Құқықтық реттеу механизмнің жалпы түсінігі, элементтері

ЖОСПАР
I.КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5
II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6.28
1. ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ ЖАЛПЫ ТҮСІНІГІ, ЭЛЕМЕНТТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.21
1.1. Құқықтық реттеу механизмнің түсінігі мен мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... .6.11 1.2. Құқықтық реттеу механизмінің элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.21
2. ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ МӘНІ, МАҢЫЗЫ, ТИІМДІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.26
2.1.Құқықты жүзеге асырудың мәні мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.26 2.2.Құқықтық реттеудің тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.28
III.ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29.31
IV.ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.КІРІСІПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Құқықтық реттеу механизмі – бұл құқық субьектілерінің мүдделерін қанағаттандыру жолындағы кедергілерді жою мақсаттарында кезекті түрде ұйымдастырылған заңды құралдардың жүйесі. Құқықтық реттеу механизмінің келесі элементтерін бөліп қарастыруға болады: құқық нормасы – мұнда мүдделерді қанағаттандыру үлгісі қалыптасады; ұйымдастырушылық – атқарушы акт сияқты шешуші фактімен бірлескен заңды факт немесе фактілік құрам; құқықтық қатынас – бұл жердегі номативтік талаптар сәйкес субектілерге қатысты нақтыланады: құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру актілері – субьектілердің сақтау, атқару және пайдалану нысанындағы әрекеттері; қорғаушы құқық қолданушы акт – құқық бұзушылық жағдайында қолданады. Тақырыптың өзектілігі. Құықытық реттеу тиімділігі – бұл құықтық реттеудің нәтижесі мен оның алдында тұрған мақсаттың арасындағы арақатынас. Құқықтық реттеудің тиімділігін көтерудің төмендегідей жолдарын атап өтуге болады: Құқық шығармашылықты жетілдіру; мұның нәтижесінде заң шығармашылық техниканың жоғары деңгейіне сәйкес құқық нормаларында қоғамдық мүдделер мен заңдылықтар мейлінше анық көрініс табады. Бұл кезде оны заңды және ақпараттық құралдардың көмегімен заңды сақтау оны бұзудан пайдалы болатындай жағдай жасау керек. Құқықты қолдануды жетілдіру нормативтік реттеудің нәтижелерін толықтырады. Құқықты қолдану әр бір заңды жағдайын нақты жағдайларын өзіндік ерекшіліктерін ескертеді. Құқық шығармашылық пен құқық қолдануды дұрыс үйлестіру құқықтық реттеуге икемділік пен кешенділікті береді. ( 1,65-69 бб). Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тәртіп, заңдылық шеңберінде, құлықтылык және гуманистік талаптар негізінде біржүйелік мағынадағы азамат құндылықтары аясында реттелмейд Құқықтық реттеу механизмін толыққанды түрде ашып көрсетіп, талдау жасау. Құқық әлеуметтік нормалардың бір түрі ретінде нормативтік қасиетке сүйенеді, ол кейіпті реттеуші ретінде бағыты нақты белгісіз атаусыз әрекет жасап, жалпы белгілерге (жасы; есі дұрыстығы, заңды тұлғаның жалпы белгілеріне) сай әрекет етеді.
Құқықтың әрекеті қоғамдық қатынастардың субъектілеріне олардың жекелеген ерекшеліктерінен тәуелсіз бірдей шара қолдану принципіне негізделген, шын мәнісінде тең емес субъектілерге (формальды принцип).
Құқық нормалары сырттай объективті болуы міндетті ақылды, әлеуметтік және белгілі ресми нысанда бектілуі шарт (құқықтың қайнар көзінде формальды мағнада): нормативті-құқықтық актыларда, құқықтық дәстүрде, заңды прецеденттерде т.б.
Құқық ішкі ұйымдастыру көз қарасына байланысты (біртұтас) бір-бірімен мақсатқа сай қарым-қатынастардағы элементтердің жүйесі. Құқық бәріне міндетті. Оның айырмашылығы басқа әлеуметтік нормаларға қарағанда жалпы
3
мемлекеттік нормативтік жүйені құрайды және өзінің әрекетін қоғамның барлық мүшелеріне жүргізеді.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Құқықтық жүйелер мәселерін зерттеген бірнеше ғалымдар бар: Олар: Г. Адрасулова, Алексеев С. С, В. Д. Попков, В, М, Ведяхин, з.ғ.д М.Н. Марченко, з.ғ.д. М. В. Алексей, з.ғ.д Л. Э. Олег, з.ғ.д Б. Г. Александр, В. А. Евгений, Венгеров А. Б, Диканов В. В. Қазақ ғалымдарынан: з.ғ.д М.Т. Баймаханов, з.ғ.д С. А. Табанов, з.ғ.д Б. Б. Базарбаев, з.ғ.д З. Ж. Кенжалиев, з.ғ.д И. И. Лукашук. Абенов Е. М, Арынов Е. М, Тасмағамбетов, Н. Н. Қонақбаев Б, Сапарғалиев Ғ, Ибраева А. Құқық субьектілерінің құқықтық мәдениетінің денгейін көтеру де құқықтық реттеудің сапасына, заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайту процесіне әсерін тигізеді. Құқықтық реттеу механизмнің сапасын жақсартуға құқықтық сана мен құқықтық мәдениет көп үлес қосады. Құықытық сана – бұл адамадардың құқыққа деген қатынасын көрсететін түсініктер мен сезімдердің көзқарастар мен эмоциялардың, бағалаулардың жиынтығы түріндегі қоғамдық сананың ерекше нысаны. Құқықтық сана – бұл адамадрдың жаңадан қабылданған заңдарға нормативтік актілердің нақты жобаларына және т.б. деген оң немесе теріс көзқарасы. Құқытық мәдениет құқықтық санамен тығыз байланыстылықта бола отырып, оған сүйенеді. Алайда, құқықтық мәдениет құқықтық санаға қарағанда әлдеқайда кең, себебі, ол психологиялық және идеологиялық элементтермен қатар, заңды мәні бар жүріс – тұрысты да қамтиды. Құқытық нормасы – бұл мемлекет таныған және қамтамасыз ететін жалпыға міндетті, формальды анықталған жүріс – тұрыс ережесі. Құқық нормасынан қоғамдық қатынастар қатысушыларының құқықтары мен міндеттеір туындайды және осы ереже аталған субьектілерді әрекеттерін реттеуге бағытталған. Зерттеу мақсаты. «Құқықтық қатынас» категориясы құқықтың жалпы теориясында негізі, орталық категориялардың бірі болып табылады және адамдардың жүріс тұрысына құқықтық қандай жолмен әсер ететінін түсінуге мүмкіндік береді. Құқықтық қатынас – бұл қатысушылары субьективті құқықтар мен заңды міндеттерді иеленетін, құқық нормаларымен реттелген қоғамдық қатынас. Құқық нормалары мен құқықтық қатынастардың өзара байланысы. Құқық нормасы – бұл жалпыға міндетті жүріс – тұрыс ережесі, ал құқықтық қатынас – құқық нормасының негізінде пайда болатын қоғамдық қатынас. Зерттеу міндеті. Олардың арасындағы өзара байланыс мыналардан көрінеді: а) құқық нормасы мен құқықтық қатынас құқықтық реттеу мезанизмінің элементтері болып табылады; ә) құқық нормасы – бұл құқықтық қатынастың пайда болуының негізі; б)құқық нормасы құқықтық қатынастар субьектілерінің шеңберін анықтайды;
4
в) құқық нормасы өз гипотезасында белгілі бір құқықтық қатынастың пайда болу жағдайларын көздейді; г) құқық нормасы өз диспозициясында құқықтық қатынастар қатысушыларының субьктивтік құқықтары мен заңды міндеттерін анықтайды; д) құқық нормасы өз санкциясында диспозицияны орныдаудың мүмкін салдарын көрсетеді ( жазалау немесе марапаттау).
IV.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ибраева А. С, Ибраев Н. С. Теория государства и права: учебное пособие – Алматы « Жеті жарғы», 2003 – 65-71 стр. 2. Ибраева А. С. Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысқаша түсіндірме сөздегі – Алматы «Жеті жарғы» 1996 ж. 3. Жакупова А. « Конституция – осново развития государства» Заң және заман – 2005ж. № 9-176. 4. Әділхан Ә. «Адам құқы – ең жоғарғы құндылық» Заң және заман – 2005 ж. № 25-3-5 б. 5. Қонақбаев Б. « Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» Заң -2005 ж.- № 31-26-28 б. 6. Адрасулова Г. « Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» . Фемида – 2006ж. – № 10-11-14 б. 7. Сапарғалиев Ғ, Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы; оқу құралы – Алматы « Жеті жарғы» 1998 ж. № 88-89 б. 8. « Қазақстан Республикасының Конституциясы» : Түсініктеме – Алматы, «Жеті жарғы» 1999 ж. № 26-32 б. 9. « Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері»: оқулық – Алматы, 2003 ж. № 112-11 б. 10. Мустафаев Қ.А. «Құқықтық тәлім – тәрбие мен жалпы оқытудың іс – шаралары» Заң және заман - № 5-31-33 б. 11. « Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994 ж.
        
        ЖОСПАР
I.КІРІСПЕ................................................................................................................3-5
II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ...............................................................................................6-28
1. ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ ЖАЛПЫ ТҮСІНІГІ, ЭЛЕМЕНТТЕРІ....................................................................................................6-21
1.1. Құқықтық ... ... ... мен мазмұны.................................6-11 1.2. Құқықтық реттеу механизмінің элементтері..............................................12-21
2. ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ МӘНІ, МАҢЫЗЫ, ТИІМДІЛІГІ........................................................................................................22-26
2.1.Құқықты жүзеге асырудың мәні мен маңызы.............................................22-26 ... ... ... ... ... ... Құқықтық реттеу механизмі - бұл құқық субьектілерінің мүдделерін қанағаттандыру жолындағы кедергілерді жою мақсаттарында кезекті ... ... ... ... ... Құқықтық реттеу механизмінің келесі элементтерін бөліп қарастыруға болады: құқық нормасы - ... ... ... ... ... ... - атқарушы акт сияқты шешуші фактімен бірлескен заңды факт немесе фактілік құрам; құқықтық қатынас - бұл ... ... ... ... ... қатысты нақтыланады: құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру ... - ... ... ... және пайдалану нысанындағы әрекеттері; қорғаушы құқық қолданушы акт - ... ... ... ... ... өзектілігі. Құықытық реттеу тиімділігі - бұл ... ... ... мен оның ... тұрған мақсаттың арасындағы арақатынас. Құқықтық реттеудің тиімділігін көтерудің ... ... атап ... ... ... ... ... мұның нәтижесінде заң шығармашылық техниканың жоғары деңгейіне сәйкес құқық нормаларында қоғамдық ... мен ... ... анық ... ... Бұл ... оны заңды және ақпараттық құралдардың көмегімен заңды сақтау оны ... ... ... жағдай жасау керек. Құқықты қолдануды жетілдіру нормативтік реттеудің нәтижелерін толықтырады. ... ... әр бір ... ... ... ... ... ерекшіліктерін ескертеді. Құқық шығармашылық пен құқық қолдануды дұрыс үйлестіру құқықтық реттеуге икемділік пен ... ... ( 1,65-69 бб). ... Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тәртіп, заңдылық шеңберінде, құлықтылык және гуманистік талаптар негізінде біржүйелік мағынадағы азамат құндылықтары аясында реттелмейд ... ... ... ... ... ашып көрсетіп, талдау жасау. Құқық әлеуметтік нормалардың бір түрі ретінде нормативтік қасиетке сүйенеді, ол кейіпті реттеуші ретінде бағыты ... ... ... ... жасап, жалпы белгілерге (жасы; есі дұрыстығы, заңды тұлғаның жалпы белгілеріне) сай әрекет етеді.
Құқықтың әрекеті қоғамдық қатынастардың субъектілеріне олардың ... ... ... ... шара ... ... негізделген, шын мәнісінде тең емес субъектілерге (формальды принцип).
Құқық нормалары ... ... ... ... ... әлеуметтік және белгілі ресми нысанда бектілуі шарт (құқықтың ... ... ... ... нормативті-құқықтық актыларда, құқықтық дәстүрде, заңды прецеденттерде т.б.
Құқық ішкі ұйымдастыру көз қарасына байланысты (біртұтас) бір-бірімен мақсатқа сай қарым-қатынастардағы ... ... ... ... міндетті. Оның айырмашылығы басқа әлеуметтік нормаларға қарағанда жалпы
3
мемлекеттік нормативтік жүйені құрайды және өзінің әрекетін қоғамның барлық мүшелеріне жүргізеді.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар бар: Олар: Г. Адрасулова, Алексеев С. С, В. Д. Попков, В, М, Ведяхин, з.ғ.д М.Н. ... ... М. В. ... з.ғ.д Л. Э. ... з.ғ.д Б. Г. ... В. А. Евгений, Венгеров А. Б, Диканов В. В. Қазақ ғалымдарынан: з.ғ.д М.Т. Баймаханов, з.ғ.д С. А. Табанов, з.ғ.д Б. Б. ... з.ғ.д З. Ж. ... з.ғ.д И. И. ... ... Е. М, ... Е. М, ... Н. Н. ... Б, Сапарғалиев Ғ, Ибраева А. Құқық субьектілерінің құқықтық мәдениетінің денгейін көтеру де құқықтық реттеудің сапасына, заңдылық пен ... ... ... ... әсерін тигізеді. Құқықтық реттеу механизмнің сапасын жақсартуға құқықтық сана мен құқықтық мәдениет көп үлес қосады. Құықытық сана - бұл ... ... ... ... ... ... мен сезімдердің көзқарастар мен эмоциялардың, бағалаулардың жиынтығы түріндегі қоғамдық сананың ерекше нысаны. Құқықтық сана - бұл адамадрдың жаңадан ... ... ... актілердің нақты жобаларына және т.б. деген оң ... ... ... ... ... құқықтық санамен тығыз байланыстылықта бола отырып, оған сүйенеді. Алайда, құқықтық мәдениет құқықтық санаға қарағанда ... кең, ... ол ... және ... ... ... заңды мәні бар жүріс - тұрысты да қамтиды. Құқытық нормасы - бұл ... ... және ... ... ... міндетті, формальды анықталған жүріс - тұрыс ережесі. Құқық нормасынан қоғамдық ... ... ... мен міндеттеір туындайды және осы ереже аталған субьектілерді әрекеттерін реттеуге бағытталған. Зерттеу мақсаты. категориясы құқықтың жалпы ... ... ... ... бірі ... табылады және адамдардың жүріс тұрысына құқықтық қандай жолмен әсер ететінін ... ... ... Құқықтық қатынас - бұл қатысушылары субьективті құқықтар мен заңды міндеттерді иеленетін, құқық нормаларымен реттелген қоғамдық қатынас. Құқық ... мен ... ... ... ... ... ... - бұл жалпыға міндетті жүріс - тұрыс ережесі, ал құқықтық қатынас - құқық нормасының ... ... ... қоғамдық қатынас. Зерттеу міндеті. Олардың арасындағы өзара байланыс мыналардан ... ... ... мен ... ... ... ... мезанизмінің элементтері болып табылады; ә) құқық нормасы - бұл ... ... ... ... негізі; б)құқық нормасы құқықтық қатынастар субьектілерінің шеңберін анықтайды;
4
в) құқық ... өз ... ... бір ... қатынастың пайда болу жағдайларын көздейді; г) құқық нормасы өз диспозициясында ... ... ... ... құқықтары мен заңды міндеттерін анықтайды; д) құқық нормасы өз санкциясында диспозицияны орныдаудың ... ... ... ( ... ... ... БӨЛІМ
1.ҚҰҚЫҚТЫ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ ЖАЛПЫ ТҮСІНІГІ, ЭЛЕМЕНТТЕРІ
1.1. Құқықты реттеу механизмнің түсінігі мен мазмұны
Құқықтық реттеу ... - бұл ... ... ... ... ... кедергілерді жою мақсаттарында кезекті түрде ұйымдастырылған заңи құралдардың жүйесі. Құқықтық реттеу механизмінің мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... ету (мазмұнды белгісі). Құқықтық реттеу механизмі - бұл ... және ... ... әр ... ... құралдардың жүйесі (формалды белгісі). Қоғамдағы барлық қарым-қатынасты құқықтық реттеу өте күрделі, ол көп салалы, көп жүйелі процесс. Құқықтық басқарудың екі ... ... ... ... ... тигізетін әсері, ықпалы және құқықтық реттеудің, басқарудың рөлі. Бұл екі процесті қосып айтқанда - ... ... ... ... механихмі дейді. Құқықтық реттеу механизмінің мақсаттары:
- өркениетті қоғамның қалыпты ... ... жəне ... ... ... пен ... ... қолдау;
- мемлекеттік құрылымдардыоңтайлы құру, олардың нəтижелі қызмет етуі;
- адамның құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру, адамның өз ... ... ... мен ... ... мүдделері мен құқықтарын тиімді қорғау;
- қоғам мүшелерінде прогрессивтік құқықтық сана мен ... ... ... ... ... құқықтық реттеу механизмі құрылымының элементтері: құқықтық норма, құқықтық қатынс және ... ... пен ... ... ... акті. 1) Құқықтық норма арқылы қоғамдағы заңдылықтың, тәртіптің талабы, мазмұны, шеңбері, мүдде - мақсатты анықталады, олардың орындалу бағыттары, жолдары, ... ... Егер ... ... ... ... ... 2) Құқықтық қатынас арқылы субьектіердің ара - байланысын мүдде - ... ... пен ... ... ... ... Ол ... - мақсаттарды қандай нормативтіе актілер арқылы іске асырады, қатынастың басталуы мен аяқталуы көрсетіледі. 3) Заңды құқық пен міндеттің ... ... ... - ... ... ... аяқталуы, мүдде - мақсаттың екі жақты іске асыру, дұрыс орындалмаса - кім кінәлі себептері көрсетіледі, оны ... ... ... ... үш ... сәйкес қатынасты реттеу механизмі үш кезеңге бөлінеді: қатынастың басталуы, ол қатынасты реттеу үшін жаңа норманың ... ... ... ... мен ... жақсы сапалы жұмыс атқару үшін субьектілердің рухани сана - ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Құқықтық сапасы да жақсы, халыққа түсінікті болуы керек. Мемлекет осы ... зор ... ... ... бұл ... ... ... мақсат қоғамдағы ең күрделі, аса жауапты мүдде - ... - ол ... ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету. Сол арқылы халықтың бостандығын, теңдігін дұрыс дамыту, қоғамда әділеттікті, демократияны орнату, құқықтық мемлекетті ... ... ... ... жүргізілсе, құқықтық нормалардың да сапасы жақсы болады. Сапалы нормаларды түсіну де жеңіл, орындалуы да оңай. ... осы ... ... ... ... механизмінің жұмысын жақсартуға көп үлес қосады. Құқық қоғамда зор қызмет атқарады. Ол ... ... ... ... және ... ... ... тән әдістермен жағымды әсер етеді. Құқықтық саяси қызметі қоғамның барлық саласынан байқалады. Құқықтық экономикалық әлеуметтік, тәрбиелік, мәдени жұмыстарының әсері өте мол. ... қоса ... ... қоғамда және азаматтардың заңды мүдделерін қорғау қызметін де ... ... ... ... ( кең ... - ... ... мәдени іс - қимылы, әрекет жасау, оларды жүзеге асыру және мемлекет органдарының, лауазым иелерінің іс - ... ... ... ... түсінігі мен пайымдаулары. Құқықтық мәдениет ( тар мағнада) - ... ... ... ой - ... ... мен ... және де ... түрдегі қажеттіліктері. Осы қажеттіліктер тұлғаның құқыққа сай мінездерінен, жүріс - ... ... ... ... әр ... өз талап - талғамына сәйкес мәдениетті қажет етеді және ... ... ... ... біз ... ... тек ... дүниені ғана орында және тек сол дәстүрде, сол қалпында орында деп талап қоймауымыз керек. ... - ... ... ... біл, ... және оны өз ... сай етіп пайдалана біл, жетілдір, алға дамыт деп талап қоя білу қажет. Егер жас буын мәдени мұрамызды жетік ... оны ... ... жаңа ұлттық мәдениет жасас, қазақ халықының рухы да мәдениеті де зиянды жаһанданудың шылауында кетпесі ... ... ... ... ... өмір ақиқатына айналды, шамамыз келгенше оны жаңғырту және пайдалану күн тәртібіне қосылды. Өзіне ғана тән ... ... ... ... және ... ... ... Енді өзінің осы бір ерекшілігін - ұлттық құқықтық мәдениетін - ... және ... ... аударудан талап етеді. Заң мінез - құлық арқылы қоғам басқарылады, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары жүзеге асырылады. Заңи мінез - ... ... - ... ... ... ... келетін жеке тұлғаның мінез - құлқы. Құқықтың әлеуметтік мақсаты оның атқаратын қызметінен байқалады. Оның қызметі ... ... ... ... - ... іс - ... әсер ... бағытталады. Құқықтың қызметінің мәні, біріншіден, құқықтық қатынастастарды баянды ету, тұрақтандыру; екіншіден, жеке адамның, қоғамның, мемлекет органының зиянды іс - ... ... ... ... - ... ... құқықтары мен бостандықтарын паш
7
етумен қатар, оларды қорғау жолдарын, әдістерін, ... жан - ... ... ... ... механизмнің сапасын жақсартуға құқықтық сана мен құқықтық мәдениет көп үлес қосады. Құқықтық сана еліміздің азаматтарының жүзеге асырылып жүрген ... ... ... ... да ... құбылыстарға сана - сезімдерінің, көзқарастарының, пікірлерінің, бағаларының жүйесі. Қазіргі Қазақстан Республикасының әлемдік қауымдастықтағы орны өзгеше. Дербес ... ... оның ... мемлекет арлық қатынастағы салмағы айырықша. Еліміздің осы жаңа орнын баянды етудің негізгі жолы, оның ... ... ... ... ... ... бұл құңдылықты халқымыздың мақсат - мүддесіне және иелігіне қызмет еткізу ... ... ... ... ... ғылымының даму бағыт - бағдары да осы айытылған жәйттерден туындайды. Заң ғылымын, оның ішінде дәстүрлі ұлттық, құқықтық ... ... ... ... ... да тың көкжиектер ашылуда. Оларға жаңа талаптар қойылуда, жаңа тұғырлар, көзқарастар айтылуда. Ұлттық сананың ... ... ... сай ... ... сана - ... де ... билер институттарының пайдалануы айтылған ойыңызды қуаттай түседі. Әдет - ... ... ... жүйе ... ... ... ... жүйеден өзгеше құбылыс. Бұл өзгешілік әдет - ғұрып құқығының тарихи контексінде, әлеуметтік - ... ... ... ... ... - ... ... құндылықтарында, адамға әсер ету ерекшеліктерінде, әдет құқығы өзінің ішкі мәні және ... ... түр - ... іс - ... ... және оған әсер ету мүмкіншіліктері, жалпы болмысы, яғни, ... ... ... алса да ... ... ... туындысы екендігіне шүбә келтірмейді. Сондықтан, бұл құқықтық жүйеге, оның тарихтағы орнына сай көзқарас, ... ... ... ... және ұғым - ... ... тәртіпке, заңдылыққа негізделіп, соған арқа сүйеп қалыптасып, өмір сүре алады. Қоғамда ... ... ол ... ... оның ... ... Мұны адамдар ежелден - ақ жақсы түсінген. Сондықтан да қоғамда тәртіп адамадардың мінез - ... іс - ... ... ... ... орнатылады. Қоғамдағы барлық қарым - қатынасты құқықтық реттеу өте күрделі, ол көп ... көп ... ... ... ... екі күрделі бағыты: құқықтың қоғамдағы қатынастарға тигізетін әсері, ықпалы және құқықтық реттеудің, басқарудың рөлі. Бұл екі процесті ... ... - ... ... реттеудің, басқарудың механизмі дейді. ( 2,43-50бб). Сонымен, қатынасты құқықтық реттеу механизмі дегеніміз - субьектілердің арақатынасын нормативтік актілер ... ... ... іске ... ... ... тәсілі. Бұл заңда жүйе, заңды механизм. Қоғамдағы
қатынасты құқықтық реттеудің жақсы дамуы мемлекеттің бірлестіктердің, саяси ұйымдардың, дұрыс әділетті жұмыс жасауының ... ... ... теңдігі дамып, жеке адамның, қоғамның мүдде - ... ... ... ... ... ... - мемлекеттің конституциясын, парламанеттің қабылдаған заңдарын, президенттің заң күші бар жарлықтарын қатаң бақылап, ... ... ... жол бермеу. Заңға тәуелді актілерді бақылау заңдылыққа жатпайды. Заңдылықтың мазмұны үш элементтен құрылады. Қоғамда әділ заң саясаты болу ... Сол ... ... ... бостандықты, теңдікті, адамгершілікті, инабаттылықты, парасаттылықты т. б. ... ... ... ... пен ... ... дұрыс басқару. Құқықтық реттеу 3 тәсілі бар: рұқсат берушілік, міндеттеуші, тыйым салушы.
1) ... ... ... өз ... ... бір іс ... ... құқығын беррумен байланысты болады. Ол мынадай нысандарда көрініс табуы мүмкін: а) субъективті құқық; б) ... в) ... ... ... тұлғаларға заңда немесе шартта көрсетілген белсенді іс -әрекеттерді істеу қажеттілігін жүктеумен байланыстырылған. Міндеттеу уәкілетті субъектілердің мүдделеріне бағытталады және ... бір іс - ... ... ... ... бір ... ... Міндеттеу белсенді мінез - құлықты қалыптастырады.
3) тыйым салушылық нақты іс - әрекеттерден бас тарту ... ... ... - ... ... ... типтері:
Міндеттеу мен тыйым салушылықтар арасында тығыз байланыс бар. Нақты бір іс ... ... ... оны ... тыйым салу. Құқықтық реттеу типтері - бұл не болмаса рұқсат берушіліктердің, не болмаса міндеттеулердің, не болмаса тыйым ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің бірлігі. Құқықтық реттеудің 2 типін бөліп көрсетуге ... ... ... ... және ... ... ... берушілік кезінде - тура тыйым салынғаннан ... ... ... ... ... ... осы типі қандайда болсын міндеттерді шешуде бастамашылдыққа, белсенділікке, жеке дербес ... ... ... азаматтық құқықтық, отбасылық, еңбектік реттеуге тән болып келеді.
2. Тыйым салу қандайда болсын іс - әрекет түріне жалпы тыйым салуға ... ... жеке ... тыйым салынған мінез - құлыққа рұқсат беріледі. Оның тұжырымдамасы - тура ... ... ... барлығына тыйым салынады. Құқықтық реттеудің осы типі ... ... ... ... құқықтарына тән болып келеді.
3. Құқықтық реттеудің жалпыға рұқсат берушілік типі құқықта әлеуметтік бостандықты бекітумен, ... ... ... ... ... ... ... Шешуші тип әлеуметтік байланыстарды қатаң реттеу, заңдылық қағидаларын жүйелі түрде жүзеге асыру қажеттілігінен ... Ол ... ... ... ... және басқа да мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолданған кезде бірден-бір жалғыз болып келеді. Құқықтық режим - бұл ... ... ... бір ... ... және ... әлеуметтік жағдай мен құқық субъектілерін қанағаттануы үшін және
9
қалаулы ... ... мен ... ... ... үшін ... немесе қолайсыздықтың нақты бір деңгейі болатын құқықтық реттеудің ерекше тәртібі.
Құқықтық реттеудің белгілері:
* ... ... және ... ... ... ... болмасын құқық субъектілерінің немесе объектілерін уақыттық немесе кеңістіктік шектерде бөліп көрсете отырып, қоғамдық қатынастардың нақты облыстарын ерекше ... ... ... ... ... ... тұратын және олардың белгілі бір бірігімен сипатталатын құқықтық реттеудің ерекше тәртібін білдіреді;
* құқықтың жекелеген субъектілерінің ... ... ету үшін ... немесе қолайсыздықтың нақты бір деңгейін тудырады.
Құқықтық режимдер әртүрлі негіздер бойынша классификацияланады:
* ... ... ... ... - ... әкімшілік, салықтық, кедендік және т.б.
* заңды табиғатына байланысты - материалды және іс жүргізушілік режимдер;
* мазмұны ... - ... баж ... ... және ... ... субъектілеріне байланысты - босқындардың, күштеп ... ... жоқ ... және ... ... ... байланысты - ерекше реттеу және ерекше қорғау режимі;
* көрсетілу нысанына байланысты - заңды және келісімшарттық;
* оларды ... ... ... деңгейіне байланысты - жалпы, аймақтық, локалды;
* пайдаланылу сферасына байланысты - ішкі ... және ... ... ... ... ... санкция жәнет.б. режимі);
Құқықтық реттеу механизмнің әдістері:
Құқықтық реттеу әдісі ... -- ... ... ... ... құқықтың реттеуді жузеге асыруға көмектесетін заңдық тәсілдер. Құқықтық реттеудің мынадай негізгі әдістері бар:
* имперактивті ... ... -- ... ... міндеттеу және жазалауға негізделген жазбаша өкім әдісі;
* диспозитивті -- рұқсат етілуге, ... ... пен ... ... ... тең құқықты әдісі.
Cондай-ақ қосымша әдістер де болады:
* көтермелейтін -- құрметтеуге лайықты іс-өрекет үшін ... ... -- ... пен ... үшін ... мінез-құлықты жүзеге асыруға кеңес беру әдісі. Құқықтық реттеу механизмі - мемлекеттің құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... құқық субъектілерінің өз құқықтары мен міндеттерін танып-білуі көзделеді. Тиісті қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеутетігі құқықтық құралдардың бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... қатынастарға құқықтық ықпал жасалады. Құқықтық реттеу тетігінде, сондай-ақ құқықтық нормалар, құқықтық қарым-қатынас, құқықтық жауапкершілік, құқықтық сана, құқық қолдану актілері, ... ... іске ... ... т.б. ... ... ... пәні мен әдісі құқық нормаларын салаларға бөлу негіздері ретінде. Құқық нормаларын салаларға бөлу үшін екі негізді басшылыққа алады: құқықтық реттеу пәні мен ... ... пәні - бұл ... ... ... ... Ол ... негіз болып табылады, себебі, қоғамдық қатынастар объективтік түрде қалыптасады және олардың белгілі бір сипаты сәйкес құқықтық нысандарды ... ... ... ... ... ... ... ал отбасы қатынастары отбасы- неке құқығының реттеу пәні болып табылады. Қосымша негіз болып ... ... ... ... Егер пән ... нені ... жауап берсе, әдіс оның қалай реттейтінін көрсетеді.
11
1.2. Құқықтық реттеу механизмінің элементтері.
Құқықтық реттеу механизмі үш элементтен ... ... ... ... қатынастар.
* Заңды құқықтар мен міндеттердің орындалуы туралы актілер.
Бұл элементтердің әр ... ... ... ... ... нормалар - қоғамдағы адамдардың өзара қатынастарын, байланыстарын шешу ... әдіс - ... ... реттеп - басқару үшін өмірге келеді. Бұл нормалардың заңды күші әр - түрлі, әр ... ... Ол ... ... ... міндетті. Құқықтық нормаларды іске асыру түрлері: пайдалану, сақтау орындау, қолдану, бұлардың ... ... анық ... Заң ... және парктикада құқықтық реттеу механизмінің негізін құрайтын нормативтік актілер - заңдар, нормалар. Субьектілердің құқықтық тәртібінің ... ... ... ... ... толық, көрсетілуге тиіс. Құқықтық норма - ... ... ... ... ... ... ... түсушілердің құқықтары мен міндеттерін туындататы, олардың әрекеттерін үлгі, ... ... ... ... ... ... ... бірдей ереже, норма. Құқықтық норма - заңға ... ... ... ... - тұрыстың айырымдылық белгісін білдіреді. ... ... ... ... ... ... мәнге ие болады. Оның өзі заңмен көзделген ... ... ... ... береді. Әрбір құқықтық норманың үш элементі болады яғни олар: диспозиция ( мінез - ... ... ... және ... ( ... шара). Құқықтық норманың диспозициясы - құқықтық қатынастарға қатысушылардың мінез - құлқы қандай болуы керек екенін ... ... ... ... - ... норманың ұйтқысы, мазмұны, өзегі. Құқықтық норманың гипотезасы (жорамалы) - құқықтық ... ... ( ... ... үшін ... өмірдегі мән - жайлардың бар екенін көрсететін құқықтық норманың бөлшегі. Гипотеза ... ... жан ... ... ... санкциясы - құқықтық норманың диспозициясы бұзылған жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны көрсететін ... ... ... ... ... ... іс - ... мінез - құлықты қолдамайтынын көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) абсолютті - анық, б) ... в) ... ... ... ... ... өзінің құрылымымен, сондай - ақ маңызды белгі - ... ... ... ... оның ... ... бұрын жеке - дара ұйғарымнан ерекшеленеді.Құқықтық нормалар қоғамдағы сан алуан қатынастарды ... ... үшін ... ... ... жаңарып, дамып жатады.
Құқықтық нормаларды орындаудың нысандары әр түрлі болады:
12
а) ... ... әр ... ...
ә) ... актілердің адамдарға әр түрлі әсер етуі; б) ... ... ... ... ... іске асырудағы субьектілердің құзыреті мен өкілеттігінің әр түрлі болуы.
Құқықтық норманың негізгі сипаттары:
1. Норма қоғамға, ... ең ... ... ... - ... ... басқарып отырады. Ол қатынастардың басым көпшілігі бостандықты, әділеттікті, ... ... және ... ... ... ... рухани, мәдени және тағы басқа даму бағыттарын ... ... ... Бұл ... ... ... ... Констетуцияда және заңдарда көрсетілген.
2. Норма көп қатынастардың мазмұнын, орындалу бағыттарын, әдіс - тәсілдерін алдын ала анықтап, көрсетіп отырады, ... ... оны ... ... ... Міне осы ... арқылы ғалымдар мемлекеттердің өткен тарихымен танысып жатады.
3. Нормативтік актілердің көпшілігі өзгермей қатынастарды көп жылдар дұрыс, жақсы реттеп, басқарып тұрақты ... ... Бұл екі ... ... ... ... типизация деп атайды. Мұның маңызы өте зор. Заңдылықты нығайтуға, құқықтық тәртіпті сақтауға зор үлес қосады.
4. Нормативтік актілер ... ... ... оның ... ... қоғамдық міндет, оны халық түсінеді, біледі. Сондықтан олар ол ... ... ... үлес қосады. Құқықтық норманың жоғарыда көрсетілген сипаттары, оның ... ... ... ... - қатынастарды реттеп, басқаруын толық түсінуге болады.
Құқықтық нормалардың белгілері:
1. норма мемлекеттік органның қабылдаған бекіткен актісі, оның заңды күші бар. ... ... ... ... ... ... ... ол нормаларды халықтық басым көпшілігі дұрыс орындайды.
2. Нормада субъектілердің құқығы мен міндеттері, орындалу жолдары толық ... Егер де ... ... ... тек ... ... келтірмеулері керек.
3. Норма ерікті түрде орындалмаса, еріксіз орындатылуы.
4. Құқықтық нормалардың жүзеге ... ... ... ... ... ... норма адамдардың, қоғамның тәртібінің кепілдігі болуы.
Құқықтық нормасыз қоғамда ешқандай дәрежелі заңдылық, тәртіп, жоспар, мағыналы, сапалы, қарым - ... ... тиіс ... ... ... мазмұны толық болуы керек. Сонда ғана оны дұрыс орындауға болады. Өмірде мазмұны толық емес нормалар ... Бір ... ... ... ... емес ... ... Бір нормада қатынастың мазмұны көрсетіледі, екіншісінде - оны қашан, қандай жағдайда қолдануды көрсетеді, үшіншіде - ... ... ... ... ... толық норма болып шығады. Мұндай норманың құрылысы өте ... ... ... ... көпшілігі толық түрде болады.Егер де толық болмаса, жетіспейтін элементтерін
13
сілтеме арқылы тауып алуға болады. Сонымен, құқықтық норма - ... ... ... ... мен ... ... ... отыратын жалпыға бірдей мемлекет пен қамтамасыз етілетін ереже - қағида. Құқықтық ... ... ... нормативтік нұсқау. Ол - жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін ... Оған ... тән. ... норма ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық ... ... ... ... элементтерінің құрылу тәсілдері.
1. Тікелей норманың үш элементін (гипотез, диспозиция, санкция) ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл құқықтық нормалардың іске асуын, орындалуын ... ... ... ... жетіспейтін элементі туралы осы заңның басқа бөліміне, тарауына, бабына сілтеме жасалады.
3. Бланкеттік тәсіл - ... ... ... ... басқа заңға қаулыға сілтеме жасау. Сонымен құқықтық ... ... ... ... ... ... элементтердің толық болмауы мүмкін. Оларды міндетті түрде іздестіріп табу ... ... ... ... ... ... әр саласына қарай өндірістік, ауыл - шаруашылық құрылыс, мәдениет, эканомика, әлеуметтік, білім, ғылым тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... қаржы, еңбек, жанұя, азаматтық, қылмыстық, азаматтық - пролцессуалдық, қылмыстық - процессуалдық тағы басқа салалардағы нормалар.
3. ... ... ... ... ... ... ... нормалар; қорғаушы нормалар.
4. Мазмұнына қарай нормалар үшке бөлінеді: міндеттеуші нормалар; тыйым салуша нормалар; ерік беруші нормалар.
5. Норма ... ... ... ... ... үшке бөлінеді: нақты белгілі нормалар - мазмұны толық анық жазылған элементтері
түгел; салыстырмалы ... - ... ... ... ... мәселені болған істің жағдайына қарай шешу; балама (альтернативтік) нормалар - істің орындалуының, норманың жүзеге ... ... ... ... болуы..
6. Субъектілеріне қарай нормалар екіге бөлінеді: жалпылама ... ... ... ... құқықтық нормалар - қоғамның мамандық салаларының қарым - қатынасын реттеп, басқратын нормалар. Мысалы, азаматтық, қылмыстық, ... ... ... ... ... ... осы ... бағыттар бойынша құқық өзінің күнделікті қоғам өмірін ... ... ... Мазмұны жағынан құқық нормалары заңдылық пен құқық тәртібі, азаматтардың құқығы мен міндеттері, заңдарды өзгерту, жетілдіру, толықтыру жөніндегі пікеірлер мен көз ... ... ... ... ... ... жұмысын дамытып, жақсартып отырады. Құқықтық нормалардың мүлтіксіз орындалуы азамат -
14
тарды тәрбиелеу, бақылау әдістері мен ... ... ... соттық жауапқа тарту арқылы қамтамасыз етіледі. Құқықтық норма - қоғамдық қатынастарды реттеуге қолданылатын әлеуметтік ережелердің ең ... ... ... ... ... үш жолмен қалыптасты:
1) мононормалардың (алғашқы қауымдық әдет-ғұрыптардың) әдет құқығының нормаларына ... және ... ... ... мемлекеттің санкциялауы;
2) құқық нормаларынан құралған арнайы құжаттарды - нормативтік актілерді - шығарудан көрініс тапқан ... ... ... сот және ... ... ... ... шешімдерден құралған және басқа да ұқсас істерді шешуде үлгілік сипатты иеленетін ... ... ... ... ... ... қолдану актісі - бұл нақты бір заңды істі шешу нәтижесінде құзіретті ... ... жеке ... ... ... құқықтық акт. Оның мынадай ерекшеліктері болады:
- құзіретті орган ... ... ... ... ... емес, жеке сипатқа ие, себебі, нақты субъектілерге бағытталған;
- заңмен анықталған өзіне тән нысанға ие. Құқық қолдану актілерін келесі негіздер ... ... ... болады:
1) нысаны бойынша - жарлықтар, үкімдер, ... ... және ... ... ... ... ... - мемлекеттік және
мемлекеттік емес органдардың (мысалығ муниципалды органдардың) актілері;
3) құқықтың функциялары бойынша - реттеуші (мысалы, қызметтік ... және ... ... ... істі ... туралы қаулы);
4) заңды табиғаты бойынша - негізгі және ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді (мысалы, үкім), ал көмекші актілер негзгі актілерді шығаруға жәрдемдеседі (мысалы, ... ... ... жауапқа тарту туралы қаулы).
5) құқықтық реттеу пәні бойынша - қылмыстық-құқықтық, азаматтық-құқықтық және т.б. актілер;
6) ... ... - ... және іс ... ... түсінік беру
Нормаға түсінік беру - қоғамдағы барлық бірлестіктерге, одақтарға, ұжымдарға, жеке адамдарға нормативтік акті ... ... ... ... ... ... ... толық білуін қамтамасыз ету.
15
Жеке адамның норманы дұрыс ... ... ... ... ... шаруалардың нормалары жақсы түсінуіне жәрдемдесу.
Түсінік берудің түрлері
2) Құқықтық қатынас - бұл құқық ... ең ... ең ... ... ... қатынастағы субьектілердің: құқықтары мен міндеттері, олардың орындалуы сапалы, дұрыс орындалмаса жауапкершілік түрлері көрсетіледі. Құқықтық қатынастың субьектілеріне нормативтік актілердің шеңберінде толық ... ... ... ... - ... байланысты, құқық негізіндегі қатынастар. Олар:
1) Құқықтық қатынас - бұл ... ... ... ... ... арасындағы қатынас және олардың іс - әрекетімен, мінез - құлқымен ... ... ... ... өз заттарына хақысы бар, бірақ бұл құқықтарды ол басқа адамдармен қатынас жасағанда жүзеге ... ... ... - ... ... ... ... Құқықтық нормамен құқықтық қатынас арасында бұлтартпас байланыс бар, өмірде тек қана құқықтық нормада көрісетілген құқықтық қатынас пайда болады. ... ... ... ... да ... ... ... ие болуы мүмкін. Мысалы, құқықтық ұқсастық болған жағдайда құқықтық норма тікелей көрсетілмеген қатынастарға ... ... ... - ... ... мен ... арқылы пайда болатын адамдар арасындағы байланыс. Субьективтік ... ие ... соны ... ... ал құқықтық міндет жүктелген сол міндетті орындауға тиіс тұлға. Құқықта ... ... бар ... және ... ... тиіс ... болады: адам, ұйым, мемлекеттік орган.
4) Құқықтық қатынас - ерікті қатынас. Құқықтық қатынас пайда болу үшін ... еркі ... ( ... ... ). Ал ... ... қатынастар тек бір тараптың еркіне байланысты пайда болады ( ... іс заң ... ... еркі ... қазғалады ).
5) Құқықтық қатынасты мемлекет қорғайды. Құқықтық нормалардың талаптарын жүзеге асыруды қамтамасыз ете ... ... ... ... да қорғайды. Мемлекет қорғайтын құқықтық қатынастар қоғамдағы құқық тәртібінің негізі болып саналады.
Құқықтық қатынастардың түрлері:
1. ... ... ... - ... заңға сәйкес мінез - құлқы, былайша айқтақнада, құқықтық нормалар негізінде және соған ... ... - ... ... ... ... ... тәрьібінің негізін құрайды. Бұларға жататындар: Мемлекеттік, мүліктік, отбасы, еңбек тағы басқа ... ... ... қатынастар - субьектілердің заңсыз әрекетінің салдарынан пайда болады. Оның мақсаты - қоғамдық тәртіпті қорғау, ... ... ... тек бір ... ... ... ... болады. Басқалардың барлығы міндетті тарап болып саналады. Мысалы, бұларға меншікке байланысты ... ... ... ... ... оған ... белгілі (сатушы мен сатып алушы) болып келеді.
Сонымен, құқықтық қатынастар дегеніміз - қатысушыларының субьективтік құқықтары мен ... ... ... болатын, құқық нормалары мен заңда көрсетілген айғақтарға (фактілерге) сәйкес туындайтын, ерік - ықтиярды білдіретін қоғамдық қатынастар. Құқықтық ... ... ... ... ... субектісінен, субьективтік құқықтан, заңды міндеттерін, құқықтық қатынас обьектісінен (затынан) тұрады. Құқық субьектісі - заңи ... жеке ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер, тағы сол сияқты. Сотта талапкер
мен жауапкер бола ... ұйым заңи ... деп ... ... ... ... шетел азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар де жеке ... ... ... ... ... - ... мүдделерін қанағаттандыру үшін оларға белгілі шекте әрекет жасауға берілген құқықтық мүмкіндік. Мұндай мүдделер заңды деп танылады. Заңды міндет - заң ... ... ... ... ... шарттары. Мұндай міндет басқа тұлғаның мүддесін қанағаттандыру үшін жіктеледі. Заңды міндеті бар тұлға оны өз ... ... оған ... мәжбүрлеу күші қолданылады. Мысалы, ата - ана өз ... ... ... ... ... ... ... обьектісі (заты) - табиғат құбылыстары, мүліктік, өзіндік мүліктік емес игіліктер. Субьективтік құқық пен ... ... ... ... болып келеді. Осы тарауды қорыта келе, ондағы қарастырған негізгі ұғым құқықтық қатынас дегеніміздің не екенін және де бір айқындап ... ... ... қатынас дегеніміз - құқыққа байланысты, ... ... ... ... қатынастар - адамдардың өзара әлеуметтік, байланысы, қарым - ... ... өмір сүру ... ... ... үшін т.б. басқа себептермен бір - бірімен қарым - ... ... Бұл ... ... Қоғамның диалектикалық даму процесіне сәйкес қарым - қатынастар да ... ... ... Бұл ... ... ... дамиды, адамдардың бостандығының, іс - ... ... ... ... мен ... дамуы қоғамдағы қарым - қатынастардың түрін шексіз көбейтіп, қарқынды деңгейде ... ... бұл ... даму ... ... ... ... экалогиясын нашарлатты, табиғи ресурстарды, байлықтарды ... ... ... және ... ... - мақсатары тұрғысынан бостандықты дамыта отырып, кейбір қарым - қатынастарға ... ... ... ... ... ... саяси, моральдық, әлеуметтік, ұлттық, діни т.б байланыстар. Бұл байланыс -қатынастар моральдық, әдет - ... ... ... ... реттеледі. Мысалы, отбасы қатынастардың көпшілігі дәстүр, діни нормалармен реттеліп жатады. Қоғамдағы барлық қатынастар құқықтық нормалармен реттелмейді, тек ... ... ... қамтитын қатынастарды реттеп, басқарып отырады. Құқықтық қатынас дегеніміз - мемлекеттік кепілдіктегі екі жақты ... мен ... бар ... ... ... ... ... - құқықтық қатынастар тек нормативтік актілер арқылыреттеліп отыратын ... - ... ... Нормативтік актілерде қатынастың мазмұны, субъектілердің құқықтары мен ... ... ... ... ... көрсетіледі. Құқықтық қатынастар арқылы нормативтік ... іске ... - ... ... екі ... ... мен міндеттерінің толық көрсетілуі . Бір жағының ... ... ... ... сәйкес, тең келеді. Субъектілердің бостандығы тең болады.
Үшінші - ... өз ... өз ... - мақсаттарын іске асыру үшін құқықтық ... ... - егер ... ... ... мазмұны бұзылса немесе субъектілер өз міндеттерін дұрыс, толық орындамаса, ... ... бұл ... ... жауапкершіліктің түрін ... ... ... ... ... ... Құқықтық қатынастар - құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қоғамдық ... ... ... тек қана ... ... құқықтық норма әсер еткенде пайда болады. Құқықтық қатынас бұл ... ... мен ... ... арқылы пайда болатын адамдар, ұйымдар, мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ете отырып, мемлекет қоғамдағы заңдылық пен тәртіптіде жақсартуға мүмкіншілік жасайды. Құқықтың негізгі қызметі - ... ... ... тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда таптық құбылыс ретінде пайда болып, ең алдымен, экономикалық үстемдік құрушы таптардың еркі мен мүдделерін ... Егер ... ... ... мен ... бекітілсе, құқықтық нормалар жалпыға мәлім болу мақсатында жазбаша рәсімделе басталды. Құқықтың пайда болуы - әлеуметтік байланыстардың күрделенуінің, қоғамдағы қарама-қайшылықтардың ... ... ... реттей алмауының салдары.
3.Субьектілердің құқықтары мен міндеттерінің орындалу туралы актілері. Бұл акітілер арқылы ... ... ... ... және ... ... ... қойған мақсаттарын орындау дәрежесін, деңгейін білу болады. Егерде ... ... ... ... мемлекеттік органдар көмек көрсетуге тиіс. Құқықты реттеу механизмнің сапасы жұмыс жасауы екі мәселеге байланысты: бірінші - құқықтық үлгі - ... ... ... ... - ... құқықтық сауаттылығы жақсы
18
дәрежеде болуы. Субьективтік құқық пен міндеттердің көлемі және шегі ... ... ... нормаларымен белгіленеді. Құқықтық қатынастарда олар жеке субьектілерге байланысты белгіленеді. Субьективті құқық мемлекет берген және қорғалатын, өзінің көзқарасына сай ... ... ... ... ... деп ... себебі тек субьектінің еркіне байланысты ғана, оны басқаруға болады.
Субьективті ... үш ... ... Біріншіден, өзінің мүдделерін қанағаттандыру мақсатындағы субьективтік құқықпен иесінің жөнді тәртібінің мүмкіндігі. Мысалы, меншік иесі өзіне қарайтын заттарды ... ... ... бар ... ... ... ... кез келген ауылшаруашылық өнімдерін өсіруге болады. Субьективті құқыққа, логикалық жолмен обьективті құқықтың белгіленген ... сай ... ... ... құқық болса, сол жерде қайткен күнде заңды міндеттер болады. Субьективті құқықтан субьектінің міндеттері, өзіне қойылған талаптарға байланысты, қажетті өз ... табу ... ... және ... ... қатынастардағы басты және адам баласының араласуындағы жөнді жағдайлар. Заңды міндеттер заңмен белгіленген және мемлекетпен қорғалатын, құқықтық қатынастар ... ... бар ... ... ... ... тәртіптілік (жеке адамдар, ұйымдар, мемлекет тұтасымен). Егер субьективтік құқықтың мазмұы тәртіптің рұқсат етілген деңгейін құрса, міндеттіліктің мазмұны құқықтық қатынастағы ... ... ... құрады. Міндетті адамға қажетті тәртіп деңгейі, құқығы бардың мүддесін қанағаттандыру мақсатында алдын ала көрсетіледі.
Заңды міндеттің мазмұны екі ... ... ... ... ... мүшелерінің пайдасы үшін, қажетті белсенділік қимылын жасау. ... ... ... бойынша, сатушы сатып алушының меншігіне затты беруге міндетті, себебі ол белгіленген ақшаны ... ... ... бұл жағдайда, алдын ала құқықтық қатынастың мүшесінің құқығын іске ... ... ... ... ... ... көрсетіп береді.
Екіншіден, заңды міндеттілік, құқық нормасында тыйым ... ... ... ... ... ... ... берілген нәрсе, сол алғанадам арқылы басқа біреуге жалға беру, заңмен тыйым салынған. Ондай заңды ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінен заңды тыйым салынған қимылдарды жасамауды талап етеді. Жоғарыда көрсетілгендей, құқықтық қатынастардағы ... ... мен ... ... ... тәртіптері емес, құқықтық нормаларда берілген мүмкіндік, не болмаса, қажетті тәртіптілік болып табылады.
Құқықтық реттеу механизмнің кезеңдері екі кезеңнен ... ... ... ... ... ... 2) сол документтердің орындалу барысын бақылап отыру. Заңды қорғау органдарының актілері үш ... ... 1) ... ... танысу; 2) сол істі қандай нормаларға сәйкес шешуді анықтау; 3) істі қарап шешуді аяқтау.
19
Республикада жүріп жатқан мемлекеттік ... және ... ... қайта құруларға халықтық ұлттық, сипат, адами ажар және рухани нұр жетіспейді. Ал,бұл факторлерді реформалардың айнымас ... ... ... ... ... ету өте қиын. Егемендігіміз бен тәуелсіздігімізді баянды етер саяси және ... ... ... ... ... ... ... қатарлы шетел мемлекеттерінің тәжірбиесі және үлгісіне көп еліктедік, соларға арқа сүйедік. Бұл бастапқы кезде бір жағынан, дұрыс та еді. Өйткені ... ... ... ... ... ... да ... етпейді. Дегенмен, осы еліктеу кезеңі ұзаққа созылып кеткендей, ал ... ... ол ... ... ... бара жатқандай. Қанша құнды болғаны мен шетел тәжірбиесі ол- шетел тәжірбиесі. Оны тұтасымен өз елімізге көшіріп алу мүмкін емес. Әсіресе, ... ... және ... ... ... ... қазіргі таңдағы басты міндет өз халқымыздың мемлекеттік және құқықтық тарихына, табиғатына және болмысына назар аудару, соны танып- біліп, олардың жаңа ... жаңа ... ... жол ашып, жағдай жасау. Себебі өркениетті елдердің өнегесінен үйренеміз деп жүріп біз өз халқымыздың өзіндік саяси болмысы, құқықтық жаратылысы бар ... ... ... ... жаңа ... және құқықтық жүйеміздің негізінде солар жатуы керек екенін ... ... ... ... ... үлгі тұтып жүрген батыс Еуропа мемлекеттері, Америка елі құқықтық ... ... ... ... ең ... ... тұрғыдын келеді. Олардың мемлекеттік құрылым, құқық, сот жүйелерінде дәстүр, тарих сабақтастығы үлкен рөл атқарады. Ағылшындар әлі күнге дейін өз ... 1215ж ... ... ... ... біз өз ... ... қазіргі күн талабына лайықтап қолдана білуге үйренуіміз керек. Өйткені мемлекеттік, құқықтық жүйе бейбіт өмірдің, теңдіктің және әділеттіктің тірегі, ... ... ... ... Ал, ... ... ... және құбылыстары әр халықтың дүниені қабылдау, түйсіну, қорыту ерекшіліктерімен тығыз байланысты. Яғни олардың тарихи түп - тамырларынан бастау алып ... және ... ар - ... ұят ... ... да тұнық сезімдеріне, ұғымдарына барып тіріледі. Ал, бұл түсініктер, ұғымдар қайта - қайта өзгелерге бергенде қабылдамайтын ұят ... ... ... Мемлекет, заң жүйесі түптеп келгенде адам жанының осы бір мөлдір тұнықтарының қорғаны болуы үшін ... ... да, олар өз ... ... деңгейде атқаруы үшін сол халықтың жан дүниесінің тарихи болмысынан, ерекшелігінен айрылмауы керек, әркез өз ... ... ... сай ... отыруға тиіс. Олай болмаған жағдайда елдегі құқықтық нормалар дұрыс орындалмай, құқықтық реттеу механизмі қызметі нашарлап, қоғамдық қатынастардың орындалуына нұқсан келіп, ... ... ... мен ұғымы көмескіленіп, тасалануы мүмкін. Ал, бұл қоғамдағы рухани өмір сүруінің әлсіреп, оның ... ... ... жол ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттеуге, адамның тәртібіне белсенді ықпал жасауға арналған. Құқықтың адам баласына ... ... ... ... ... ... іске асырылады.. Құқықтық реттеудің арқасында адамдар құқық нормаларындағы көрсетілген ұйғарымдарды ... ... ... ... ... ... қоғам дамуының талаптарына жалпы және мемлекеттің жекелеген
азаматтарының мүдделеріне сай болады.
Субъектілерінің құқығы мен міндеттері
Субъектілерінің құқықтары
Қатынасты өз ... ... ... ... ... ... ... талап етуге құқылы
Құқықтық қатынас дұрыс орындалмаса мемлекеттік органнан жәрдем ... ... ... ... ... ... ... нораьивтік актіде көрсетілгендей, бұлжытпай орындау
Сылбыр міндеттер:
нормативтік актіде ... ... ... ... ... ... өздерінің құқығын және мідеттері орындау барысында ... ... ... ... ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМНІҢ МӘНІ, МАҢЫЗЫ, ТИІМДІЛІГІ
2.1. Құқықты жүзеге асырудың мәні мен маңызы
Бүгінгі күні құқықты жүзеге асыру процессі ... ... өте ... орын алып ... ... жүзеге асыру процессінде көртеген құқықтар іске асырылып мемлекет пен қоғам өз алдына қойған мақсаттарына жетеді. Құқықты жүзеге ... ... ... деген сөзінен келеді, және тікелей мағынада кез келген мүліктенуі, нақты бағдарлама жоспар және олардың өмірге ... іске асуы ... ... ... жүзеге асыру өте күрделі және ұзақ процес, ол нақты нормативтік актінің қабылдауынан басталады. Бүгінгі күні құқықтың жүзеге асуы өте ... ... ... ... ... мен ... ... құқықтарының жүзеге асуы ол адамдар дамуының алғышарты болып келеді. Ал адамдардың дамуы ол қоғам даму әкеледі, ал ол өз ... ... де ... ... ... ... ... түрлерін бөіп шығаруға болады, мысалы олар құқықты сақтау, яғни заңмен азаматқа, ұйымдарға тіпті мемлекетке белгіленген ... ... ... дәрежеде орындау, құқықты пайдалану, яғни ол мемлекеттің қоғамдық қатынастарға оның ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып қоғамдық қатынастарға араласу. Жалпы курстық жұмысты мен мынадай мәселелерді шешуді алдыма қойдым: ... ... ... мәні мен ... ашу, ... жүзеге асырудың түрлерін түсіндіру, құқықты жүзеге асырудың күрделі түрінің бірі құқықты қолданудың ... ... ашу. ... ... ... сан ... қатынастарды реттеп, басқару үшін өмірге келіп, өзгеріп, ескеріп, жаңарып, дамып ... Ол ... ... ... ... ... ... іс - әрекеттеріне, жұмысына дұрыс ықпал жасап, қоғамдағы құқықтың жақсы іске асуына, орындалуына зор әсер ... ... ... ... ... ... қоғамдық мүдде - мақсатты орындауға, адамдардың бостандығын, теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған іс - ... ... ... іс ... ... оның әлеуметтік маңызы болмайды. Құқықтық нормалардың орындалуы адамдардың тек заңды іс - ... ... ... ( заңда тыйым салынған істерді жасамау) байланысты. Құқықты жүзеге асырудың өзіне тән субьектілері де бар. Құқықтық нормаларды іске асыруда субьектілер екі ... ... ... оның органдары және халық, олардың ұйымдары. Құқықтық іске асуы нормативтік актілерді қабылдаудан, бекітуден ... ... ... органдары (парламент, президент) заң қабылдайды. Үкімет, министрлік-ведомстволар, сот және ... ... ... ... ... ... нормалар қабылдайды және ол актілердің бүкіл Қазақстан Республикасында орындалуы міндетті. Осы мемлекеттік органдардың бәрі де ... ... ... ... ... зор ... ... Заңдарды, заңға тәуелді нормаларды қабылдау, бекіту үлкен Заңдарды, заңға тәуелді нормаларды қабылдау, бекіту үлкен істің заңдарды, заңға тәуелді ... ... ... ... ... басталуы ғана. Бұл істің, негізгі міндеті сол қабылданған нормативтік актілерді іс жүзіне асыру, ... ... ... ... ... Өйткені бұл нормаларда қоғамның мүдде - мақсаты соған сәйкес мемлекеттің ... - ... ... орын ... Заң ... ... ... нақты бір қажеттіліктерді жүзеге асыру үшін өмірге келеді, яғни олар өмірге келген соң олар нақты қоғамдық қатынастарды реттеуге ... Ол ... ... ... ... органдар жүйесі арқылы бақылып отырады. Бұл процесс құқықтық нормаларды обьективті тұрғыдан іске асыру. Ал ... ... ... мен міндеттерінің орындалуын - субьективтік тұрғыдан іске асыру деп түсіну керек. Құқықтың жүзеге асыру ... бір ... ... ... ... ... Құқықтық нормаларды орындалудың нысаны да әртүрлі болады. Өйткені нысандардың өмірге келу себептері әртүрлі болады олар ... бойы ... ... ... ... ... мазмұны әртүрлі болуы; б) нормативтік актілердің адамдарға әртүрлі әсер ... ... ... ... ... ... іске ... субьектілердің құзыреті мен өкілеттігінің әр түрлі болуы; д) субьектілердің құықтық тәртібінің әр түрлі деңгейде болуы. Құқық жоғарыда атап ... ... бір ... ... ... ... ... нормалардың негізгі мақсаты қооғамдағы қатынастарды дұрыс, уаұытында реттеп, басұарып іске асыру. Қоғамдағы барлық ... - ... ... тәртіп, заңдылық қалыптасады. Құқықтың үш тірегі бар: имандылық, өмірдің материалдық жағдайлары және ... ... ... ... ... тіреледі. Құқық имандылық, негізінде пайда болды. Имандылықтың өзі де ... ... ... ... күш. ... ... ... заң емес, тек адамгершілікке негізделеді. Имандылық тек арға, ұятқа, арқа ... ... ... ... келсе, соғұрлым олардың сапасы да, абыройы да жоғары болады. Имандылықтың ең күшті құралы - ... ... ... ... тағы бір тірегі - адамдардың өмір сүру жағдайлары, олардың ... ... өмір ... өндіріске байланысты. Өндіріс тиімді, нәтижелі болу үшін оны ... оның ... ... ... ... керек. Бұл тек мемлекеттің қолынан келеді. Мемлекеттің өндіріске, шаруашылыққа әсер ету дәрежесі қоғамда қалыптасқан меншік ... ... ... Мемлекеттің қызметі құқық нормаларын қалыптастырумен аяқталмайды, қайта оның қызметі сол сәтте басталады деуге ... ... ... ... ... ... аспайды. Оларды жүзеге асыру үшін, талаптарын орындату үшін мемлекет түрлі әдістермен сан алуан ... ... Егер ... нормалардың талаптары орындалмаса, бұзылса, мемлекет кінәлі адамдарға тиісті шаралар қолдана ... ... ... ... ... күшіне сүйеніп, жүзеге асырылады. Құқықтың тірегі, оның күш - қуаты, күшіне сүйеніп, жүзеге ... ... ... оның күш - ... ... - ... ... нормалары адамға бостандық, беріп қана қоймай, сол бостандықты қамтамасыз ... ... ... жылғы 30 тамызда Республикалық референдумда қабылданған және Конституция Қазақстан Республикасының президенттік ... ... ... ... ... ... ... Ата Заң бойынша мемлекеттік билік: заң шығару, заңды іске асыру, ... ... үш ... ... ... бүкіл дамуына бірдей жауапты. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес бірнеше Президенттің Заң күші бар жарлықтары өмірге келді: - ... ... ... ... - 26 XIII ... Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы - 16 Х 1995ж. - Қазақстан Республикасының үкіметі туралы - 8 XIII ... ... ... ... ... ... және ... мемлекетті құрып, басқарудың қазіргі заманның негіздерін жасады. ... - ақ ... сот - ... ... кезең - кезеңмен жүзеге асыру мақсатында Президенттің 1995ж. желтоқсанда ... , заң күші бар ... сот - ... жүйесін нарықтық экономика жағдайында жетілдіруге айрықша ықпал етті. Прокуратура органдарында бұрынғыдай жоспарлы тексеріске жол берілмейді. Заңдардың ... ... ... өз өкілеттігі шегінде тексеріп жүргізу туралы қаулы шығарылғаннан кейін, Республика Президентінің тапсыруына, заңды бұзушылық туралы өтініштерге, шағымдарға, ... және ... да ... заң ... ... ... ... жоғары тұрған прокурордың тапсыруына және сұрау салуына байланысты жүргізеді. . Мемлекетке дейінгі кезеңдегі нормаларға жалпы ... ... ... ... нормалардың ерекшелігі болып олардың адамдардың күнделікті өміріне сіңе отырып рудың, тайпаның әлеуметтік-экономикалық біртұтастығын көрсетуі және қамтамасыз етуі ... Бұл ... ... ... оның ... ... төмендігімен байланысты болды. Осыдан барып бірлесіп өмір сүру, қоғамдық меншікті қалыптастыру, өнімдерді теңдік негізінде бөлу қажеттігі туындады, ал бұл ... өз ... ... ... ... нормаларының табиғатына әсерін тигізді.
Мемлекетке дейінгі кезеңде болған нормалардың ... ... ... қоғамдағы қарым-қатынастар ең алдымен әдет-ғұрып нормаларымен, яғни, ұзақ уақыт бойы қолдану нәтижесінде ... ... ... ... ... ережелерімен реттелген;
2) жазбаша нысандағы көрінісі болмастан, адамдардың жүріс-тұрысы
24
мен санасында өмір ... ... ... ... ... және мәжбүрлеу (рудан қуу) шараларымен қамтамасыз етілген;
4) ... ... ... ... болып тыйым (табулар жүйесі, құқықтар мен міндеттердің болмауы) табылған;
5) олар ру мен ... ... ... мүдделерін білдірген.
Құқықтың пайда болуының ерекшеліктері. Құқық әлеуметтік институт ретінде мемлекетпен бірге пайда болады, себебі, көп ... олар ... ... ... ... ... ... құқықсыз өмір сүре алмайтыны секілді, құқықта мемлекетсіз өмір сүре алмайды: құқық мемлекеттегі саяси билікті ұйымдастырса, мемлекет заң ... ... ... және ... ... береді. Құқық тарихи тұрғыда таптық құбылыс ретінде пайда болып, ең алдымен, экономикалық ... ... ... еркі мен ... білдірді. Егер әдет-ғұрыптар адамдардың санасы мен жүріс-тұрысында бекітілсе, құқықтық нормалар жалпыға мәлім болу ... ... ... ... ... ... - ... байланыстардың күрделенуінің, қоғамдағы қарама-қайшылықтардың таралуын әлеуметтік нормалардың реттей алмауының салдары. құқық (заңды ... - бұл ... ... және ... болатын, қоғамның, мемлекеттің, жеке адамның еркін білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттеу үшін арналған, жалпыға міндетті құқық нормаларының жүйесі. Құқық ... 1. law ... 2. right) - ... орнатқан және оның күшімен қорғалатын, жалпыға бірдей қоғамдық ... ... ... ... ( нормалардың ) жиынтығы. Құқықтың түсініктері бірнеше, бірақ мазмұндары біреу-ақ. Құқық мазмұнының негізгі ... ... және ... ... ... ... ... реттеп, басқару; қоғамды дағдарысқа ұшыратпай, экономикалық, саяси, әлеуметтік, мәдениеттік т.б. бағытын дамытып, нығайту; мемлекеттік органдардың, ұйымдардың ... ... ... ... ... екі ... түсінігі болады:
* біріншісі - құқықтың обьективтік ... ... ... дамуына сәйкес жаңа қатынастардың қалыптасуы;
* ... - ... ... түсінігі обьективтік қалыптасқан қатынастарды реттейтін, басқаратын нормативтік актілерді уақытында қабылдап бекіту.
Құқықтың реттеу функциясы - ... ... ... ... ... байланысын, орындалу жолдарын, бағыттарын анықтап отыру. Құқықтың қорғау функциясы - нормативтік актілердің қоғамдағы қарым-қатынасқа ... ... ... ... қатынастарға тыйым салу. Жоғарыда айтылғандай, құқық - ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық норма - құқықтың бір клеткасы, қоғамдық қатынастардың жақсы дамуының ... ... ... Ол адам істерінің, жұмысының,тәртібінің дамуы
25
- ның үлгісі ... ... Ол адам ... ... тәртібінің шеңберін анықтап, олардың бостандығын және қарым-қатынасын реттеп, басқарып отырады. Құқық - бұл ... ... және ... байланыстылығы - мемлекеттен туындайды және Формальды анықталғандық
- арнайы мемлекеттік құжаттарда-нормативтік жалпыға міндеттілік - ... ... ... ... - заңдық нормалардың -- жалпыға е ріктілік сипаты - халықтың белгілі-бір тобы. Сонымен ... ... ... ... ... ... ұғымының көптеген мәні бар. Ол заң ғылымында және күнделікті өмірде ... Кең ... ... болғандықтан әрбір адамда құқықтың мәні туралы қандай да бір пікір қалыптасады.
Заң ғылымында құқық бірнеше мағынада қолданылады:
1. Құқық заң ... оқу ... ... білдіретін ұғым ретінде қолданылады (азаматтық құқық, конституциялық құқық);
2. Құқық деген ... ... ... жеке және ... ... ... ... отырып, әрекет жасау мүмкіндігі (білім алу, еңбек ету құқығы). Осы жағдайда құқық ... ... ... ... ... ... және мінез құлық ережелерінен тұратын жүйе ретінде түсіндіріледі (нормативтік акті, заңдар, ... Осы ... ... ... мағынада қолданылады;
4. Құқық объективтік және субъективтік құқықтың жиынтығы ретінде қолданылады (құқық жүйесі).
Құқық теориясы көбінесе объективтік мағынада қарастырады. Құқық - бұл ... ... ... ... ... ... ... м. бекіткен және қамтамасыз ететін, қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған ... ... ... ... ... механизмінің тиімділігі
Құқықтық реттеу механизмінің тиімділігі - бұл құқықтық реттеудің нәтижесі мен оның ... ... ... ... ... ... ... тиімділігін көтерудің төмендегідей жолдарын атап өтуге болады яғни олар бірнеше факторларға бөлінеді:
1) Құқық жазбаларының мазмұнына тікелей байланысы: а) ... ... ... ... ... ә) ... ... балансына сәйкестігі; б) адам мен ... ... ... ... ... қорғайтын және оны іске асыруға септігін тигізетін арнайы құқықтық механизмнің бар болуы;
3) Заң шығарушы жүйенің дамығандығы, жетілгендігі, кемелденуі: заңи ... ... ... ... ... заң тілінің түсініктілігі.
4) Әділеттілік жағдайы: судьялардың этикалық, моральдық адамгершілік деңгейі, ... ... ... ... сот ... ... ... құқықтық мәдениетінің деңгейін көтеру де құқықтық реттеудің сапасына, заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайту ... ... ... және ... етуші құқық механизмі туралы хабардар болу деңгейіне;
6) деңгейі: заңдылық деңгейі, ... сана - ... ... ... және ... ... жүйе әсер ... әлеуметтік ортаның жалпы жағдайы - қоғамның экономикалық және саяси құрылымы.
8) Заң шығармашылық, мемлекеттік басқару құрылымы, құқық қорғау органдары ... ... ... ... ... ... нормативтік реттеудің нәтижелерін толықтырады. Құқықты қолдану әр бір заңды жағдайдың нақты жағдайларын, өзіндік ерекшеліктерін ескереді. Құқықшығармашылық пен құқыққолдануды дұрыс үйлестіру ... ... ... пен ... береді.
10)Құқық шығармашылықты жетілдіру. Мұның нәтижесінде заңшығармашылық техниканың жоғары деңгейіне ... ... ... ... мүдделер мен заңдылықтар мейлінше анық көрініс табады. Бұл кезде заңды және ... ... ... ... ... оны ... пайдалы болатындай жағдай жасау керек. Құқық шығармашылық процесс бірнеше кезеңдер арқылы ... ... Заң ... ынтасы - құқықшығарушы органға нормативтік актіні шығару туралы ұсыныс немесе актінің дайын жобасы ұсынылады. Заң
шығару құқығына ие субъектілер ... ... ... ... ... Заң ... талқылау - бұл кезең құжатты қажетті сапаға жеткізу, қарама-қайшылықтарды, олқылықтарды, түсініксіз мәселелерді және т.б. жою үшін ... ... ... заң ... ... ... ... Заңды қабылдау.
4.Қабылданған актінің мазмұнын көпшілікке жеткізу, яғни, заңды жария-
27
лау. Құқықтық ... пәні мен ... ... ... ... бөлу ... ... Құқық нормаларын салаларға бөлу үшін екі негізді басшылыққа алады: құқықтық реттеу пәні мен әдісін.
Құқықтық реттеу пәні - бұл ... ... ... ... Ол басты негіз болып табылады, себебі, қоғамдық қатынастар объективтік түрде қалыптасады және олардың белгілі бір ... ... ... ... ... Мысалы, еңбек қатынастары еңбек құқығының, ал отбасы қатынастары отбасы- неке құқығының реттеу пәні болып табылады.
Қосымша ... ... ... ... ... ... Егер пән құқықтың нені реттейтініне жауап берсе, әдіс оның қалай реттейтінін көрсетеді.
Құқықтық ... ... - бұл ... ... біртектес қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу жүзеге асырылатын заңды құралдардың жиынтығы. Құқықтық реттеудің төмендегідей негізгі әдістері болады:
1) императивтік - бұл ... ... ... ... ... ережелер, субординация әдісі;
2) диспозитивтік - рұқсат етуге негізделген, тараптардың теңқұқылығы, координация әдісі;
3) марапаттаушы - белгілі бір жақсы ... үшін ... ... ұсынушылық - мемлекет пен қоғам үшін тиімді жүріс-тұрысты жүзеге асыруға кеңес беру әдісі;
28
III. ҚОРЫТЫНДЫ
Құқық - күрделі құбылыс. Құқықтың ... ... - ... ... ... ... ... қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті мемлекет қамтамасыз ететін нормалардың жиынтығы. ... ... ... ... - құқықтың бір ғана ереже қағидасы, Мысалы, құқықты үй деп санасақ, онда құқықтық ... осы ... бір ... ... - ... ... қамтамасыз еткен, қоғамдық қатынастарға араласып түсушілердің құқықтары мен міндеттерін туындайтын, олардың әрекеттерін үлгі, эталон, масштаб, өлшем есебінде ... ... ... ... ... ... норма. Құқықтық норма - заңға сәйкес келетін мінез, жүріс - ... ... ... ... ... құқықтық норма жария айқындылық, нақтылық мәнге ие ... Оның өзі ... ... ... ... ... ... береді. Әрбір құқықтық норманың үш элементі ( бөлігі ) болады: диспозиция ( ... - ... ... ... және санкция ( жаза, шара). Құқықтық норманың гипотезаса ( жорамалы ) - ... ... ... ( ... қолданбау) үшін қажетті өмірдегі мән - ... бар ... ... ... ... ... Гипотезаның көмегімен мінез - құлықтың қиялдағы нұсқасы өмірдегі жағдаймен, белгілі адаммен, мерзіммен және орнымен ... ... ... ... құқықтық нормаға жан бітіреді. Мысалы, бұзақылық үшін жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіп ... ... ... Егер осындай іс - әрекет жасаса ғана, заң бұзушы жауапқа ... ... ... бір ғана мән - жай ... сол ... ... норма қолданатын болса, оны жай гипотеза дейді. Мысалы, егер бала ту5анда ата - ... ... ... ... ... саналады, Егер құқықтық норманы қолдану үшін екі, оданда да көп мән - жай ... ... ... ... күрделі гипотеза дейді. Егер құқықтық норманың қолданылуы бірнеше мән - ... ... ... ... оны ... ... ... норманың диспозициясы - құқықтық қатынастарға қатысушылардың мінез - ... ... ... керек екнін анықтайтын құқықтық бөлшегі. Диспозиция - құқықтық норманың ұйтқысы, мазмұны, ... ... ... норма тек қана диспозициядан тұрмайды. Гипотеза санкциямен байланысқанда ғана депозиция өзінің ... ... ... ... ... - ... - ... үлгісі. Диспозиция үш түрлі болады: а) жай ... егер ... - ... мазмұны ашылмаса; б) бейнелеген диспозиция - мінез - құлықтың барлық мәнді белгілері анықталса; в) ... ... - егер ... ... ... ... басқа құқықтық нормаға сілтеп нұсқаса. Құқықтық норманың санкциясы - құқықтық норманың ... ... ... ... ... шараны көрсететін құқықтық норманың бөлшегі. Мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты белгілі ... ... ... және ... талап етеді. Мұның өзі заңды сыйлау әрі құрметтеуді бірінші кезекке қояды. Келешегіміздің бағдарлы өрістерін кеңейту үшін саналы да ... ... - ... ... қалыптасуымен жетілуіне жол ашу - қоғамның билік ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... мазмұнның бағытына қарай бейімделуіне мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан Елбасы Н. Назарбаев мынадай ... алға ... ... ... механизмінің тиімділігі - бұл құқықтық ... ... мен оның ... ... ... ... арақатынас. Құқықтық реттеудің тиімділігін көтерудің төмендегідей жолдарын атап өтуге болады яғни олар ... ... ... Құқық жазбаларының мазмұнына тікелей байланысы. ... ... және ... ... ... ... ... құқық қабілеттігі бұл ұйымдардың көздейтін мақсаттарының сипатына байланысты деп айтуға ... Бұл ... ... ... ... ... мақсаттар, кейбір жағдайларда мемлекет пен мелекеттік мекемелер ... ... ... - тұс келіп жатады, осы мәселе тұрғысында кезінде орыс ... ... деп ... ... ... ... ... жария - құқықтық сипатта болатындығы жайлы айтарлықтай ... ... ... да ... Әдетте қорлар көздейтін мақсаттардың әлеуметтік маңызын ескере отырып мұндай ұйымдардың құрылуы мен қызметін ... ... ... ... ... отырады. Құқықтық реттеу механизмі - бұл заңдық құралдардың жүйесі, олардың көмегімен қоғамдық қатынастарға құқықтық əсер ету ... ... ... ... ... ... Элементтерді қамтиды: құқықтық нормалар; құқықтық қатынастар; жеке құқықтық актілер; құқықтық тəртіп; құқықтық сана. ... ... ... қалыпты өмірінің негізі жəне сөзсіз талабы ретіндегі ... пен ... ... ... ... ... ... құру, олардың нəтижелі қызмет етуі; адамның құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру, адамның өз міндеттерін орындауы, азаматтар мен ... ... ... мен ... ... қорғау; қоғам мүшелерінде прогрессивтік құқықтық сана мен құқықтық мəдениетті қалыптастырвды. 1995 жылғы 30 тамызда Республикалық референдумда ... және ... ... ... ... ... нысанындағы біртұтас мемлекет екендігін айқындап берді. Ата Заң бойынша мемлекеттік билік: заң шығару,заңды іске асыру, заңды ... үш ... ... біртұтастығына,бүкіл дамуына бірдей жауапты.
30
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес бірнеше ... Заң күші бар ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті туралы - 26 XIII 1995ж; - Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі ... - 16 Х ... ... ... ... туралы - 8 XIII 1995ж; Осы заңдар арқылы елімізде демократиялық құқықтық және әлеуметтік мемлекетті ... ... ... ... ... ... ... - ақ республикада сот - құқық ... ... - ... ... асыру мақсатында Президенттің 1995ж. желтоқсанда қабылдаған , заң күші бар жарлықтары сот - ... ... ... экономика жағдайында жетілдіруге айрықша ықпал етті. Прокуратура органдарында бұрынғыдай ... ... жол ... ... ... ... ... өз өкілеттігі шегінде тексеріп жүргізу туралы қаулы шығарылғаннан кейін, Республика Президентінің ... ... ... туралы өтініштерге, шағымдарға, хабарларға және басқа да мәлеметтерге, заң ... ... ... анықталуына, жоғары тұрған прокурордың тапсыруына және сұрау салуына байланысты ... ... ... ... А. С, ... Н. С. ... ... и права: учебное пособие - Алматы >, 2003 - 65-71 стр. 2. ... А. С. Заң ... ... - ... және ... - ... қысқаша түсіндірме сөздегі - Алматы 1996 ж. 3. ... А. > Заң және ... - 2005ж. № 9-176. ... 4. ... Ә. Заң және ... - 2005 ж. № 25-3-5 ... 5. Қонақбаев Б. > Заң -2005 ж.- № 31-26-28 б. 6. ... Г. > . ... - 2006ж. - № 10-11-14 б. 7. ... Ғ, Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы; оқу құралы - ... > 1998 ж. № 88-89 ... 8. > : ... - ... 1999 ж. № 26-32 ... 9. >: ... - ... 2003 ж. № 112-11 ... 10. ... Қ.А. Заң және ... - № 5-31-33 б. 11. > 27.12.1994 ж.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Заңдылық және құқықтық тәртіп11 бет
Ақтөбе қаласы май зауытындағы май тазарту процесінің автоматтандырылуын жобалау25 бет
Конденсат АҚ-ның МТУ-400 зауытын электрмен жабдықтау67 бет
Көмірұнтақтағыш механизмі7 бет
Механизмнің теңгеруші күшін анықтау5 бет
Нюрнберг қайшысы типті төменгі жетекті жүк көтергіш механизмдер жетегін оптималдау69 бет
ПШН-8-3-5500 тербелмелі құрылғы рычагты механизмнің кинематикалық және динамикалық анализін жасау20 бет
Қаржылық механизмнің мазмұны мен құрылымы.12 бет
Қазақстанның қаржы механизмнің қалыптасуы және дамуы28 бет
Азаматтық қоғам және мемлекет3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь