Жақты сөйлемдер

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Жай сөйлемнің синтаксистік құрылымының теориялық негіздері
1.1 Жақты сөйлемнің тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... 4.8
1.2 Белгісіз, жалпылама жақты сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... .9.12

Жақты сөйлемнің мәтіндік, стильдік, қатысымдық бірлік ретіндегі рөлі

2.1 Жақты сөйлемдердің мәтін құраудағы мәні ... ... ... ... ... ... ... 13.16
2.2 Жақты сөйлемдер . қатысымдық тілдік бірлік ... ... ... ... ... ..17.20
2.3 Жақты сөйлемдердің стильдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 26.27
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: Жақты сөйлемдерді топтастыру – бүгінгі таңдағы қазақ тіл біліміндегі жай сөйлем синтаксисінің әлі де зерттеуді қажет ететін саласы болып саналады. Жай сөйлемнің құрылымдық түрлерінің бірі ретінде қарастырылып отырған жақты сөйлемдердің жасалуы турасында айтылған тұжырымдар, ғалымдар көзқарасы күні бүгінге дейін әр қилы болып келді. Дегенмен жақты сөйлемдердің топтастырылуы жөнінде ғалымдардың зерттеулерін жүйелеп, уақытылы жаңғыртып беріп отырудың еш артықшылығы болмақ емес.
Зерттеу объектісі: Жұмыстың нысаны мақсатына сәйкес жақты сөйлемдерге қатысты ғылыми зерттеулер. Сондай-ақ олардың түрлерін ашып зерттеу.
Зерттеу жұмысының пәні – жақты сөйлемдер
Зерттеу мақсаты –жақты сөйлемдерге қатысты ғылыми көзқарастарды жүйелеу. Жақты сөйлемдердің ішінара түрлерін қарастыра отырып саралау.
Зерттеу міндеттері:
- жақты сөйлемдерге қатысты идеяларды жинақтау;
- оларды дұрыс талдай отырып, қолдану дағдыларын қалыптастыру;
- жақты сөйлемдерге қатысты мағлұматтарды жіктеп, жүйелеу ;
Зерттеу әдістері: Бұл жұмыста лингвстикалық зерттеулер жүргізуге арналған әдебиеттерді жинақтау, талдау, жүйелеу, жалпылау әдістері қолданылады.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдын, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. – Л., 1941.-208с.
2. Виноградов В.В. Исселедования по русской грамматике. Избранные труды. – Москва, «Наука» -187с.
3. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – Москва, 1960.-400с.
4. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – Москва,1948.-238с.
5. Харитонов Л.Н. Типы глагольной основы в якутском языке. – Москва,1954.-202с.
6. Закиев М.З.Синтаксический строй татарского языка. – Казань, изд-во Казаньского университета, 1963.-122с.
7. Алиев У.Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. – Москва,1972.-214с.
8. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы.
–Алматы, 1994.-320б.
9. Қазақ тілі грамматикасы. –Алматы, 1954.-432б.
10. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. 3-басылуы. – Алматы, 1993
11. Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем түрлері. – Алматы, 1963.
12. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 2003.
13. Сәдуақасұлы Ж., Сәдуақасова Г. Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері. – Қызылорда, 2004.
14. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Астана, 2007
15. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы,1992
16. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. – Алматы,1984
17. Жұбатырұлы С. «Абыржы» шығармасы.
18. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы.
– Алматы: «Санат», 1994
19. Қордабаев Т.Құрмалас сөйлем синтаксисі. А., 1995ж.
20. Сайрамбаев Т.Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі А., 1997ж.
21. С.Исаев. Қазақ тілі. – Алматы: «Өнер», 2007
22. Ғ.Әбуханов. Қазақ тілі. –Алматы: «Мектеп», 1982
23. Төлегенов О. Жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. Алматы,1968.
24. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2005ж.
25. Хасенов Ә. Тіл біліміне кіріспе. А.,1999 ж.
        
        Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік
университеті
Филология факультеті
Қазақ тілі кафедрасы
Факультет:
Жетекшісі:
Ақтөбе
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...................................................................
...........................3
Жай сөйлемнің синтаксистік құрылымының ... ... ... сөйлемнің тіл білімінде
зерттелуі................................4-8
2. Белгісіз, жалпылама жақты сөйлемдер.................................9-
12
Жақты сөйлемнің мәтіндік, стильдік, қатысымдық бірлік ретіндегі рөлі
2.1 Жақты ... ... ... ... ... ...... тілдік бірлік......................17-20
2.3 ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................26-27
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Жақты сөйлемдерді топтастыру – бүгінгі таңдағы
қазақ тіл ... жай ... ... әлі де ... қажет
ететін саласы болып саналады. Жай ... ... ... бірі
ретінде қарастырылып отырған жақты сөйлемдердің жасалуы турасында айтылған
тұжырымдар, ғалымдар көзқарасы күні бүгінге ... әр қилы ... ... ... ... топтастырылуы жөнінде ғалымдардың зерттеулерін
жүйелеп, уақытылы жаңғыртып беріп отырудың еш артықшылығы ... ... ... ... ... мақсатына сәйкес жақты сөйлемдерге
қатысты ғылыми зерттеулер. Сондай-ақ олардың түрлерін ашып зерттеу.
Зерттеу жұмысының пәні – ... ... ... ... ... ... ғылыми көзқарастарды
жүйелеу. Жақты сөйлемдердің ішінара түрлерін қарастыра отырып саралау.
Зерттеу міндеттері:
- жақты ... ... ... ... оларды дұрыс талдай ... ... ... жақты сөйлемдерге қатысты мағлұматтарды жіктеп, жүйелеу
;
Зерттеу әдістері: Бұл жұмыста лингвстикалық зерттеулер жүргізуге
арналған ... ... ... ... ... әдістері
қолданылады.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдын, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... ... Жақты сөйлемнің тіл білімінде зерттелуі
Қазақ тіл білімі ... ... ... ... даму ... ... ... салалардың бірі – жай сөйлем
синтаксисі. Тіл ... ... ... ... табылатын синтаксистің
зерттеу нысаны - жай ... ... ... ... ... ... ... зерттелуде.
Сөйлемді үздіксіз әрі жан-жақты зерттеу нәтижесі құрылымдық ыңғайда
оның белгілі бір ... ... ... сан ... сыры бар ... ... ... сондай ерекшелігінің бірі – олардың екі бас
мүшелі болып келуі. ... ... тіл ... «екі бас ... ... ... ... синтаксисін зерттеушілердің қайсысы
болмасын екі бас мүшелі сөйлемдердің предикативтік құрылымға негізделетіні
белгілі.
Академик А.А. Шахматов ... ... ... (1941) ... рет ... «екі бас мүшелі», «бір бас ... ... деп ... ... бір бас ... сөйлемдердің түрлерін
«бастауышты» (подлежащное), ... ... ... ... ... ... атап ... отырып, бір бас
мүшелі сөйлемдердің мәнін грамматикалық тұрғыдан қарағанда, «субъекті ... ... ... бір бас ... ... ...... [1,50-80]. А.А.Шахматов концепциясы бойынша, кез келген бір бас
мүшесі бар ... ... мен ... мәні бір бас ... ... бір ... болып есептеледі.
Орыс тіл білімінде осы мәселемен кейін де біршама ғалымдар айналысты.
Мысалы, ... ... по ... ... ... бір ... ... бас мүшелерінен таза бастауыштық не ... ... не ... ... ... дұрыс болмайтынын
айтқан еді [2,83].
Өткен ғасырдың орта тұсынан ... бір ... (бір ... ... ... де ... нысанына айнала бастады. Бірақ түркі
ғалымдарының көпшілігі бір негізді сөйлемді жақсыз ... ... ... ... ... тілінде жақсыз сөйлемдер «керек»,
«мүмкін» т.б. модаль сөздер қатысқан ... ... ... ... ... ... ... Н.К.Дмитриев [4,234], якут
тілін зерттеген Л.Н.Харитонов осы тілдердегі ... ... ... ... ... ... деп ... [5,102].
Кейінірек бір негізді сөйлемдерді арнайы зерттеген түркі ғалымдары
өздері зерттеген тілдерде бір негізді сөйлемдердің бар ... ... ... ... ажыратып көрсете білді. Мысалы татар
тілінің грамматикасын жазған М.З.Закиев бір құрамды ... ... ... , ... деп ... де, етістікті түрін белгілі
жақты, белгісіз жақты, жалпылама жақты және ... деп ... ... ... ... ... ... бір негізді сөйлемдерді де, екі
негізді сөйлемдер тәрізді есімді және ... деп ... ... негіз
болды.
Қарашай-балқар тілінің синтаксисін зерттеушісі У.Б.Алиев бір құрамды
сөйлемдерді ... ... және ... деп ... ... түріне жағы белгілі, жағы белгісіз, жағы жалпылама, жақсыз
түрлерін жатқызады. Ал ... ... ... сөйлемді жатқызады.
[7,101]
Өзбек тілінде И.Расулов, қырғыз тілінде Б.Тойшыбекова, түркімен
тілінде ... ... осы ... арнаған диссертацияларын
қорғады.
Өткен ғасырдың 50-60-жылдарына дейін қазақ тіл білімінде «бір құрамды
сөйлем» термині қолданылмағанымен, «жақсыз сөйлем», ... ... ... ... ... ... 1940 жылы жарыққа шыққан «Қазақ
әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы» деп аталатын ... ... ... мен ... ... ... ... анықтамалар береді,
жасалу жолдары мен түрлерін белгілейді. Бұл еңбекке, ... ... ... де енгізілген. Ғалым сөйлемнің бұл үш түрі ... ... екі бас ... ... сөйлемдерге
ұқсамайтын ерекше құрылымдағы сөйлемдер екенін ... ... ... ... ... қазақ тілі» аталатын ... ... ... ... жай ... ... ... ретінде жақты,
жақсыз, толымды, толымсыз, атаулы сөйлемдер аталады [9,44]. ... ... ... ... ... ... алынғаны
байқалады.
Қазақ тіл білімінде жай сөйлем синтаксисі бойынша ... ... ... ... Р.Әмір, Ж.Садуақасұлы т.б.
ғалымдардың еңбектері бар. Осы ғалымдардың жай сөйлем синтаксисін зерттеу
барысында жақты ... ... ... ... негізге алып,
аталмыш сөйлемнің қазақ тіл білімінде зерттелу жайын сөз етпекпіз.
Жай сөйлемнің құрылымдық ... бірі ... ... ... ... жасалуы турасында айтылған ... ... күні ... ... әр қилы ... ... ... сөйлем» термині қазақ тіл білімінде 60-жылдардан бастап
көрініс береді. Бұл терминді алғаш рет К.Аханов «Тіл ... ... ... ... ... ... құрастыратын мұндай
сөз формалары сөйлемнің тұрлаулы немесе бас ... деп ... ... екі ... құрылымдық үлгісі бар: оның бірі - екі құрамды
(бастауыш, ... ... ... - бір құрамды үлгі. Екі құрамды
сөйлемнің үлгісі екі бас мүшеден құралса, бір ... ... ... ... бас ... ... Мұндай бас мүше бір компонентті де, ... де ... ... - деп ... [10,402]. Бірақ бір құрамды
сөйлемдердің өзіндік ... мен ... ... ... Дегенмен, 1967 жылы шыққан академиялық грамматикада алғаш рет
«Бір тұрлаулы мүшелі сөйлем» деген бөлім ... оған ... ... мен ... ... ... ... жазылған тағы бір еңбек – ... ... ... жай ... ... деп ... еңбегі. Мұнда жай сөйлем төртке
бөлінеді: жақты, жақсыз, толымсыз және ... ... ... ... және ... белгісіз жақты деп іштей үшке жіктелген. Мұнда
автордың сөйлемді жіктеудің басты белгісі етіп, негізінен, ... ... оны ... тең деп ... ... ... ... кезеңде бір негізді сөйлемдерге байланысты аса түбегейлі
зерттеулер де, жеке дара ... де бола ... жоқ. Тек, ... «Жай
сөйлем синтаксисі» деп аталатын еңбегінің қазақ тіл білімі үшін біршама
жаңалық ... айта ... ... ... бұл еңбегінде жоғарыда аталған
«бір құрамды» терминін «бір негізді» терминімен ауыстырып, жай ... ... ... екі ... сөйлем және бір негізді сөйлем
деп бөліп қарастырады[12]. Қазіргі қазақ тіліндегі бір құрамды ... ... ... көзқарасын жинақтап, нақтылай түскен ... ... ... ғалым ретінде Ж.Садуақасұлын айта аламыз. Ж.
Садуақасұлының бір ... ... ... ... пікірлері 2004 жылы
шыққан «Жай сөйлемнің ... ... атты ... ... тапты. Онда
бұрынғы грамматикаларда әр түрлі ыңғайда қарастырылып келген жай ... ... ... ... негізінде топтастырылып, бір негізді
сөйлемдердің түрлері жан-жақты талданып ... Бір ... ... ... ... ... ... және белгісіз жақты, жанама жақты
сөйлем түрлерінің зерттелуі, құрылымдық түрлері, семантикасы ... Ол «бір ... «бір бас ... ... деп әр ... ... терминдердің біреуін тұрақтандыру мақсатында бұрын қолданған «бір
құрамды» терминін Р.Әмір ... «бір ... ... ... ... 2007 жылы ... «Ер-Дәулет» баспасынан жарық көрген
«Қазіргі қазақ ... ... «Жай ... ... ... құрамына өте жақсы тоқталған. Грамматикалық бастауышы бар ... ... ... оның қай сөз ... ... ұластыра, атау
арқылы білуге болатын сөйлем жақты сөйлем болады[14].
1.2 Белгісіз жақты сөйлемдер
Сонымен жоғарыда ... ... ... ... ... ... немесе
баяндауыш арқылы жасырын тұрған бастауышын тауып алуға болатын сөйлемді
жақты сөйлем дейміз. Жақты ... 3-ке ... ... ... сөйлем (“Мен оқиын. Сіз тыңдаңыз”);
2) ауыспалы (ортақ) жақты сөйлем (“Көп жасағаннан ... ... ... ... ... ... ... негізінен, 3-жақта айтылады.
Бастауышы қай сөз екені сөйлемнің мазмұнынан аңғарылады. («Біздің ... отты ... ... ... өзінің «Қазіргі қазақ тілі» (Алматы, 1992ж.) деп
аталатын еңбегінде жақты сөйлемдерді ... ... ... ... ... деп ... жақты сөйлем ( орыс. неопределённо-личное предложение ) ... ... ... ... ... ... белгісіз бір
субъектілерге тән болып ұғынылатын жай сөйлем, яғни баяндауышы ... ... ... жақты сөйлем. Белгісіз жақты сөйлемнің жасау
жолдары:
1) ауыспалы шақ тұлғалы етістіктерден болған ... ... ... ... ... Нарларды көбінесе жүкке пайдаланады ... ... шақ, ... шақ тұлғадағы етістіктер не есімшелер 3-жакта айтылып
баяндауыш болғанда, сөйлемнің бастауышы белгісіз болуы ... Ол ... ... ... ... Мұстафин).
Бас мүшесі 3-жақтық тұлғада келіп, іс әрекет иесі белгісіз жақ болатын,
тек істің орындалуы жайында хабар білдіру мақсатын ... бір ... ... ... жақты сөйлем дейміз.
Мысалы: Бүгінгі шыққан ауылымызда «Ерекең ауылы» дейді (Майлин). Осы
сөйлемдегі іс әрекет иесі ... жақ тек ... ... ғана ... ... жақ болып түсініледі. Бұл сөйлемдер тек үшінші жақтық тұлғада
болады.
Істелетін іс, қимыл үш ... ... ... болып келген бастауышы жоқ
сөйлемді белгісіз жақты сөйлем дейміз.
Бастауышы жоқ белгісіз жақты сөйлемдердің баяндауыштары әдетте ... ... ... сол ... ... ... да ... Белгісіз жақты сөйлемдер мақал – мәтел, нақыл
сөздерде жиі қолданылады. ... өз ойын ... бір адам ғана ... ... ... түре ... жеткізу үшін сөйлемді осындай белгісіз
жақта құрып айтудың әдеби тілде ... ... да ... ... ... бас ... дара және ... құрылымдарда
болады
1 дара бас мүше етістіктердің ашық, ... ... ... ... ... ... ... қазақтың қара тоқпағымен өлшейді (Мұқанов). ... да, ... да ... -Қош ... Дәм ... ... ... қайта көрісуге жазсын!... (Әуезов).
2 күрделі бас мүше:
а) есімше, көсемшелерге көмекші сөздердің тіркесуі арқылы ... ... ... бір ... ... беретін еді, енді екі күнде бір ... ... ... ... ... ... ... асқан адамды жақсы көре
бермейді (Исабеков).
б) «де» көмекші етістік тіркескен сөз, сөз ... ... бас мүше ... ... ... жоқ ... әйел ... ме?
1.3 Жалпылама жақты сөйлемдер
Кез келген тілдік тұлға нақты, тура мағынасынан ... ... ... ие бола алады. Осы заңдылық тұлғасына келегнде белгілі бір жақтық
жалғау тура мағынасынан басқа жалпылық жақты білдіретін мәнге жде ие ... яғни ... ... ... ... бас мүшесі қандай
жақтық көрсеткішпен берілгеніне қарамастан, тыңдаушы (оқырман) ... сол ... ... ... – қозғалыстың өзіне де ... де, ... ... да ... бар ... ... Сонда «жалпылық»
деген ұғым іс-әрекетке ие бола алатындай сан мыңаған субъектілердің бәрін
емес, ... ... тек ... ғана ... бір ... ... бола ... білдіру болып табылады. ...Жер ... адам ... ... не бар ... (Мүсірепов). Келбеті келгеннен кеңес сұра
(мақал).
Сөйтіп бас мүшесі белгілі бір жақтық тұлғада тұрғанымен (көбінесе ... 1 және ... ... ... ... ... ... соған сай іс – әрекет 3 жаққа тән боп ... бір ... ... ... ... сөйлем дейміз [15, 243].
Бір негізді жалпылама жақты ... ... ... ... ... ... жалғауы арқылы:
А) бас мүшесі етістіктің дара, күрелі, ... ... ашық ... жасалады;
Ә) 2-жақтық нөлдік тұлғаның дара, күрделі түрінен жасалады;
2 жалпылама жақты сөйлем ... да ... деп ... ... ...... ... сөздер 1-жақтық жекелік тұлғасында
және ауыспалы мәндегі көптік тұлғада осындай жалпылық ... ие ... ... ... ... ... мәтелдердің, қанатты сөздердің 3-жақтық
тұлғаларында да байқалады. Оны ... ... ... ... ... жалпы семантикасында 1, 2 – ... да ... ... ... оны жалпылама жақты сөйлем деп есептеу керек.
Жалпылама ... ... ... ... ... бір ... болмайды
2 екі компонентті: а) тура толықтауыш + бас мүше
ә) пысықтауыштар + бас мүше
3 үш компонентті: а) толықтауыш + толықтауыш + бас ... ... + ... + бас ... ... + ... + бас ... мүшелер ауысып келе беруі мүмкін)
в) анықтауыш + толықтауыш + бас мүше
4 төрт компонентті құрылымның тұрлаусыз мүшелердің орын ... ... ... болады: Суды сіңетін жеріне құй, Сөзді ұғатын адамға айт
(мақал)
Сөйтіп, жалпылама жақтық мән үш ... да ... бола ... ыңғайда
маұал – мәтелдер мен қанатты сөздерге ауысалы жақтық мағынадағы сөйлемдерде
кездеседі.
Жақты сөйлемнің мәтіндік, стильдік, қатысымдық ... ... ... ... ... мәтін құраудағы мәні
Мәтін – қатысымдық тұлғалардың ішіндегі – тұтастығымен ерекшеленетін
бүтін ... Тіл ... ... ... дами бастағаннан кейін, осыған
байланысты сөйлемнен де ірі тілдік тұлғаның бар екеніне оқытушылар ... ... ... ... ... ... дербес жиынтық тұлға ретінде
жеке өзі зерттеу өзегі болмай, тек сөйлемді жан-жақты білу үшін ... ... ... де, ... оның ... қатысты жақтары
сөз болатын.
Көркем шығарма немесе кез ... ... ... ... ... қабылдаушыға әр түрлі әсер етеді. ... ... орын ... ... қосылуы шарт болса, мәтінді тудырушы адресант пен мәтінді
қабылдаушы адресаттың да болуы қажет. ... мен ... ... ... ... болғандықтан қарым-қатынас барысында екеуінің де рөлі ... ... ... ... ролінің маңызы зор. Дегенмен оқырманның да
психологиялық күйі мен қабылдау, пайымдау ... ... ... Мәтінді оқып түсіну арқылы оқырманның әлеуеттік болмысы
қалыптасады. Оқырманның ... ... ... ... ... ... дейді: «...ықпал етуші субъектінің, сырт ... сөз ... ... ... ... ... ... де мәтін
қабылдаушыда белсенділік жоқ сияқты сезіледі. Алайда мәтінді қабылдаушыда
да белсенділік болады. Бірақ бұл ... — ішкі ... ... ... тура қатынас орнамағандықтан, оқырман тікелей адресат
ретінде қарастырылмайды. Адресатты анықтауға ықпал ететін жайттар ... ... ... ... жеке ... ... ерекшелігін
көркем мәтіннің қатысымдық мәні мен қызметін айтуға болады.
Көркем мәтіңде басқа мәтіндерге ... ... ... ... Себебі, көркем мәтінде баяншы және қабылдаушымен қатар
автор бейнесі мен ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы коммуникацияның жүзеге
асуьн былайша көрсетуге болады:
көркем шығарманы тудырушы — автор;
көркем шығарманың идеясын жеткізуші - баяншы;
көркем мәтіннің мазмұны - хабар;
көркем ... ... - ... ... ... жол ... оқырман мен автор арасындағы
қарым-қатынас әрекетінің ... ... ... Ауызша сөйлеу барысында
баяншы қатынас жасауға ... ... ... ... ... ... бейнелеулермсн оқырманның дүннетанымын кеңейтеді, оны ... ... ... көркем шығарма барысында жазушы
оқырманмен өзара қарым-қатынас орнатып, қатысымдық ... ... ... ... мен ... ... іштей пікірлесу орнайды.
Осылайша, автордан оқырманға бағытталған ... ... ... көптеген сүзгіден өтеді. Хабарды түсіну, қабылдау автор мен ... ... ... ... ... ... өзара
қатысымдық тұрғыда жеткізуте көмектеседі.
Сырқат адам көздерін жұмып, біраз үнсіз қалды. Сосын, аларыңқыраған
жанарымен бұған көз ... ... ... ... ... ... ... сүмеңдеп, біреудің ақ некелі қатынының ізінде
жүргенді қой! Елде сөз бар... ... жас ... Әлгі ... – деді ... ... үнсіз қала берді.
Осы мәтінде тыңдаушыға бағытталған бірнеше белгілі жақты бір негізді
сөйлем бар. Сөйлеушінің ауызынан айтылған бұл ... ... ... ... ... Өзі ... ... мына отырған жақынының істеп
жүрген әрекетіне жанашырлық танытады. Егер осы сөйлемдер осы мәтінде осы
орында қолданылмаса, мазмұн ... да ... ... директорды тыңдау керек, көңілін қалдырмай қол шапалақтау
керек. Сосын, олардың аузына ... ... лыпа ... өз тірліктерімізді
ары жалғастыра беруіміз керек. Қарыны аш шығармашыға қарау аянышты болмақ»,
дейтін Ұстазы. Расында ... ... ғана ... беру ... іспен, нәтижемен ұру керек. ... ... ... ... ... ... ... сүйікті мәтелі бар. Немесе,
Ұстазының тағы бір анық ... ... ... ... – мардымсыз
тірлік. Сондықтан, ақылды адам ... ... көп ... ... ... сақтар. Даурықпа, даңғазалардан күліп құтылар. Мейлі, тайыздар ... ... мәз ... қала берсін. Ақылды адам сөзімен, ісімен,
қолында бар қуатымен ... ... іс ... Мылжыңдар,
күндердің күні, сол миллиондардың табанында тапталып ... ... ... ұлы іс ... ... Және ол ... ... аузынан шыққан жанама жақты бір негізді ... да, ... осы ... ... ... ... Мәтін
мазмұны жұрттың (кез келген жақтың) арқасында күн ... ... ... Ал ... ... де, «сен» де, «ол» да күресуіміз
керек. Яғни жанама жақты сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ендеше, өз кіріңді өзің жу, өз көніңді өзің сүйрет!»
деген, бұл сонау, тіршіліктің жаңа бұрылысында. Бірақ, осы – ... ниет қана ... ... – қиын ... ... Бір үзім нанның артында
көптеген бейнет тұрады екен. Әрине, анасы бұған тіпті, өзінің ... ... ... Ол кісі ... күбірлей сөйлесіп жүріп, қалтаға тыққан
шүберектерді мәлім бір уақыттарда әлдеқайда әкетеді. Сонан, қыста аяз ... күн иісі ... ... дүниелерді қайта алып келеді. ...... ... бала ғой, ... – деп, мұндайда бір беймәлім
жақсы адамға еміреніп, батасын беруден жалықпайды ол ... - Тек, ... ... мәтін 2-жақтық тұлғаның 1-жақтың орнына ... ... ... ... ... бір ... ... басталады. Бұл сөйлем
осы мәтіннің кілті іспеттес. ... осы ... ... бір кездегі
айтылған ойдың кейін басқаша өрбігені мәтіннің кейінгі сөйлемдері ... ... ... – қатысымдық тілдік бірлік
Тілдің коммуникативтік қызметін ... ... ... ... ... ... басты назар аударған дұрыс. Себебі, тіл
бірліктерінің негізгі атқаратын қызметі – қатысымдылық. Тіл ... түрі ... ... ... жүзеге асырады және хабарламалық сипатта
болады. Зерттеу жұмысымыздың мақсатына ... ... ... ... ... бұрын, оның қатысымдық тілдік бірлік ретіндегі қызметін
түсіндіру қажеттілігі туындап ... ... ... ... ... жақты сөйлемдер турасында
айтылған ғалымдар ... ... ... түскен және ғылыми
негіздемесін жасаған ... ... ... ... ... ... ... тырысамыз. Ол үшін С.Жұбатырұлының «Абыржы» шығармасынан
алынған белгілі жақты, жалпылама және ... ... ... ... ... ... мысал-сөйлемдерді пайдаланамыз. Мысалы:
- Мен сені түсініңкіремей отырмын, қызыл костюм.
- Солай. Мен балды уға ... ... ... ... ... досыңды тыңда!... [17]
Бұл диалогте бір негізді белгілі ... ... ... екінші
кейіпкердің берген ақпараты, жеткізген ойы ... тұр. Бұл ... ... бірі ... ... түседі.
- Апыр-ай, сөз болғаныңа! – деп тамсанды етектегі ... ... Ура! ... ... артист келді, - деп айқайлады балалардың
бірі.
- Мен бұл ағаны танимын, деді талдырмаш қыз бала.
- Өй, ... ... ... мынау Медет қой. Мөңке ағамның
баласы Медет қой мынау! (белгілі ... ... ... ... арасындағы пікірлер берілген. Алғашқы
кейіпкерлер (1,2,3) хабарды тыңдаушыға ... ал ... ... ... ... ... ... бұйыру мәні белгілі жақты сөйлем
арқылы берілген.
Бастық мұның өзіне емес, иық тұсына біртүрлі шаршай қарады.
– Сонымен, шаруаңызды ... ... ... ... ... Ия, ... – алтын» деген ақылды адамдар. Мұнда бәрі
жазылған. Жоқ, барлығы емес, бәрін ... ... ... ... ... мен ой ... мейлінше қамтыған болдым.
Күмбір үн қарлығыңқы шықты:
- Ия, шаруаңызды айтыңыз... Жармекенов мырза! Шырайлы толық өң,
әлденеге тотығыңқы еді.
- Мен ... бір ... ... ... бауырым.
Сөйлемнің 2-жақтық мәні әр кезде диалогті сөйлемдерде сөйлеу
жағдаятында анықталады. Өйткені берілетін хабар ... ... ... пікір алысуы тұрғысында бірінен екіншісіне қарата, соған арнай
беріледі. Жоғарыда ... ... ... диалогіндегі қатысымдық
мән белгілі жақты сөйлем арқылы берілген. Ал ... ... ... ... де ... ... ұқсас, тіпті бірдей деуге болады.
Бұл да қатысымдық бірлік ретінде қызмет ... тұр. ... ...... екі ... ... ... түсірілген толымсыз
түрі деуге болады. Бұл екі сөйлемнің бірін бір ... ... ... деуге себеп болып тұрған олардың интонациялық құрылымы. 1-сөйлем
қатқыл, өктем көтеріңкі дауыспен айтылып, ... ... ... ... байқатып тұр. Ал егер бастауышты орнына қояр
болсақ, ол ... мәні ... ... өзгерер еді.
- Сізде бір кездері мықты базистік денсаулық болған, - ... ... ... ... ... болған ақ желеңді жігіт. – Талай от
пен судан сүйреп алып келе жатқан сол запас...
- Денсаулықтың дұрыстығынан өле ... ... деп ... – Жылы ... ... атаулыны езуіне жиып, жас ... ... ... бұл. ... ... тимеген сыралғы диванында шалқақтап отыр
еді. Дәрігер ... ... ... ... көз ... ... шайқады.
- Бұлай деу дұрыс емес! Мұндай пікірді ойға жолатпау керек,
ағасы.
Диалогқа ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қатысымдық (белгісіз) жанама жақты сөйлем
арқылы берілген. Бұл сөйлемнің бір негізді болуы қимыл-әрекет иесі ретінде
үш ... кез ... болу ... ... оны атап көрсетудің
сөйлем семантикасы үшін мәні жоқ екендігінен көрінеді.
Қарсы алдында ... ... ... ... тұр. Күліп-ақ жіберетін
жағдай: ә дегенде, алдында тұрғанды шөпшек сақалы жоқ ... ме ... ... еш ... жоқ,- деді туысы тесіле қараған қалпы.
- Сен сақалын қырып тастаған көкемнен аумайсың-ей!..
- Ей, сығыр құдай! – деді туысы бебеулеп.
Бұл ... ... ... сөйлем мазмұнынан сол хабардағы іс-әрекет,
қимыл-қозғалыстың өзі үшін де, сөйлеуші үшін де бірдей ... ... ... бір ... ... ... ... тұлға ретінде нақты
мағынасынан басқа да бір жақтық мағыналардың орнына қолданыла ... ... Бұл ... өмірім емес.
- Ха! Бұл, біле білсең, сенің мерекең. Сенің ... Биік ... ... ... ... бұл өмірдің келесі парағын ашып қара!...
Бұл диалогте хабарды қабылдаушы жақ өзінің жауабын бір негізді белгілі
жақты сөйлем арқылы білдіреді. Сөйлемде ... мәні ... ... ... ... арқылы беріліп және оның сөзбен берілуін сөйлем
семантикасы қажет етпей тұрғандығын көруге болады. ... ... ... ... ... сөйлемнің ауыспалы мәнде жұмсалуы арқылы беріліп тұр.
Сонымен, жоғарыдағы талдаулар бір негізді ... де ... ... түрі ... ... ... бола ... тіпті олардан кем
қолданылмайтынын көрсетеді. Сөйлемнің бұл түрі қатысымдық бірлік ... ... ... ... ойды ... жеткізу еркімен байланысты
болады да, екінші жағынан, сол ... дәл, ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, кейде екі негізді сөйлем жеткізе
алмайтын ойды тілдік бірліктердің өзгеше бір ... – бір ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің стильдік сипаты
Жалпыхалықтық тілді жаңарту, ... жаңа ... ... - әр
жазушының жеке шығармашылық жемісі. Тиесілі сөзді тетігін тауып ... ... ... сала ... ... ... танытады. Кез келген
көркем туындының ... ... оның ... көрінеді, тілі арқылы
бағаланады. Яғни ... ... тіл ... ... қана қоймайды,
сонымен қатар тілді дамытатын, ... ... ... ... ... әдебиет тілін тілдік қолданыстың ерекше бір ... ... ... ... жаңа қолданыстар мен әдеби норма, нормадан
ауытқулар, оның себебі сияқты мәселелерге талдау ... ... ... ... ... сөзсіз.
Тілдегі экспрессивтілікті жеткізуші құралдардың қатарына сөз
жатады. Сөйлеу барысында сөз сөйлеуші туралы фактуалды және ... ... ... ... ... ... тыс
қосымша мағыналарды жеткізуге ... Сөз ... ... контекст
жағдайында түрлі стилистикалық аспектіде ... ... ... т.б. ... ... ... ... орай бір негізді сөйлемдердің стильдік сипаты ... ... ... мәні мен ... неде деген тәрізді сұрақтарға да
жауап беруге тура келеді.
Себебі, көркем әдебиеттің басты ерекшелігі оқырманды ... ... ... арқылы жазушының ойын мүлтіксіз түсіндіру, жеткізу болып
табылады. Бұл ыңғайда бір ... ... ... орны бар ... алынған мысалдарды талдау арқылы көз жеткізуге болады.
Жақ формаларының мәні мен ... ... ... және жеке ... ситуациялық ыңғайда олардың негізгі және ауыспалы мағыналарда
әр түрлі модальдік реңде көрінуі арқылы беріледі. ... ... ... ... ... де ... байланыста қаралады. Әдетте жақтық форманың бірде
жекеше, бірде көптік мәнде қолданылуы, бір жағынан, ... ... ... ... екінші жағынан, олардың өзі бірінің орнына ... ... ... ие ... ... Осындай ауыспалылық сөйлемнің
бір негізді боп құрылуына себепші ... Мұны ... ... негізгі
және ауыспалы мағыналарын салыстыру арқылы байқауға болады.
Ал енді С.Жұбатырұлы шығармасындағы ... ... ... ... ... қолданысына келсек, ол бас мүше ... ... ... ерекшелігінен, сөйлемнің тұтас
мазмұнынан және, көбіне диалогтік ... ... ... ... ... ... ... иелерінің мәні бас
мүшедегі 1,2 –жақтық тұлғалар арқылы берілетін бір бас мүшелі сөйлем түрі –
белгілі жақты сөйлемдердің ... ... бас ... ... жолы ... ... да, ... жолмен де (түбір етістіктер), синтаксистік
тәсіл арқылы да (сөйлеу жағдаяты, мәнмәтін) беріледі. Мысалы: бұйрық райлық
1-жақтық тұлғаның ... және ... ... ... мән мен ... ... ... Әңгімені сұйылтпайық!... Біз сізге реніштіміз. ... сіз ... ... ... ... Ал сіз барлық ауыртпалықты, сірә, тыныш жерде
тығылып өткізгіңіз келеді.
– Өзіңмен бүгін жақсылап ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің алғашқысын бір негізді белгілі жақты сөйлем ... ... бұл ... ... ... бастауышы жасырын тұрған,
оны орнына қоюға болатын екі негізді ... ... ... ... ... ... ... себептер бар: біріншіден, ... ... ... ... ... ... психологияны
байқатады, сондықтан ол көтеріңкі, қатқыл, бұйрықтық мәнде айтылған. Егер
бастауышты қояр болсақ, сөйлемнің осы ... мәні мен ... ... ... ... осы ... ... кейінгі бәсеңдеу, жай
хабарлау интонациясымен айтылған сөйлемде «біз» есімдігі арнайы ... ... ... мен ... ... ... ... есімдігін мүлдем қолданбаса да болар еді.
Ал екінші сөйлемдегі «өзің» сөзінің қолданылуы ... ... да бар ... ... білдіргендіктен, «біз» сөзін қолданудың
қажеттілігі онша байқалып тұрған жоқ.
Сондай-ақ, белгілі жақты бір ... ... ... ... ... арқылы және олардың басқа етістіктерге көмекшілік қызмет атқаруы
арқылы берілуінің стильдік ... ... ... ... мысалдар
берумен шектелеміз.
Бұйрық райдың нөлдік тұлғасы арқылы жасалған сөйлемдер:
– Тыңда. Және құлақпен ғана емес, жүректің зердесімен тыңдап көр!
– Ал, ... ... ... Қан мен жынға тойыңдар!
Үйірлі баяндауышқа «де» көмекші етістігінің тіркесіп келуі арқылы:
– Осы уәжді... ... ... ... азат ету» ... немесе, «беллетрист-публицист» есітсе...
– ...Айдарынан жел есіп тұрған көп ит жалғыз бұралқыны талап жер ... ... ... ... ... ... Кешіріңіздер! – деді табалдырықтағы адам үні құмығып.
– Впрочем, есік ашқан екенсің, кір енді! – ... ... ... ... ... ойлаймын... Әсіресе, сізбен танысып, сөйлессем бе ... ... ... де ондай бала бар екенін білмейді екенмін!..
Сонымен, жоғарыдағы мысалдардан байқағанымыздай, бас мүшесі 1-жақтық
тұлғада келген бір негізді сөйлемдер, негізінен, тура ... ... ... ... ... қолданылмайды.
Оның есесіне, басқа жақтық тұлғалы бір негізді сөйлемдер ауыспалы
жақта жиірек қолданылады.
Мысалы, мына сөйлемдердің бәрі де ... ... ... ... ... өзі туралы монологінде айтылғандықтан ... ... ... тұрғандығын аңғарамыз.
«Өлмейді екенсің, ендеше, өз кіріңді өзің жу, өз ... өзің ... бұл, ... ... жаңа ... ... уға қосып, қызық шындық шығарамын. Өзіңді, тілегіңді,
досыңды тыңда!...
Әне, нағыз талант пен күш тоғысатын ... Неге ... ... ауыспалылық сөйлемнің құрылымдық түрін де ... ... ... ... ... ... бір негізді жалпылама
жақты сөйлемге айналған.
Сонымен, бір негізді сөйлемдердің көркем ... ... ... ... сөйлемнің стильдік тұрғыдан түрлі-түрлі
болып құрылуының, сөйтіп ойды нақты, дәл, ... ... ... ... «Абыржы» романын талдау барысында көз жеткіздік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Еліміздің егемендік алуы қазақ тіл білімінің де ... зор ... ... ... тіл ... ... ... болғанымен,
бізге белгісіз не аз белгілі болып ... тіл ... ... ... қазақ тіл білімінде де молынан қарастырыла бастады. Мұнымен бірге
қазақ ғалымдары бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі ... ... ... ... ... да ... бөлуде. Мәселен, қашаннан «адамдардың
қатынас құралы» деп ... ... ... өзі ... тек ... тұрғысынан қарастырылып, оның қызметі де осы тұрғыда ... ... ... ... оны ... жемісі ретінде қарастырып, оның
қатынас құралы болу қызметін ой мен тілдің бірлігі ... ... ... ... бірі – ... ... ... ретінде қарастырылған
жақты сөйлемдер.
Біз нысан етіп алған жақты сөйлемдердің стильдік ... ... ... ... ... ... анықтау әлі де болса
зерттеп, зерделей түсуді талап ететін тақырып. Соның ... бір ... ... жақты сөйлемнің мәтін құрауда алатын рөлі зор ... ... ... Ал ... ... жақты сөйлемдер, ... ... ... ... ... ... ие ... құрылым-қазақ тілінде де, тіл білімінде де ең бір ең өнімді,
өте жиі қолданылатын тип.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... А.А. Синтаксис русского языка. – Л., 1941.-208с.
2. Виноградов В.В. Исселедования по русской грамматике. ... ... ... ... ... Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. –
Москва, 1960.-400с.
4. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – Москва,1948.-238с.
5. Харитонов Л.Н. Типы ... ... в ... ... – Москва,1954.-
202с.
6. Закиев М.З.Синтаксический строй татарского языка. – Казань, изд-во
Казаньского ... ... ... У.Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. – Москва,1972.-214с.
8. Аманжолов С. Қазақ ... тілі ... ... курсы.
–Алматы, 1994.-320б.
9. Қазақ тілі грамматикасы. –Алматы, 1954.-432б.
10. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. 3-басылуы. – Алматы, 1993
11. ... А. ... ... ... жай ... түрлері. – Алматы,
1963.
12. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 2003.
13. Сәдуақасұлы Ж., Сәдуақасова Г. Жай ... ... ... ... 2004.
14. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Астана, 2007
15. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – ... ... Н. Сөз ... – Алматы,1984
17. Жұбатырұлы С. «Абыржы» шығармасы.
18. ... С. ... тілі ... ... қысқаша курсы.
– Алматы: «Санат», 1994
19. Қордабаев Т.Құрмалас ... ... А., ... ... ... М. ... қазақ тілі А., 1997ж.
21. С.Исаев. Қазақ тілі. – Алматы: «Өнер», 2007
22. Ғ.Әбуханов. Қазақ тілі. –Алматы: «Мектеп», ... ... О. ... ... және ... ... жай сөйлем типтері.
Алматы,1968.
24. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2005ж.
25. Хасенов Ә. Тіл біліміне кіріспе. А.,1999 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Тіл және ойлау7 бет
Қазiргi қазақ тiлiндегi бір құрамды сөйлемдер32 бет
Ұлттық тіл туралы3 бет
Бастауыш сынып оқушыларына музыка пәні арқылы эстетикалық тәрбие беру6 бет
Еліктеуіш сөздер8 бет
Мектеп пен мүмкіндігі шектеулі балалары бар отбасы ынтымақтастығың қызметі мен формалары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь