен қатар ең маңызды керуен жолдары өтетін территорияны да басып
алуға тырысты. 1681-1685-жылдарда жоңғар (феодал) оңтүстік Қазақстанға
бірнеше рет шабуыл жасады. Сайрам қаласын қиратып, егіншілікпен
айналысқан аудандарды күйретті. 18-ғасырдың басында жоңғар әскерлерінің
бір тобы Сарысу өзеніне жетсе, екінші бір бөлігі орта жүздің шығыс
солтүстік аудандарына басып кірді. 12

Қазақ ханы Әз Тәуке (1680-1715) береке-бірлікті барынша
күшейтіп, сыртқы жауға батыл күрес жұмсау үшін қажырлы қайрат жұмсады.
Ол қырғыздармен , қарақалпақтармен одақтаса отырып күрес жүргізді. Бұл
күреске ақыл-қайрат, күш көмегі тиетіндердің бәрін төңірегіне топтауға
тырысты. Түркістан маңындағы Тәукен ханның ордасын бұл кезде әскери
адамдардың қоныстары айнала қоршай қонған еді. 1710 жылы жауға қарсы
қалай төтеп беру мәселесін талқылау үшін Қарақұм маңында барлық қазақ
жүздерінің өкілдері бас қосты. Халық жасақтары құрылды, бұлар жоңғар
әскерлерін шығысқа қарай ығыстырды.Бұл жеңіс баянды бола алмады.
Қазақтар бытырыңқы болды. Бұл жағдайды пайдаланған жоңғар (феодалдары)
шабуылды қайта бастады, 1716-жылы бұлардың әскерлерінің негізгі бөлігі
Іле өзенінен Алакөлге қарай жорық бастады. Нақ осы кезде жоңғарлардың
қосыны Абақанға қарай беттеп, Бие және Катун өзендерінің арасындағы
жерді басып алды. 13

1718-жылдың көктемінде Аягөз өзенінің бойында қазақ жасақтары
мен жоңғар әскерлерінің арасында болған үш күндей қан төгіс ұрыс,
алғашқы екі күннің ішінде қазақтар біршама ойдағыдай ұрысса да, аяғы
қазақ жасақтарының жеңілісімен аяқталды. Орыс елшісі Бранцевтің айтуына
қарағанда, ұрыс қатты болған. Қазақтың жеңілуіне себеп: екі удай болып
жауласып жүрген Әбілхайыр сұлтан мен Қайып сұлтанға қараған жасақтардың
әскер басылары өздерінің соғыс қимылдарын келісіп жүргізбеген.
Қазақтардың жеңіліске ұшырау себебі қазақ хандары арасындағы
(феодалдық) тартыстан болып отырғандығын Орынбор экспедициясының
бастығы И. Крылов ақын айтқан. Ол: егерде (о) жалпы ауыз бірліктері
болса қазақтар басқыншыларды жеңіп шыға алған болар еді, бірақ олардың
бір ханы соғысқа шығатын болса, екіншісі соғысуды қояды. Сөйтіп,
өздерінің шиеленістерін тоқтатпай, өздерінің иеліктерін қалмақтарға жем
қылып, жұрдай болып шыға келеді деп жазды. 14

18-ғасырдың 20-жылдарында қазақ хандығы саяси тұрғыдай
бөлшектенген елге айнала бастады саяси берекесіздіктің экономикаға
тигізген әсері зардабы күшейіп жүздердің арасындағы шаруашылық
байланыстар бұрынғыдан да, әлсіреді, Жоңғар хандығының шапқыншылығы
салдарынан көшпелі және жартылай көшпелі аймақтармен қала-қыстақ
арасындағы шаруашылық байланыс үзіліп қалып отырды.

Алайда ХVIII ғасырдың басында-ақ Жібек жолы бойындағы
қалалардың сауда орталығы болған ролі мүлдем құлдырап кетті. Оның
себебі Шығыс пен Батысты жалғастыратын жаңа жолдар ашылған, екіншісі-
Жоңғар мемлекетінің үзілмеген шапқыншылығының салдарынан көптеген
қалалар қирап, сауда-саттық тоқтаған. Бұл жағдайлар халықтың
шаруашылығы мен тұрмысына қыруар қиыншылықтар туғызды. Елдің
экономикалық өмірінде үлкен рол атқарып келген Оңтүстік Қазақстандағы
қолөнер менсауда орталығы болған қалалар құлдырап кетті. 15

Ел қонысынан, мал-мүлкінен айырылды. Ата-ана ұл қызынан
айрылды. Алып қазақ жерінің күн шығысы мен оңтүстігін Сыр бойына қарай
жалу шұбырған жұрт жоңғарды қойып, ит пен құсқа жем болды. Жалғыз Әнет
Бабақ емес, қазақтың талай аяулы кемпір шалы көшке ере алмай, төбе-
төбенің басында қалды. Келер ғибратты әйелдер жас келіншектер
нәрестесіне емшектен берер сүті болмай, жаяу қолына өздері барып түсті.
Кешегі ақ майды аяғымен тепкен ел құлазыған қу даладан,жаужұмыр, айғыр
қазы-құйрық секілді.Нәрі бар шөптермен қоректенді. Қайың ағаштың
қабығын сыдырып, бетіндегі желімін жеп қайың сауған деген атқа ие
болды. Осы қазақ тарихында Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама деп
аталған халықтың ұлы апаты басталды. 16

Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама халық басына түскен
қаралы күнді Абылай 12 жасында өз көзімен көрді. Қазақ елі құмалақша
шашырап, бірнеше хандықтарға бөлінді, 110 мың түтінді Орта жүздің ханы
Сәмеке Әбілқайырдың кебін киді. Ол да Ресейге бодан болды.Ол өлгеннен
киін таққа оның баласы Әбілмәмбет (1734-1771) отырды. Міне, осы тұста
тарихи сахнаға Аблай шықты. Ол ел қорғаған ұлан болды. Бөгембайдан бата
алып,жекпе-жекке шығып дауылпаз батыр атанды. Аблай қазақ елінің
үмітіне айналды. Шоқан айтқандай, барша халық оның даналығына суйсінді,
оны пер тұтты, алланың әмірімен көз жасы боялған елдің тілегі мен
батасы Абылай атағын аспаннан бірақ шығарды. 17

Сөйтіп, қазақ халқының тарихына ХVIII ғасыр Абылай дәуірі
болып енетіні хақ. Абылай сұлтанның Отаны - Қазақ хандығының ХVIII
ғасырдың бірінші ширегіндегі сыртқы саяси жағдайы.

ХVIII ғасырдың қазақ-орыс қатынастары Россияның Шығыс елдеріндегі
саясаты мен тығыз байланыста болатын. Сондықтан бұл мәселе жөнінде Ұлы
Октябрь революциясынан бұрынғы А.И Левшиннің, П И Рычковтың, В В
Вельминов-Зерновтың, А. И.

Добрасмысловтың, В. И. Витевскийдің және басқалардың еңбегінде
біраз сөз болған. 18

Қазақ–орыс қарым-қатынастары туралы революцияға дейінгі
дәуірде архив материалдарының жинағы да шыға бастады. Мұнда Қазақстан
мен Россия арасындағы саяси эканомикалық және шаруашылық қатынастарының
қалыптасу тарихы, олардың өсу кезеңдерін баяндайтын көптеген құнды
мәлеметтер топталған.

Қазақстан мен Россияның ХVIII ғасырдағы эканомикалық және
саяси қарым-қатынастары ертеден келе жатқан тарихи байланыстардың
табиғи жалғасы болып табылады. 19

Қазақстан Тәуке ханның тұсында (1680-1718) да жоңғариямен
күресін тоқтатқан жоқ.Өзінің хандық құру алғашқы күндерінен бастап-ақ
Тәуке хан барлық күшін Қазақ хандығының саяси бірлігін нығайтуға және
оның саяси тәуелсіздігін сақтап қалуға тырысты. Тәукенің хан билігін
күшейтудегі ниетін орыс емшілері Федор Скибин мен Михаил Трошинге
айтқан сөздерінен де байқауға болады, Түрік сұлтанының немесе Иран
шахының Тәуке ханнан несі артық? Оларда оның өзіндей! Бірақ Тәуке Қазақ
хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет ете алмады. Ол үшін әлі қазақ
қоғамының өз ішіндегі эканомикалық және саяси негіздері толық пісіп
жетілмеген болатын. Оның үстіне Жоңғария тарапынан ұдайы болып тұрған
сыртқы агрессиялық фактор да орталықтандырылған мемлекет құруға
қолайсыз болды, және әсерін тигізбей қалған жоқ. 20

ХVIII ғасырдың 30-40 жылдары ішінде Қазақстанның Россияға өз
еркімен қосылу процесінің алғашқы кезеңі аяқталғанда.

ХVIII ғасырдың басындағы қазақ мемлекеті саяси ұйымдасу жағынан
әлсіз болатын. Сыртқы агрессорлардың шабуыл қауіпті төнген кезде ғана
Тәуке хан бытыраған қазақ руларын уақытша болса да біріктірді. 21

Осылай бірігудің, күш қосудың арқасында Қазақ хандығы
Жоңғариямен күресуде табыстарға жетті. 1711 жылдары Жоңғар шапқыншылары
Қазақстанға шабуыл жасағанда, Тәуке хан оларға қатты соққы берді. 1711-
1712 жылдары қазақ жасақтары Жоңғарияға басып кіріп, шекара
қатынастарын талқандап, қолға түскендерін алып қайтты. 1713 жылы Жоңғар
феодалдарының қазақ жеріне жасаған жорығы да олар үшін сәтсіз аяқталды.
Ал, 1714 жылы Қазақ хандығы Жоңғариядан жеңіліс тапты. Қазақстан үшін
осы қиын кезеңде Тәуке хан өзінің көршісі – Россияға көз тікті. Қазақ
хандығы орыс мемлекетімен тату тұруға бұрынғыдан да гөрі ынталанды.
Россиядағы экономикалық өрлеу оның Шығыс елдерімен сауда-саттық қарым-
қатынастарын нығайтуын талап етті. Осы мақсатты жүзеге асыруда және
орыс мемлекетінің шығыстағы шекараларын нығайтуда. Қазақстанның маңызы
үлкен екенін патша үкіметі жақсы түсінді. Сондықтанда I Петр қазақ
даласын шығыс елдермен қарым-қатынас жасауда қақпа есебінде санады. Ол
1723 жылы Қазақстанға сыртқы істер комиссиясының тілмашы А.И.Тевкелев
бастаған емшілікті жібермек болған. Тевкелев барлық шараларды қолданып,
Қазақстанды Россияның қол астына қарауға көндіруге міндетті болған. Ал
егер ол орда анық қол астымызға қарағысы келмейтін болса, онда бір
милионға диін болса да шығын шығуына қарамай, қалай да Россияның
қоластына қарауға міндеттепқайт,-деп тапсырған.Орыс патшасының бұл
тірегі өзі тірі кезінде жүзеге аспаған. 22

Россияның осы уақытта Орта Азияға қарудың күшімен басып
кіру әрекеті де сәтсіз аяқталды.

Бірақ патша үкіметі оңтүстікке жылжуын тоқтатпады. 1716
жылы Омбы қаласының ірге тасы қаланып, киін Ямышевск, Желизенск, ал
1720 жылы Семей қамалдары салына бастады.Бұл қамалдардың бәрі киін орыс
әскерлерінің Қазақстанға біртіндеп ене беруіне тірек болған. Ертіс
соғыс шекарасының бастамасына айналды. 23

Қазақ хандығының ішкі және саяси жағдайы қазақтың билеуші
тобының Россиямен жақындаса түсуінетүртке болды. Тәуке хан өлгеннен
кейін қазақ хандығының жағдайы нашарлай бастады. Тәукенің орнына Қайып
сұлтан аға хан болды. Бірақ 1723жылы аға ханның атағын Әбілхайыр
алады.Ал Әбілхайыр кіші сұлтандардың тұқымынан шыққан.Орта жүз бен Кіші
жүздің билері Әбілхайырды хан деп танымады. Осының салдарынан Қазақстан
жеке-жеке хандық және сұлтандық иеліктерге бөлініп кетті. 24

Қазақ халқы үшін осы қиын, ауыр жылдар тарихта Ақтабан
шұбырынды Алқакөл сұлама жылдары деп аталады. Сонымен, Қазақстанның
ХVIII ғасырдың 25

Жылдарының бас кезіндегі ішкі және сыртқы саяси жағдайы өте қиын
халде болуы-Әбілхайыр ханға қазақ хандығының тәуелсіздігін сақтап қалу
міндетін жүктеді.

Ол үшін қазақ хандығының бірлігін нығайтумен қатар оны
орталықтандыру керек болды . Бірақ қазақ хандығының ол кездегі тарихи
жағдайында бірден орталықтандыру қою аса қиын еді.

Сондықтан да Әбілхайыр хан сыртқы шапқыншылықтан арылу үшін
және хан үкіметін нығайтуға қажет күшті тіректі солтүстік-батыстағы
көршісі-Орыс мемлекетінен іздеуге мәжбүр болды. 26

Әбілхайыр тұсында да қазақ хандығының сыртқы және ішкі саяси
жағдайы Россия қол астында екі елдің арасындағы қарым-қатынастардың
одан әрі жақындай түсуін талап етті.Бұған патша үкіметі де ұмтылды.
Себебі хан мен бір жола қарым-қатынасты тоқтату қазақтармен жасалатын
айырбас саудаға қолайсыз әсер етті, және Қазақстан арқылы Шығыс
елдерімен жасалатын саудаға зиянын тигізді. Оның үстіне Әбілхайырмен
байланыстың әлсіреуі орыс шекаралары үшін қауіпті болды. Өйткені, осы
жылдардың ішінде шекарадағы қамалдарға жасалған шабуылдар саны көбейіп
кетті 27

Тевкелев пен Әбілхайырдың кездесуі сол 1748 жылдың июль
айында Орск қамалында жақын жерде өтті. Әбілхайырмен бірге бұл
кездесуге сұлтандар, старшиналар да келген. Барлық талас мәселелер
жөнінде келісім жасалып, кіші жүз бен Россия арасындағы саяси қарым-
қатынастардың жақсаруына мүмкіндіктер туды.

Алайда, бұл келісімнің нәтижелерімен Әбілхайыр көп уақыт
пайдалана алмады. Себебі, сол жылғы тамыз айының ішінде өкімет билігі
үшін болған шайкасулардың бірінде Әбілқайыр Барақ сұлтанының қолынан
қаза тапты. Кіші жүздегі көпке созылған феодалдық күрестің белгілі бір
дәуірі осылай аяқталды. 28

1. Артықбаев Ж.О. Бұқар жырау (он екі тарих)- Қарағанды,
1994ж,(90-137 беттер).

2. Артықбаев Ж.О. Қаз дауысты Қазбек - Астана, 2000ж.

3. Аққошқаров Е. Қазақ тарихынан - Алматы, 1997ж, (341-353
беттер).

4. Алдаберген Қ, Нұсқабайұлы Ж. Аты алаштың ардақтары - Алматы,
1994ж.

5. Әбдіәкімұлы Ә, Қазақстан тарихы - Алматы, 1997ж, (81-92
беттер).

6. Бекмаханов Е, Бекмаханова Н. История Казахской ССР – Алматы,
1979ж, (53-55 беттер).

7. Есмағамбетов Қ. Қазақтар шетел әдебиетінде - Алматы, 1994ж.

8. Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы 6-том, бірінші бөлім
Жанталас - Алматы, 1986ж, (300-307 беттер)

9. Қозыбаев М.К. Жауды шаптым ту байлап - Алматы, 1994ж, (28-41
беттер).

10. Қозыбаев М.К. Ақтаңдақтар ақиқаты - Алматы, Қаз Университеті,
1992ж.

11. Қойшығара С. Қазақтың қилы тарихы - Алматы, 1992ж.

12. Қани М. Қазақтың көне тарихы - Алматы, 1993ж,( 269-310
беттер).

13. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі - Алматы, 1995ж, (101-105
беттер).

14. Мұқаметжанұлы К. тарихи зерттеулер (шежірелік
деректер:дайындаған Қожабеков А) – Алматы, (57-74 беттер).

15. Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс - Алматы, 1981ж.

16. Сабырханов А. Қазақстан мен Рессейдің ХҮІІІ ғасырдағы қарым-
қатынасы - Алматы, Ғылым , 1970ж.

17. Толыбеков С.Е. Общественно – экономический строй казахов в
ХҮІІ-ХІХ в.в – Алма-Ата, 1959г.

18. Қазақтар (көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық)I,
II, III том тарихы оқиғалар,IВК-ТІРО Баспа – редокциялық
орталығы – Алматы, 1998.

19. Сүлейменов Р Атағы жерді жарған хан Абылай Қазақ әдебиеті 1992,
№11, желтоқсан.

20. Шот-Аман Ыдырыс ұлы Уәлихан Абылай Ана-тілі, 1992, 13маусым

21.Алдаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж. Алты алаштың ардақтылары –
Алматы:

Рауан,1994

22.Алдаберген Қ., Отарлау саясатының ойрандары – Алматы,
Рауан,1993

23.Асфендияров С.Ж., История Казахастана

24.Аппасова Н.Г.,Присоединение Казахстана к России в 30-х годах
ХҮІІІв –Алматы, 1993

25.Артықбаев Ж.О., Бұқар жырау.Он екі тарих – Қарағанды

26.Әбеуов К. Қазақстан тарихының ақтаңдық беттерінен – Алматы,
Қазақстан,1994

27.Есмағамбетов К., Қазақтар шетел әдебиетінде -* Алматы,Атамұра –
Қазақстан, 1994

28.Мухаметжанұлы Н.,Тарихи зерттеулер: шежірелік
деректер,Дайындаған А.Қожабеков.- Алматы, Жалын, 1994

ІІІ-ТАРАУ.

АБЫЛАЙ ХАН МИРАСҚОРЛАРЫ БИЛІК ЕТКЕН КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРТА ЖҮЗ
АУМАҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ

Ресеймен қарым-қатынас тарихы Абылайдың ұлылығы оның халық мұңын,
халық үнін жүрегімен түсінуінде, оның шебер, сыртқы саясатында. Ол орыс
елімен соғыспады, қытайдың қолын Торфонға дейін қуған Бөгенбайдың
жеңісті қолын дер кезіңде тоқтатты. Ол ірі империяны күштеп жеңе
алмайтының білді.

Абылай-алысты болжап, көре білген адам. Ол елдің Ресеймен арадағы
экономикалық, саяси байланысын нығайтудың қажеттілігін де ерте түсінді.
Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан 1740 жылғы тамыз айының 28-
күнгі Ор деген жерде Ресей еліне адал болуға ант берген болатын. Абылай
ант бергенде көрші ел, әулетті ел Ресеймен одақ болудың, одан қамқорлық
көруді көздеді. Ресей қазақ елінің ішкі, сыртқы саясатындағы
егемендігін түбінде шектейді-ау деп, әрине, ойлаған жоқ.

А.Левшин өзінің Описание киргиз-кайсацких орд и степей атты
еңбегінде: Абылай ыңғайынва қарай, біресе орыс үкіметіне, біресе қытай
үкіметіне бағыныштымын деп уәде беріп жүрді. Іс жүзінде бұлардың
ешқайсысына да бағынбады, өзіне біллік, өзінше саясат жүргізді,-деп
әділ көрсетті.1

Халық жылдарының бірінде тарихшы А.Левшиннің осы бір пікіріне
былай деп түйіндеді.

Үш жүз боп барлығынан соң тойын қылды,

Жан көрмеген әртүрлі ойын қылды.

Абылай өзі, болып тұрғанында,

Қай жердегі патша да мойын бұрды.

Абылайға байланысты тарауларын оқып қарасаңыз, қай тарихы
мәселелерді болмасын Ресей мен байланыстырып, барынша жақындастырып,
жоқ нәрсені бардай, болмаған нәрсені болғандай қып, тарихи дамудағы
халқымыздың рөлін төмендетушілік басым. Мәселен, былай дейді: 1764
жылы Абылайға егіншілік құрал саймандары бар он орыс шаруасы жіберіліп,
олар осынша көшпелі қазақтарды егіншілікті жүргізуге және егіншілік
құрал саймандарын пайдалануға үйретті. 2

Осындай жолдарды оқып отырып, қазақ халқы Ресейдің қол астына
қарағаннан кейін ғана көзі ашылып, елін егуді үйренген екен деп ойға
қалмасын. Сонау Х-ХІ ғасырлардағы аты шыққан, атақты Отырар, Сауран,
Созақ, Тараз қалалары бар халықты ХҮІІІ ғасырға дейін егін егуді
білмей, мал бағып күн көріп келді деу халқымыздың тарихына жете көңіл
бөлмей, ортан белден бата шабу болып табылады. Басқаны былай қойғанда
қазақтардың сол кездегі біте қайнасып, араласып жатқан көршілері Қоқан,
Хиуа, Бұқара хандары егіншілікпен айналасқан орталықтар болды ғой.

Сондай-ақ Қазақ ССР тарихында айтылған: Ресей елшісі К.Миллердің
белсенді жәрдемімен 1743 жылғы 5-қыркүйекте жоңғар тұтқынан Абылай
сұлтан басалды,-деді де мүлдем шындыққа келмейді. 3

Абылайдың тұтқынынан босауына орыс елшілігі ешқандайда себепші
болған жоқ. К.Миллерге берілген тапсырмалардың бірі шынында да
тұтқындағы Абылайдың босауына жәрдем жасау болатын. Бірақта орыс
елшілігі бұл міндетті орындай алмады. Бұл жөнінде В.А.Маисеев былай
деді: Русская дипломатическая миссия выступила из Оренбурга 3-сентября
1742 года. 16-ноября достигла пограничных ойратских кочеви. И, пробыв в
Джунгари несколько месяцев, 14-мая 1743 года возвратились обратно,
вактически не выполнив свое главной задачи. Более того, под предлогом
сверепствовашей в ойратских качевьях эпидемии оспы К.Миллер не был даже
допушен к Галден Церену. 4

Бұнымен бір мезгілде Ресей ықпалының қазақ жеріне тарауынан
сескенген және де қазақтарды өз жағына тарту мақсатында 1743 жылы
Қалдан Серен Абылайды тұтқыннан босотып, сыйлық ретінде Тәшкен биінің
қызын әйелдікке беріп Ташкеннің біраз жерлерін иелікке беруді уәде
етті.

1740 жылы Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан Орынборға
барып, князь Урысовқа өздерінің Ресеймен достықта болатынын білдіріп,
орта жүзді Ресейдің қамқорлығына алуды сұраған болатын. 5

Орта жүздің билеушілері Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан Ресейдің
қарамағында болмақ ниетін білдіргендегі мақсаты, Ресей ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Уистон Черчилльдің қоғамдық саяси өмірі
Т.Рысқұловтың қоғамдық саяси өмірі
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі
Абылай хан – саяси қайраткер
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
Абылай хан өмірі
"Қайта құру" кезеңіндегі Республиканың қоғамдық-саяси өмірі
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты
Қазақстанның ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қоғамдық- саяси өмірі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь