Құқықбұзушылық және заңды жауапкершлік

ЖОСПАР
I.КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4
II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.23
1. ҚҰҚЫҚБҰЗУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШЛІК ... ... ...5.23
1.1. Құқықбұзушылықтың түсінігі,белгілері және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ..5.9 1.2. Құқықбұзушылықтың заңды құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.15 1.3. Заңды жауапкершіліктің түсінігі, белгілері және қағидалары ... ... ... .16.21 1.4. Заңды жауапкершіліктің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.23
III.ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.25
IV.ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
I.КІРІСПЕ
Қоғам әрқашан тәртіпке негізделіп, арқа сүйеп қалыптасып, тіршілік етеді. Қоғамда тәртіп болмаса, ол құлдырайды, яғни, келешегі болмайды. Мұны адамдар ежелден-ақ түсінген. Сондықтан да қоғамда тәртіп орнатудың жолдарын қарастырған. Дегенмен де, керісінше қоғамдық тәртіпті бұзуға бейім азаматтар да аз болмаған. Осыдан келіп құқық бұзушылық орын ала бастады. Құқық бұзушылық – қоғам өміріне тән дерт. Адам баласы өмір сүрген ортада ол да әрқашан орын алады. Бұл шартты құбылыс.
Құқық бұзушылық – заңды, оның қағидаларын құқықтық нормалар жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған әрекеттерді жасау. Заң бұзушылық адамның мінез-құлқы арқылы байқалады. Адамның ой-желісі заңмен реттелмейді. Бірақ қандай да болсын іс-әрекет, мінез-құлық, ойдын, сана-сезімнің қатынасуынсыз жасалмайды. Ақылы дұрыс адамның іс-әрекеті ерік пен ойдың арқасында жүзеге асырылады. Демек, заңды бұзушылық қоғам мен жеке тұлғаларға зиян келтіретін және құқықтық нормаларға қарсы әрекет немесе әрекетсіздік болып табылады. Әрекет – бұл құқық нормаларының іс-қимыл жасай отырып жүзеге асуы, ал әрекетсіздік құқық нормаларының ешқандай іс-қимыл орындалмаса да бұзу арқылы орын алады. Курстық жұмыстың өзектілігі. Құқық бұзушылық құқықтық нормалар қорғайтын мүддеге нұқсан келтіріп қоғамның, жеке адамның мүддесіне зиян тигізеді, белгіленген құқықтық тәртіпті бұзады. Құқықтық нормалардың талаптарының орындамау нәтижесінде тәртіп бұзылады, қоғамдық қатынастарға кесел келеді, белгілі бір игілік, құнды зат жоғалады, адамның өміріне, денсаулығына, рухани сезіміне зиян келтіреді. Сондықтан да азамат өзіне жүктелген міндеттерді орындап, құқықтары мен бостандықтарын пайдалану арқылы, осы іс-әрекетпен азаматқа да, қоғамға да зор пайдасын тигізетіні сөзсіз. Азаматтар заңда белгіленген міндеттерін бұлжытпай орындаса, қоғамда заңдылық пен құқықтық тәртіп сақталады. Азаматтар өз құқықтары мен бостандықтарын тиімді пайдаланып, қоғамның жан-жақты дамуына, адамдардың тұрмыс жағдайларының жақсаруына, халық мәдениетінің өркендеуіне тиісті жағдай тудыртады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қоғамдағы құқықтық нормалардың бұзылуының ұйымдастырылуы мен құқық бұзушылықтың негізгі қағидаларын, сонымен қатар құқық бұзушылық нәтижесіндегі заңды жауапкершілікті қарастыру. Құқықбұзушылық – бұл қоғамның, мемлекеттің, тұлғаның мүдделеріне нұқсан келтіруші, тұлғаның кінəлі, құқыққа қайшы, қоғамға қауіпті əрекеті. Құқық бұзушылық пайда болу уақытын нақты айту қиын. Бірақ теология көзқарасына сүйінсек, алғашқы бұзықты жасаған Құран, Інжіл кітаптарында жақсы суреттелген Адам мен Хауа. Құдайды қанша алдағанмен бұзық жасаған үшін олар жазаға тартылды. Бұдан мынандай мораль туады, қандай да келісімді, шартты, құқықты бұзған үшін, міндетті түрде жазаға
3
тартылуы тиіс. Құқықбұзушылықтың заңды құрамы – бұл құқықбұзушылықтың заңды жауапкершілікке тарту үшін қажетті жəне жеткі-ікті белгілерінің жүйесі. Занды жауапкершілік — жеке адам, қоғам, мемлекеттің мүддесін қорғайтын бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде пайда болып, құқық бұзуға мемлекеттік күштеу шарасын қолдану нысанымен сипатталады. Құқық бұзушыға жауапкершіліктің белгілі бір шарасы көзделген құқықтық норманың санкциясын қолданудан тұрады. Занды жауапкершілік — жеке адам, қоғам, мемлекеттің мүддесін қорғайтын бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде пайда болып, құқық бұзуға мемлекеттік күштеу шарасын қолдану нысанымен сипатталады. Құқық бұзушыға жауапкершіліктің белгілі бір шарасы көзделген құқықтық норманың санкциясын қолданудан тұрады. Заңды жауапкершіліктің заңды негізі — құқық бұзушылық болып табылады. Егерде субъектінің іс-әрекеті құқық бұзушылықтың белгілеріне сәйкес келмесе, онда ол заңды жауапкершілікке тартылмайды.Занды жауапкершілік күрделі әлеуметтік құбылыс. Заңи жауаптылық – бұл құқықтық нормалармен көзделген құқық субъектiсiнiң өзi үшiн жағымсыз құқықбұзушылықтың салдарына ұшырау мiндеттi. Шаралар мынадай сипатта болуы мүмкін: а)жеке сипаттағы шаралар (бас бостандығынан айыру); ә)мүліктік сипаттағы шаралар (айыппұл); б) ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар (жұмыстан босату). Құқық бұзушылықтың қоғамға зияндылығы, оның қашанда адам қоғамының құндылығы, жеке және мүддеге нұқсан келтіруінен көрінеді. Құқық бұзушылықтың қоғамға зияндылығы, оның қашанда адам қоғамының құндылығы, жеке және мүддеге нұқсан келтіруінен көрінеді. Яғни, қоғамның маңызды құндылықтары, оның өмір сүру жағдайына қауіп төндіреді. Құқық бұзушылықтың қоғамға қауіптілігінің деңгейі түрлі дәрежеде болуы мүмкін. Мәселен, адамның өміріне қастандық жасау — өте қауіпті қылмыс. Ал біреудің үйіне түсіп, мүлкін ұрлау оған қарағанда жеңілірек дәрежеленеді. Дегенмен, осы екі әрекет те қоғам үшін өте қауіпті болып табылады. Құқық бұзушылықтың қоғамға зияндылығы қоғамның қалыпты өмір сүру жағдайын бұзып, маңызды қоғамдық қатынастарға әлеуметтік шиеленіс енгізуінен де көрініс табады. Зиян қандай да болсын заң бұзушылықтың теріс зардабы — ажырамас белгісі оның көлемі, мөлшері, сипаты түрліше болады.
IV.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ибраева А. С, Ибраев Н. С. Теория государства и права: учебное пособие – Алматы « Жеті жарғы», 2003 – 65-71 стр. 2.Ибраева А. С. Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысқаша түсіндірме сөздегі – Алматы «Жеті жарғы» 1996 ж. 3.Жакупова А. « Конституция – осново развития государства» Заң және заман – 2005ж. № 9-176. 4. Әділхан Ә. «Адам құқы – ең жоғарғы құндылық» Заң және заман – 2005 ж. № 25-3-5 б. 5. Қонақбаев Б. « Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» Заң -2005 ж.- № 31-26-28 б. 6. Адрасулова Г. « Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» . Фемида – 2006ж. – № 10-11-14 б. 7. Сапарғалиев Ғ, Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы; оқу құралы – Алматы « Жеті жарғы» 1998 ж. № 88-89 б. 8. « Қазақстан Республикасының Конституциясы» : Түсініктеме – Алматы, «Жеті жарғы» 1999 ж. № 26-32 б. 9. « Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері»: оқулық – Алматы, 2003 ж. № 112-11 б. 10. Мустафаев Қ.А. «Құқықтық тәлім – тәрбие мен жалпы оқытудың іс – шаралары» Заң және заман - № 5-31-33 б. 11. « Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994 ж.
        
        ЖОСПАР
I.КІРІСПЕ............................................................................................................3-4
II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ...........................................................................................5-23
1. ҚҰҚЫҚБҰЗУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШЛІК...........5-23
1.1. Құқықбұзушылықтың түсінігі,белгілері және түрлері..............................5-9 1.2. ... ... ... 1.3. ... ... түсінігі, белгілері және қағидалары.............16-21 1.4. Заңды жауапкершіліктің түрлері.............................................................22-23
III.ҚОРЫТЫНДЫ.........................................................................................24-25
IV.ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... арқа сүйеп қалыптасып, тіршілік етеді. Қоғамда тәртіп болмаса, ол құлдырайды, яғни, келешегі болмайды. Мұны ... ... ... Сондықтан да қоғамда тәртіп орнатудың жолдарын қарастырған. Дегенмен де, керісінше қоғамдық тәртіпті ... ... ... да аз ... ... ... құқық бұзушылық орын ала бастады. Құқық бұзушылық - қоғам өміріне тән ... Адам ... өмір ... ортада ол да әрқашан орын алады. Бұл шартты ... ... - ... оның қағидаларын құқықтық нормалар жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған әрекеттерді жасау. Заң бұзушылық адамның мінез-құлқы арқылы ... ... ... ... ... Бірақ қандай да болсын іс-әрекет, мінез-құлық, ойдын, сана-сезімнің қатынасуынсыз ... ... ... ... ... ерік пен ойдың арқасында жүзеге асырылады. Демек, заңды бұзушылық қоғам мен жеке ... зиян ... және ... ... ... ... немесе әрекетсіздік болып табылады. Әрекет - бұл құқық нормаларының іс-қимыл жасай отырып жүзеге асуы, ал әрекетсіздік құқық нормаларының ... ... ... да бұзу ... орын ... ... ... өзектілігі. Құқық бұзушылық құқықтық нормалар қорғайтын мүддеге нұқсан келтіріп ... жеке ... ... зиян тигізеді, белгіленген құқықтық тәртіпті бұзады. Құқықтық нормалардың талаптарының орындамау нәтижесінде тәртіп ... ... ... кесел келеді, белгілі бір игілік, құнды зат жоғалады, адамның өміріне, ... ... ... зиян ... Сондықтан да азамат өзіне жүктелген міндеттерді орындап, құқықтары мен бостандықтарын пайдалану арқылы, осы іс-әрекетпен азаматқа да, қоғамға да зор ... ... ... Азаматтар заңда белгіленген міндеттерін бұлжытпай орындаса, қоғамда заңдылық пен құқықтық тәртіп сақталады. Азаматтар өз құқықтары мен ... ... ... қоғамның жан-жақты дамуына, адамдардың тұрмыс жағдайларының жақсаруына, халық мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы құқықтық нормалардың бұзылуының ұйымдастырылуы мен құқық бұзушылықтың негізгі қағидаларын, сонымен қатар құқық бұзушылық нәтижесіндегі заңды жауапкершілікті қарастыру. Құқықбұзушылық - бұл ... ... ... ... ... ... тұлғаның кінəлі, құқыққа қайшы, қоғамға қауіпті əрекеті. Құқық бұзушылық пайда болу ... ... айту ... ... ... ... сүйінсек, алғашқы бұзықты жасаған Құран, Інжіл кітаптарында жақсы суреттелген Адам мен Хауа. Құдайды қанша алдағанмен ... ... үшін олар ... ... ... ... мораль туады, қандай да келісімді, шартты, құқықты бұзған үшін, ... ... ... ... ... Құқықбұзушылықтың заңды құрамы - бұл құқықбұзушылықтың заңды жауапкершілікке тарту үшін қажетті жəне ... ... ... ... -- жеке ... ... ... мүддесін қорғайтын бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде пайда болып, құқық бұзуға ... ... ... ... ... ... ... бұзушыға жауапкершіліктің белгілі бір шарасы көзделген құқықтық норманың санкциясын қолданудан тұрады. Занды жауапкершілік -- жеке ... ... ... ... ... бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде пайда болып, құқық бұзуға мемлекеттік күштеу шарасын қолдану нысанымен сипатталады. ... ... ... ... бір ... көзделген құқықтық норманың санкциясын қолданудан тұрады. Заңды жауапкершіліктің заңды негізі -- ... ... ... ... ... субъектінің іс-әрекеті құқық бұзушылықтың белгілеріне сәйкес келмесе, онда ол заңды жауапкершілікке тартылмайды.Занды жауапкершілік күрделі әлеуметтік құбылыс. Заңи жауаптылық - бұл ... ... ... ... ... өзi үшiн жағымсыз құқықбұзушылықтың салдарына ұшырау мiндеттi. Шаралар мынадай ... ... ... ... ... шаралар (бас бостандығынан айыру); ... ... ... ... б) ... ... ... ... ... ... бұзушылықтың қоғамға зияндылығы, оның қашанда адам қоғамының құндылығы, жеке және мүддеге нұқсан келтіруінен көрінеді. Құқық ... ... ... оның ... адам ... ... жеке және ... нұқсан келтіруінен көрінеді. Яғни, қоғамның маңызды құндылықтары, оның өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... деңгейі түрлі дәрежеде болуы мүмкін. Мәселен, адамның ... ... ... -- өте ... ... Ал біреудің үйіне түсіп, мүлкін ұрлау оған қарағанда жеңілірек дәрежеленеді. Дегенмен, осы екі әрекет те ... үшін өте ... ... ... Құқық бұзушылықтың қоғамға зияндылығы қоғамның қалыпты өмір сүру жағдайын бұзып, маңызды қоғамдық ... ... ... ... де ... ... Зиян қандай да болсын заң бұзушылықтың теріс ... -- ... ... оның ... ... сипаты түрліше болады.
4
I.НЕГЗГІ БӨЛІМ
1. ҚҰҚЫҚБҰЗУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШЛІК
1.1. Құқықбұзушылықтың түсінігі,белгілері және түрлері
Құқықбұзушылық - бұл қоғамның, мемлекеттің, тұлғаның мүдделеріне ... ... ... ... құқыққа қайшы, қоғамға қауіпті əрекеті. Құқықбұзушылықтың белгілері:
- əрекет немесе əрекетсіздік;
- ...
- ... ...
- ... ...
- ... пен зиянды нəтиженің арасындағы себепті байланыс;
- заңды жауапкершілік. Əлеуметтік қауіптілігіне қарай барлық құқықбұзушылықтар қылмыстарғажəне теріс қылықтарға бөлінеді. ... - бұл ... ... қауіптілікпен ерекшеленетін, əлеуметтік маңызды мүдделерге нұқсан келтіретін, нұқсан келтіру тірушіліктен қылмыстық заңнамамен қорғалатын қылмыстыққұқықбұзушылықтар. Құқықбұзушылықтардың басқа ... ... ... ... ... ... ... анықталған жəне олар кеңейтілген түсінуге жат-пайды. Қылмысты жасау жазалауды көздейді. Теріс қылықтар - əлеуметтік қауіптіліктің, ... ... аз ... ... ... ... əр түрлісалаларында жүзеге асырылуы мүмкін, əр түрлі нұқсан келтіру ... мен ... ... ие. Олар үшін жаза ... əр ... шаралар көзделген. Теріс қылықтардың түрлері:
1. Азаматтық - бұл мүліктік жəне жеке мүліктік емес қаты-настар саласында ... ... ... жеке ... ... зиян ... көрініс табатын, шарт бойынша міндеттемелерді орындауды, азаматтың абыройы мен ... ... ... таратуды жəне т.б. білдіретін құқықбұзушылықтар. Олар үшін зиянды өтеу, бұзылған құқықты мəжбүрлі түрде қалпына келтіру, орындалмаған ... ... ... ... ... санкциялар жəне басқа да құқықты қалпына келтіруші ... ... 2. ... - бұл заңмен орнықтырылған қоғамдық тəртіпке,мемлекет органдарының атқарушылық-өкімдік қызметі саласындағы қызметтік міндеттерді жүзеге асырумен байланысты емес қатынастарға ... ... ... Əкімшілікқұқықбұзушылықтар үшін айыппұл, ескерту, арнайы құқықтанайыру (мысалы, көлік құралын ... ... жəне ... ... ... да санкциялар көзделген. 3. ... - бұл ... ... саласында жүзеге асырылатын, кəсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің қызметінің ішкі тəртібіне нұқ-
5
сан келтіретін ... ... ... ... ... заңда, əскерилер үшін - Тəртіп туралы жарғыда, лауазымды тұлғалардың кейбір санаттары үшін - ... ... ... Бұл шараларды кəсіпорынның, мекеменің немесе ұйымның əкімшілігіжүзеге асырады. Құқықбұзушылықтардың барлық түрлері үшін санкциялар көзделген. Санкциялар құқықты қалпына ... жəне ... ... ... ... ... келтіруші санкциялар міндетті мəжбүрлі түрде орындатуға, бұзылған құқықты мəжбүрлі түрде қалпына келтіруге ... ал ... ... құқық бұзушының белгілі бір құқықтарын шектеуді, оған арнайы міндеттерді жүктеуді немесе оны ресми түрде сынға алуды көздейді. Жер ... ... ... ... ... ... ... жүре бастады. Алғашқы да, адам баласы жабайы өмір сүріп, минимальді қажеттілігін қоршаған ортада бар заттармен қанағат болды. Неолит ... , қола мен ... ... адам ... прогресс жолына салды. Еңбектің нәтижесінде, алғашқы тайпалар, материалдық - техникалық ... ... ... ... адам ... ... - қатынастар күрделене бастады. Алғашқыда, тобырда немесе ру ішіндегі тартыстарды ақсақалдар кеңесі шешті. Тайпалық одақтардың ... ... ... ... ... ... ... тұрған. Адам баласы, дүниеге келгелі шақтан, қоғаммен, ... ... ... қарым - қатынаста болады. Адам жалғыз өмір сүру мүмкін емес. Сонымен де, ... ... ... - қатынастың алуан түрлі процесттер жүреді. Соның ішінде құқық ... ... ... үшін, екі жақтан қарауға болады, бұл: 1.Социальдық 2.Құқықтық жақтан. Социальдық көзқарасынан құқық бұзушылыққа ... - ол ... және ... ... ... ... обьективтік әсерге социальдық, экономикалық , психологиялық процесстер ... ... ... Қазақстанды 1991-98 жылдарындағы кезенді еске алған жөн. Осы кезде халықтың өте төмен деңгейде өмір сүруі, инфляцияның жоғарлығы, жұмыссыздық, мемлекеттің ... ... ... болуы, бұның барлығы, құқық бұзушылықтың жоғары деңгейіне әкеліп соқты. Сонымен бірге, Кеңес Одағы ... ТМД ... ... қатынасқа бет бұрай бастады. Сол кездерде әлеуметтік теңсіздік пайда болып, адамдар қайта класстарға бөліне бастайды. Және де, адамдардың өмірге ... ... ... бастайды. өткендер, жаңа заманның, принциптерін дұрыс түсіне алмай ... ... ... ... ... ашылуы, көптеген апат әкеле бастады, яғни осы ... ... қару - ... ... ... да ... әкеле басталды. Моральдық және мәдени жағынан, Қазақстан қоғамы өте үлкен зардапқа ұшырады. Осы ... ... ... ... ... ... проституция, кең қанат жайды. Аталған құқық бұзушылықтың түрлері ең ауырлардың ... Ол ... бір ... емес, бүкіл мемлекетке
6
қауып төндіреді. Олармен күресу үшін, тек бір ғана тұлғаны жазаға тартумен
шектелмеуі тиіс, проблема мемлекеттік дәрежеде шешілуі ... ... ... ... ... жеке тұлғаның мінез-құлқысы, менталитеті, алған тәрбиесі, қоршап тұрған қоғамның әсері тиеді.Құқықтық жақтан қарасақ, ... ... ... ала ... ... ... деп, яғни ... ала қандай да бір әрекетке немесе әрекетсіздікке тыйм салатын заңды бекіту. Тарихқа ... ... ... ерте ... Вавилон, Шумер, Египет елдерінде қоғамдағы тәртіпті дін қызметшілері сақтаған. Оның себебі, адамның өмір көзқарасы ... ... ... ... Яғни, ертедегі қандай да дін болмасын, ол қоғамдағы адамдардың арасындағы қарым - қатынасты ... ... ... ... ... орта ... дейн ... тұрды. Оның себебі, ислам мен христиан діні, адам баласына кең қолдау ... оның ... ... ... қоғам үшін заң ретінде болды, Мысалы, Ислам дінінде Шариғаттың ... ... ... де, араб ... басты заң болып табылады. Бірақ та, көбінесе, қоғамды ... ... ... этикет нормалары, әр халықтың дәстүріне, менталитетіне сай, заң қабылданады, ... ... да, ... ... ... ... 20-16 ... Хаммурапи заңдары шықты. Бұл кезеңде алғашқы қарапайым қоғам күрделене басталғаның, ішіндегі қатынастарды жаңа жолмен шешу керек екендігін түсінік ... ... ... және қазіргі қолданып жатқан заңдарға назар аударсақ, олардың басты принциптері бірдей екенің көруге болады. Яғни, қоғам ішіндегі тәртіпсіздіктерді тоқтату, ... жат ... жол ... ... ... ... ... заңдар адам ойлап тапқан барлық жасаныс сияқты табиғат заңына бағынатын болғандықтан, олар да ескіре бастайды. Мысалға, 4000 мың жыл ... ... ... заңдары, 21 ғасырға сай келмеуі мүмкін. Себебі, жоғарыда айтылғандай, адамзат үнемі прогресс жолында тұр. ... - ... ... ... ... ... ... Бұның барлығын реттеу үшін, заңдар үнемі жаңару керек. ... ... ... ... оның ең ... ... рөлі, алдын - ала құқық бұзушылыққа жол ... Ұлы грек ... ... Афин ... ... қиындықтарды шешу үшін, бұрын қолданған заңдарға реформа жүргізді. Оның ... ... ... ... ... енді Солонға үлкен құрметтпен қарап, оған толығымен сене бастады. Ойшыл, афиндықтардан заңды 10 жыл ... ант ... ... ... заңдар қалай да керемет болғанымен, уақыт өткен сайын оларды қайттан жаңарту керек. Сондықтан да, ол тек қана 10 жыл ... ант ... ... ... кереметтігі неде болған? Біріншіден, заңдар қарапайым халықтың жағдайын жақсартты, екіншіден қарыздар жойылды, экономикалық жағдай жақсарды, сот жүйесі жаңарды. ... сол ... ... ... қандай да керемет болғанымен, құл иелінушілік жойылған жоқ, жер мәселесіне онша көп ... ... ... келе ... адамзат, этнос-халық болып бірігіп, мемлекет, басқару жүйесін, мемлекеттік апараттарды ойлап ... ... ... ... ... ... ... болды. Мемлекет ішіндегі құқық бұзушылықты тоқтату, оған жол бермеу үшін ... сот ... ... ... ... ... - бұл енді тек бір кішкентай қоғам емес, тұтас мемлекет шешетін мәселеге айналды. Құқық бұзушылық пайда болу ... ... айту ... ... ... көзқарасына сүйінсек, алғашқы бұзықты жасаған Құран, Інжіл кітаптарында жақсы суреттелген Адам мен Хауа. Құдайды қанша алдағанмен бұзық жасаған үшін олар ... ... ... ... ... туады, қандай да келісімді, шартты, құқықты бұзған үшін, міндетті түрде жазаға тартылуы ... ... ... ... ... ... ... үлкен рөл атқарған. Мысалға, орта ғасырларда Рим катольдік шіркеу пайда болуымен, батыс Еуропаның ... ... ... Рим папаның қолында болды. Сол кезде қатаң жазалаушы орган ретінде инквизиция құрылды. Рим папасы құрастырған заңдарға ... ... оны , яғни ... сотқа тартып, шіркеуден шығарған. Көбінесе құқық бұзушылықтың қандай түрі болмасын ... ... ... ... бұзған адамды өлім жазасына кескен. Бірақ та, қандай да жаман қылық болмасын, оған кешірім де болған. Бұл - ... ... ... индульгенция болды. Индульгенция - (латын тілі , ) жаман әрекет жасаған адамға ... ... ... берілген құжат болған. Бұл, шіркеу үшін, қаражат жинау көзі болған. Өте бай ... ... ... үшін ... сирек тартылған, көбінесе инквизиция сойылы қарапайым халықтың басына түскен. Алғашқы рет, Рим папасының индульгенция сату құқығына ... ... ... ... ... ... ... Оның көзқарасы бойынша, жаман іс үшін кешірім сұрау және кешірім беру құқығы тек Құдайдың қолында. Оның көзқарасы ... ... және ... Еуропа (кальвинизм) елдерінде кең қолдау тапты. Рим шіркеуіне қарсылық ... ... ... ... ... - реформаторлар Рим шіркеуінен бас тартуды ұсынған. Көп уақытқа созылған ... ... ... ... ... ... ... бастады. Қиыр - шығыс Азия елдерінде 7-8 ғасырда араб ... ... діні ... ... Пайғамбар Мұхаммед(с.ғ.с.), араб халқының көзқарастарына, мәдениетіне, қоғамдық өмірге, үлкен өзгерістер енгізді. Мұсылман елдерінің заңдары, шариғатқа қарсы ... ... ... ... ... ... мен ... тұратын, құқықтық - нормативті құжат. Шариғатты басты заң ... ... Араб ... 20 ... дейін қолданылған. Оның себебі, мұсылман елдері саясатын ұстанып, басқа дін немесе басқа саяси типология елдердегі ... ... ... ... ... ... ақпарат, бұл мәселесін тарих жағынан қарастырылған, сонымен бірге бұл мәселеге юриспруденция жағынан ... ... ... ... ... ... оның ... және логигалық бастауында социологиялық
8
түсінік тұр. Құқық бұзушылық - заңды, оның ... ... ... ... ... ... тыйм ... әрекеттерді жасау. Адам өзінің іс-әрекеті, қылығы арқылы басқа адамдармен, қоғаммен, мемлекетпен ... ... Заң ... адамның мінез-құлқы арқылы байқалады. Адамның ой-желісі заңмен реттелмейді. Бірақ ... да ... ... мінез-құлық, ойдың, сана-сезімнің қатынасуынсыз жасалмайды. Олар ойдың елегінен өтіп, бақылауында болады. Ақылы дұрыс адамның ... ерік пен ... ... ... асырылады. Демек, заңды бұзушылық қоғам мен жеке тұлғаларға зиян келтіретін және құқықтық нормаларға ... ... ... ... ... ... ... - бұл құқық нормаларының іс-қимыл жасай отырып жүзеге ... ал ... ... ... ... ... іс-қимыл орындалмаса да бұзу арқылы орын алады.
Құқық бұзушылық -- ... ... ... ... сай, ... ... ... көрінісі. Құқық бұзушылық -- құқыққа, оның талаптарына қарсы бағытталған мінез -- құлық. Демек, құқықты бұзған ... ... ... ... өту деген сөз. Әрбір құқық бұзушылық -- ... ... ... ... ... ... ... құрамы - бұл құқықбұзушылықтың заңды жауапкершілікке тарту үшін қажетті жəне жеткі-ікті белгілерініңжүйесі. Заңды құрамға мыналаржатады:
1. Құқықбұзушылықтың субъектісі - бұл осы ... ... ... ... ... жеке тұлға немесе əлеуметтік ұйым.
2. Құқықбұзушылықтың объектісі - бұл осы құқықбұзушылықтың неге бағытталғанын көрсетеді. Объектінің ... жəне ... ... бөліпқарастырады. Тектік объект ретінде қоғамдық қатынастар орын алса, түрлік объектіге өмір, денсаулық, абырой, мүлікжəне т.б. жатады.
3. ... ... жағы - бұл ... өз ... жəне оның ... ... ... қатынасынсипаттайтын белгілердің жиынтығы. Бұл жерде басты категорияболып кінə табылады. Кінə дегеніміз тұлғаның өзі жасаған құқыққа қайшы əрекетіне психологиялық ... екі түрі ... ... жəне абайсыздық. Қаса-қаналық тікелей жəне жанама болып бөлінеді. ... ... ... өз əрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінеді, зиянды салдардың туу ... ... жəне осы ... ... ... қасақаналықта тұлға өз əрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінеді, зиянды салдардың туу ... ... жəне осы ... ... қаламаса да, олардың туындауына саналытүрдежол береді. Абайсыздықтың да екі ... ... ... жəне ... ... ... тұлға өз əрекеттерінің қоғамға қауіпті салдарын түсінеді, алайда жеткілікті негізсіз олардың алдын алуға тырысады. Немқұрайдылықта тұлға өз əрекеттерінің қоғамға қауіпті ... ... ... ... ... ... ... мүмкін əрі тиіс еді. 4. ... ... жағы - бұл осы ... ... сыртқы белгілердің жиынтығы, оларғамыналар жатады: а) əрекет немесе əрекетсіздік; ə) құқыққа қайшылық; б) зиянды ... в) ... ... пен ... арасындағы себепті байланыс. Қоғам әрқашан тәртіпке негізделіп, арқа сүйеп қалыптасып, тіршілік етеді. ... ... ... ол ... яғни, келешегі болмайды. Мұны адамдар ежелден-ақ жақсы түсінген. ... да ... ... ... ... қарастырған. Дегенмен де, керісінше қоғамдық тәртіпті бұзуға бейім азаматтар да аз болмаған. Осыдан келіп құқық ... орын ала ... ... ... -- қоғам өміріне тән дерт. Адам ... өмір ... ... ол да ... орын ... Бұл шартты құбылыс. Құқық бұзушылық -- заңды, оның қағидаларын құқықтық нормалар жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған әрекеттерді жасау. Ол ... ... ... мінезі немесе әрекетсіздігімен сипатталады. Адам өзінің іс-әрекеті, қылығы арқылы басқа адамдармен, қоғаммен, мемлекетпен қарым-қатынасқа түседі. Заң ... ... ... ... ... ... ... заңмен реттелмейді. Бірақ қандай да болсын іс-әрекет,
10
мінез-құлық, ... ... ... ... Олар ... елегінен өтіп, бақылауында болады. Ақылы дұрыс адамның іс-әрекеті ерік пен ойдың арқасында ... ... ... заңды бұзушылық қоғам мен жеке тұлғаларға зиян келтіретін және құқықтық нормаларға қарсы әрекет ... ... ... ... -- ... -- бұл құқық нормаларының іс-қимыл жасай отырып жүзеге асуы, ал әрекетсіздік құқық нормаларының талаптарын ... ... ... да бұзу арқылы орын алады. Құқық бұзушылық құқықтық нормалар қорғайтын мүддеге нұқсан келтіріп қоғамның, жеке адамның ... ... ... ... ... тәртіпті бұзады. Құқықтық нормалардың талаптарын орындамау нәтижесінде тәртіп бұзылады, ... ... ... ... ... бір игілік, құнды зат жоғалады, адамның өміріне, денсаулығына, рухани сезіміне зиян ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын пайдалана алса, мұндай іс-әрекет азаматқа да, қоғамға да пайдасын тигізетіні сөзсіз. Азаматтар заңда белгіленген міндеттерін бұлжытпай ... ... ... ... құқықтық тәртіп сақталады. Азаматтар өз құқықтары мен бостандықтарын тиімді пайдалана ... ... ... ... ... ... ... жақсаруына, халық мәдениетінің өркендеуіне тиісті жағдай туады. Сондықтан әр мемлекет, оның аппараттары мен органдары қоғамда заңдылыққа, құқықтық тәртіпке нұқсан келтірмеуді қамтамасыз ... Олар жеке және ... ... ... ... бақылап отырады. Құқық бұзушылық өзіндік пайда бағу, даму және жойылу зандылықтарына ие белгілі бір қоғамдық құбылыс ретінде көптеген жекелеген ... ... ... ... барлығы да ортақ қасиетке ие болады. Белгілі бір әрекет немесе әрекетсіздік әлеуметтік табиғаты мен занды нысанын бейнелейтін ... ... ... ... ... түсінігін береді. Құқық бұзушылық -- биологиялық, физиологиялық, технологиялық ... сай, ... ... әлеуметтік көрінісі. Құқық бұзушылық -- құқыққа, оның талаптарына қарсы бағытталған мінез -- ... ... ... ... ат-үсті қарап, талаптарынан айналып өту деген сөз. ... ... ... -- ... ... Оны нақты адам, белгілі бір жерде, мезгілде, жағдайда ... Ол ... ... ... ... ... және өзіне тән оның белгілері болады. Сонымен бірге жекелеген құқық бұзушылыққа тән жалпы белгілері де ... ... екі ... бар: ... ... -- ... ... әрекеттің объективтік нысандағы бейнесі, сыртқы көрінісі болып табылады. Бұл қоғамға зиянды, қауіпті әрекет, әрекетсіздік занда құқыққа қайшы ... ... ... бекітілуі керек деген мағынаны білді2. Құқық бұзушылық -- объективтік процесс болып табылады. Бұндағы объективті деп отырғанымыз, кез келген ... ... ... ... ... ... жалпы мүдде, қоғамдықтәртіпке қауіп төндіреді. Дәл осы ... ... ... ... ... және зияндылық мәнге ие болады.Формальді -- логикалық жағынан бұл былай ... ... ... зияндының бәрі де, құқыққа қайшы болып табылады. Тиісінше, құқыққа қайшы, ... ... ... -- ... деп саналады. Шындығына келгенде бұл тұжырымнан екі терістік ... ... ... ... деп ... бәрі де, қоғамға зиянды немесе қауіпті.
2. ... ... ... ... да, құқықтық нормаларға қайшы деп тыйым салынбаған. Құқық бұзушылықтың қоғамға зияндылығы, оның қашанда адам қоғамының құндылығы, жеке және мүддеге нұқсан ... ... ... ... маңызды құндылықтары, оның өмір сүру жағдайына қауіп төндіреді. Құқық бұзушылықтың қоғамға қауіптілігінің деңгейі ... ... ... мүмкін. Мәселен, адамның өміріне қастандық жасау -- өте ... ... Ал ... үйіне түсіп, мүлкін ұрлау оған қарағанда жеңілірек дәрежеленеді. Дегенмен, осы екі әрекет те ... үшін өте ... ... ... ... ... ... зияндылығы қоғамның қалыпты өмір сүру жағдайын бұзып, маңызды қоғамдық қатынастарға әлеуметтік шиеленіс енгізуінен де көрініс табады. Зиян қандай да ... заң ... ... зардабы -- ажырамас белгісі оның көлемі, ... ... ... болады. Әрекет-әрекетсіздіктің қоғамға қауіптілігі, зияндылығының занды көрінісі құқыққа қайшылық деп ... Ол іс ... ... бір ... ... ... құқық талаптарының саналы түрде бұзылуын білдіреді. Әрекет-әрекетсіздік заңды міндетін орындамау немесе құқықты теріс пайдалану, яғни егер оған құқықпен тыйым ... және оны ... ... ... ... нормалардың санкциясы қолданылуға жатса, бұл құқыққа қайшы деген сөз. Егер де құқықпен тыйым салынбаса, құқық бұзушылық болмайды. Адамның ... ... ... ... оның жеке қалауына байланысты болғандықтан, құқық бұзушылыққа жатпайды. Керісінше, адамның қоғамға, ... және ... ... залал келтіре отырып, құқықтар мен бостандықтарды пайдалануы, құқыққа қайшы әрекет деп ... ... ... ... Құқық бұзушылық -- құқықты, оның қағидаларын, құқық жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған әрекеттерді жасау. Яғни бұл ... ... ... ... әрекетсіздігі. Адам өзінің іс-әрекеті, қылығы арқылы басқа адамдармен, қоғаммен, мемлекетпен қарым-қатынасқа түседі. Демек, құқық бұзушылық адамның мінез-құлқы арқылы ... ... ... арқылы көрінбеген адамның ой-тұлғасы, сезімдері құқық бұзушылық болып табылмайды. Мәселен, адам өзінің ойын, сенімін күнделікке, таспаға жазып, суретке түсіруі мүмкін. ... ой ... ... реттелмейді. Бірақ қандай да болсын іс-әрекет, мінез-құлық, ойдың,
12
сана-сезімнің қатысуынсыз жасалмайды. Олар қашан да ойдың ... ... ... ... Бұл дегеніміз, ақыл-есі дұрыс адамның іс-әрекеті ерік пен ойдың арқасында ... ... ... сөз. Яғни ... бұзушылық саналы түрде жасалатын ерікті іс-әрекет немесе әрекетсіздік болып табылады. 2. ... ... ... ... ... ... ... келтіріп, қоғамның және адамның мүддесіне зиянын тигізеді, белгіленген құқықтық тәртіпті ... ... ... ... ... ... құқықтық тәртіп бұзылады, қоғамдық қатынастарға кесел келеді, белгілі бір игілік, құнды зат ... ... ... ... денсаулығына, рухани сезіміне зиян келтіреді. Зиянның көлемі, мөлшері, түрлі болуы ... ... 5. ... бұзушылық әрқашан да құқық нормаларының талаптарына қайшы келеді. Сондықтан да оның құқық нормаларымен ... және ... ... ... бағытталғандықтан құқыққа қайшы әрекет деуге болады. Құқыққа келісті және ол рүқсат берген әрекет, ешқашан құқық бұзушылық ретінде бағаланбайды. Құқық бұзушылық ең ... неге ... ... Заңның қорғауына алынған өзге тұлғалардың мүддесіне. Дегенмен адамның барлық мүддесі заңмен қорғала ... ... да ... ... ... әр ... да құқыққа қайшы болып саналмайды, тиісінше құқық ... ... ... ... ... ... жеке экономикалық мүддесіне залал келтіруі мүмкін, бірақ бұл құқық бұзушылыққа ... ... ... ... мәні мемлекет шығарған құқық нормаларына қайшы әрекеттер мен байланысты болады. 6. ... ... ... ... кінәлі әрекеті арқьшы ғана жүзеге асады. Кінәлі деп танылу үшін ... ... ... ... ... болу ... Есі дұрыс емес немесе әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылған адам (әрекет қабілеттілігінің ... ... ... анықталады) құқық нормаларының талаптарын қалай бұзса да жауапқа тартылмайды, себебі, ол өз ... ... ... одан ... зиян ... ... ... Кінәлі болу үшін адамның есі дұрыс және әрекет қабілеттілігі ... ... ... ... Әрекет қабілеттілік деген адамның өз еркімен саналы тұрде іс-әрекет жасап, сол үшін жауап беру ... ... -- ... ... ... ... қайшы әрекетіне қатысты психикалық қарым-қатынасы. Құқық бұзушылық өз жиынтығында қоғамның қалыпты өмір сүру ... ... ... ... мен тәртібін бұзатындықтан, оған мемлекет атынан шара қолданылып, жауаптылық тағайындалады. Құқықтық жауаптылық үш белгісімен сипатталады:
- мемлекеттік мәжбүрлеу; - ... ... ... ... - ... ... ... ... ... тудыру. Мәжбүрлеу шарасын мемлекет белгілейді. Құқық нормаларының қағидаларын бір ... ... ... ... жағдайда олардың сақталуы мәжбүрлеу арқылы қамтамасыз етіледі. Егер құқықтық норманың қағидалары бұзылатын болса, мемлекет органдары тиісті шаралар қолдануға құқьшы. Құқық бұзушылықтың,объективтік жағы ... ... деп ... ... ... немёсе құқық нормаларында көрсетілген құқыққа сай әрекетті жасамаудан туды. Қай жағдайда болмасын құқыққа қайшы әрекет-әрекетсіздік саналы ... ... ... ... ... тууына әкеліп соғады. Ол құқықпен қорғалатын қоғамдық ... ... зиян ... ... ... зиян келтіруге байланысты қауіп төндіреді.Іс жүзінде жүзеге асырылмаған ой-өріс, сезім, ... заң ... ... ... Кей жағдайда құқық қорғайтын мүддеге әдепсіздік, белсенділік (балағаттау, жалған сөз) арқылы да зиян келеді. Құқық бұзушылықтың объективтік жағының элементіне ... ... ... арасындағы себепті байланыс және келтірілген залал жатады. Заң теориясында ... ... ... -- ... ... ... және тікелей себебі құқыққа қайшы әрекет-әрекетсіздік болып табылатын, зиянды әрекет-әрекетсіздікпен пайда болған нәтиже ... ... ... ... ... ... зиян құқық бұзушылықтың теріс нәтижелерінің жиынтығы ретінде көрінеді. Қандай да бір игіліктің немесе құндылықтың жойылуы, оларды пайдалануға шек қою, ... ... қол ... ... ... ... бұзу ... Зиян материалдық, физикалық басқа да қасиеттерге ие болып, жеке мүддеге, сондай-ақ жалпы қоғамдық мүддеге де қауіп төндіреді. Іс-әрекеттің сипаты және одан ... зиян ... ... ... анықтап, құқық бұзушылықты басқа құқық тәртібін бұзудан айырудың объективтік негізін қалайды. Құқық ... ... ... үшін ... ... ... ... мәнге ие бола бермейді. Субъектінің кінәсі оның қоғамға зиянды салдарын ... ... ... Ал сол әрекеттен міндетті түрде келетін зиянды ғана болжау мүмкін болмақ. Демек, әрекет-әрекетсіздікпен қоғамға зиянды салдардың арасында ... ... ... ... ... ... ... зиян жасалған әрекеттің тікелей нәтижесі екендігі анықталуға жатады. Әрекет-әрекетсіздікпен оның нөтижесі арасындағы байланыстың қажетті немесе кездейсоқ сипаты істің ... ... ... ... ... ... ғана ... 3. Құқық бұзушылықтың ... ... ... ... ... жасауға жол берген әлеуметтік-психологиялық механизмін сипаттайтын, элементтерді құрайды. Субъективтік жағынан алып ... ... ... бұзушылық, алдымен кінәнің болуымен байланысты болады. Бұл тұрғыдан қарағанда құқық бұзушылық -- ... ... еркі және ... ... ... ... ... болып табылады.Құқық бұзушылықтың субъектісі жайлы мәселелердің барлығы теория
14
мен практикада біркелкі шешілмеген. Құқық ... ... ... ... қылмыстық және азаматтық құқықта алшақтық байқалады. Қылмыстық құқықта қылмыс субъектісі мен жауапкершіліктің субъектісі сәйкес келеді, ал ... ... ... тек ... ... жол ... ... қана тартылып қоймайды, құқық бұзушы субъект ретінде адамдардың ұжымын тану мәселесі де күрделі болып табылады. Қылмыстық құқық бойынша бұл ... бір ... ... -- ... жеке ... ... Қылмыс топ болып жасалса да, оның әрбір қатысушысы өзінің істеген жеке әрекеті үшін жауап береді. Өзге ... ... бұл ... ... ... өр ... Олардың бір тобы адамдардың тобын құқық бұзушылық субъектісі деп таныса, екіншілері ... ... ... ... -- ... ... ... субъектінің занды жауапкершілікке тартылатын қоғамға зиянды немесе қауіпті ... ... және ... ... ... ... түсінігі, белгілері және қағидалары
Занды жауапкершілік -- жеке адам, қоғам, мемлекеттің мүддесін қорғайтын бірден-бір жол болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұзуға мемлекеттік күштеу шарасын қолдану нысанымен сипатталады. Құқық бұзушыға жауапкершіліктің белгілі бір ... ... ... норманың санкциясын қолданудан тұрады. Заңды жауапкершіліктің заңды негізі -- ... ... ... табылады. Егерде субъектінің іс-әрекеті құқық бұзушылықтың белгілеріне сәйкес келмесе, онда ол заңды жауапкершілікке тартылмайды. Занды ... ... ... ... ... кем ... екі жақ ... мемлекет және құқық бұзушы. Олардың арасында құкық қорғаушы қатынас қалыптасады және екі ... заң ... ... ... жауапкершіліктің құқықтык, нормаларының нақты санкциясының негізінде жүзеге асады. Заңды жауапкершілік құқықтық ... ... ... бола ... оған ... маңызды міндет атқарады. Кең мағынада жауапкершіліктің түсінігі -- ... ... мен ... қатысты өз міндетін мойындап, оны орындауы болып табылады. Tap мағынада -- мемлекеттің жасалған құқық ... ... ... ... саналады. Заңды жауапкершілік -- тарихи құбылыс. Мәселен, қылмыстық құқықтың атышулы жазаларының түрлері мен ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Қылмыстың көпшілік белгісі танылмай тұрған кезде және ол жеке адаммен оның мүддесіне қауіп төндіру деп саналған уақытта жаза ... ... ... бойынша, құқық бұзушы келтірген зиянның орнын толтыру және оның өзіне жәбірленуші шеккен зиянды ... ... ... ... қай түрі ... ол ең алдымен құқық бұзушылыққа санкция ретінде, яғни құқық нормаларының ... ... үшін ... ... ... ... ... күштеу мен заңды жауапкершілік қашанда екеуі байланысты болады. Заңды жауапкершіліктің бұл белгісі әр ... ... ... ... Айталық, азаматтық, шаруашылық, еңбектік заңдар міндеттемені ерікті түрде ... ... ... ... міндетін бұзған азамат немесе көсіпорын өз еркімен заңда көрсетілген айыппұлды төлеп, шығынды қалпына келтіре ... ... ... ... ... кезде ғана жауапкершілік сот арқылы белгіленеді. Қылмыстық және әкімшілік құқықта мемлекеттік күштеу анағұрлым анық көрінеді және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Занды жауапкершілік -- тек ғана құқықтық нормалар бұзылған кезде пайда болып ... ... ... ... ... да ... ... айтқанда құқық бұзушының заңды жауапкершілікті орындауы құқықтық нормалар бойынша бекітілген белгілі бір процедуралық -- іс ... ... ... ... ғана мүмкін болмақ. Сонымен, заңды жауапкершіліктің белгілер мыналар болып табылады.
16
1. Мемлекеттік күштеу арқылы жүзеге асады.
2. ... ... бір ... ... Тек қана ... ... бұзушылықтың негізінде пайда болады.Занды жауапкершілік бір қатар қағидалардың негізінде жүзеге ... ... - үшін ғана ... ... Бұл ... ... заң шығарушыға арналады. Оның тек қоғамға зиянды құқықтық табиғаты мен қоғам құндылығына қайшы келетін әрекеттерге ғана занды ... ... ... ... Егер де ... ... бұзуға жол беру кезінде өз еркі болмаса, іс-әрекетінің нәтижесін болжай алмаса, болжауға тиісті болмаса, оның болуын тілемесе және өзін ... ... ол ... ... бола ... 2. ... ... Бұл ... ... жауапкершілік құқықтық нормамен тыйым салынған әрекет және де тиісті норманың санкция шегінде ... ... ... ... ... ... ережелер сақталына отырып бекітілген құқық бұзушылық туралы факті нәтижесінде ғана пайда болған жауапкершілік занды болып табылады. 3. ... ... Ол өз ... ... ... талаптарды қояды:
- теріс қылық үшін қылмыстық жазалауға болмайды;
- адамның намысын түсіретін жазаны енгізуге жол берілмейді;
- жауапкершілікті бекітуші және оны ... ... кері күші ... бір құқық бұзушылық үшін жауапкершілік тағайындалады; ... ... ... ... ... ...
- ... бұзылған құқық пен келтірілген зиянның орнын толтыруы тиіс. Заңды жауапкершлктің мақсатқа ... ... Ол ... ... қатысты алынған шараның заңды жауапкершіліктің мақсатына сәйкес келуін талап етеді:
- Құқық бұзушылыктың ауырлығына байланысты мемлекеттік күштеу ... ... Егер ... ... ... ... ... жеңілдету немесе шартты, шартсыз түрде босату; - Егер ... ... ... ... да ... ... завды жауапкершілікті өзге жауапкершілікпен ауыстыру. Жауаптылық қағидасы:
- Бірде-бір құқық бұзушылық мемлекет үшін елеусіз қалмауға ... ... ... ... түрде заң алдында жауапты;
- Құқық қорғау органдардың қызметкерлерінің ... ... ... өз уақытында орындалуы. Кері жағдайда ол өзінің мәнін жойып, құқық бұзушылық жасалған уақыттағы әлеуметтік жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... реттеу механизімінде құқық бұзушылық жаңа қатынасты тудырып ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда құқық бұзушы мен мемлекет арасын-
17
да әрекет жасалғаннан бастап қорғаушы құқық қатынасы орын ... Бұл ... ... ... ... оның қатысушыларының субъективтік құқықтары мен міндеттерін құрайды. Мемлекет құқық бұзушылық фактісін бекіткеннен кейін, ... ... ... құқылы. Бірақ, жасалған әрекетті қылмыс, азаматтық құқық бұзушылық, әкімшілік немесе тәртіптік ... ... деп ... ... ... ... ... жүзеге асады. Құқық бұзушы ресми түрде кінәлі деп табылса, жасалған әрекеті үшін құзыретті органның тағайындаған жазасын орындайды және ол жазаның ... ... ... ... ... ... ... етуге құқылы.Мемлекет қоғамдық өмірде тәртіпті қамтамасыз ету барысында, заңның шегінде және заңның негізінде әрекет етеді. ... ... ... ... қалыптастырады, олай болса, құқықтық жауапкершілік адамдардың өрекетін ... ... ... ... ... ... ... функциялары:
1. Жазалау -- құқық бұзушыға, қоғамның басқа да мүшелеріне, келешекте құқық бұзушылыққа жол бермеуін ескертеді.
2.Бұзылған құқықты қалпына келтіру -- ... ... пен ... ... қатынастарға сәйкес, бұзылған құкықты қалпына келтіреді.
З.Тәрбиелік азаматтық занды сақтап, өзгелердің құқықтары мен занды мүдделерін құрметтеуге баулаиды.
Заңды жауакершіліктің жасалу сипатына байланысты ... ... ... ... және ... деп ... ... әрқайсысына өзіндік жазалау шарасы мен ерекше қолдану тәртібі тән болады.
1). ... ... ... ... бұзу ... ... ... болады. Оның үш түрі кездеседі:
- ішкі еңбек тәртібі ережелеріне сәйкес;
- бағыну тәртібіне байланысты салалардағы ережелерге байланысты қорғаныс;
- ... жол, су, әуе ... ... сәйкес.
2). Қылмыстық және өкімшілік құқықтық жауапкершілік заң нормаларында ... ... ... үшін ... ... және ... ... тартушы субъект болып табылады. Қылмыстық жауапкершілік әр кез жекелік сипатқа ие ... ... ... ... ... ... адам ғана ... Әкімшілік жауапкершіліктің түрлері: ескерту, айыппұл, қатаң сөгіс. 3) ... ... ... ... ... өзге ... ... байланысты келтірілген шығынды өтеу үшін занда немесе шартта көрсетілген төлемді төлеу немесе зиянның орнын толтыруға байланысты ... ... ... жауапкершіліктің мақсаты -- тиісті субъект бұзылған мүліктік ... ... ... ... ... Бұл жауапкершілікке келтірілген шығынды толығымен өтеу қағидасы тән. Жауапкершіліктің қай түрі болмасын құқық тәртібін қорғау,
18
азаматтарды құқық нормаларын өз ... мен ... ... ... құқыққа сай тәртіптің қажеттігін түсінуге баулуға негізделген. Мемлекетте заңдылық пен құқық тәртібін қамтамасыз етудің бірден-бір әдісі -- ... ... ... ... ... ... мен ... қамтамасыз етілгендігі жөнінде сендіре білу болып
табылады. Занды жауапкершіліктің тәрбиелік ықпалының тиімділігінің алғы шарты -- құқық бұзушыны ... ұжым ... ... ... тек ... ... орынды үйлесімділігі ғана заңды жауапкершіліктің жоғары деңгейде әрекет етуін қамтамасыз етеді. Занды жауапкершіліктің түрлерін оның ... ... ... ... ... керек. Заңды жауапкершілік тұрлі нысанда жүзеге асуы мүмкін. Мәселен, азаматтық құқықтық жауапкершілік -- соттық, ... ... ... ... Ал ... ... ... мәселен, қылмыстық -- тек соттық тәртіпте іске асады. Сонымен, құқық бұзушылықты -- ... ... оның ... ол ... ... бұзу, тыйым салынған әрекеттерді жасау және оған жол берген адам міндетті түрде занды жауапкершілікке тартылады. Тура ... ... мән -- ... да орын ... ... ... 1. ... қорғану. Әркімнің жеке өміріне өзінің және от басының құпиясына қол ... ... мен ар ... қорғауына құқығы бар ( ҚР Конституциясы 10-6). Қажетті қорғану деп заң қорғайтын мүддені қылмыскердің қол ... оған зиян ... ... ... ... ... ... қылмыскердің озбырлығына қарсы қолданылатын әрекет. Осындай әрекеттің нәтижесінде қылмыскердің денесіне ... ... ... Ол ... өлуі де мүмкін. Адам қылмыскердің зорлығынан қашып күгылуы мүмкін. Алайда, қылмыстың объектісі болған адам, қылмыскерден ... оған бар ... ... ... бұл ... ... болып табылады. Ол занды болуы үшін заң қорғайтын мүддеге төнген қауіпті әрекетке тойтарыс беруге бағытталуы керек. Қажетті ... ... ... ... жеке ... өмірін, денсаулығын, мүлкін, саяси әлеуметтік басқа да құқықтарын қорғай алады. Қажеттік қорғану арқылы қылмыстық ... ... ... ... ... да ... қорғануға жол беріледі. Занды қызмет міндеттерін атқарып жүрген лауазым иесі өз өміріне қауіп төнсе ғана ... ... ... ... ... ... қолдануға болмайды. Егерде лауазым иесінің әрекеті заңсыз болып көрінсе, (қамап қою, ұстап тұру, ... ... оған ... ... ... ... ... бере алады. Лауазым иесінің заң қорғайтын мүддеге көрінеу қылмыстық қол сұғуына ғана қарсыласуға болады, мәселен, ... ... мас ... ... ... ... ... денсаулығына қауіп төнген жағдайда қажетті қорғану мүмкіндігі пайда болады (милиционер қажетсіз жағдайда құралын пайдаланса, кісілерді қорқытса т.с.с). Қажетті қорғану ... үшін ... ... ... бастау, ұра бастау) немесе қыл-
19
мыс қаупі тікелей төну ... Егер ... ... ... ... қаупі өтіп кетсе, қажетті қорғануды қолдануға болмайды. Қорғану ... ... және ... ... келсе ғана заңды деп танылады. Қорғану тәсілінің қылмыстық әрекетке сәйкестігі туралы мәселені сот қарап, шешеді. Жәбірленуші қорғану әрекетін қолданғанда оның ... ... ... ... ... ... ... шегі өте жұқа әрі уақыты байқала бермейді. ... ... ... ... оны ... білу ... Өйткені шабуылға тап болған адам сасқалақтайды, үрейленеді. Осының ... ол ... ... сәйкес емес тәсілдер қолданып, оның қылмысына лайықсыз зиян ... ... ... ... ... ... ... шығуға жол беріледі (абыройына қол сүққан қылмыскерді әйелдің өлтіруі, тонаушыға қарсы қару қолдану т.с.с). Болған жағдайлардың барлығын жан-жақты тергеп мәселені ... ... ... ... ... ... өрекет завды және қоғамға қауіпті емес деп табылады. Мәжбүрлі қажеттілік жағдайында заң қорғайтын екі мүдде ... ... Осы ... ... тек ... ... ... болғандықтан, екіншісі құрбан болады. Заң қорғайтын мүддеге қауіп адамның әрекетінен, сәтсіз жағдайдан (көшеде тайып құлап, аяқ қолын мертіктіру), табиғи ... (жер ... су ... өрт, ... ... ... Мәжбүрлі қажеттілік жағдайында қауіп нағыз анық болуы керек. Мәселен, сүзеген сиыр адамға тура ұмтылғанда, оны атып ... ... Бұл ... жануарды өлтіріп, зиян келтіргені үшін мүліктік жауапқа тартуға болмайды. ... ... ... ... зиян ... деп ... Егер төнген қауіптен сол сәтте қорғайтын мүддеге зиян ... ... ... болмаса.
- Егер келтірілген зиян бетін қайтарған зияннан әлде қайда кем болса (үлкен үйді, өрттен ... қалу үшін ... ... ... ... ... ... жедел емханаға жеткізу үшін біреудің көлігін рұқсатсыз айдап кету ... ... ... ... ... ... ... барысында істелген әрекеттің түрі, ауырлығы, жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын ... ... ... құқық бұзушылық жайында қандай ой қорытуға болады?
Құқық бұзушылықты болдырмаудың бірден-бір шарты құқықтық және қоғамдық тәртібінің ... ... ... ... ... ... ... арқа сүйеп қалыптасып, өмір сүре алады деген сөз. Өйткені қоғамдағы толып жатқан қарым-қатынастың басым көпшілігі ... ... ... ... ... арқылы реттеліп отырады. Яғни, әрбір азамат өз мүддесін, мақсатын, тәртіпке сәйкес дамытады. Сол арқылы іске асыруға тырысады. Осы шарт ... ғана ... ... ... ... ... Толығымен құқықтық тәртіп орнайды:
- Жеке адамның бостандығы, құқығы толық түрде қорғалғанда.
- Қоғамдағы тәртіптің жағдайы жақсарады, нығаяды.
20
- Қоғамның ... ... ... ... ... ... нығая түседі.
- Демократия дамып, құқықтық мемлекет, азаматтық қоғам құруға мүмкіндік туады.
21
1.4. Заңды жауапкершіліктің түрлері
Құқық теориясында заңи жауаптылықтың ... ... ... пiкiр ... ... ... Ол ... көптеген анықтамалар мен көзқарастар бар. Жалпы алғанда, заңи жауаптылық түсiнiгiнiң ең көп ... екi ... ... ... ... ... жауаптылық - бұл құқықтық нормалармен ... ... ... өзi үшiн ... құқықбұзушылықтың салдарына ұшырау мiндеттi. Шаралар мынадай сипатта болуы мүмкін: а) жеке ... ... (бас ... ... ә) ... сипаттағы шаралар (айыппұл); б) ... ... ... ... босату). Заңды жауапкершілік - бұл құқықбұзушылық жасаған тұлғаларға заңнамамен көзделген мемлекеттік ... ... ... бір іс жүргізушілік тәртіпте қолдану. Заңды жауапкершіліктің төмендегідей түрлері болады:1) қылмыстық - тек ... үшін ... ... де сот ... ... жасағаны үшін кінәлі деп танылмауы және қылмыстық жауаптылыққа тартылмауы тиіс. Қылмыстық жазалау шаралары - кінәлінің тұлғасына бағытталған мемлекеттік ... ең ... ... - бас ... ... өлім ... және т.б.2) ... - әкімшілік теріс қылықтарды жасағаны үшін туындайды және айыппұл, арнайы құқығынан айыру және т.б. ... ... ... табады. 3) азаматтық - мүліктік сипаттағы шарттық міндеттемелерді бұзу және шарттан тыс мүліктік зиян ... үшін ... ... ... ... ... - ... толығымен өтеу. 4) тәртіптік - ... оқу, ... ... ... бұзу үшін ... ... жауапкершілік шаралары - сөгіс, қатаң сөгіс, жұмыстан шығару.5) материалдық - қызметкерлер мен жұмысшылардың өз қызметтік міндеттерін ... ... ... ... ... келтірген зияны үшін туындайды. Әрекеттің құқыққа қайшылығын және заңды жауапкершілікті жоятын жағдайлар. Әрекеттің құқыққа қайшылығын және ... ... ... ... ... жатқызуға болады:1) есі дұрыс еместік - тұлғаның өз әрекеттеріне есеп бере алмауы;2) қажетті қорғаныс - ... ... ... мүдделерін қоғамға қауіпті нұқсан келтіруден қорғау барысында нұқсан келтіруші тұлғаға зиян келтірумен сипатталады; ... ... ... шегінен асып кетпеуі тиіс, яғни, қорғанудың нұқсан келтірушіліктің қоғамға қауіптілігінің сипаты мен дәрежесіне айқын түрде сәйкес келмеуі орын алмауы тиіс;3) аса ... - ... ... тұлғаның мүдделеріне қауіп төндіруші әрекетті жою жағдайында мүмкін, қойылатын шарт - бұл қауіп басқа құралдармен жойыла алмауы қажет және аса ... ... ... алдын алған зияннан аз болуы тиіс; 4) ... аса ... жоқ ... 5) ... ... және т.б. ... ... - бұл заңдар мен заңға ... ... ... ... құқықтарының, қоғам мен мемлекеттің мүдделерінің ешбір кедергісіз жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін құралдар мен ... ... ... ... ... ... қарастырады:1) әлеуметтік-экономикалық - бұл қоғамның ... ... ... оның ... ... меншік нысандарының алуан түрлілігі, экономикалық бостандық және т.б.; 2) саяси - бұл ... ... ... ... ... ... ... саяси плюрализм, көппартиялық, биліктің тармақтарға бөлінуі және ... ... - бұл ... мен заңға сәйкес актілердің орындалуын бақылайтын арнайы органдардың (прокуратура, сот, полиция және т.б.) қ
23
III. ҚОРЫТЫНДЫ
Құқықбұзушылық - бұл ... ... ... ... ... ... тұлғаның кінəлі, құқыққа қайшы, қоғамға қауіпті əрекеті. Құқық бұзушылық -- ... ... ... ... сай, адамның іс-әрекетінің әлеуметтік көрінісі. Құқық бұзушылық -- құқыққа, оның талаптарына қарсы бағытталған мінез -- құлық. Демек, ... ... ... ... ... ... өту ... сөз. Әрбір құқық бұзушылық -- нақтылы құбылыс. Құқықбұзушылықтың заңды құрамы - бұл құқықбұзушылықтың заңды жауапкершілікке тарту үшін ... жəне ... ... ... мыналаржатады:
1. Құқықбұзушылықтың субъектісі - бұл осы əрекетті немесе əрекетсіздікті жасаған құқықəрекетқабілетті жеке ... ... ... ...
2. ... ... - бұл осы құқықбұзушылықтың неге бағытталғанын көрсетеді. Объектінің түрлік жəне тектік түрлерін бөліпқарастырады. Тектік объект ретінде ... ... орын ... ... объектіге өмір, денсаулық, абырой, мүлікжəне т.б. жатады.
3. Құқықбұзушылықтың субъективтік жағы - бұл ... өз ... жəне оның ... ... ... ... белгілердің жиынтығы. Бұл жерде басты категорияболып кінə табылады. Кінə дегеніміз тұлғаның өзі ... ... ... ... психологиялық қатынасы. Құқық бұзушылық -- биологиялық, физиологиялық, технологиялық ерекшеліктерге сай, адамның іс-әрекетінің әлеуметтік көрінісі. Құқық ... -- ... оның ... қарсы бағытталған мінез -- құлық. ... ... ... ... қарап, талаптарынан айналып өту деген сөз. Әрбір құқық бұзушылық -- нақтылы құбылыс. Занды ... -- жеке ... ... ... ... қорғайтын бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде пайда болып, құқық бұзуға мемлекеттік күштеу шарасын қолдану нысанымен ... ... ... ... ... бір шарасы көзделген құқықтық норманың санкциясын қолданудан тұрады. Заңды жауапкершіліктің заңды негізі -- құқық бұзушылық болып табылады. Егерде ... ... ... ... ... ... ... онда ол заңды жауапкершілікке тартылмайды. Занды жауапкершілік күрделі әлеуметтік құбылыс. Мұнда кем дегенде екі жақ қатысады: мемлекет және құқық ... ... ... ... ... қатынас қалыптасады және екі жақта заң шеңберінде, қолданылып ... ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асады. Заңды жауапкершілік құқықтық жүйенің құрам бөлігі бола ... оған ... ... ... ... теориясында заңи жауаптылықтың түсiнiгiмен байланысты
24
мәселе пiкiр таласты болып табылады. Ол туралы көптеген анықтамалар мен көзқарастар бар. Жалпы ... заңи ... ... ең көп ... екi ... ... ... болады. Заңи жауаптылық - бұл құқықтық нормалармен көзделген құқық субъектiсiнiң өзi үшiн ... ... ... ұшырау мiндеттi. Шаралар мынадай сипатта болуы мүмкін: а) жеке ... ... (бас ... ... ә) ... ... ... ... б) ... ... ... (жұмыстан босату). Заңды жауапкершілік - бұл құқықбұзушылық жасаған тұлғаларға заңнамамен көзделген мемлекеттік ... ... ... бір іс жүргізушілік тәртіпте қолдану.
25
IV.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ибраева А. С, Ибраев Н. С. Теория государства и ... ... ... - ... >, 2003 - 65-71 ... ... А. С. Заң ... қазақша - орысша және орысша - қазақша қысқаша түсіндірме ... - ... 1996 ж. ... А. > Заң және ... - 2005ж. № 9-176. 4. ... Ә. Заң және ... - 2005 ж. № 25-3-5 ... 5. ... Б. > Заң -2005 ж.- № 31-26-28 б. 6. ... Г. > . ... - 2006ж. - № 10-11-14 б. 7. ... Ғ, Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы; оқу құралы - Алматы > 1998 ж. № 88-89 ... 8. > : ... - ... 1999 ж. № 26-32 ... 9. >: оқулық - ... 2003 ж. № 112-11 ... 10. ... Қ.А. Заң және ... - № 5-31-33 б. 11. > 27.12.1994 ж.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудиттің заңды жауапкершілігі мен оны құқықтық реттеу30 бет
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік20 бет
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік жайлы6 бет
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік жайлы ақпарат7 бет
Жерді қорғаудың мемлекеттік құқықтық шаралары. Жер заңдарын бұзғаны үшін заңды жауапкершілік26 бет
Заңды жауапкершілік82 бет
Заңды жауапкершілік туралы3 бет
Заңды жауапкершілік ұғымы, белгілері және олардың түрлері56 бет
Заңды жауапкершіліктің жекелеген мәселелері92 бет
Заңды жауапкершіліктің түсінігі, белгілері және негіздемесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь