Жұрнақ және оның түрлері

Жоспар
І Кіріспе
1.1Жұрнақтардың жалпы сипаттамасы
ІІ Негізгі бөлім
2.1Жұрнақтардың құрамы мен түрлері
2.2Жұрнақтардың мағыналары және қолданылу ерекшеліктері
2.3 Жұрнақтардың зерттелуі
2.4Орхон.Енисей жазбаларында кездесетін жұрнақтар
ІІІҚорытынды
ІVПайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Жұрнақ дегеніміз — өзі жалғанған сөзге лексикалық немесе грамматикалық мағына үстейтін қосымшалар. Жұрнақ – жалғанған сөзінен жаңа сөз тудыратын немесе сөзді түрлендіретін қосымша. Қазақ тіліндегі жұрнақ мағынасы мен қызметіне қарай екіге бөлінеді:
1.Сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы, “жылқы-шы”, “біл-ім”, “жасы-қ”, “таға-ла”;
2.Сөз түрлендіретін жұрнақтар өзі жалғанған сөзіне үстеме мағына қосып, сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, “көк-шіл”, “көк(г)-ірек”, “сары-лау”, “сары-рақ”, “жаз-ып”, “жаз-ғалы”. Жұрнақтар сөзге белгілі бір жүйеде рет-ретімен жалғанады.
Түбірге тете сөз тудыратын жұрнақтар, одан кейін сөз түрлендіретін жұрнақтар, бұлардан соң жалғаулар орналасады. Жұрнақтар түбірге де, туынды сөзге де жалғанады (“бас-шы”, “басшы-лық”, “ұйы-м”, “ұйым-дас-тыр-у-шы”). Жұрнақ құрамы мен қолданылу ерекшеліктеріне қарай да бірнеше топқа жіктеледі. Мысалы, жалаң, құранды, көп мағыналы, дара мағыналы, омонимдес, синонимдес, көне, жаңа, т.б. жұрнақтар. Шығу тарихы жағынан кейбір жұрнақтар жеке сөздердің көмекші морфемаға айналуынан пайда болған. Мысалы, “баратын”, “келетін” деген сөздердің құрамындағы “-тын/-тін” жұрнақғы “тұрған” деген сөздің өзгеріске ұшырап, ықшамдалуынан (“бара тұрған – баратын, “келе тұрған – келетін”) жасалған. Жұрнақтардың бір тобы өзі жалғанған сөздердің мағынасын, түбірдің грамматикалық сипатын өзгертуі жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын да, бір тобы жалғауларға жақын. Сондықтан олардың бір түрі модификациялық жұрнақтар, екінші түрі таза грамматикалық жұрнақтар деп қарастырылып жүр. Модификациялық жұрнақ жаңа мағыналы сөз тудырмағанмен, түбірге қосымша грамматикалық мағына үстеумен бірге түбір сөздің лексикалық мағынасына семантикалық реңк қосады. Қазақ тілінде модификациялық жұрнақтарға зат есімнің реңдік мәнді жұрнақтары, сын есімнің шырай жұрнақтары, реттік сан есім жұрнақтары, етістіктің етіс, күшейтпелі етістік, болымсыз етістік жұрнақтары жатады. Ал грамматикалық немесе категориялық жұрнақтар өзі жалғанған түбірге таза грамматикалық мағына үстеп, белгілі бір сөз табындағы түрленуінің көрсеткіші болады. Мысалы, есімше, көсемше, рай, шақ тұлғалары етістіктің түрлену көрсеткіштері болып табылады. Мысалы: бүркіт және бүркітші деген сөздер түбірлес сөздер болғандарымен, екеуінің лексикалық мағынасы бір емес, екеуі — екі басқа сөз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі».Алматы «Ана тілі», 1991 ж.-384бет.
2. М.Жүнісова «Қазіргі қазақ тілі».Алматы «Шұғыла» 2008ж.-269 бет.
3. А.Қалыбаева , Н.Оралбаева «Қазіргі қазақ тіліндегі морфемалар жүйесі».
4. И.Маманов «Қазіргі қазақ тілі» Алматы 1996 ж
5. Н.Сауранбаев «Қазіргі қазақ тілі», 1994ж
6. Т.Қордабаев «Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары» -А,Мектеп,1987ж.
7. Қ.Жұбанов «Қазақ тілінің грамматикасы» -А.1986 ж
8. І.Кеңесбаев «Қазіргі қазақ тілі», 1954, ж
9. Ғ.Айдаров «Орхон-Енисей жазба ескерткіштері», -А, 1985ж.
10. Н.Сауранбаев және қазақ тіл білімі «1998ж
11. Ш.Бектұров , М.Серғалиев «Қазақ тілі», -А.1999ж
12. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі»967-1984ж
13. Р.Сыздықова «Сөз сыры» -А.1968ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Тақырыбы: Жұрнақ және оның түрлері
Орындаған:
Тексерген:
Семей 2014
Жоспар
І Кіріспе
1.1Жұрнақтардың ... ... ... ... құрамы мен түрлері
2.2Жұрнақтардың мағыналары және қолданылу ерекшеліктері
2.3 Жұрнақтардың зерттелуі
2.4Орхон-Енисей жазбаларында кездесетін жұрнақтар
ІІІҚорытынды
ІVПайдаланған ... ... ... — өзі ... ... лексикалық немесе грамматикалық
мағына үстейтін қосымшалар. Жұрнақ – жалғанған сөзінен жаңа сөз тудыратын
немесе сөзді түрлендіретін қосымша. Қазақ ... ... ... ... ... бөлінеді:
1.Сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы,
“жылқы-шы”, “біл-ім”, “жасы-қ”, ... ... ... өзі ... ... ... ... қосып,
сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, “көк-шіл”, “көк(г)-ірек”, “сары-лау”,
“сары-рақ”, “жаз-ып”, “жаз-ғалы”. Жұрнақтар сөзге белгілі бір ... ... ... тете сөз ... ... одан кейін сөз түрлендіретін
жұрнақтар, бұлардан соң ... ... ... ... де, ... де жалғанады (“бас-шы”, “басшы-лық”, “ұйы-м”, ... ... мен ... ... қарай да бірнеше топқа
жіктеледі. ... ... ... көп ... дара ... омонимдес,
синонимдес, көне, жаңа, т.б. жұрнақтар. Шығу тарихы жағынан ... жеке ... ... ... болған. Мысалы,
“баратын”, “келетін” деген сөздердің құрамындағы “-тын/-тін” жұрнақғы
“тұрған” деген сөздің ... ... ... ... ... ... “келе тұрған – келетін”) жасалған. ... бір тобы ... ... ... ... грамматикалық сипатын өзгертуі
жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын да, бір тобы ... ... ... бір түрі ... ... ... түрі ... жұрнақтар деп қарастырылып жүр. Модификациялық ... ... сөз ... ... ... ... ... сөздің лексикалық мағынасына семантикалық реңк ... ... ... ... зат ... ... мәнді жұрнақтары, сын
есімнің шырай жұрнақтары, реттік сан есім жұрнақтары, етістіктің етіс,
күшейтпелі етістік, болымсыз етістік ... ... Ал ... ... ... өзі жалғанған түбірге таза ... ... ... бір сөз ... түрленуінің көрсеткіші болады.
Мысалы, есімше, көсемше, рай, шақ ... ... ... ... ... ... ... және бүркітші деген сөздер
түбірлес сөздер болғандарымен, екеуінің лексикалық ... бір ... ... екі ... сөз. ... ... де, ... да біркелкі емес,
әр түрлі. Кейбір жүрнақтар түбір сөздің мағынасын өзгерткенімен, сол ... бір ... ... ауыстырып жібермейді. Мысалы: мал мен
малшы деген сөздер лексикалық мағынасы жағынан басқа-басқа ... ... ... ... ... зат ... жатады. Кейбір жұрнақтар
белгілі бір сөз табына тән ... ... бір сөз ... ауыстырады. Шеге,
түз, аяк, дегендер зат есімге тән сөздер болса, оларды ... ... ... ... ... ... сөздің мағынасын өзгертіп, жаңа сөз тудыратын жұрнақты — сөз
тудырушы жұрнақ деп атайды. ... ... өнім ... ... -ім, ... ки, өн ... туған. Сондай-ақ aш, тол сөздерінен -ық ... ... ... ... жаңа ... ... Сөз ... әрқайсысының
өзіне тән категориялары тудыратын мұндай жұрнақтардың лексикалық қызметінен
гөрі грамматикалық қызметтері анағұрлым басым болады. ... ... ... ... деп ... ... деп мағына жағынан да, форма жағынан да бөлшектенбейтін ... ... ... ... білім, кешкі, ойла, кеспе, малшы, ұшқыш
дегендердегі -кі, -ла, -ne, -шы, -қыш ... ... ... ... ... да біртұтас жұрнақ.
Мағына жағынан бір бүтін бола тұрса да, құрамы жағынан кемінде екі я онан
да көп жалаң ... ... ... ... жұрнақтар күрделі
(құранды) жұрнақтар деп аталады. Мысалы: Тұрғылықты, көтеріңкі, ашпалы
деген -легі -ғылықты, (ғы-лық-ты), ... ... ... ... ... жұрнақ деп мағына жағынан да, форма жағынан да бөлшектенбейтін
бір бүтін жұрнақты айтамыз.
Мағына жағынан бір бүтін бола ... да, ... ... кемі екі ... да көп ... ... ... жасалған жұрнақтар құранды жұрнақ
болады. (-шылық, ... ... ... ... (жағымпаз), -ыншық,
-іншек, -сыра, -сіре (қапсыра, ... ... ... (жабырқап,
шіміркеп), -ыңқыра, -іңкіре (етістіктен туған) (барыңқыра, жүріңкіре)).
Байқа-шы, қой-шы, ая-шы сөздеріндегі, сондай-ақ, келейін-ші, келейік-
ші, кел-ші, келтір-ші, келіңдер-ші, келсін-ші, келсем-ші ... ... ... ... ... ... ... мағынасын жамап
тұрса, бармақшы, келмекші дегендерде –шы (-ші) жұрнағы мақсаттылық тиянақты
түрде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді:
1. Тілдің өз төл материалынан я басқа тілден енген материалдан
шыққандығына қарай, олар төл және ... ... ... ерте я кеш шығып қалыптасуына қарай көне және жаңа
жұрнақтар болып ... ... ... сөз ... ... бар я ... олар тірі және өлі жұрнақтар болып саналады.
4. ... ... дара я ... ... қарай,
жалаң және құранды жұрнақтар болып бөлінеді.
5. Мағыналық жағынан бір я ... ... ... олар дара ... ... және
көпмағыналы (полисемиялық) болып бөлінеді.
6. Формасы (айтылуы мен жазылуы) ... бола ... ... ... я мағыналас синоним жұрнақтар;
сондай-ақ, формасы бірдей (айтылуы мен жазылуы) бола тұра,
мағыналары ... ... ... ... ... Қазіргі кезде сөз тудыру жағынан өнімді я ... ... ... ... болып бөлінеді.
Жұрнақтардың мағыналық түрлері (А. Ысқақов)
1. Тілдің өз төл материалынан, я басқа ... ... ... қарай, олар төл жұрнақтар және
кірме ... деп ... олар ерте я кеш ... қалыптасуына қарай көне жұрнақтар
және жаңа жұрнақтар деп бөлінеді.
3. Қазіргі кезде сөз ... ... бар я ... олар тірі және өлі ... деп ... ... морфемалардың дара я күрделі болуына қарай,
олар жалаң және құранды болады
5. Мағыналық жағынан бір я ... ... ... ... дара я көп ... ... Формасы басқа-басқа бола тұра, мағыналары бір-біріне жақын
я мағыналас синоним ... ... ... ... ... ... ... алшақ омоним жұрнақтар
болады.
7. Қазіргі кезде сөз тудыру ... ... я ... ... ... ... болып бөлінеді. (-шы,
-ші мамандық я бір іске бейімділік, ... ... ... ... бөлшегін түбір дейді. Мысалы: жолдастық,
сауыншылар, мектептердің, ... т. б. ... ... — жол, ... көр. ... ... қосымшасыз тұрып та белгілі бір ... жол — із ... ... сау — сүт алу, ...... ... ... көзбен байқау.
Осы түбірлерге жалғанған -дас, -тық (жолдастық деген сөзде) -ын, ... ... ... -тер, -діқ ... ... ... -ін, ... деген сөзде) бөлшектері қосымша деп аталады.
Қосымша жеке тұрғанда ... ... ... алмайды. Жоғарыдағы -дас,
-тық, -ын т. б. ... ... мән жоқ. ... ... оған ... ... ... мысалы, жол — із я сапар болса, жолдас — ... ... адам я ... не қосымша мән үстейді: мектеп — оқу оқитын орын
болса, -тер ... ... сол ... ... емес көп ... ... Сөйтіп, қосымша түбірсіз қолданылмайды және оның мәні тек ... ... екі ... ... және ... Жұрнақ өзі жалғанған сөздің
мағынасын езгертеді ... жаңа ... ... ... өзі жалғанған
сөздің мағынасын өзгертпейді, ол сөзді ... ... ... өзі екі ... ... сөз ... жұрнақтар және сөз
түрлендіруші жұрнақтар. Түбірдің негізгі ... ... жаңа ... жұрнақты сөз тудырушы жұрнақтар дейді. -ын және -шы ... сөз ... тұр. Жол ... із ... ... ... ... сөз болса,
оған -дас қосылып, жолдас — серік ... ... оған -тық ...... ... ... қарым-қатынас, сау деген сүт алу мәнін
беретін, қимылды білдіретін сөз болса, оған -ын қосылып, саууға байланысты
жаңа мағынадағы ... ... оған -шы ... ... іске ... адам,
сондай мамандықтың иесі сияқты жаңа мағыналарды беріп тұр. ... ... ... ... ... ... ... туынды сөз деп
аталады. Сөйтіп, жол, сау ... ...... ... де, жолдас,
жолдастық, сауын, сауыншы деген сөздер — туынды түбірлер.
Бір сөзге бірнеше жұрнақ ... ... Бір ... ... әр ... ... сөздер деп аталады. Мысалы: өнім, өндіріс, өніс, өнгіш
сияқты сөздердің негізгі ...... ... ... ... ... ... болмысын
сөйлеу, жазу арқылы білдіреді. Тілдің ең кішкене бөлшегі — сөз ... ... ... ... арқылы ғана тілдік ұғым жасалады. Олай
болса, тілдің заңдылығы, өз ... ... ... ... ... бар.
         «Сөздердің жасалуы» деген бөлім тілдік материалдың қарастыратын
мәселелеріне қазақ лексикасындағы сөздердің ... ... ... анықтайды. Морфология бөліміндегі сөз таптарының жасалуы,
тұлғалық көрсеткіштері, сөздердің ... ... бәрі ... ... ... жатады. Сол себепті «Сөздердің жасалуын»
лексикадан соң, сөз таптарынан бұрын жеке ... етіп ... өз ... етіп ... дұрыс ойластырылған. Сөздердің әрқилы жолдармен жасалу
ереже-анықтамалары негізінен әр сөз табына қатысты, сондықтан ... ... ... ... ... оқушының сөйлеу, жазу
тілін дамыту, сауаттылығын арттырудағы іскерлік дағдыларын қалыптастырады.
Н.Оралбаева «Қазақ тілінің сөзжасамы» монографиясында түрлі ... ... ... үш белгісі толық сай болмаса, туынды сөздің бір
сөзжасамдық типке жатпайтыны өте анық дәлелденген.
Сонымен монографияда бір ... ... ... туындылардың іштей
мағыналық ерекшілігі болатыны да анықталған; «Сөйтіп, ортақ мағыналы бір
типке жататын ... ... ... ішкі ... ... болуы
тілде жиі кездесетін құбылыс. Бір мағынаның түрлі реңкі ... ... бір ... ... оған осы ерекшелік жатады».
            Бұл арқылы сөзжасамдық типті қате жібермей дұрыс ажыратуға жол
ашқан. Монографияда сөзжасамдық үлгі мәселесін де ... ... ... ... тіл ... ... тип арнайы зерттелген жоқ, бірақ
сөзжасам оқылығына ... тип, ... үлгі ... ... тілінің сөзжамасы оқулығында сөзжасамдық тип ... ... ... тип ... ... ... бір жұрнақ
арқылы жасалған ұқсас мағыналы туынды сөздердің жасалуы аталады. Мысалы,
сын-сынақ, ат-атақ, ... ... ... ... ... ... ... әрекеті тікелей сөзжасамдық типтер арқылы жүзеге асады,  яғни
туынды түбір арқылы белгілі сөзжасамдық тип ... ... ... бұл ... ... ... тілдің сөзжасам жүйесіне негізгі орын
алатынын білдіреді, өйткені тілде сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... олай ... туынды түбір атауы негізінен сөзжасамдық
типке байланысты. Бұл ... ... ... ... ... орын
алатынын дәлелдейді.
Оқулықта түрлі сөзжасамдық типтің жасалуы туралы былай дейді: «Ал,
негіз сөздер түрлі сөз табынан ... ... ... ... ... ... ... түрлі мағына жасалуы тілде түрлі сөзжасамдық
типті тұлғада».  [5.44б]
Енді оқулықта бір ... тип ... ... туынды сөздер
жататынын төмендегіше көрсеткен: «Бір ... ... ... ... бір сөз ... ... негіз сөздерге жалғанып, оларға бірден
мағына қосуынан жасалған ... ... ... ... қолда, майла,
көзде, т.б»
      Ал бұл туынды түбірлердің бір ... ... ... ... «Бұл туынды түбірлер бір сөзжасамдық типке жатады. ... ... ... ... ... 1. ... ... бәрін де зат есім.
2. Бәрі жұрнақ арқылы ... 3. ... ... ... ... ... тип синтетикалық сөзжасамда бір жұрнақ арқылы ғана
жасалатыны ... ... Ол ... ... ... жоқ. Ал, оның не ... ... көбіне айтыла бермейді.
      Сөзжасамдық типтің құрамына кіретін, сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... ... ашылды деуге
әлі ерте. Оның үстіне сөзжасамдық типтің ... ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі сөзжасамдық типтің
құрамындағы  сөзжасамдық жұрнақтың  синтетикалық ... оның ... ... ... ... зор ... байланысты.
      Сөзжасамның не бәрі үш тәсілі болса, оның бірі синтетикалық тәсілде
сөзжасамдық жұрнақпен байланысты. Әр сөз табының сөзжасамдық ... ... ... ... саны ... әлі ... жоқ. Тілдегі сөзжасамдық әр
жұрнақтың қанша мағына беретіні әлі анықталған жоқ. Осы сияқты сөзжасамдық
жұрнақтардың ... ... әлі көп. ... бірі ... ... ... ... және оның сөзжасамдық жұрнақтардың
мағыналарын анықтауға қатысын ашу. Бұл мәселелер қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық типке қатысты ... ... ... ... жұрнақтың атқаратын қызметін анықтау
өте қажет.
       Алдымен, синтетикалық сөзжасам тұрғысынан алғанда, ... ... ... жасалмайды. Олай болса, сөзжасамдық жұрнақ
сөзжасамдық тип ... ... ... ... Олай ... себебіміз
морфема тұрғысынан алғанда, сөзжасамдық типтің жасалуына екі түрлі морфема
ғана қатысады, олар: уәждеме ... және ... ... ... ... бір сөзжасамдық типте уәждеме сөздер көп болады,
сөзжасамдық жұрнақ біреу ғана болады.
       Осымен байланысты, сөзжасамдық жұрнақ арқылы сөзжасамдық типте ... ... ... ... ... ... ... ақылды, атақты,
арайлы, ардақты, әдепті, әлді, әсерлі, бағалы, бақытты, беделді, белгілі,
бөлмелі, буынды, білімді, білтелі, ... ... ... жайлы, инабатты,
кескінді, киелі, киімді, көрікті, күшті, кінәлі, қабілетті, ... ... ... ... ... ... ... ойлы, орманды,
орынды, өнімді, пайдалы, рақымды, сабырлы, сәтті, сұраулы, талантты, таулы,
төзімді, тұрақты,түкті, ... ... ... шешімді, шуақты, таулы,
сулы, әдепті, жігерлі, сабырлы, ажарлы, ... Осы ... ... ... ... ... ... Өйткені олардың бәрінің  уәждемелері зат есім
сөздер және ол зат уәждемелерінің бір ғана –лы, -лі ... ... ... ... ... олар бір ... тип ... сөзжасамдық типтегі туынды түбір сөздердің бәрі сөзжасамдық
типтің шартына, белгілеріне толық ... ... ... олардың
уәждемелері бір сөз табына яғни зат есім сөздер. Бұл сөзжасамдық типтің
бірінші ... оған ... ... сәйкес келеді. Екіншіден,
келтірілген туынды түбірлердің бәрі бір ... ... ... ... типтің екінші белгілеріне келтірілген туынды түбір сөздердің
сәйкестігін білдіреді.
       Үшіншіден, мысалға келтірілген туынды түбір сөздердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... олардың бәрінің
ортақ мағынасы бар. Бұл сөзжасамдық типтің ... ... сай ... ... ... келтірілген жоғарыдағы туынды түбір сөздер
сөзжасамдық типке ... ... ... осы ... ... –лы, -лі ... негізгі қызмет атқарушы тілдік бірліктердің
бірі екені анықталды.
      Сонымен бірге, сөзжасамдық ... ... ... ... өзіндік қызметі тағы бар. Сөзжасамдық бір типке жататынын ... ... ... ... ... ... нақты дерек
береді.Жоғарыда келтірілген –лы, -лі жұрнағы арқылы жасалған туынды түбір
бұл жұрнақтың ... ... ... ... ... ... ... зерттеу арқылы тілдегі сөзжасамдық
жұрнақтардың тілдегі сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... өнімді, өнімсіз жұрнақтардың
бары  айтылып жүр. Бірақ қай ... ... ... ... ... дәрежеде өнімсіз екені әлі белгісіз. Демек, бұл мәселе ... ... ... ... Осы ... шешуде сөзжасамдық
типтерді зерттеу үлкен қызмет атқарады.  
       Сондай-ақ, ... ... ... көп ... ... ... ... ол сөзжасам теориясындағы анықталмаған мәселе. Тек, 2002 жылғы
«Қазақ тілінің сөзжасамы» атты сөзжасамның ... ... ... көп ... бір ... түрлі мағыналық топта көрсету
арқылы аңғартқан. Мәселен, оқулықтағы ... зат ... ... он ... ... ... ... атауларды жасайтын жұрнақтар.
2)Құрал –сайман атауын жасайтын жұрнақтар.
3)Табиғат, мезгілге байланысты атау жасайтын жұрнақтар.
4) Дене мүше атауын жасайтын жұрнақтар.
5) Нақты зат атауын ... ... ... заттық ұғым атауларын жасайтын жұрнақтар.
7)Ауру атауларын жасайтын жұрнақтар.
8) Өмірге қатысты атауларды жасайтын жұрнақтар.
9) Ұлттық ойынға қатысты атауларды жасайтын ... Тіл ... ... ... ... ... тіл ... сөзжасамдық жұрнақтарды бірінші рет
мағыналық топқа бөлінген. Бұл бұрын қазақ тіл білімінде болмаған құбылыс.
Бұрынғы оқулықтарда әр ... ... оған ... ... ... ... жұрнақ мағыналарын ашу қажеттілігін алға ... ... ... осы ... ... ... ... қатысы бар. Өйткені сөзжасамдық типке ... бір ... ғана ... Егер ... көп ... ... ол ... типке жатады. Оны профессор Н.Оралбаева 1989 жылғы «Қазіргі
қазақ тілінің сөзжасамдық жүйесі» монографиясында ... ... ... ... ... кеміс, кеңіс туынды түбір сөздерін келтіріп
олардың бір жұрнақ арқылы жасалса да, бір ... ... ... ... ... сөз табы ... ... –ыс, -іс жұрнағының
мағынасында айырма барын да ескеріп, олар ... ... ... жатады
деп шешкен.
      Олай болса сөзжасамдық типті зерттеуде сөзжасамдық тип мәселесін
шешумен ... ... ... ... ... ... ... да толықтыруға да үлес қосуға болады.
      Бұл қазақ тіл білімінің жаңа саласы ... әлі ... ... екенін, мол екенін дәлелдейді. 
       Сөздердің жасалуындағы нақты ... ... оны ... он ... орта ... ... программаларында «Сөздердің
жасалуы» бөліміндегі тілдік материалдар жетілдірілген жаңа ... ... ... ... мен ... ... тілі сөздерінің жасалуы.
Түбір сөз. Қосымшалы сөз. ... және оның ... ... сөз. Түбір сөз.
Жалғау және оның түрлері. Дара және күрделі ... мен ... ... ... ... өткенді қайталау.
      V класта өтілген сөздердің жасалуын қайталау. Біріккен сөз туралы
түсінік. Біріккен сөздердің жасалуы. Біріккен ... ... Қос ... ... Қос сөздердің түрлері: қайталама қос сөздер, қосарлама қос
сөздер. Қос ... ... ... сөз ... ... ... ... өткенді қайталау.
       Қазақ лексикасындағы сөздердің жасалуындағы амал-тәсілдер ... ... ... ... жетілдірілген программада
нақты көрсетілген. Сөздердің жасалуындағы обьектілер ... ... ... 4-5-класта оқытылады.
       Жаңа программада сөздердің жасалуына бұрынғыдан біраз сағат
арттырылған. ... ... ... өз ішінде жүйелі беріледі.
Лексикадан алған білім негізінде сөздік құрамындағы сөздердің жасалуын өз
алдына жеке ... етіп ... өте ... ... ... ұғым-жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен
ереже-анықтамалардың жиынтығы. Қазақ тілі сөздерінің жасалу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... олардың тұлғалық ерекшеліктері және ... бәрі ... ... ... ... ... ... әр түрлі жолдармен жасалуы, жаңа ұғым, жаңа бір ... ... ... ... ... және дамытатын категория болып
саналады. Сөздердің әр ... ... ... ... жаңа ... да, ... ... де, құрамды бөлшектері де
түрліше болады.
       Талдау жұмысында аңғартылған тіл заңдылықтарын жинақтау, жүйелеу,
қорытындылау барысында ... ... ... ... ... меы ... тәсілдер айтылады.
       Қазақ тілі сөздерінің жеке түбір сөз және ... ... ... ... ... ... ... тәсіл болатыны
аңғартылады.
Жеке сөздердің ... ... ... ... өзара қосарлануы, қайталануы
арқылы және бірнеше ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Әрбір тіл категорияларын оқытуда мұғалім сол материалдан оқушы нені білу,
неге дағдыланды, ... ... ... керек тәрізді мәселелерді
анықтап, қандай талдау, қандай әдіспен іске асыратынын күні бұрын ... ... ... ... ... қатысқанда мұғалімдердің өздері
сөз жасаудағы заңдылықтарды ... ... ... онша ... аңғартады. Тіл материалдарының қай тақырыбын ... ... ... ... ұштасып, бір-
бірімен тығыз байланыста болатын тілдің ішкі ... ... жете ... ... ... ... ... керек.
      Қазақ тіліндегі сөздердің жасалуын оқыту барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... Түбір сөздерге
жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалатын амал-тәсілдің өте өнімді екендігін
ескерте ... бір ... ... ... ... ... көптеген жаңа
сөздердің жасалатынын аңғарту барысында жалғамалы ... ... тілі ... жасалуындағы тілдің теориялық жақтарынан
аңғартылатын мәліметтер талдау процесі ... ... ... ... істерінде үнемі аңғарылып, өмірмен байланыстырылып
отырылу методикалық талаптың ... ... ... ... ... ... барысында сөздердің жасалу тәсілдерінің өз
ішінде бірдей ... ... ... ... ... ... жазылу
заңдылықтары, тұлға, құрамы жағынан ерекшеліктері болатындығы ... ... ... ... дұрыс ажырата білу іскерлік,
дағдылары ... ... ... ... ... ... методикалық еңбектер біраз. Атап айтсақ: Ш. ... ... Ы. ... И. ... ... ... ... сөздердің жасалуын оқытудың ... ... ... ... ... ... журналы бетінде,
«Республикалық педоқу» жинақтарында және «Мектеп» баспасынан жарық көрген
методикалық ... өз ... ... ... ... де баршылық. Сөздердің жасалуын ... жеке ... жаңа сөз ... ролін сөз ету үстінде салыстыру,
әңгімелеу, сұрақ-жауап, жүйелеу амал-тәсілдері арқылы іске ... ... ... Түбір сөздің тұлғасын, құрамын бірден сөз етпестен бұрын, ... ... бір ұғым ... ... ... ... ... формасы, оның сырт
көрінісі екендігі анықталады. Мұнан соң әр ... ... ... сөздер
тобы ұсынылып, талдау жасалады.
        Түбір сөздердің тұлғалары ... жаңа ... ... ... ... ... ... өн-өнім, өнімпаз, өндір, өндіргіш,
өнімді тәрізді бір түбір сөзден өрбіген ... ... ... ... бірнеше құранды бөлшектерден жасалып ... ... ой сала ... ... ... Нақтылап көрсетсек: сулы, сулық,
суат, сусын сөздерінің су деген түбір сөзге -лы, -лық, -ат, -сын жұрнақтары
жалғану ... төрт жаңа сөз ... ... ... Өн ... ... ... өндір, өндіргіш, өнімді сөздерінің құрамындағы қосымшалардың
бірнеше мағына үстеп, алуан түрлі жаңа сөз жасалып тұрғаны былайша саралану
керек. Өнім, өндір, ... ... -ім, -дір, ... ... ... сөз жасалса, өнімпаз, өндіргіш сөздері өнім, өндір ... ... -паз, -гіш ... ... ... бір жаңа ... ... нақтылау керек. Осылайша түбір сөздердің (су, ан) жаңа сөздер
жасауда негізгі ... ... ... ... ... (шекара) талдау
жүргізу жолымен де аңғартуға болады.
       Жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздерді меңгерткен жерде жұрнақтардың
өз ішінде әр сөз ... тән ... ... бір сөз ... ... ... табы жасала берілетіні де айтылып, шылау, одағай сөздеріней ... ... ... ... ... ескертілуі қажет. Жұрнақтар арқылы
жасалған қосымшалы ... ... ... құрамы мен қорын байытатын және
дамытатын өнімді тәсіл болып табылады.
Сөз түрлендіруші жұрнақтар негізінен етістіктің шақ, рай, ... ... ... жасайды: -ар, -ер, -ур, -үр –р ... ... ... ... өте кең. ... ... қолданылады:
а. Осы шақ мәнінде: «башларам улу теңри ады бирле (32б, 3)» (ұлы тәңірдің
атымен сатаймын), ... ... ... өзге ... йоқ (35б, ... ... ... өзге тәңір жоқ); йа иләһи сығынурма н саңа ... ... ... ... ... ә. ... шақ ... «йалңузсуң
ортағуң йоқ қайтарман саңа (35б, 4)» ... ... жоқ, ... ... мәни анлардан ишидүләр қаулүңи уйарлар қаулүңә (34б, 4)»
(мені сондай адамдардан қыл қаулыңды еститін ... ... ... ... киши ишлесе дүшер өзгелерден (5а, 4)» (қашан бірнеше кісі
істесе өзгелерінен ... б. Амал ... ... ... ... ... яғни шартты түрде ауыспалы осы шақ мәнінде: «йол
көстәрүр (2а, 5)» (жол ... ол ... ... ... (ол ... ... ... ниетлерле олур (16а, 3)» ... ... в. ... ... ... «йахшылығы кизләр йаманлығы сөйләр
буһтандан (37б, 4)» (жақсылықты жасыратын, жамандықты айтатын ... осы шақ, ... ... шақ, енді ... ... ... істелетіндігін
білдіретін ауыспалы осы шақ мәнінде жұмсалауы бұл жұрнақтың ... ... ... ... осы шақ және келер шақ жасайтын басқа
арнай формалар жоқ. Екеуі де осы ... ... ... Қазіргі азербайжан
тілінде –ар келер шақ, ал –ыр осы шақ есімше мәнін беруін негізге алған кей
ғалымдар ашық ... ... мен ... дауысты варианттары арасында
қолданылу мәні жағынан айырма бар екендігін алға ... Ал ... тіл ... жұрнақтың ашық-қысаңдығы ешқандай роль
атқармаған дейді [70, 87]. ... ... де ... ... байқалмайды.
Әйтседе –ур –үр ең көп ұшыратын, ал –ар, ер ... ... ... -ер ... ... бір буынды (барлығына емес) етістіктерге ғана
жалғанады. Егер ол етістікке сөз ... ... ... –ар ... ... жұрнақтың болымсыз түрі қолжазбада –маз, -мез тұлғалары: нәжәсәти
кидермез қумашдан (ластықты кетірмейді киімнен), бирниче киши ... ... ... кісі ... ... ... Бұл ... жоғарыда келтіріді. Түркологияда бұл жұрнақты –ма және ... ... р

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұрнақтардың шығу тектері мен даму тарихының сипаттамалары35 бет
Қазақ тіліндегі түбірге сіңіскен көне жұрнақтар51 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет
Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі42 бет
Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм7 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь