Жер қыртысы

І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2.1. Жер қыртысының қабат элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.2. Қабат элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2.3. Шөгінді тау жыныстарының жату пішіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
2.4. Тау жыныстарының геологиялық жасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.5. Тік және көлбеу бағыттағы әркелкіліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.7. Тау жыныстарының қатпарлықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
І. КІРІСПЕ

Тектоника (құрылыс) – жер қабығының құрылысын, қабаттардың занды орналасуын, олардың жылжуын, жер үстінің пішінінің пайда болуын зерттейтін геология ғылымының саласы.
Тектоника дегеніміз – жер планетасының архитектурасын, оның құрылу, жүйесін, өсу процестерін зерттейтін ғылым.
Жер қыртысының ең алғашқы элементі қабат болып есептелінеді. Қабаттар қатпар-катпар болып ірі литологиялық топтарды құрастырады.
Әрбір қабат жер қыртысының өсу тарихының куәгері. Онда әрбір уақытта, дәуірде болып өткен географиялық жағдайлардың белгісі сақталынады. Әрбір қабатта ескі замандарда өмір сүрген жәндіктер мен өсімдіктердің қалдықтары кездеседі. Осы қалдықтар арқылы жоғарыда айтылғандай, жер қатпарларының өсу тарихын анықтауға мүмкіншіліктер туады.
Геология жердің құрамы мен құрылымын, оның табиғи дамуының тарихын және де ондағы тіршіліктің туып,өршуін зерттейді. Жер бірнеше қабаттардан тұрады:сыртқы қабат-жердің қабығы (5-70 км.тереңдікке шейін), мантия (2900 км.тереңдікте) және өзегі (6371км.тереңде).
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абдулин А. А. Геология и минеральные ресурсы Казахстана. Алматы, Ғылым, 1994.
2. Аманниязов К. Н. Палеогеография и полезные ископаемые Средней Азии. Ашхабад, 1989.
3. Аманниязов К. Н., Амурский Г. И. и др. Геологические предпосылки нефтегазоносности Туранской плиты и юго-западного Гиссара. Ашхабад, 1991.
4. Аманниязов К. Н., Крымгольц Г. Я., и др. Полевой атлас руководящих ископаемых Западной Туркмении. Ленинград, 1968.
5. Аманниязов К. Н. и др. Атлас Палеогеографий СССР, т. IV, Юра Туркменистана. Москва, 1968.
6. Гаврилов В. П. Историческая и региональная геология, Москва, Недра, 1979.
7. Горшков Г. П., Якушева А. Ф. Общая геология. Учебник, Москва, МГУ, 1981.
8. Есенов Ш., Кунаев Д., Мухамеджанов С. Недра Казахстана. Алма-Ата, 1968.
9. Еремин А. В. Геология. Москва, 1971.
10. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1-12 т.т.
11. Қазақстан мұнай газ энциклопедиясы. Лондон — Алматы, 2000.
12. Мильничук В. С., Арабаджи М. С. Общая геология. Москва, 1979
13. Нурсултанов Г. М., Абайұлданов Қ. Н. Мұнай және газды өндіріп, өндеу. Алматы, 2000.
14. Сейітов Н. Геология негіздері. Алматы, 2000.
15. Тұяқбаев Н., Арыстанов К., Әбішев Б. Жалпы геоло¬гия курсы. Алматы, 1995.
        
        Мазмұны: 
І. КІРІСПЕ..............................................................................................................3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ...............................................................................................4
2.1. Жер қыртысының қабат элементтері..............................................................4
2.2. Қабат элементтері.............................................................................................5
2.3. Шөгінді тау жыныстарының жату ... Тау ... ... ... Тік және ... ... ... Тау жыныстарының қатпарлықтары............................................................21
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ...............................................25
І. КІРІСПЕ
Тектоника (құрылыс) - жер ... ... ... ... ... олардың жылжуын, жер үстінің пішінінің пайда болуын зерттейтін геология ғылымының саласы.
Тектоника дегеніміз - жер ... ... оның ... ... өсу процестерін зерттейтін ғылым.
Жер қыртысының ең алғашқы элементі қабат ... ... ... қатпар-катпар болып ірі литологиялық топтарды құрастырады.
Әрбір қабат жер қыртысының өсу тарихының куәгері. Онда әрбір уақытта, дәуірде болып өткен географиялық ... ... ... ... ... ескі ... өмір ... жәндіктер мен өсімдіктердің қалдықтары кездеседі. Осы қалдықтар арқылы жоғарыда айтылғандай, жер қатпарларының өсу тарихын анықтауға ... ... ... құрамы мен құрылымын, оның табиғи дамуының тарихын және де ондағы тіршіліктің туып,өршуін зерттейді. Жер ... ... ... ... ... (5-70 км.тереңдікке шейін), мантия (2900 км.тереңдікте) және өзегі (6371км.тереңде).
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Жер қыртысының қабат элементтері
Жер қыртысы - литосфераның беткі ... ... ... ... ... деңгейімен шектелген Жердің ең үстіңгі қабығы. Жер қыртысы ... ... ... ... ... және мұхиттық болып негізгі 2 типке бөлінеді.
Құрлықтық жер қыртысының қалыңдығы тектоник. жағдайына байланысты 25-45 ... ... 45-75 ... дейін (тау түзілу аймақтарында), ал мұхиттық жер қыртысының қалыңд. 5 ... ... ... ... 10-12 ... ... өзгереді.
Жер қыртысы төмен қарай тығыздығы арта ... ... ... 1,8-2,5 ... ... - ... (2,5-2,7 ... және базальтты (2,7-3,0 г/см[3]) қабаттарға бөлінеді. Жер қыртысының жоғарғы бөлігі қатпарларға жиырылып, жарылымдармен қиылған және төм. ... ... ... ... және ... тау ... ... Қалыңдығы платформаларда 1-2 км, терең ойыстарда 10-20 км жетеді.
Шөгінді қабаттың астында салмағы ... ... пен ... түзілген шөгінді қабаттың жыныстарымен алмасып отыратын гранит-метаморфты қабат орналасқан.
Гранит қабатының қалыңд. жазықтар астында 15 - 20 км, тау ... ... 15 - 50 ... ... ... ... граниттік қабат өте жұқа, не мүлде болмайды.
Граниттік қабат Конрад бетімен шектеледі.
Жер қыртысының ең төменгі бөлігінде ... ... және ... ... ... ұшыраған шөгінді жыныстардан құралған базальт қабаты орналасқан.
Жер қыртысының аралық типтері:
- субмұхиттық жер қыртысында шөгінді жыныстар ... жер ... ... болады;
- субконтиненттік жер қыртысы жұқа болады әрі граниттік қабат анық байқалмайды.
Олардың әрқайсысының химиялық құрамы,физикалық қасиеттері және ... ... Жер ... ... ... ... ... зерттелгенде де,мантия мен өзегінің құрамы мен құрылысы әлі де болса толық анықталмаған. Жер қабығының ... су ... ... ... және ауа ... ... орналасады. Гидросфера жер бетінің 71% аумағын жабады. Атмосфераның төменгі шегі құрлық пен мұхиттың бетінен басталады да одан ... ... ... ... ... ... ... қабаттың өзіне тиісті элементтері, терминдері болады. Олар:
* Қабаттың табаны;
* Қабаттың бастырмасы;
* Қабаттың қалындығы;
* ... ... ... бағыты;
* Созылу бағыты;
* Құлау азимуты.
Қабаттың жатыс элементтері тау компасы арқылы зерттелінеді (2.1-2.2-сурет).
2.1-сурет.Тау компасы:
1-компас тұрысы;
2-лимб және ... ... ... ... ... ұстаушы серіппе;
7-магнит стрелкасының тежеуіші.
2.2-сурет. Қабат жатысының элементтерін өлшеу
Тау компасы - геологиялық түсіру кезінде түрлі геологиялық денелердің (қабаттар, ... т.б.) ... ... және ... ... ... ... өлшейтін прибор.
Еңіс жатқан жыныс қабаттарының жатыс элементтерін, анықтау үшін ашық ... ... ... корпусының ұзын жағын жанастырады да, сызып белгі қояды.
Компас стрелкасының қара ұшы бойынша алынған ... ... ... созылым азимуты болады.
Кейін дәл осы орынға компас корпусының қысқа жағын түйістіреді. Стрелканың қара ұшының көрсеткен цифры құлау азимуты ... Екі ... ... ... дәл 90°С болу ... Екі ... қиылыскан жерінен еңістеу бағытына қарай сызық тартылады. Компас тұғырының ұзын ... осы ... ... ... ... клинометр құлау бұрышының шамасын көрсетеді.
Жер қабығы тау жыныстарынан құралады да,олар минералдардан түзіледі. Минералдар деп жер ... ... ... табиғи процестерден пайда болған өзінің химиялық құрамы мен физикалық қасиеттері тұрақты қосындыларды айтады.
Тау жыныстары бір немесе бірнеше минералдардан ... ... ... тән геологиялық денелер түзеді. Жаралу тегіне байланысты тау жыныстары магмалық,шөгінді және ... ... үш ... топқа жіктеледі.
Магмалық тау жыныстары жер қойнауында болатын силикатты балқыма ерітіндінің (магма) жер бутіне жетіп (оны енді лава дейді) қатаюынан ... жер ... ... ... ... болады.
Магмалық жыныстар көбіне кристалды құрылымды болып, нағыз, ұдайы өте қатты біркелкі массивтер түзеді. Олардың үлгісі ретінде тереңде кристалданған ... жер ... ... ... атаған жөн.
Әрине, бұл жыныстар арасынан жан жануарлардың,өсімдіктердің қалдықтарының табылуы ... ... тау ... жер ... су ... түбінде органикалық және анорганикалық заттардың заттардың шөгуінен пайда болады.
Байырғы жыныстардың экзогендік процестер әсерінен бұзылған ... мен ... ... ... ... шөге келе қат ... ...
Шөгінді тау жыныстары жаралу тегіне байланысты үгінді (механикалық шөгінділер), химиялық (хемогенді), органогенді және аралас топтарға жіктеледі.
Үгінді ... ... ... жыныстардың сынық үгінділерінің шайылып, кейіннен бір тұста шөгуінен пайда болады. Осылайша дөңбектастар, малтатастар, құм және құмтастар, аргилиттер, балшық тақтатастар түзіледі.
Хемогенді ... ... ... ерітінділерінен немесе химиялық реакциялар әсерінен тұнған заттар. Олардың басты топтары:әктастар,кремнийлі,темірлі,галоидты,күкіртқышқылды тұздар.
Әктасты жыныстарға ізбестастар,олитті ізбестастар,ізбесті туфтар, доломиттер т.б. ... ... ... ... ... ... тұнған кремнийлік туфты атауға болады. Сонымен қатар, яшмалар, тұнған кремнийлі тақтатастар соларға ... ... ... өсімдіктердің,жәндіктердің азды көпті қалдықтарынан тұрады. Ең жиі тарағандары: ізбестастар, қабыршақтар, ақ бор, трепелдер және ... тау ... ... ... ... қоспасынан тұрады. Мысалы балшық ізбестас, мергел, құмқұмайтты ізбестас, опокалар.
Метаморфтық тау жыныстары деп байырғы шөгінді,магмалық,типті метаморфтық тау жыныстарының тереңде батып ... ... ... атайды.
Осылайша өскен температура мен қысым әсерінен бұрынғы нығыз, сом ... ... ... ал шөгінді жыныстар кристалл құрылымды жынысқа көшеді.
Сонымен тау жыныстары әжептәуір өзгерістерге ұшырап,жаңа қасиеттерге ие болады.Бұлардың ... ... жер ... ... қысым мен температурадан құрылымы кристалдық,түзілімі тақталанған болуы.
Көптеген метаморфтық жыныстардан кварциттерді,мәрмәрді,әртүрлі тақтатастардан,гнейстерді атаған жөн.
Табиғатта ... ... ... ... да ... ... отырады. Өзгеріссіз және мәңгілік еш-нәрсе болмайды.
Қазіргі кездегі түсінік бойынша, Жер шарының жалпы дамуы жерді құрайтын мантиялық алғашқы заттардың ... ... ... ... массасы ауыр заттар, меншікті салмарының ауырлығына байланысты төмен шөгіп, жердін, ядро қабатын ... ал ... ... ... ... мантия қабатын және жер қыртысын құрайды.
Геологиялық, геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің негізінде жер қыртысының континенттік (материктік) жәие мұхиттық тектері ... ... ... ... ... және субконтиненттік шекараның ауыспалы тектерін ажыратура болады.
Жер қыртысының материктік тегінің пайда болу тарихын геосинклиналдық теория арқылы түсіндіруге болады.
Жерді ... ... ... ... негізінде пайда болған жер қабығы геосинклиналдық даму процестерінің нәтижесінде Жер қыртысының континенттік тегін қүрайды.
Геосинклиналды аймақтар мен белдеулердін, геологиялық ... ... ... ... ... алғашқыда иіліп майысу сатысынан өтіп, қатпарлану әрекеттеріне байланысты қатпарлы тау жоталары ... ... ... Шөгінді тау жыныстарының жату пішіндері
Шөгінді тау жыныстары жер бетінің 75%-н ... ... ... тау ... ... ... ... деп аталып, үш сатыдан өтеді:
* қатты (түпкі) тау жыныстарының мүжілуі, бұзылуынан бастапқы материал пайда болады;
* осы материал су ... жел, ... ... ... ... көшеді де құрлық немесе су түбіне тұнады;
* әр түрлі бөлшектерден құралған, суға ... ... ... түзіледі.
Әлі тепе-теңдік күйге келмеген, бірақ уақыт өте келе біртіндеп ... тау ... ... осы ... күрделі физика-химиялық жүйе болып саналады. Осы жүйенің тау жыныстарына айналу ... ... ... ... катагенез, т.б. даму сатыларында жүзеге асады.
Шөгінді тау жыныстары бұрын болған эндогендік тау ... ... ... ... ... ... химиялық құрамы бір-біріне ұқсас. Айырмашылығы Шөгінді тау жыныстарында темірмен кальций тотығы және су мен көміртектің көбірек болуында. ... тау ... ... ... ... және ... деп ... тау жыныстары түзілуі бойынша 3 класқа бөлінеді:
* сынықты
* сазды
* химия-биохимиялық
Сынықты Шөгінді тау жыныстары тегіне байланысты екі ... ... ... және ... шөгінді. Жанартаулық-сынықты тау жыныстары жанартау атқылауы кезінде түзіліп (пирокластар), мөлшер қатынасы бойынша туфтар, туффиттер және туфогендік болып үшке ... ... ... 90%, ал ... 50-90%, ... тау жыныстарында 10-50% болады.
Нақты шөгінді-сынықты тау жыныстары өлшемі бойынша ірі (2 мм-ден үлкен), орташа (0,1-2 мм) және ұсақ ... мм) ... ... Ірілері физикалық күйіне байланысты жақпартас, дөңбектас, малтатас, қиыршықтас, конгломераттар, ... деп ... ... ... тау ... құм және ... ал ұсақ ... құмайт және құмайттасқа бөлінеді.
Сазды Шөгінді тау жыныстарының болбыр, жұмсақ түрлерін саздар, ал тасқа айналғандарын ... деп ... Олар ... ... т.б. сияқты сазды минералдардан тұрады.Химиялық және биохимиялық Шөгінді тау жыныстары химиялық құрамына қарай алюминийлі, темірлі, марганецті, ... ... ... ... тау ... болып бөлінеді. Шөгінді тау жыныстарының ең көп таралғандары сазды тау жыныстары (53%), құмды тау жыныстары (25%), ... тау ... ... тау ... ең ... ... ... бір-бірімен үнемі параллель, немесе параллелге жақын орналасуы. Оны жыныстың қаттасуы дейді.
Жыныс қабаттары ... ... ... ... және түсі арқылы ажыратылады.
Шөгінділердің жеке қабаттары (тастары) бір-бірінен қаттасу шектерімен ажыратылады. Қабаттын ... ... оның ... дейді, үстіңгі шегін оның жабуы дейді. Демек, астыңғы ... ... ... ... ... ... ... әуелгі пішіні - біркелкі жыныстардан ... ... ... беттермен - жабуымен және табанымен, шектеліп көлбеу жатқан қабат.
Дегенмен кейіннен жер ... ... ... ... ... ... жыныстардың көлбеу жатуы бұзылады да, қабат әртүрлі еңкіш бағытта құлайды.
Көлбеу құлаған қабаттың ... ... және тік ... ... ... ... нақтылы қалыңдығы деп кез-келген нүктеден оның жабуынан табанынан түсірілген перпендикулярдың ұзындығын атайды.
Қабаттың көлбеу ... осы ... ... мен табаны арасындағы сызықтың ұзындығымен өлшенеді.
Тік қалыңдығы - кез-келген нүктеден тік бағыттағы жүргізілген табан мен жабу ... ... ... ... ... ... ... жер қабығындағы қозғалыстар үш түрге бөлінеді: тербеліс, қатпар ... және ... ... екі қозғалыстардан тау жыныстарының қабаттары иіліп, майысады, ал үшіншіден жыныс қабаттары сынып, жарықшақтанады.
Тербеліс қозғалыстарынан жер ... жеке ... тік ... төмен құлдырайды немесе жоғары көтеріледі.
Тербелу қозғалыстары қай заманда болсын ұдайы өтіп ... ... ... ... ... аздап майысып, көлбеу жатқан қабаттар өздерінің көлбеу жыныстарын жоғалтып, өте-төмен жарық ойыстар (синеклизалар) мен көтерілістер (антеклизалар) ... Олар ... тағы да ... ... мен ... тап ... Тау жыныстарының геологиялық жасы
Тау жыныстарының геологиялық жасын жыныс қабаттарының бір бірімен кезектесіп алмасуын реттеу арқылы анықтайды. ... ... мен ... және ... ... ... реттеу арқылы ғалымдар жер жүзіне лайықты стратиграфиялық шкала жасаған. Ол жер қабығының дамуының басты басты тарихи геологиялық заңдылықтарын меңзейді. Оған қоса және ... пара пар ... ... кезектесуін көрсететін геохронологиялық кестеде жасалды.
Геохронологиялық кестенің әрбір бөлшектері организмдердің тасқа айналған қалдықтарымен межеленген.
Бірақ та ең көне архей және ... ... ... қалдықтары өте сирек кездесетіндіктен ол екеуін кезеңдерге жіктеу қиынға соғады.
Шөгінді тау жыныстарының ең басты көрінісі олардың бір бірімен ... ... ... ... ... Оны ... ... дейді.
Жыныс қабаттары бір бірімен құрамы, құрылысы, ... және түсі ... ... ... жеке қабаттары(тастары)бір бірімен қаттасу шектерімен ажыратылады.Қабаттың төменгі межесін оның табаны дейді,үстіңгі қабаттың ... ... ... ... ... ... жыныстардан түзіліп,параллельге жақын беттермен жабуы мен табаны,шектелген горизонталь жатқан қабат. Дегенмен кейінен жер қабығында дүркін дүркін өтетін қозғалыстар әсерінен шөгінді ... ... ... ... да, қабат әртүрлі еңшік бағытта құлайды.
Қабаттың горизонталь қалыңдығы осы ... ... мен ... ... ... ... ...
Тіл қалыңдығы кез келген нүктеден тік бағыттағы ... мен ... ... ... ұзындығымен өлшенеді өлшемі.
Жер астында болатын процестер ... жер ... ... үш ... бөлінеді:тербеліс,қатпар құрушы және жарылыс.
Алдыңғы екі қозғалыстардан тау жыныстарының қабаттары иіліп,майысады,ал үшіншіден жыныс қабаттары ... ... жер ... жеке ... тік ... ... ... немесе жоғары көтеріледі.Тербелу қозғалыстары қай заманда болсын,ұдайы өтіп тұрады.Бұлардың нәтижесінде шөгінді қабаттар аздап майысып, горизонталь жатқан ... ... ... ... жоғалтып, өте мөте жатық ойыстар (синеклизалар) мен көтерілімдер (антеклизалар) құрайды. Олар ішінара тағы да ... ... мен ... тап ... ... қозғалыстар нәтижесінен қатпарлар түзіледі,яғни қабаттар толқын тәрізді иілімдер құрайды.
Өзегінде жас жыныстар,қанатында көне жыныстар жатқан қатпарды синклиналь ... Оның ... ... ... да,қанаттарындағы қабаттар бір біріне қарай беттеседі.
Өзегі көне ... ... жас ... ... өатпарларды антиклиналь деп атайды.Оның майысу доғасы жоғары қарайды да,қанаттарындағы қабаттар кері жақтарға құлайды.Жапсарлас антиклиналь мен синклиналь ... ... ... ... ... ... ... қанаттары (А)қатпардың қос жақтаулары;
* қасы (Б) қос қанаттарын тоғыстырған сызық;
* Антиклинальдың қас тұсын ері,синклинальдікін мульда дейді;
* өс жазықтығы (СДЕF) ... тең ... ... ... ... өс ... СF өс жазықтығының пландағы проекциясы;
* қатпар бұрышы (МDN) ... ... ... түйіскен тұсының бұрышы;
Сонымен телінген қос қатпардағы антиклинальдың төмен ... ... ... ... ... ... Өс жазықтығының кеңістіктегі жағдайына және қанаттарының құлау түріне байланысты қатпарлардың пішіні әртүрлі болады. Қатпардың қос ... ... ... ... ... тік ... дейді. Десек те қатпарлар кей жайда ғана симетриялы пішінді болады.
Егер қатпардың қанаттарының құлау бұрыштары өзгеше болса,қатпарды қисық ... ... ... Төңкерілген ері оның қанаттарының біреуінен асып түскен. Егер қатпардың қанаттары горизонталь орналасса,оны сұлаған дейді.
Табиғи жағдайда бір қанаты ғана көтеріліп,не ... ... ... де оларды моноклинал, не флексура деп атайды.
Қатпарлардың түрлері жыныс қабатына түскен ... ... ... ...
Қатпардың төрт құбыладағы жайын анықтау үшін қабаттың көсілу және құлау бағыттарын анықтау керек.
Көсілу сызығы деп ... ... ... жазықтықпен кесілген сызығын айтады.
Құлау сызығы деп,қанат бойындағы соған перпендикуляр сызықты айтады. Оларды тау кен ... ... ... ... ... ... ... ішкі күштерінің салдарынан үзіліп (жарылып) кетеді.Содан пайда болған жарықты бойлап қабаттың екі қабаты бір біріне ... ... ... ... қоса бұл ... лықсыма,ығыспа,жылыспа,бастырма түрлері болады. Қабаттың екі жағын орнына өзін бойлатып көшірген ... ... деп ... ... ... еңкіш болса(көбіне солай болады)оның үстіңгі жағындағы қабаттар тобын төбе қанаты, астындағы қанаттарын табан қанаты деп атайды.
Егер жылжытушыны бойлап төбе қанаты ... ... ... ... ... ... ... егер төбе қабаты жоғары қарай ығысса ығыспа пайда болады.
Жарықша бұзылулардан алдымен антиклиналь ... ... ... қос ... ... ... басқа екі қанатымен салыстырғанда жоғары көтерілген болса,ондайлардың горст (жар төбе) деп ... ... блок ... жылжыса,оны опырық(грабен)дейді.
Егер екі қанат тек горизонталь бағытта жылжыса жылыспа пайда ... ... мен ... ... ... ... де ... жылыспалар пайда болады.
Кей жағдайда жылжытушы тым шамалы болады да төбе қанаты оны бойлап,жоғары ығысады да бастырма түзіледі.
Жоғарыда айтылған деформациялар ... жер ... ... ... мен жер бетінің бедерінің өзгеруіне әкеледі.
Жер қыртысында әлденеше геологиялық құрылымдар пайда болады,олардың ішінде ең ірілері платформа мен геосинклинальдар(қатпарлы ... ... жер ... ... ... құрылымы.Оларға негізінде шамалы амплитудадағы тербеліс қозғалыстары тән, себебінен ... ... ... кілт ... алмайды.
Платформалар екі үлкен қабаттан құрылады. Төменгі қабаты ... ... өте көне ... құралады,ал үстіңгісі одан жас фанерлозойдың жыныстарынан түзіледі. Жоғарыда айтқандай тербеліс қозғалыстарынан осы шөгінді ... ... ... және кіші ... жергілікті құрылымдар құрайды.
Геосинклиналь жер қабатының ең қозғалысты аймақтары.
Сондықтан олар қалың (бірнеше мың метр)әртекті ... ... ... даму ... екі сатыдан өтеді.
Алғашқы сатысынан ол өркенді төмен майысқан теңіз бассейнінің табаны болады ... ... ... және ... ... үймелейды.
Екінші сатысында геосинклинальдар қатпарланып,жоғары көтеріліп таулы қатпарлыжүйеге айналады. Мысалы Орал, Сарыарқа, Кавказ, Қырым, Копет Даг.
Геосинклинальдар қазіргі кещде де ... ... даму ... ... ... ретінде Тынық мұхиттың батыс шегіндегі Камчатка Курил Жапонның доғалы аралдарын және олармен жапсарлас теңіздің терең науарларын сілтеген ... Тік және ... ... әркелкіліктер
Жүйелі зерттеулер негізінде жер қыртысының құрамында үш қабық (немесе қойнауқат) бөлінген. Олар құрамы, қасиеттері және ... ... ... ... тұратын стратисфера (шөгінді қабық), гранитті және базальтты қабаттар.
Стратисфера (латынша "стратум" - қабат) шөгінді және ... яғни саз бен ... ... (42%), құм (20%) мен ... (19%) ... ... Бұл ... Жер бетін толығымен дерлік жауып жатады әрі терең ойпандарда оның калыңдығы 20-25 км шамасына (мысалы, Каспий маңы ... ... Оның жер ... ... ... алғандағы қалыңдығы 3 км.
Шөгінді таужыныстарға шамалы дислокациялану, ... ... ... пен ... сәйкес келетін шамалы өзгерісгер тән. Жанартаулық таужыныстар шектеулі таралған. Барлық шөгінді таужыныстардың орташа тығыздығы 2,50 г/см3, оның мәні 2,28- 2,80 г/см3 ... ... ... ... серпімді толқындар таралуының жылдамдығы оны құрайтын таужыныстардың заттық құрамына, нығыздалу дәрежесіне байланысты болып, 1,8-5,0 км/с аралығында өзгереді.
Стратисфераны ... ... ... ... ... суда (сулы ортада) осыдан 3,8 - 4,0 млрд жыл бұрын жарала бастағанын көрсетеді. Ол ... ... ауыр және ... ... қазіргі Айдағы жағдайға жақын келеді. Сондықтан жер бетін құраған бастапқы магмалық таужыныстар күшті кышқылдар буына ... ... ... ... ыдырауға ұшыраған. Ыдырау өнімдері уақыт өте келе шайылып, сушараларға барып тұнып, шөгінді таужыныстар түзілген.
Гранитті қойнауқат деп шартты түрде оны құрайтын ... ... ... ... ...
Ол гнейс (37,6%), гранодиорит (19,9%), гранит (18,1%), амфиболит (9,8%), кристалды тақтатас (9,0%), сонымен ... ... ... ... т.б. таужыныстардан тұрады.
Гранитті қойнауқатты құрайтын таужыныстар заттық құрамы мен олардың дислокациялану дәрежесі бойынша әр-түрлі. Олар өзгеріске түспеген әрі метаморфталған таужыныстардан ... ... ... ... ... ... мен құрамына байланысты 2,60-2,80 г/см3 шамасында өзгеріп, оның орташа мәні 2,70 г/см3 болады.
Гранитті қойнауқат ... ... күрт ... ... бойынша бөлінеді (шекарада жылдамдықтың секірісі 0,7 км/с). Гранитті қойнауқаттағы серпімді толкындар таралуының қабаттық жылдамдығы 5,0-6,5 км/с аралығында өзгереді, ... мәні 6 км/с ... ТМД ... ... ... ... 6 км- ден 40 км-ге дейін. Бұл қойнауқат кейде қимада жоқ ... да ... ... ... ... ... Конрад сейсмикалық беті (шекарасы) деп аталады.
Базальтті қабық - жер қыртысының үшінші қойнауқаты. Ол ... ... ... ... Олар ... ... ... - магмалық таужыныстарға жақын. Қойнауқат әр-түрлі дәрежеде метаморфталған магмалық ... ... ... ... ... қойнауқат пен мантия аралығында базальттан тығыздығы жоғары таужыныстар орналасады, олар эклогит қабаты деп аталады.
Базальтті ... ... ... тығыздығы 2,9 г/см3 ал тығыздық мәнінің өзгеруі 2,8-3,2 г/см3аралығында. Сейсмикалық ... (Vp) ... ... 6 ... 7,5 ... дейін. Толқындар таралуының ерекшеліктері базальтті қойнауқаттың тік бағыттағы қимасында петрографиялық құрамы әркелкі комплекстер болуымен ... ... ... ... ... ... қойнауқаттың орташа қалыңдығы 20 км шамасында болады. Ал жекелеген аудандарда (тау ... ... оның ... 30-40 км-ге жетуі мүмкін. Сонымен қатар базальтты қойнауқаттың калыңдығы 12-13 км, тіпті кейде 5-7 ... ... ... ... де бар ... маңы синеклизасы, Днепровск-Донецк ойпаңы, т.б.). Біздің планета жер қыртысының орташа қалыңдығы 33 км, ал Қазақстан ... -- 40-45 км. ... ... ... оның мәні ... ... ... ауытқиды. Мәселен, жер қыртысының минимал қалыңдығы (7-12 км) мұхиттарға тән, ал ... ... (70-80 км) -- ... биік таулы алқаптарында. Жер қыртысының астыңғы шекарасы жер бетін айнадағы бейнедей қайталайды. Континенттер ... ол ... ... ... мұхиттар астында Жер бетінде жақындайды, бұл құбылыс "изостазия" принңипіне сай келеді. Жер қыртысы мантиядан Мохоровичич шекарасы (М ... ... ... ... ... бағыттағы әркелкілік. Жер қыртысы құрылысының аудандық әркелкілігі ... оның ... мен ... ... ... құрылысының әр-түрлі болуымен білінеді. Бұл жағдайды алғаш рет сейсмикалық деректер бойынша Б.Гутенберг анықтаган.
Геологиялық құрылысының типі бойынша ажыратылатын қыртыс ... ... ... деп ... даму ... бойынша мұхиттар мен континенттер, яғни І-ші реттік планеталық құрылымдар -- өздерінің геологиялық ... мен даму ... ... ... өзгешеленеді. Осы 1-ші реттік құрылымдық элементтер ауқымында геологиялық құрылысы мен даму ... ... ... ... ... ... ... - платформа және геосинклин (таулы-қатпарлы) алқаптар; мұхиттық қыртыста - платформалар мен мұхит орталық жоталар.
Аталған 11-ші реттік құрылымдар өз кезегінде ... ... ... ұсақ ... ... ... элементтерге бөлінуі мүмкін, мысалы: жаһандық (ІІІ-ші реттік), аймақтық (ІV-ші реттік) және жергілікті (V-ші ... ... ... ... ... ... қалындығы геосинклиндерде (таулы-қатпарлы алқаптарда) байқалады.
Платформа (французша "плат" - жазық, "форм" - пішін) - ... ... ... ... Олар жер ... ... орташа және тұрақты мәндерімен, шөгінді таужыныстардың көлбеу немесе көлбеуге ... ... ... бедерімен сипатталады.
Платформалардың құрылысы екі ярусты болып, көнелеу кристалды іргетастан және оны жауып жататын шөгінді тыстан тұрады. ТМД ... ... ... және ... көне ... орналасқан.
Геосинклин (грекше "ге" -- жер; "син" - ... ... - ... деп ... созылған қозғалмалы тектоникалық белдемдерді айтады. Олар қалыңдығы 70-80 ... жер ... ... және оның күрт ... ... ... ... жатысымен, таулы бедерімен сипатталады. Геоморфологиялық планда геосинклиндер таулы-қатпарлы құрылыстардан тұрады.
2.7. Тау жыныстарының қатпарлықтары
Тау жыныстарының қатпарлықтары деп - ... ... ... ... тау ... қабаттарының қатпарлықтарға жиналу процесі және тау жыныстары қатпарларының жиынтығы айтылады.
Қатпарлықтар комплексі ... ... ... ... кинематикалық жағдайлары мен тегіне қарай ажыратылады. Морфологиялық белгілерге қарай қатпарлықтар ... ... ... ... ... ... қатарлы зонаны үздіксіз толтырушы дөңес не ойыс келген ұзын және жіңішке қатпарлықтан тұрады.
Үзілмелі (изоморфтық) қатпарлық ... ... ... әр ... ... күмбез, дұрыс пішінді көтерілімдер) пішінді, жеке топтар түрінде болады.
Аралық қатпарлықта әр кинематикалық жағдайларына ... ... ... тығыздау, жалпы жаншылу, терең (метаморфтық) қатпарлықтар болып ажыратылады.
Жақпарлы қатпарлық жер қыртысының көтерілген не төмендеген бөліктері үстіндегі тау жыныстары ... ... ... ... ... жыныс қабаттарының әр түрлі деформациялануына байланысты.
Тереңде жатқан ... ... ... ... қабат жыныстары ығысқанда сығылады, бастапқы орнынан ауысып жаңа орынға жиналғанда тығыздалады және үстіңгі қабаттарда күмбез немесе жал ... ... ... ... ... жаншылу қатпарлығы қабаттарға параллель түскен сығудан қалыптасады.
Метаморфтық қатпарлық реті, пішіні, ... әр ... ... ... ... әсерінен пластикалық күйге келіп ағуынан қалыптасады. Қатпарлық деформациялары пайдалы ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеудін теориялық және практикалық мәні зор.
Тау жыныстары -- жер ... ... ... ... ... тау ... минералдардың немесе органикалық заттың қатқан немесе қатпаған жиынтығы. Тау жыныстары шығу тегіне қарай мынадай үш үлкен топқа ... ... тау ... шөгінді тау жыныстары
* метаморфтық тау жыныстары
Минералдардың барлығы және болып екіге бөлінеді. Мономинералды дегеніміз -- тек бір ғана ... ... ... кварц, пирит), ал полиминералды дегеніміз -- бірнеше химиялық қосылыстан (минералдардың басым ... ... ... ... ... ... бірнеше жолы бар:
* Жер бетіндегі үдерістердің кезіндегі шөгінді тау ... ... ... ... өсуі ... бөлінуі;
* Атпалы тау жыныстарын құрайтын магманың кристалдануы; және
* Сыртқы жағдайдың (мысалы, қысым мен температура) өзгеруі нәтижесінде метаморфозды тау ... ... ... қатты күйіндегі қайта кристалдануы.
Тау жыныстың осы үш түрі бір-бірінен дәндерінің арасындағы қарым-қатынасымен (текстурасымен) ерекшеленеді.
Шөгінді тау жыныстары ... ... ... ... ... ... ұсақ ... лай ұстап тұрған жұмыр немесе қырлы дәндер;
* Ұзын біліктерінің негізгі бағытын көрсететін саз минералдардың ұсақ жиынтықтары;
* Дәндердің арасында түзу шеттері мен ... ... ... ... кристалды жиынтығы (мысалы, кәлсит);
* Кәлситтің кесекаралық шөкпесі немесе ұсақ кесекаралық лай ұстап тұрған қазбалы кесектердің ... ... ... ... ... ... ... көмір).
Барлық атпалы тау жыныстар байланыспалы текстурасын көрсететін минералдардың жиынтығымен ерекшеленеді.
Метаморфозды тау жыныстары келесі ... ... Ұзын ... ... ... көрсететін кристалды минералдардың жиынтықтары;
* Теңмөлшерлі және еркін бағытты теңмөлшерлі емес минералдардың кристалды жиынтығы;
* Жапсарлы, ангедралды, кейде сорайған минералдардың өте ұсақ ... ... ... ... ... жер қыртысының қалыңдығы Тұран тақтасы, Каспий маңы ойысында 35 - 45 км, Тянь-Шань, Таулы Алтайда 45 - 50 км, Орт. ... 50 - 55 км. Жер ... ... ... ... нәтижесінде геосинклинальдар сияқты қозғалмалы аймақтар платформаларға айналады. Жер қыртысының дамуының басты себептері - ... аса ... ... мен ... ... арасында өтетін процестер.
Қазақстанның жер қыртысы мұнаймен табиғи ... бай. ... маңы ... Каспий теңізінің жағалауын қоса алғанда мұнай қоры 7 млрд. тонна. Бұл мұнай өндірісін жыл сайын 50 -- 100 млн. ... ... ... ... береді. Қарашығанақ кен орнындағы табиғи газ қоры 1,3 триллион куб метрді құрайды.
Арал маңында да мұнай мен газдың ... ... ... ... ала ... есептеулер бойынша мұнда 350 млн. тонна мұнай мен 100 млрд. куб метр газ бар. Мұнай мен газга қатысты Торғай, Шу-Сарысу, ... -- ... ... ... зор. Қазақстанда металл кен орындары барланған.
Темір кендерінің қоры 8 млрд. тоннадан астам. Оның 80% Торғай ... кен ... ... ... ірі кен ... ... ... Қашар, Лисаков және Аят кен орындары жатады. Металлургиялық ... ... ... ... ... ... оксиді, фосфаттық шлактар алынады. Олар минералдық тыңайтқыш ретінде ... ... ... ... А. А. ... и ... ... Казахстана. Алматы, Ғылым, 1994.
* Аманниязов К. Н. Палеогеография и полезные ископаемые Средней ... ... ... ... К. Н., ... Г. И. и др. ... ... нефтегазоносности Туранской плиты и юго-западного Гиссара. Ашхабад, 1991.
* Аманниязов К. Н., Крымгольц Г. Я., и др. ... ... ... ... ... ... Ленинград, 1968.
* Аманниязов К. Н. и др. Атлас Палеогеографий СССР, т. IV, Юра Туркменистана. Москва, 1968.
* Гаврилов В. П. Историческая и ... ... ... ... ... ... Г. П., ... А. Ф. Общая геология. Учебник, Москва, МГУ, 1981.
* Есенов Ш., Кунаев Д., Мухамеджанов С. Недра ... ... ... ... А. В. Геология. Москва, 1971.
* Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1-12 т.т.
* ... ... газ ... ... -- ... 2000.
* Мильничук В. С., Арабаджи М. С. Общая геология. Москва, 1979
* Нурсултанов Г. М., Абайұлданов Қ. Н. ... және ... ... ... ... 2000.
* Сейітов Н. Геология негіздері. Алматы, 2000.
* Тұяқбаев Н., Арыстанов К., Әбішев Б. Жалпы геоло - гия курсы. Алматы, 1995.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер қыртысының минералдық құрамының ерекшеліктері4 бет
Қыртысының тектоникалық құрылымы. Вулканизм. Жер асты суларының құрамы. Жер асты суларының құрылымы9 бет
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Ішкі геосфералар13 бет
Айырылымды дислокациялар және олардың жер бетінде көрінісі беруі7 бет
Ерік6 бет
Жер асты суларының физикалық - химиялық қасиеттері7 бет
Жер бетінің бедері26 бет
Жердің ішкі қабықшалар құрылымы10 бет
Жердің ішкі қабықшалар құрылымы жайлы мәлімет7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь