Үйкеліс

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1. Үйкеліс күші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2. Сырғанау үйкеліс күші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

ІІ. ЕСЕПТІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
2.1. Домалаудағы үйкеліс күші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.2. Шайқалу үйкеліс күші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
КІРІСПЕ
Үйкеліс күші – шананы қара жолмен сүйрегеннен гөрі мұз бетімен немесе қар үстімен сүйреген ыңғайлы болатынын білесіңдер. Тетікбөлшектері майланбаған велосипедті тебу де, тұрмыстық жиһаздарды еден бетімен жылжыту да киынға түседі. Жол бойымен келе жаткан машинаның қозғалтқышын жүргізуші өшіргеннен кейін ол тоқтайды. Мұз айдынында конъки теуіп жүрген бала да, төбешіктен сырғанап түскен шана да, домалап келе жаткан доп та біраздан соң токтайтын болады.
Үйкеліс күші – дененің тіреу бетімен сырғанаған кезінде әсер ететін күш; жанасатын денелердің сұйыктар немесе газдардың қабаттарынын салыстырмалы орын ауыстыруына кедергі жасайтын күш; электромагниттік күштер қатарына жатады. Дене беті тегіс болмайды. Бір дене екінші дененің бетімен қозғалғанда осы тегіс емес жерлер деформацияланады, үйкеліс күштері пайда болады.
Үйкеліс күштері табиғатта кеңінен таралған. Үйкеліс барлық денелердің арасында болады және ол қозғалысқа кедергі етуші күш ретінде көрініс табады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Физикадан анықтамалық құрал. Дүйсембаев Б., Қазақбаев Д. Алматы «Рауан» 1996 жыл
2. Развитие технического творчества школьников П.Н. Андрианова, М.А. Галагузовой. Москва «Просвещение» 1990г.
3. Физика және Астрономия (7- класс) Башарұлы Р,. Тоқтарбергенова У., Қазақбаева Д. Алматы «Атамұра» 2007 жыл.
4. Физика және Астрономия (9- класс) Башарұлы Р,. Тоқтарбергенова У., Қазақбаева Д,. Бекбасар Н. Алматы «Мектеп» 2005 жыл.
5. Физика және Астрономия (8- класс) Дүйсембаев Б.М., Байжасарова Г.З., Медетбекова А.А. Алматы «Мектеп» 2007 жыл
6. Физика – юным. Алексеева М.Н.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
І. ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ..........................................................................4
1.1. Үйкеліс күші.................................................................................................4
1.2. Сырғанау үйкеліс күші.................................................................................5
ІІ. ЕСЕПТІК БӨЛІМ...........................................................................................10
2.1. Домалаудағы үйкеліс күші........................................................................10
2.2. Шайқалу үйкеліс күші................................................................................18
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................25
КІРІСПЕ
Үйкеліс күші - ... қара ... ... гөрі мұз ... ... қар ... сүйреген ыңғайлы болатынын білесіңдер. Тетікбөлшектері майланбаған велосипедті тебу де, тұрмыстық жиһаздарды еден бетімен жылжыту да киынға түседі. Жол бойымен келе ... ... ... ... өшіргеннен кейін ол тоқтайды. Мұз айдынында конъки теуіп жүрген бала да, төбешіктен сырғанап түскен шана да, ... келе ... доп та ... соң токтайтын болады.
Үйкеліс күші - дененің ... ... ... ... әсер ететін күш; жанасатын денелердің сұйыктар немесе газдардың қабаттарынын салыстырмалы орын ауыстыруына кедергі жасайтын күш; электромагниттік күштер қатарына жатады. Дене беті ... ... Бір дене ... ... ... ... осы тегіс емес жерлер деформацияланады, үйкеліс күштері ... ... ... ... кеңінен таралған. Үйкеліс барлық денелердің арасында болады және ол қозғалысқа кедергі етуші күш ретінде көрініс табады.
І. ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ
1.1.Үйкеліс күші
Жанасушы екі ... ... ... ... ... кезінде пайда болатын үйкеліс құрғақ үйкеліс деп аталады. Құрғақ үйкеліске қатысты тыныштық үйкелісі, сырғанау үйкелісі, домалау үйкелісі қарастырылады.
Қатты денемен сұйық ... және газ ... ... ... ... ... үйкеліс деп аталады.
Тыныштық үйкелісі қандайда бір бет үстіндегі денені орнынан ... ... ... ... ... ... ... қалыпты қысым күшінің модуліне тура пропорционал, яғни
Қатты денелер бірінің бетімен бірі ... ... ... ... ... газ ... зат болмаса, онда пайда болатын үйкелісті құрғақ үйкеліс деп атайды. Құрғақ үйкеліс ... ... және ... ... ... ... ... Үйкелістің тербеліс үйкелісі деп аталатын түрі де кездеседі. Тыныштық үйкелісі мына формуламен анықталады: Fүйк=kN
Дөңдегі блок және сәйкес төмендегі блок еркін дене ... Ал дене ... бара ... ... ... ... болады :
Fсырғанау = кN
мұндағы: N - тіректің денеге әсер ететін реакция күші;
k - үйкеліс коэффиценті.
Дененің ... ... ... сырғанау үйкелісі азая түседі. Үйкелістің пайдалы әрі зиянды жақтары бар. Машиналардың көптеген бөлшектері бірімен бірі әсерлескенде олардың арасындағы үйкеліс ... ... ... Оны азайту мақсатында бөлшектерді майлайды. Кей кездері үйкеліс коэффициентін азайту мақсатында, сырғанау үйкелісін подшипниктерде ... ... ... ... ... ... күші
Сыртқы үйкеліс - бір-бірімен тиісетін екі қатты дененің салыстырмалы қозғалысы кезінде сол денелердің жанасу нүктесінде пайда болатын механикалық ... ... ... бір дене ... қозғалтқан кезде денелердің жанасу жазықтығында олардың салыстырмалы сырғанауына кедергі күш ... ... ... белгілі. Бұл күшті сырғанау үйкелісінің күші дейді.
1.2-сурет
Сырғанау үйкелісінің заңдары. Бір денені екінші бір дене бетімен қозғалтқан кезде денелердің ... ... ... ... ... ... күш пайда болатыны бізге белгілі. Бұлкүштісырғанауүйкелісініңкүшідейді.
1.3-сурет
Мұндай күштердің ... ... ... қысым мен жанасушы беттердің кедір-бұдырлылығы және үйкелісетін денелердің жанасу беттерінде ... ... ... ... Сондықтан, кедір-бұдырлы беттің реакция күші ( ) екі ... ... ... ... ... ... ортақ нормаль бойымен бағытталатын ( ) нормаль реакция және жанама ось бойымен дене қозғалысына қарсы бағытталатын ( ) ... ... күші (1.4 ... құбылысының барлық ерекшелігін зерттеу теориялық механика курсынан тыс жататын күрделі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін сипаттайтын тәжірибелік жолмен алынған заңдылықтарды қолданады.
Теоретиялық механикада үйкелісетін ... ... ... ... қарастырылады. Майланбаған жанасушы беттер арасындағы үйкелісті құрғақ үйкеліс дейді. Құрғақ үйкеліс кезінде тыныштықтағы және қозғалыстағы сырғанау үйкелісітерін ажыратады. Тыныштықтағы сырғанау ... тек ... ... ... ... үйкелісті зерттеген және оның негізгі заңдылықтарын тағайындаған француз инженері Кулон болды. Бұл заңдылықтар үйкелісетін ... ... ... емес және олар ... бірі ... ... ғана ... Кулон заңдарын схемасы 1.4- суретте келтірілген қондырғыда тәжірибе жасау арқылы алуға болады. Суретте бейнеленген Р ... ... ... мына ... ... - ... күші, - нормаль реакция, - ... ... ... - ... ... ... Бұл теңдеулерден тепе-теңдік кезінде , ал болады. Т керілу күшінің сан шамасы Q жүгінің ауырлық күшіне тең ... ... Q ... ... күші ... сайын керілу күшінің өсетінін, демек үйкеліс күшінің де өсетінін ... Q ... ... ... ... өсірсек тепе-теңдік бұзылып, Р жүгі қозғалатын жағдайға келеміз. Сонда үйкеліс күші кейде шектік үйкеліс күші деп аталатын өзінің максимал ... ... Енді ... ... ... ... ... қалай өзгеретінін зерттеуге болады. Осы тәжірибенің көмегімен күшінің жанасушы жазықтықтардың ауданына, олардың материалына және ... ... де ... ... ... алынған тыныштықтағы сырғанау үйкелісінің заңдылықтарын былай тұжырымдауға болады:
* Бір денені екінші бірдене ... ... ... ... олардың жанасу бетінде нөлден өзінің максимал мәнінің арасында өзгере алатын үйкеліс күші пайда болады, яғни
(1.1)
* Үйкеліс күшінің максимал мәні ... ... тура ... яғни
(1.2)
мұндағы өлшем бірлігі жоқ f0 коэффициенті сырғанау үйкелісінің статикалық коэффициенті деп аталады.
* Сырғанау үйкелісінің статикалық ... ... ... ... және ... беттердің өңделуі мен физикалық күйіне (температурасына, ылғалдылығына және т. б.) тәуелді. Оның шамасы арнайы тәжірибелер жасау арқылы ... және ... ... ... ... ... максимал мәні үйкелісетін денелердің жанасушы беттерінің ауданына тәуелсіз.
Осы ... ... ... әсер ... дене ... болу үшін мынадай қосымша тепе-теңдік шартының орындалуы қажет ... ... ... ... -- 1) ... денелердің үйкелу беттері қатты қабық болып келгендегі сырғанау үйкелісі; 2) үйкелісетін денелер беттерінде тотықтар және ластанулар бар, бірақ ... май жоқ ... ... ... ... ... -- 1) бұдырлары май арқылы бөлінген, бірақ ең ... ... май ... ... ... ... ... кездегі сырғанау үйкелісі; 2) ... ... ... ... болса да тұтқыр ортамен толған жеке аймақтары бар болатын үйкеліс.
Сұйықтық үйкелісі (Трение жидкостное) -- ... ... ... ... ... ... үшін ... майланған денелердің сырғанау үйкелісі;
Жартылай сұйық үйкеліс (Трение полужидкое) -- үйкелісетін денелер ... майы да, ... ... ... да бар ... ... (Трение движения) -- қозғалыстағы денелердің сыртқы ... ... ... ... ... -- 1) ... ... арсындағы сыртқы үйкеліс. V=0;2) үйкелісетін денелердің беті бір- бірімен маймен толық бөлінгендегі үйкеліс.
1.5-сурет
ІІ. ЕСЕПТІК БӨЛІМ
2.1. Домалаудағы үйкеліс күші
Домалау үйкелісі ... ... -- 1) ... ... ... айналу центрі болып келген, екі дененің кинематикалық үйкелісі; 2) бір-біріне әсер ететін беттердің ... ... ... ... ... ... кейін айырылысқанда пайда болатын үйкеліс.
Домалау үйкелісі деп бір ... ... бір дене ... ... ... ... болатын кедергіні айтады.
Кедір-бұдырлы горизонталь жазықтықта жатқан радиусы R, ... Р ... ... ... Егер ... өсіне күшінен кіші күшін түсірсек (2.1,а) ... ... мен ... А ... нүктесінде цилиндрдің жазықтық бетімен сырғанауына кедергі жасайтын үйкеліс күші пайда болады. 2.1 - суреттен, а нормаль реакция , ал және ... ... ... қос күш ... көреміз. Осы жағдайда, егер барлық күштердің А нүктесіне қатысты ... ... ... (бұл ... -ге тең), ... өте аз кез ... ... әсерінен дене домалай бастау керек.
а) ... ... ... ... денелердің деформациялануына байланысты олар бір АВ кесіндісі бойымен жанасады (2.1, ә-сурет). ... ... ... күші А нүктесінен күшінің әсер ету бағытына қарай h қашықтыққа ығысады. Сонымен, цилиндрдің домалауына ... ... ( ) қос күш ... ... Егер күштердің А нүктесіне қатысты моменттерінің қосындысын құрсақ мынаны аламыз:
тепе-теңдік жағдайда . Домалауға кедергі жасайтын қос күш ... тең ... ... үйкелісінің моменті деп атайды:
(1.3)
күші өскен сайын h ығысу қашықтығы арта түседі де, ол ... ... бір ... d ... ... ... бұзылады, ал цилиндр домалай бастайды. Бұл жағдайда үйкеліс моменті өзінің максимал мәніне жетеді.
Бір дененің екінші дене үстінде домалауға ... ... күш ... ... күші ... ... G, ... R болатын дөңгелекке О күш әсер етсін (2.2 сурет).
Онда ... О және F ... ... ... ... ... тең болған жұп күштерді құрайды. Олар дөңгелекті домалатуға ... ... ... бетке көрсететін қысым күші G әсерінде екі дененің түйісіп тұрған ауданы деформацияланады. Нәтижеде нормал реакция күштерінің теңәсерлісі А нүктеден оң ... ... В ... ... ... ... күші және нормал реакция күші иіні ... жұп ... ... ол ... ... ... жасайды. δ - домалаудағы үйкеліс коэффициенті делінеді.
Сонымен, дөңгелекке моменттері бір-біріне қарама-қарсы ...
() және () ... әсер ... ... ... ... - тен: . ... ... ... ... G, ... 1м болатын дөңгелек көлбеу жазықтықтың бетіне орналасқан. Ол домалауы үшін көлбеу жазықтықтың горизонтпен құраған ең үлкен ... ... ... ... ... ... d=0,0005м (2.3 сурет, а).
а)
ә)
2.3 сурет
Шешуі. Дөңгелектің тепе-теңдігін тексереміз. Оған ауырлық актив күші G , реакция N , күштері әсер етеді (2.3 ... ә). ... ... G құраушыларғ жіктейміз, яғни
G дөңгелекті айналдыруға әрекеттенсе G, оған қарсылық жасайды. Дөңгелекке әсер ететін күштердің тепе-теңдік теңдеулерін құрамыз:
Осы теңдеулерді ... ... күші - ... кара ... ... гөрі мұз бетімен немесе қар үстімен сүйреген ыңғайлы болатынын білесіңдер. Тетік бөлшектері майланбаған велосипедті тебу де, ... ... еден ... жылжыту да киынға түседі. Жол бойымен келе жаткан ... ... ... ... ... ол ... Мұз ... конъки теуіп жүрген бала да, төбешіктен сырғанап түскен шана да, домалап келе жаткан доп та ... соң ... ... бір дене ... ... ... қозғалған кезде қозғалыс жылдамдығына қарама-қарсы бағытталған және дененің қозғалысына ... ... күш ... ... ... Бір дене ... ... бетімен қозғалған кезде пайда болатын күш үйкеліс күші деп аталады. Fүйк әрпімен белгіленеді.
Жанасатын денелердің бір-біріне қатысты қозғалысына карай үйкеліс сырғанау ... ... ... және ... ... ... бөлінеді. Бір дене екінші дененің бетімен сырғанаған жағдайда ... ... қар ... ... ... ... туралы айтылады , донғалақтардың айналуы жағдайында домалау үйкеліс күші пайда болады . Егер денелер бір-біріне қатысты тыныштық қалпын сақтаса ... тас тау ... ... тыныштық үйкелісі туралы айтылады. Үйкелістің пайда болу себептерінің ... ... ... ... ... жатады. Соның салдарынан сансыз төмпешіктер бір-біріне ілінісіп, дененің сырғанауына (мүмкін болатын орын ауыстыруына) кедергі туғызады. ... ... үшін ... ... өңдейді. Алайда жанасатын беттер өте мұқият өңделген жағдайда олардың молекулаларының бір бөлігі ... өте ... ... да, ... ... ... байқала бастайды. Жанасатын беттер молекулаларының өзара тартылысы ... ... ... ... ... жатады.
Үйкелісті азайтудың мүмкін жолдарының бірі - үйкелетін беттерді майлау. Май қабаты үйкелетін денелер беттерінің арасын ... да, ... ... ... ... ... материалдардың тиісті түрін таңдау аркылы реттеуге болады. Мысалы, резеңкенің топырақ, асфальт, ағаш беттерімен ілінісуі ағаштың ағаш ... ... ... ... бетімен ілінісуіне карағанда күштірек. Сондыктан үйкелісті арттыру үшін кейбір тетік-бөлшектерді резеңкеден немесе негізі резеңке болып ... ... ... ... ... көбірек немесе азырақ күшпен қысу арқылы да үйкеліске әсер ... ... ... ... алақандарыңмен жаймен, сонан соң қаттырақ басып жүргізіп ... ... де бұл ... ... әрекет ететін кедергідегі айырмашылықты сезесіңдер.
Сонымен үйкеліс жанасатын беттердің қандай материалдан жасалғандығына, олардың өңделу сапасына және бір беттің екінші бір ... ... ... ... ... ... екен.
Үйкеліс көпте, аз да болуы мүмкін, яғни оны ... ... ... ... Бұл үшін ... ... ағаш ... горизонталь жатқан тақтай үстімен бірқалыпты қозғалысқа келтірейік. Тарту күші мен үйкеліс күші ... тең ... ... ... ... пайда болады.
Сондықтан динамометрдің кәрсететін тарту күші үйкеліс күшінің ... ... ... ... әр ... жүк қоя ... оның тақтай бетіне түсіретін күшін өзгертуге болады. Бұл кезде үйкеліс күші де өзгереді. ... өзі ... ... ... тік бағытта түсіретін күшін нормаль қысым күші деп ... және оны N ... ... ... ... ... ... нормаль қысым күші денеге әрекет ететін ауырлық күшіне тең: N=mg. Жүргізілген көптеген ... ... күші ... ... ... екенін кәрсетеді:
Fүйк = μN
мұндағы Fүйк - үйкеліс күші, ал үйкеліс коэффициенті деп аталатын шама.
Үйкеліс ... ... ... ... және ... ... ... байланысты болады.
Әр түрлі материалдар жұбы үшін сырғанау үйкеліс коэффициентінің мәндері косымшадағы келтірілген. Алайда үйкеліс коэффициенті тек материалдың тегіне ғана ... ... ... ... ... және ... да ... байланысты болатынын ескерген жөн.
Сырғанау үйкелісі. Салмағы Р-ға тең А дене үстел бетінде тыныштықта тұрсын дейік. СD жібінің D ұшына ... ... ... ... аз ... ... Жіп керілген кезде денеге мынандай күштер әсер етеді (2.4,а-сурет):
2.4-сурет. Үйкеліс күштері.
1. Төмен қарай вертикаль бағытталған ... ... күші .
2. Осы ... ... ... болатын жазықтықтың денеге кері әсер ету күші . .
3. Шамасы таразыға салынған жүктің салмағына тең жіптің ... ... ... ... кері ... үйкеліс күші.
Дене күшінің әсерінен қозғала бастаған кезде дене бетіндегі кедір бұдырлардың әсерінен пайда болатын дене ... ... ... ... ... күші деп ... күшінің максимум шамасы статикалық үйкеліс коэффиценті мен нормалдық ... ... тең ... ... - ... сырғанау коэффиценті; бұл коэффицентінің шамасын тәжерибелер жасап қана ... ... және оның мәні ... ... материалына және жанасушы беттердің өңделуіне, физикалық күйіне (температура, ... және т.б.) ... ... ... ... ға тең ... ... каток жылтыр емес гаризонталь жазықтықта орналасып А нүктесінде жанассын делік. Ондакүші катоктың бет ... ... ... Егер ... нормалдық реакциясы А нүктесіне түсетін болса, онда ол күшімен теңеседі де қос күшінің ... ... ... ... ... ... нақты жағдайда бұлай болмайды. Себебі, және күштерінің ... ... әсер ... қысым күштері бетті AB жанасу ауданына деформациялайды да, қысым күштерінің ... ... ... А шетінен B шетіне жақындаған сайын өсе береді. Соның нәтижесінде нормалдық реакциясының түсу нүктесі А ... B ... ... ... ... дене бетімен домалаған кезде пайда болатын кедергіні домалау үйкелісі деп атаймыз.
Катокты моменті домалатуға тырысса моменті оның домалауына кедергі жасайды. Осы ... ... ... ... шығады. Егер каток домалай бастайды.
Мұнда δ-домалау үйкеліс коэффиценті. Ол метрмен өлшенеді.
Сырғанау үйкелісі -- 1) қарастырылып отырған ... бір ... ... ... ... ... біртіндеп жанасатын кинематикалық үйкеліс; 2) бір дененің бетінің ... ... ... дене ... ... ... қозғалуымен сипатталатын үйкеліс.
Тұтқыр үйкеліс -- үйкелісетін денелер арасы тұтқыр ортамен толғанда ... ... ... ... -- 1) ... дене ... жұқа ... сырғанау үйкелісі; 2) үйкелісетін денелердің беттерін бөлетін сұйық майдың мономолекулярлы және майдың қалыңдығы өте жұқа ... ... ... ... ... ... -- ... сұйық және газ тәрізді денелер формасының бұзылуы кезінде өтетін процестер мен механикалық энергияның пайдасыз шығынына (яғни ... ішкі ... ... ... ... процестер. Сұйықтар мен газдардағы ішкі үйкеліс тұтқырлық деп аталады.
Дөңдегі блок және ... ... блок ... дене ... дене қозғалып бара жатқанда сырғанау үйкелісі пайда болады :
F сырғанау = ... N - ... ... әсер ... реакция күші; k - үйкеліс коэффиценті. Дененің ... ... ... ... ... азая ... Үйкелістің пайдалы әрі зиянды жақтары бар. Машиналардың көптеген бөлшектері бірімен бірі әсерлескенде олардың арасындағы үйкеліс зиянды болып шығады. Оны ... ... ... ... Кей ... ... ... азайту мақсатында, сырғанау үйкелісін подшибниктерде қолданып , тербеліс үйкелісімен алмастырады.
Үйкеліс күшінің шеткі шамасы. Үйкеліс коэффициенті мен (ƒ0) ... ... (N) ... тең болады:
Fшет = ƒ0*N
Сырғанау үйкеліс күші - тіреу беті реакциясының жанама құраушысы ... ... ... ... ... ... бағытталған
2.2. Шайқалу үйкеліс күші
Шайқалу үйкеліс күші - ... ... ... ... сырғанаусыз домалайтын шар тәрізді немесе цилиндр пішінді денелерге әсер ететін үйкеліс күші..
Тәжірибелер бір дене ... ... ... қозғалған кезде қозғалыс жылдамдығына қарама-қарсы бағытталған және дененің қозғалысына кедергі жасайтын күш пайда болатынын кәрсетеді.Бір дене екінші дененің бетімен ... ... ... болатын күш үйкеліс күші деп аталады. Fүйк ... ... ... бір-біріне қатысты қозғалысына карай үйкеліс сырғанау үйкелісі, домалау үйкеліс және тыныштық ... ... ... Бір дене ... дененің бетімен сырғанаған жағдайда (мысалы, шаңғының қар үстімен ... ... ... ... ... , донғалақтардың айналуы жағдайында домалау үйкеліс күші пайда болады . Егер денелер бір-біріне ... ... ... ... ... тас тау ... ... тыныштық үйкелісі туралы айтылады.
Үйкелістің пайда болу себептерінің біріне жанасатын беттердің кедір-бұдыр ... ... ... салдарынан сансыз төмпешіктер бір-біріне ілінісіп, дененің сырғанауына (мүмкін болатын орын ... ... ... азайту үшін үйкелетін беттерді өңдейді.
Алайда жанасатын беттер өте мұқият өңделген жағдайда олардың молекулаларының бір бөлігі бір-біріне өте ... ... да, ... ... ... байқала бастайды. Жанасатын беттер молекулаларының өзара тартылысы үйкелістің пайда болуының негізгі себебіне жатады.
Үйкелісті азайтудың ... ... бірі - ... ... майлау. Май қабаты үйкелетін денелер беттерінің арасын ... да, ... ... ... ... жасайды.
Үйкелісті материалдардың тиісті түрін таңдау аркылы реттеуге болады. Мысалы, резеңкенің топырақ, асфальт, ағаш беттерімен ... ... ағаш ... ... ... ... бетімен ілінісуіне карағанда күштірек. Сондыктан үйкелісті арттыру үшін кейбір тетік-бөлшектерді резеңкеден немесе негізі резеңке болып табылатын материалдардан ... ... ... көбірек немесе азырақ күшпен қысу арқылы да үйкеліске әсер етуге болады. Үстел бетін алақандарыңмен жаймен, сонан соң ... ... ... ... ... де бұл кезде қозғалысқа әрекет ететін кедергідегі айырмашылықты сезесіңдер. Сонымен үйкеліс жанасатын беттердің ... ... ... ... ... ... және бір ... екінші бір бетке түсіретін қысым күшіне тәуелді болады екен. Үйкеліс көпте, аз да болуы мүмкін, яғни оны сандық ... ... ... Бұл үшін ... ... ағаш ... ... жаткан тақтай үстімен бірқалыпты қозғалысқа келтірейік . Тарту күші мен үйкеліс күші бір-біріне тең болған кезде бірқалыпты қозғалыс пайда болады. ... ... ... ... күші ... ... ... анықтайды. Біреудің үстіне әр түрлі жүк қоя отырып, оның тақтай бетіне түсіретін күшін өзгертуге болады. Бұл ... ... күші де ... ... өзі ... ... бетке тік бағытта түсіретін күшін нормаль қысым күші деп атайды және оны N әрпімен белгілейді.дене горизонталь бетте жатқан ... ... ... күші ... ... ететін ауырлық күшіне тең: N=mg. Жүргізілген көптеген төжірибелер үйкеліс күші қысым күшіне пропорционал екенін ... = ... Fүйк - ... ... ал ... коэффициенті деп аталатын шама. Үйкеліс коэффициенті жанасатын беттердің күйіне және үйкелетін материалдар тегіне байланысты болады. Әр түрлі материалдар жұбы үшін ... ... ... ... ... келтірілген. Алайда үйкеліс коэффициенті тек материалдың тегіне ғана емес, сондай-ақ олардың өңделу сапасына және ... да ... ... болатынын ескерген жөн.
Техникада үйкеліс әрекетін ескеру - ... ... ... ... болу себептерін және оған әсер етудің жолдарын қарастырдық. Үйкеліс кез келген ... ... ... ... ... да, ... да болуы мүмкін. Пайдалы болған жағдайда, оны ... ... ... аяғы ... үшін жолдарға кұм себіледі. Көлік доңғалақтары мен жол арасындағы ілінісуді күшейту үшін жолдарға асфальт, бетон, киыршық тас төселеді. Доңғалактардың мұндай жол ... ... өте ... ... ... ... ... аркылы бағалауға болады: құрғак асфальтта - 0,6; ылғал асфальтта - 0,4; құрғак бетонда - 0,95; ... ... кара ... ... кұм төсеніште-0,7(0,5). Ал мұз дак жолда (0,15) көлікті басқару үшін жүргізушінің аскан ... ... ... ... машиналар мен тетіктердің жанасатын беттері арасындағы үйкелісті азайту кажеттігі туындайды. Бұл ... ... ... ... ... ... майланады.
Үйкеліске әсер етудің тағы бір мүмкіндігі - сырғанау үйкелісін домалау үйкелісімен алмастыру. Егер ... ... (ось пен ... ... ... ... роликтерді орналастырса, онда бұл жағдайда сырғанау үйкелісі домалау үйкелісіне ауысып, үйкеліс күші күрт кемиді. Ось пен тірек тез ... үшін ... мен ... ... ... ... сақиналардың арасына орналастырады. Сырткы сақина тірекке орнатылады да, ішкі сақина білікке ... ... ... ... ... бойымен сырғанамайды, шариктер мен роликтер арқылы оның бетімен домалап отырады.
Қазіргі кезде өнеркөсіпте диаметрі шамамен 1 мм-ден 1,5 м-ге дейінгі ... ... ... ... ... үлкендікішілі машиналар жабдыкталған. Үлкен машиналарға арналып жасалатың ... ... 1 ... да асып ... ... -- 1) металдарды қысыммен өңдегенде сыртқы күштің үйкеліс күшіне қатынасымен анықталатын коэффициент; 2) ең үлкен үйкеліс күшінің нормаль ... ... ... ... ... ... оның ... қасиеттеріне тәуелді және эксперимент арқылы анықталатын шама.
Жоғарыда айтылған үйкеліс заңдарын көрнекі түрде түсіндіру үшін ... ... мен ... ... ұғымдарын енгізген ыңғайлы.
Актив күштер әсеріндегі дене тепе-теңдіктің шектік жағдайында болсын делік. Бұл ... ... күші ... максимал мәніне жетеді, реакция күші де өзінің максимал мәніне өседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұрыш құрады.
Сонымен, үйкеліс бұрышы деп максимал толық реакция мен жанасушы беттерге ... ... ... ... ең ... j0 бұрышты айтады
2.5-сурет.
2.6-сурет.
максимал толық реакция векторының геометриялық орны ... ... ... нүктесінде жататын конустық бетті береді. Бұл конус үйкеліс конусы деп аталады. Егер сырғанау үйкеліс коэффициенті қозғалыстың барлық ... ... ... бұл ... дөңгелек конус болады (2.6 сурет). Егер үйкеліс коэффициенті мүмкін қозғалыс бағытына тәуелді болса, үйкеліс конусы дөңгелек болмайды.
Енді үйкеліс конусын ... ... ... жатқан дененің тепе-теңдік шартын алайық. Денеге әсер ететін барлық актив күштерді нормальмен ... ... ... алмастырамыз (2.7 сурет). Тепе-теңдік шарттарын құрамыз:
Осы теңдеулерден мынаны аламыз:
.
ҚОРЫТЫНДЫ
Үйкеліс күші - дененің тіреу бетімен сырғанаған кезінде әсер ететін күш; жанасатын ... ... ... ... ... ... орын ауыстыруына кедергі жасайтын күш, электромагниттік күштер қатарына жатады. Дене беті тегіс болмайды. Бір дене екінші дененің бетімен қозғалғанда осы ... емес ... ... ... ... ... ... денелер бірінің бетімен бірі қозғалғанда олардың арасында сұйық немесе газ тәрізді зат болмаса, онда пайда болатын үйкелісті құрғақ үйкеліс деп ... ... ... ... ... және сырғанау үйкелісі болып екіге бөлінеді. Үйкелістің тербеліс үйкелісі деп ... түрі де ... ... ... ... ... ... Дүйсембаев Б., Қазақбаев Д. Алматы 1996 жыл
2. Развитие технического творчества ... П.Н. ... М.А. ... ... ... ... және Астрономия (7- класс) Башарұлы Р,. Тоқтарбергенова У., Қазақбаева Д. Алматы 2007 ... ... және ... (9- ... ... Р,. ... У., Қазақбаева Д,. Бекбасар Н. Алматы 2005 ... ... және ... (8- ... ... Б.М., ... Г.З., ... А.А. Алматы 2007 жыл
6. Физика - юным. Алексеева М.Н. Москва 1980 жыл

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Физика" пәні бойынша тест сұрақтар7 бет
Адам буындарының биомеханикасы 4 бет
Адамның-қимыл аппаратының биомеханикасы66 бет
Астрофизикалық құбылыстарды моделдеу үшін cuda қолдану78 бет
Ауыл шаруашылық машиналары31 бет
Ақпарат және информатика туралы3 бет
Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері4 бет
Газдардын тұтқырлығы (ішкі кедергі)6 бет
Динамика20 бет
Жылу қозғалтқыштары12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь