Өнімнің өндірістік құнын калькуляциялау

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2.1. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
2.2. Калькуляциялаудың нысаны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2.3. Калькуляциялық бірлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
2.4. Калькуляциялау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
2.5. Калькуляциялауың үдерістік (қарапайым) әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.6. Калькуляцялаудың тапсырмалық әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.7. Өзіндік құнын калькляциялаудың бөлістік әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.8. Өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдісі ... ... ... ... ... ... ... ...14
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
КІРІСПЕ

Кез-келген кәсіпорын (фирма) өнім өндірісін бастамас бұрын, ол қандай пайда ала-алатынын анықтап алады. Кәсіпорынның өндірістік шешімдері, жұмыстары нарық жағдайлары мен өндірістік шығындар арқылы анықталады. Жалпы түрде өндіріс шығындары және өткізу (өнімнің, жұмыстың, қызметтің өзіндік құны) өнім өндірісі процесінде қолданылатын (жұмыс, қызмет) табиғи ресурстар, шикізат, материал, жанармай, энергия, негізгі қор, еңбек ресурстары және басқа да өнім өндірісіне және өткізуге шығындарды бағалық талдау болып табылады.
Материалдық құндылықтар өндірісі, тауар саудасы, сонымен қатар қызмет көрсету адамдық, мтериалдық, ақшалай ресурс шығындарын қажет етеді. Бұл қолданылған ресурстар соңында әртүрлі нысанда және көлемде өзіндік құнға негізделеді.
Аталған шығындар, өнім және қызмет көрсетуге аударылған, өзіндік құнға қосылғандар оларды өткізу бағасында өткеріледі. Осылайша, өзіндік құн-кәсіпорында өткізу мақсатында өндірілген өнім мен қызмет көрсетулерге кеткен шығындардың ақшалай түрдегі сомасын көрсетеді.
Өзіндік құн-өнім өндіруге жұмсалған барлық шығын. Өндірілген өнімнің өзіндік құнына барлық жұмсалған шығындар: шикізат, материал, электр энергиясы, амортизациялық жарна, еңбекақы т.б. кіреді. Өзіндік құн сол кәсіпорын шығынының жиынтық көрсеткіші, ол әрбір өнімге жұмсалған жалпы шығын сомасын өнім көлеміне бөлу арқылы анықталады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Абдильдина Л.И. , Абдильдин С.С. Экономика предприятия. Алматы: Каз Нау ГРУ, 2004, 452стр.
2. Грибов В.Д., Грузинов В.П. . Экономика предприятии:Учебн. Практикум. -3-е изд.-М.: Финансы и статистика,2004.
3. Жалпы экономикалық теория Ө.Қ. Шеденов, Б.А. Жүнісов, Ү.С. Байжомартов, Комягин./ Жалпы ред басқарған Ө.Қ. Шеденов- Ақтөбе 2004
4. Калдыбаев О., Темирбаев А. Экономика предприятия (фирмы).-Учебн. Пособие.-Алматы, «Санат», 1997.-208стр.
5. Кендирбаев А., Омаров Г., Хагай В., Тасибеков, Ауганбаев А. Бизнес: составляющие успеха/ В помощъ предпренемателю. –Алматы ПРООН/ЮНИДО ,2000
6. Сабырбаев Б. Экономикалық орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.-Алматы: Қазақстан, 1995
7. Экономика предприятия: Учеб. Для вузов/ И.Э Берзинь С.А., Н. Н. Савченко, С.Г Фалько-М.: Дрофа,2003.
8. Экономика предприятия: Учебник/ Под ред А.Е.Карменко М.Л. Шухгальтера. –М.: ИНФРА-М, 2004.
9. Экономика предприятия: Пер с нем-М: ИНФРА -М, 1999.
10. Экономика предприятия: Учебник/ Под ред. Проф О.И. Волкова. 2-е изд., перераб и доп.М.: ИНФРА-М 1999
11. Экономика предприятия: Учеб. Для вузов / Под ред. Проф В.Я Горфикеля, проф В.А. Швандара. -3-е изд, перераб и доп.-М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2000
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ...............................................................................................4
2.1. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау.........................................................4
2.2. Калькуляциялаудың нысаны...........................................................................6
2.3. Калькуляциялық бірлік....................................................................................7
2.4. Калькуляциялау әдістері.................................................................................8
2.5. Калькуляциялауың үдерістік (қарапайым) әдісі...........................................9
2.6. Калькуляцялаудың тапсырмалық ... ... ... ... ... ... ... құнын калькуляциялаудың нормативтік әдісі...............................14
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................22
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................23
КІРІСПЕ
Кез-келген кәсіпорын (фирма) өнім өндірісін бастамас бұрын, ол ... ... ... ... алады. Кәсіпорынның өндірістік шешімдері, жұмыстары нарық жағдайлары мен өндірістік шығындар ... ... ... түрде өндіріс шығындары және өткізу (өнімнің, жұмыстың, қызметтің ... ... өнім ... ... қолданылатын (жұмыс, қызмет) табиғи ресурстар, шикізат, материал, жанармай, энергия, негізгі қор, еңбек ресурстары және басқа да өнім ... және ... ... ... ... болып табылады.
Материалдық құндылықтар өндірісі, тауар саудасы, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... шығындарын қажет етеді. Бұл қолданылған ресурстар соңында әртүрлі нысанда және ... ... ... ... ... ... өнім және қызмет көрсетуге аударылған, өзіндік құнға ... ... ... ... ... Осылайша, өзіндік құн-кәсіпорында өткізу мақсатында өндірілген өнім мен қызмет көрсетулерге кеткен ... ... ... ... көрсетеді.
Өзіндік құн-өнім өндіруге жұмсалған барлық шығын. Өндірілген өнімнің өзіндік құнына барлық жұмсалған ... ... ... ... ... ... жарна, еңбекақы т.б. кіреді. Өзіндік құн сол кәсіпорын шығынының жиынтық көрсеткіші, ол ... ... ... ... ... ... өнім ... бөлу арқылы анықталады.
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
Өндірістік бірлесудің дамуы мен өндірістік байланыстардың кеңеюінен ... ... ... ... құнында сатып алынатын жабдықтаушы өнімдерге жұмсалатын шығындардың үлесі жоғарылайды, ал өңдеумен байланысты болатын ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның шикізат және отын көздеріне жақын орналасуы елеулі әсер етеді. Отын-шикізат көздері қаншалықты алыс орналасса, ... ... және ... шығындары артады, соншалықты өзіндік құн құрылымында материалдық шығындардың үлесі ... ... ... ... заттардың және еңбек құралдары бағасының өзгеруіне де тәуелді. Шикізаттық салалар мен отын-энергетикалық кешеннің өнімдерінің сату бағасын көтеруі шикізатты, ... ... және ... ... ... ... ... үлес салмағының өсуіне алып келеді. Сол уақытта ... мен ... сату ... ... сол ... ... салаларда пайдалану амортизациясы үлесінің өсуіне алып келеді.
Қорыта келе, өндіріске ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізуге байланысты өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... атап ... ... шығындардың үлесі көтерілсе, әлеуметтік қажеттіліктерге бағытталған төлемдермен ... ... ... ... Өндірістің техникалық жабдықталуының артуына байланысты өзіндік құнның құрамындағы амортизацияның үлесі көтерілуге тиісті және осы ... жеке ... ... ... ... абсолюттік сомасы төмендейді.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау кәсіпорынды басқарудың негізгі міндеттерін шешетін бірден-бір маңызды ... ... ... Ол ... ішкі есебін ұйымдастырудың және өндірістің әр түрлі телімдерінде шығынды төмендету көздерін анықтаудың қажетті шарты болып саналады.
Калькуляциялаудеп ... ... ... қызмет) жеке данасының өзіндік құнына қатысты шығындардың түрлеріне байланысты есептеу және ол шығынның әр түрі бойынша өнімнің бір ... ... ... ... әр ... ... ... қаржының мөлшерін анықтау тәсілдерінің жиынтығын айтамыз, ал осы үдерістің нәтижесі ... деп ... ... ... - ол ... ... мен өнімдердің жеке түрлерінің табыстылығын анықтайтын қажетті алдыңғы ... ... ... ... айырмашылығы - ол, әдетте, өнімнің көптеген түрлерінің әр түрлі деңгейдегі дайындығымен байланысты және уақытымен шектелуі тиіс.
Бірінші шарты осы есептік кезеңдегі ... ... ... ... ... бір түріне немесе олардың құрамдас бөлімдеріне жатқызуды талап етеді. Егер оны тікелей осы жолмен атқаруға болмаса, онда шығындар белгілі бір ... ... ... ... парапар етіп бөлінеді.
Сонымен, өнім бірлігінің өзіндік құнын калькуляциялау шығындары калькуляция баптары бойынша жіктеп, оларды тікелей және жанама шығындарға ... ... іске ... ... ... әр түрлі болуы өнімді тұтас және оның бөлшектерін өндіруге кеткен шығындарды есепке алу әдістемесінің біртұтастығын талап ... ... ... ... өтеу шығындарын бөлген жағдайда калькуляциялықесептеулерде оларды уақыт жағынан ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын есеп - теу және өндіріс шығындарының сметаларын әзірлеу әдісі болып табылады. Жоспарлы және нақты өзіндік ... ... ... ... ... ... бөлу ... калькуляциялау нысандары мен калькуляциялық бірліктері бойынша салыстырмалы болуы тиіс.
Жоғарыда көрсетілгендей калькуляция үдерісінде бірлік өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы жасалады. Калькуляциялауды ... ... ... ... ала және ... (немесе кезектегі) калькуляция болып екіге бөлінеді.
Алдын ала жасалатын калькуляция өнімді шығарғанға дейін өндіріске ... ... ... ... топшылайды. Оған жоспарлы, сметалық және нормативттік калькуляция жатады, мысалы:
* жоспарлы калькуляция- жоспарлы кезеңдегі шығындарды есептеу ... ... жеке ... ... құнының деңгейі бойынша тапсырма болып табылады; Ол өнім өндіруге ... ... ... мөлшеріне сәйкес негізделеді, өнімге (жұмысқа, қызметке) және өнім бірлігіне мүмкін болатын шығындардың деңгейінде анықталады, ... ол ... ... ... ... ... ... өндірістің технологиясы, сондай-ақ оларды пайдалану жолдары ескеріледі.
* Сметалық (болжамдық) калькуляция - сырттан жасалған бір реттік ... ... ... ... ... ... ... анықтау үшін жасала - ды. Оны есептеу әдістемесі ... ... құру ... ... Ол жоспарлы калькуляция - ны жасауға және тапсырыс берушімен есептескенде сметалық калькуляция келісім бағаны анықтауға ... ... ... ... ... ... ... бір түрі болып табылады. Жоспарлыдан оның айырмашылығы өнім бірлігінің өзіндік құнының белгілі бір ... ... ... және қор ... сол ... ... жатқан мөлшерлері бойынша құрылады. Нормативтік калькуляциялар өзіндік құны ... ... ... бақылау жасауға арналады. Бұл аталған әдіс шығындарды есептеудің нормативтік әдісін және ... ... ... ... ... ... құнының калькуляциясын қолданады. Нормативтік калькуляцияның жоспарлы калькуляцияға қарағанда дәлдігі анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... жобаланатын өндірістер мен технологиялық үдерістердің экономикалық тиімділігін негіздеу үшін іріленген шығын нормативтері бойынша жасалады.
Келесі (немесе кезекті) калькуляция өнім шығарылғаннан соң ... есеп ... ... жасалынады. Оган нақты (есеп беру) калькуляциясы жатады, ол өнім (жұмыс, қызмет) бірлігінің нақты өзіндік құнының деңгейін ... Ол ... ... ... ... жасалынады. Мұнда жоспарлы калькуляцияда көрсетілмеген ысыраптар мен шығындар айқын көрінді. Мерзімдік және жеке өндірістен басқанақты калькуляциялар ... ай ... ... ... барлық түрлері бойынша жасалына - ды. Олар өнімнің өзіндік ... ... мен ... ... ... жасау үшін қолданылады.
563 ♦ 10-тарау. Өндіріс және өткізу шығындары
Өнімнің ... ... ... ... ... калькуля - циясы нақты шығындармен сипатталады, ал ол жоспарлы - дан кәсіпорынға байланысты себептері бойынша да (өнімді ... ... ... ... ... ... ... артық немесе кем жұмсалуы) және оған байланыссыз себептері бойынша да (материалдарға бағаның өзгеруі, амортизациялық аударымдардың мөлшері, ... ... ... электр энергиясының тарифіне өзгерістер енгізілуіне бай - ланысты) ауытқуы мүмкін.
Калькуляцияның бұл түрі нақты шығындар туралы есеп беру ... ... ... шығындар және тоғыз айдың ішінде алынған өнімдер немесе басқа да кезеңге есептелген шығындар деңгейінде жасалады.
Калькуляцияның бұл түрі ағымдағы жылдағы өндірілген ... ... ... ала ... үшін пайдаланылады.
2.2. Калькуляциялаудың нысаны
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауда оның нысанын дұрыс анықтау маңызды мәселе болып табылады, яғни тиісті шығындар жатқызылатын калькуляцияланатын өнім ... ... ... анықтау. Калькуляциялау нысанын таңдағанда технологиялық үдерістің ерекшеліктерін, өндірілетін өнімнің сипатын, кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымын және калькуляциялау мақсатын ... ... ... технологиясы мен сипатына байланысты мыналар калькуляциялау нысандары болуы мүмкін:
* өндірістің тұтас немесе жекеленген ... ... ... бір өнім ... ... ... Бұл жерде бастапқы шикізат пен материалдардың дайын өнімге айналу технологиясы рет-ретімен орындалатын үдерістердің қатарынан тұрады, бұл метал - ... ... ... ... ... кездеседі;
* кәсіпорын немесе жекелеген цехтар, телімдер шығындары ... ... ... ... ... тобы, бір уақытта өндірілетін өнімдер топтамасы (сериясы). Бұл жағдайда дайындалатын өнімдер технологиялық немесе ... ... ... ... ... өңдеуден өтеді, бұл машина жасау кешенінде және өңдеу өнеркәсібінің басқа да салаларында кездеседі;
* ... бір ... ... ... ... маманданған кәсіпорындардағы жұмыстың түрі.
Көптеген салалардың кәсіпорындары үшін калькуля - циялау нысаны ретінде тауарлы өнім қолданылады, ал цех ... ... үшін ... ... ... ... жартылай өңделген өнім және жұмыстардың жекелеген түрлерінің ... ... және т.б.) ... құны ... бола алады.
Өзіндік құнның калькуляциясы бағаны қалыптастыру мақсатында анықталатын жағдайда, калькуляциялау нысаны ... ... ... сондай-ақ кәсіпорын сыртқа сататын жарты - лай өңделген ... ... мен ... де бола ... ... болып өнім түрлері, жұмыстар, қызметтер саналады. Өнеркәсіпте есеп ... өте жиі каль - ... ... ... ... ... фабрикасының шығыны мен өнімнің өзіндік құны сол фабрикада тігілген ерлер костюмы бойынша есептелінеді. Ауыл шаруашылығында есеп нысаны, әдетте, ... ... ... сәйкес келе бермейді. Мысалға, өсімдік шаруашылығында есептеу нысаны күздік бидай болып табылса, ал ... ... ... дән, сабан саналады. Мал шаруашылығында есептеу нысаны сүт беретін сиыр табыны болып табылады, ал ... ... сол ... ... төлі, қиы жатады.
2.3. Калькуляциялық бірлік
565 ♦ 10-тарау. Өндіріс және ... ... ... ... ... ... ... дұрыс анықтағанда өте маңызды, ал калькуляциялық бірлік дегеніміз ... ... ... ... ... көптеген салаларында калькуляциялық бірлікті анықтауда өнім өндірісі салаларына сәйкес іске асырылатын стандарттар мен техникалық ... ... ... ... саналады. Калькуляциялық бірлік өнімнің сандық жағын бейнелей отырып, экономикалық біркелкі және уақыт жағынан тұрақты болуы тиіс.
Калькуляциялық бірліктің келесі түрлерін бөліп ... ... ... ... ... ... ... квт-сағат) өнім көлемін табиғи өлшемдермен сипаттайды және өнімнің өзгешелігін көрсетеді; оларды өлшеуге, есептеуге және бағалауға болады. Өнеркәсіптіңкөптеген салаларында ... ... кең ... ... ... өндіреді, олар түрлерге, сорттарға, өлшемдерге бөлінеді. Мұндай жағдайда калькуляциялықбірліктердің өнімнің заттық өлшемдерімен толықсәйкес келуін талап ету өзіндік құнды калькуляциялау жүйесін ... тыс ... ... ... ... бірқатар өнімдерді немесе олардың түрлерін біріктіретін іріленген калькуляциялық бірліктерді қолдануға тура келеді;
* шартты-затты ... ... өнім ... ... салыстырмалы өлшемдермен көрсетеді (шынының шартты жәшігі, тұмшаның шарт - ты банкісі). Өнім түрлерін ... ... ... ауыстыру коэффициенттері бойынша іске асырылады, олар біркелкі өнімнің сапалық ... ... ... және т.б. ара- ... ... ... ... калькуляциялықбірліктер өнімдегі пайдалы заттың белгілі бір мөлшерін көрсетеді, мысалы азық бірлігіндегі сіңірілетін протеин;
* ... ... ... (мөлшер-сағат) өнім өндіруге немесе қызмет көрсетуге қажетті жұмыс көлемін сипаттайды.
* маманданған кәсіпорындардағы жұмыстардыңкаль - куляциялықбірлігі т/км, ... ... ... ... ... бір ... өнімге келетін шығындар, белгілі бір өнімнің немесе жұмыстың бір мың ... ... ... ... ... ... технологиялық және ұйымдастыру ерекшеліктеріне байланысты өнімнің өзіндік ... ... және ... ... есептеудің бірнеше әдістері пайдаланылады. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау және өндіріске кеткен шығындарын есептеудін әдісі деп, кәсіпорынның шығынын бақылау үшін ... ... ... ... ... және ... шығындары туралы ақпараттарды есепте топтастыру, жинау бойынша әдістерінің ... ... ... ... ... әсер ... негізгі факторлар ретінде мыналарды атауға болады: :
* өндіріс түрі;
* өндірістің күрделілігі ;
* шығарылатын ... ... мен ...
* ... ... ...
* ... өндірістің қолда бары, құрамы және көлемі. Өнеркәсіп салаларында өнімнің өзіндік құнына бұл факторлардың тигізетін әсері бірдей емес сондықтан ... ... ... ... әр ... ... қолдануға тура келеді. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістемесінде шығарылатын өнімнің номенклатурасы мен сипаты басты рөл атқарады. Әдетте, өнімдер жай және ... ... ... ... Жай өнім - бұл жеке бөлшектерден, түйіндерден тұрмайды.
Өндірістік циклі ұзақ өнеркәсіп салаларында өзіндік құнын калькуляциялау әдістемесін жасау бірнеше айға ... ... ... және олар ... сағаттар немесекүндер құрайтын сомалармен салыстырғанда біршама күрделі ... ... Оның ... ең ... ... ... көлемі көп болған жағдайда, оның шығынын бөлу мәселесінің және басқа да ... ... ... болуы мүмкін.
Өнімнің өзіндік құнын дәл анықтау үшін ... ... ... таңдаған жөн. Калькуляциялау әдісі деп калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын санауға ... ... ... ... ... ... ... калькуляциялаудың келесі белгілі әдістері - үдерістік (қарапайым), ... ... ... ... ... ... ... (қарапайым) әдісі
Өндірістегі шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым әдісі ... бір ... екі ... өнім ... ... (су электр стансалары, кен, көмір, мұнай мен газ өндіретін кәсіпорындар) пайдаланылады. Оларда, әдетте, аяқталмаған өндіріс болмайды (егер де олар ... онда оның ... ... ... және ... ... ... өзі өндіреді. Кей уақытта оны бөлістік (попередельный) шығындарын есеп - теу мен ... ... бір ... деп ... себебі калькуляциялау бір ғана бөліс бойынша жүргізіледі. Бұл әдісте өнім шығаруға ... ... ... ... ... ... ... өнімнің көлемінетікелей өзіндік құнды анықтайды. Егер де кәсіпорынөзінің ... ... ... онда бұл әдісті қолдануға рұқсат етілуі мүмкін. Бұл әдістің мәні бүкіл арылған өнімге кеткен шығындарды есептеуден тұрады. Өнім бірлігінің ... ... ... ... ... ... яғни шығын деңгейін өндірістің табиғи көлеміне немесе шартты-табиғи көрсеткішіне жай бөлу арқылы табады. ... ... ... (мысалға, көмір өндірісінде) әрбір технологиялық үдеріс бойынша есептелінуі мүмкін.
Сонымен, көмірді өндіру өнеркәсібі бірнеше кезеңнен тұрады: дайындық жұмыстары, көмірді өндіру, шахтыға ... ... және ... ... ... ... ... шпонға тиеу. Міне, сондықтан бұл жердегі шығындарды есептеу мен ... ... ... ... деп аталуы да осыдан шыққан. Мұнда кәсіпорын барлық ... ... ... бір ... ал ... ... болмаған жағдайда шығарылған өнімге жатқызады, ал біртекті өнім шығарылатын жерде калькуляциялаудың барлықбаптары бойынша өндірістегі ... ... ... арқылы оңайлатады. Көптеген кәсіпорындардың жұмыс тәжірибесі өндірістік қарапайым әдісінің дұрыстығын және алдыңғы ... ... ... ... ... өзіндік құнын калькуляциялау мен шығынды есептеу әдісінің қарапайым төрт нұсқасы бар.
Бірінші нұсқа кезінде тікелей және жанама шығындар бүкіл өнімді ... ... ... ... баптары бойынша есепке алынады. Өнімнің бір өлшемінің өзіндік құны барлық өндірістік ... ... ... ... ... ... Бұл өндірістерде (су электр стансалары, құм, сазбалшық дайындау) аяқталмаған өндіріс, жартылай өңделген өнімдер және өнімнің құрамдас бөліктері болмайды.
Екінші нұмсқаны ... ... бар ... ... Бұл ... ... өнім мен аяқталмаған өндіріс арасында шығындарды бөлудің қажеттілігі туындайды. Бұл нұсқа бір текше метр ағаштың өзіндік құнын ... ... ... дайындау өнеркәсібінде қолданылады. Аяқталмаған өндірісті, әдетте, инвентарлық әдісін ... ... ... ... бір ... ... бірнеше түрлерін шығаратын немесе өндіретін: жылу мен электр энергиясын шығаратын, мұнай мен газ өндіретін, балық аулайтын кәсіпорындарда қолданылады. Мұндай жағдайларда ... ... ... бойынша, яғни қарапайым әдіспен есепке алынады, ал өнімнің ... құны ... ... ... ... мен газ ... ... энергетикалық шығындар, амортизация, жер астындағы ұңғыма жабдықтарын жөндеу, жер қыртысының қайтарымдылығын жақсартуға, мұнайды айдауға және сақтауға ... ... ... ... бойынша - мұнайға, ал газ жинау жә - не тасылмалдау жөніндегі шығындар - ... ... ... ... ... орташа кесімді бағасы бой - ынша бағаланады және мұнай мен газдың жалпы табылған (шығарылған) үлесіне тепе-тең мөлшерде ... мен газ ... ... ... төртінші нұсқасын өнімнің өзіндік құнын анықтамай-ақ шығындар есебін бөлістік немесе үдерістік ... ... ... ... пайдаланады. Бұл нұсқаны химия мен құрылыс материалдарын шығаратын өнеркесіп қолданады. Бұл арада шығындарды есепке алудың және өнімнің ... ... ... ... және ... ... ... пайдаланылады.
2.6. Калькуляциялаудың тапсырмалық әдісі
Шығындарды есепке алудың және өнімнің ... ... ... ... ... ... ұсақ ... және жеке өнім шығаратын өндірісі бар кәсіпорындарда, механикалық жөндеу және зерттеу жұмыстарында пайдаланылады. Бұл жағдайда калькуляциялаудың нысаны түрінде бір ... ... ... ... ... ... шығады. Барлық тікелей шығындар әрбір(жекелеген) тапсырыстар бойынша белгіленген номенклатура ... ... ... ... ... ... өндірістік бөлімшесінде арнайы бланкілерде ашылады, содан соң ол орындаушы-цехқа және бухгалтерияға түседі. Әрбір тапсырысқа өзіндік код ... онда ... ... ... ... ... материалдардың шығысы, өндіріске кеткен шығын есебін жүргізетін карточкаға көшіріліп жазылады.
Осы ... ... ... бар, атап ... барлық шығарылған шығындар туралы мәліметтерді шоғырландырып және оларды жеке жұмыс түрлері мен ... өнім ... ... ... ... ... тек ... болған әрбір тобы бойынша шығындарды шоғырландыру;
* тек бір ғана ... ... ... ... (батыс елдің есебінде барлық өндірістік шығындарын жинақтау тек осы "аяқталмаған өндіріс" шотында көрсетіледі). Осы шотта ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру үшін карточкаларды енгізуді ұсынады.
Тапсырыстың өзіндік құнын калькуляциялау үшін жартылай өңделген ... ... ... ... ... (құю, ... және т.б.) ... өңделген өнім әдісі пайдаланылады, демек аталған цехтар бойынша жеке калькуляция жасалады. Әдетте, жар - тылай өңделген ... ... ... ... ... ... ... өтеді, бірақ ондағы жасалған операциялар бухгалтерлік есепте көрсетілмейді.
Цех шығындары әрбір (жекелеген) табыстың кескінінде, ... ... ... ... ал ... ... ... технологиялық отындар мен энергиялар белгіленген топ кескінінде талдамалық есепте көрсетіледі.
Ал үстеме шығындары олардың өндірілген орны бойын - ша есептелінеді және ай ... ... ... ... бой - ынша әрбір тапсырыстың өзіндік құнына жатқызылады.
Тапсырыс орындалып біткен соң және оның техникалық ... ... ... ұсынғаннан кейін өндірістік бөлімі кәсіпорынның бухгалтериясына тапсырыстың біткені туралы хабарлама жасайды, содан соң тапсырыс ... ... ... ... тоқтатылады.
Сондай-ақ кез келген тапсырыстың өзіндік құны бұрмаланбауы үшін (әсіресе, бітпеген тапсырыстарға қатысты) ... ... ... ... ... ... ... әдісті қолдану барысында іс жүзіндегі өзіндік құн тапсырыс аяқталғаннан кейін анықталады, бұған дейін ... ... ... ретінде қарастырылады. Тапсырмалық әдістің кемшіліктері мынада: күрделі, ... ... ... ... ... әзірлеу кезінде материалдық және еңбек шығындарын мөлшерлеуді ұйымдастыру қиын, ... ... ... және ... ... ... ала ... жасап отыруды қиындатады. Осы кемшілікті жою үшін ... ... ұзақ ірі ... ... ... ... ... ауыр машина жасауда) олардың торабына (агрегаттарына, кострукциялық элементтеріне) жекелеген тапсырыс ашуды ұсынады, яғни олардың әрбір конструкциясы ... ... ... ... ... тапсырыс саны ағымдағы айдың ішінде шығарылатын болып жоспарланған санымен сәй - кес келеді. Нақты бір өнімді немесе бірнеше өнімді ... - ... ... үшін ... ... тораптар мен бөлшектер есепте бөліп көрсетіледі.
Тораптар мен бөлшектердің бірінші түрі бойынша олардың шығындарының есебі ... ал ... ... ... ... тәртіпте дайындалатын өнімдер - екінші, яғни нормативтік әдіспен ұйымдастырылады. Сөйтіп, өнімнің ... құны ... ... ... ... дайындалған шығындардан және нормативтік әдісі бойынша жалпы немесе топтамалық өндіріс тәртібінде есептелген тораптар мен бөлшектердің жалпы құнынан ... ... ... ... экономикалық қызметінің қызметкерлері жекелеген және ұсақ топтамалық өндіріс жағдайында ... ... ... ... ... әдісінің элементтерін мүмкін болатын жерде қолдануды ұсынуы тиіс.
2.7. Өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлістік ... ... ... және ... ... ... ... бөлістік әдісі өнімді жаппай өндіретін кәсіпорындарда қолданылады, онда бастапқы шикізат дайын өнімге ... ... ... ... ... ... әдіс негізінен бөлістік әдістің жеңілдетілген бір түрі ретінде қарастырылады. Кейде "үдерістік ... - лау" ... ... ... ... ... ... Шынында, олардың арасында айтарлықтай шектеулер жоқ десек те болады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... химиялық, мұнай өңдеу және басқа да салаларда қолданылады. Мысалы, мата тоқу кәсіпорындарында үш қайта жасау - иіру, тоқу және ... ... қара ... ... ... болат балқыту, прокат; былғары өндірісіндетері илеу және әрлеу саласы бар.
Дайын өнім ... ... ... шығарумен аяқтайтын технологиялық үдерісті бөлістік әдіс деп атайды. Бөлістік әдісте өндіріске кеткен шығындар олардың әрбір кезеңі, ауысымы, яғни ... ... ... Әрбір бөлістен кейін жартылай өңделген өнімдер шығарылады, ал түптеп келгенде, дайын өнім алынады. Бөлініс тізбесі ... ... ... ... ... үзіліс-іркілістер; шығарылатын жартылай өңделген өнімдердің өнімдік сипаты мен басқа да өзіне тән жағдайлары ескеріле ... ... ... ... ... белгіленеді. Бұл орайда, бөлініс жөніндегі шығындардыжоспарлау мен есепке алуды, аяқталмаған өндірістіесепке алу мен бағалауды ұйымдастыру, өзі ... ... ... ... мен дайын өнімдердің өзіндік құнын калькуляция - лау мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... - лай өңделген өнімдер, өндіріс жұмыскерлерінің еңбекақысы және т.б.) әдетте, бөлістер бойынша, ал ... ... ... ... өнім түрлері бойынша есепке алынады (жар - тылай өңделген өнім немесе дайын өнім).
Үстеме шығындар бөлістердің арасында бөлінеді, ал олар әрбір ... ... - ... өнім ... ... ... ... коэффициенттердің көмегімен жасалуы мүмкін.
Бөлістік әдісін қолданған кезде нормативтік әдістің негізгі элементтері - нақты шығындардың ... ... ... ... ... ... мөлшерлердің өзгеру есебін және олардың себебін табуда қолдану керек.
Еңбек шығындарын, ресурстардың шығындарын құжаттауда және жедел (оралымдық) есеп ... ... ... және ... да ... ... шамасын көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар өндіріс тапсырмаларына немесе мөлшеріне негізделген шығындар да көрсетілуі керек. Белгілеген технологиялық үдерістің ауытқуынан, ... ... ... құрамының, оның өзгеруінен, шығарылған өнімнің ассортиментінен, олардың сорттылығынан болған қосымша шығындар немесе ... дер ... ... ... өзіндік құнын калькуляциялаудың және шығынды есепке алудың бөлістік ... екі ... ... - ... ... ... өнім және ... өңделмеген өнім.
Жартылай өңделген өнімнен нұсқасы әрбір бөлістер бой - ынша есептік калькуляцияға негізделген және оған үстеме шығынды қоса есептейді. Жартылай ... өнім ... ... ... ... және ... шығындарына одан кейінгі қайта жасаудан туындаған өңдеу шығындарын қосып, содан соң өнімнің өзіндік құны ... ... ... өндірістегі шығындарды есепке алу өндіріс есебінің құжаттарында немесе әрбір қайта жасауға ашылатын тізімдемесінде ... ... ... ... әр ... ... ... маркадағы өнім түрі алынады, сондықтан олардың өзіндік құнын анықтау үшін түзету коэффициентін пайдаланады. Мысалы, ағаш кесу ... ... ... ... ... да, кесілмеген тақтайлар да, жаңқалар және отындық кесінді шеттақтайлар да алынады. Мұндай жағдайларда белгілі бір атаудың бірінші ... ... ... ... ... ал ... ... коэффициенттердің көмегімен анықтайды.
Мұнай өңдеуші өнеркәсібінде, өнім шығыиын техникалықтұрғыдан ... бір өнім ... ... ... ... жүйесі пайдаланылады. Егер де бір шикізаттан әр түрлі мұнай өнімдері алынатын болса, онда олардың арасында болу ... ... ... ... құнын белгілейді, ал өңдеу шығындары әрбір өнім түрінің арасына үлес салмағыбойынша таратылады.
2.8. ... ... ... ... есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдісін негізінен жаппай өндіріспен шұғылданатын кәсіпорындар пайдаланады. Дегенмен де, оны ұсақ ... және же - ... ... пайдалануға да болады. Өндірістегі шығындарды есепке алу өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдістері бойынша жұмыстардың технологиялық және нормативтік карталар ... ... Ол ... ... ... жұмсалуы және өнім дайындауға қажетті басқа да шығындар айқындалады. Нормативтік карталардың негізінде өнім бірлігінің нормативтік ... құны ... ... ... ... жасалады. Оларды жасау кезінде қолданыстағы өндірістік технологияны, еңбекақы жөніндегі уақыт пен баға мөлшерлерін, материалдар мен сатып алынған жартылай өңделген өнімнің ... ... ... ала ... бастапқы салмағы, таза салмағы, қалдықтары, материалдар мен сатып ... ... ... өнімге қолданылып жүрген баға көрсеткіштері және өндіріске қызмет көрсету мен басқару жөніндегі шығындардың бекітілген тоқсандық сметасы ... мен ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның мүдделі цехтары және олардың бөлімдерінің технологиялық үдерістерін, сонымен қатар басқа да мөлшерлері мен сметаларын өзгерту туралы тәртібін ... ... ... асырады. Нормативтік әдіс кезінде қоймалық және салмағын өлшеу шаруашылығын тәртіпке келтірудің, материалдарды сақтау және өндіріске босату, цех бойынша ғана ... ... ... өнімнің жекелеген түрлері бойынша (егер энергия және басқа да шығындар тікелей жолмен өнімге жатқызылса) және тұтастай алғанда судың, будың, ... ... ... ... анықтау үшін цехтарға есептегіштер мен құрылғыларды орнатудың маңыздылығы зор.
Нормативтік әдістің кезінде әрекет етіп тұрған бекітілген мөлшер мен оның ... ... ... ... ... көрсетіледі. Бұндай шектеулер өндірісті ұйымдастыру мен технологиядағы кемшіліктерді дер кезінде жөндеуге, ... ... ... жол ... септігін тигізеді.
Нақты шығындарды бекітілген мөлшермен салыстырғанда ресурстардың үнемделуі немесе артық ... одан ... ... ал ол өз ... кәсіпорынның ұйымдық-техникалық жұмыстарында біршама кемшіліктердің бар екенін баяндайды.
Бекітілген мөлшердің ауытқулары құжатталған және құжатталмаған болып келеді.
Құжатталған ауытқулар алғашқы құжаттардың ... ... ... ... ... ... ... қосымша жұмыстарға жазылған нарядтары, қосымша төлемдер және т.б.), сондай-ақ есептеу жолымен анықталған ауытқулар (түгелдеу тәсілімен, нақты ... ... ... ала жасалған есептеулер және т.б.)
Құжатталмаған ауытқуларға ауытқудың жалпы сомасы мен оның құжатталған бөлігінің ... ... ... ... олар ... ... ... есептелмеуінің нәтижесінен, ақау өнімдерін шығарғаннан, нарядтарды артық ... кем ... ... ... ... ... мен ... аяқталмаған өндірісті дұрыс бағаламауынан шығады.
Егер де өндірісте құжатталмаған ауытқулар бар ... онда ол ... ... дұрыс ұйымдастырылмағанын куәландырады.
Ауытқу теріс те (артық жұмсалғаны) және оң да (үнемделгені) болуы мүмкін.
Теріс ауытқулар (материалдар, отындар, энергиялар, технологиялық үдерістерде қарастырылмаған, ... ... ... төленген және т.б.) өндіріс үдерісінің дұрыс ұйымдастырылмағандығынан туындайды.
Оң ауытқулар жекелеген телімдердің жетістіктерін ба - яндайды ... ... ... көрсету, ма - териалдарды толық қалдықсыз пайдалану, өнімнің сапасын арттыру, құрал-жабдықты тиімді қолдану және т.б.) және ... ... ... ... жүзеге асырады. Кейде оң ауытқулар шын мәніндегі қаражаттың үнемделгенін көрсете бермейді, ол тек бекітілген мөлшердің дұрыс анықталмағандығын ... ... ... ... лимиттер шегінде беріледі. Материалдардың берілуін шектеу ай басында цехтарда жұмсалған материалдардың деңгейін ескере оты - рып, ... ... ... ... ... ... ... негізінде нысаналы түрде жүзеге асырады.
Еңбекақының көлемі есептелген ... ... ... ... ... ... сомасы жұмыскерлердің алынған өнім саны мен сапасына қаншалықты сәй - кес екендігін көрсетеді. Жұмыстың қалыпты жағдайларынан ауытқығаны үшін ... ақы ... ... емес ... және ... қорын артық жұмсаудың басты себептерінің бірі болып табылады. Еңбекақы бойынша мөлшерден ауытқу себептерін ... үшін ... ... есептеу мен тарату нақтышығынның сомасын анықтауды, әрбір баптар бойынша бекітілген сметадан ауытқуын табуды, демек ондағы артық жұмсалатын шығындардың ... ... ... ... дер ... ... ... етеді. Бұл үшін материалдар шығысына, штаттық кестеге және лауазымды қызметкерлердің айлығына жасалған шектейтін картаның, материалдық емес активтердің, ... ... ... ... ... ... ... бақылауын ұйымдастырады.
Кәсіпорында құндылықтарды сақтау мен есебінде, өндірісті ұйымдастыруында болған кемшіліктер және басқа да өндірістік емес ... ... ... ... ... ... емес ... шығындар өнімді шығарумен байланысты болса, онда олар оның өзіндік құнына қосылады, ал егер де олар өнімді шығарумен байланысты ... онда олар өнім ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына қосылады.
Кәсіпорынның экономикалық қызметі тарапынан ... ... ... ... ... мен құрал- жабдықтарды тұтынудың бекітілген мөлшерлері мен шектеулерін; түрлі жұмыстар мен қызметтерді тұтыну мен олардың құнының белгіленген шектеулерін; басқарудың белгіленген ... ... ... ... және ... ... адамдар еңбекақысының мөлшерлерін қатаң сақтауды қамтамасыз етуге тиіс.
Машиналар мен жабдықтарды пайдалану және күтіп ұстауға кеткен шығындарды (егер үстеме шығындардың бұл тобы ... ... өнім ... ... бөлінеді, бірақ ол кезде өнімді әзірлеу кезінде қолданған құрал-жабдықтың жұмыс істеген сағатының денгейі, яғни ... ... ... ... саны ... ... - лар мен жабдықтарды пайдалану мен күтіп ұстауға ... ... белу ... сметалық (нормативтік) мөлшерлемелерін пайдалану керек, ал олар, әдетте, технология бой - ынша өнімді әзірлеу үшін қажет ... ... ... машина/сағатының саны бойынша, құрал-жабдықтың әрбір топтары бойынша белгіленген, шығын ... ... және бір ... ... ... ... есептелінеді. Бұйымдарға (бөлшектер кешеніне) сметалық мөлшерлемелерді есептеп шығару неғұрлым оңай: жабдықтардың жұмысымен байланысты шығындар мен ... ... және ... ... ... жұмыстар бойынша бөлек-бөлек алғанда, өндірістік жұмыскерлерінің негізгі еңбекақысы арақатынастарының негізінде анықталады. Машиналар мен ... ... мен ... жөніндегі нақтышығындар сметалық мөлшерлемелер бойынша белгіленген шығындарға тепе-тең ... өнім мен ... ... арасына бөлінеді.
581 ♦ 10-тарау. Өндіріс және өткізу шығындары
Үстеме шығындарды (егер олар жеке ... ... ... болса, машиналар мен жабдықтарды күтіп-ұстау мен пайдалану жөніндегі шығындарды коса алғанда) бұйымдардың арасына бөлу өндіріс жұмыскерлерінің негізгі еңбекақысының сомасына ... етіп ... ... және ... ... ... шығындардың жиынтық есебі шығындардың калькуляциялық баптары бойынша машиналардың түрлері немесе бұйымдардың біртекті топтары бойынша жүргізіледі. Басқарудың цехсыз ... ... ... ... кәсіпорын бойын - ша, ал цехтық құрылымы бар болса, онда ... ... ... ... ... алу ... басындағы қолданылып жүрген мөлшерлер және солардан ауытқыған сома бойынша жеке-дара жүргізіледі. Мұның өзі ауыткудың пайда болу ... және оған ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Мөлшерден тыс ауыткулардың себептері және кінәлі тұлғалар ... ... ... есепке алынады. Олар өнім түрлері мен шығын баптары бойынша есепке алынумен бірге олардың кінәлі тұлғалары белгісіз болғанда ауытқудың сомасы жекелеген өнім ... ... ... ... ... бойынша парапар болып бөлінеді.
Мөлшерден ауытқу әртүрлі себептердің салдарынан болса, онда олардың кінәлі тұлғалары мен ... ... ... ... ... ... ... ауытқулар әртүрлі өзгерістермен байла - нысты болады, атап айтқанда, материалдық, еңбек, энергетикалық шығындарының ұлғаюының немесе азаюының, кезек-кезек алмасуының салдарынан олар орын алуы ... ... ... ... ... өзгерістер есеп беретін айдың бірінші күніне сәйкес ескеріліп, жаңа мөлшер жасалады, сондықтан олар қолданып отырған мөлшер енгізілген кезеңінен бастап нормативтік ... ... ... ... ... аяқталмаған өндірісі ай барысындағышығындары және шығарылған өнімге есептеп шығатын шығындары есептік айдағыәрекет етіп тұрған бірыңгай мөлшері бойынша ... ... ... ... ... есептік айдың басына аяқталмаған өндірістің өзіндік құнын қайта есептеу қажеттілігі туындайды. Қайта есептеудің нәтижесі мөлшердің өзгеруімен байланысты ... ... ... ... және ... жаңа ... ... аяқталмаған өндірістің қайта бағалануына әсер етеді. Мөлшерден ауытқуын анықтау үшін өндіріске кеткен шығынның есеп мөлшерін де, нақты ... ... да ... ... яғни ... ... жолымен анықтайды. Есептелген мөлшерден ауытку және мөлшердің өзгерістері өнімнің өзіндік құнына және аяқталмаған өндірістің қалдығына жатқызылады. Өнеркәсіптің жаппай өндірістік ... және ... ... ... ... ... мөлшерлердің өзгерулері мен мөлшерлерден ауытқулар сомасы өндірілген тауарлы өнімнің өзіндік құнына, ал ... ... ... құны ... ... ... Мөлшерлердің өзгерулері мен мөлшерлерден ауытқулар сома - сы ондіріс есебі ведомостарында көрсетілген ... ... ... ... ... мен ... өндіріс арасында бөлінеді. Оларды мөлшерлердің өзгерулері мен мөлшерлерден ауытқулар сомасының калькуляциядағы ... ... ... ... ... ... пайыздық қатынасымен анықтайды.
Өндірістегі шығындардың жиынтық есебі шығындардың жиынтық есебі ведомосында жүргізіледі. Біртектес бұйымдардың ... ... ... тобы ... нысандары болатындықтан, біртектес өнімнің бірін немесе бірнеше түрлерін жасауға жұмсалған шығындарды есептеу үшін ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын калькуляциялаудың жалпыға бірдей әдістемелерінің жоқтығы өзіндік құнның біртектілігін қамтамасыз ете алмай ... ... ... ... ... ... шығындарды бөлудің экономика - лықдәлелденбеген әдістерді қолданылған кезде өзіндік құн шынайы шықпайды. Бүл өз ... ... ... ... оған жаңа баға қоюға киындық туғызады.
Алайда, өндірістің химияландыруына және жаңа технологияларды өндіруге байланысты шикізатты кешенді өндіру ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... қорларын толық пайдалануға және халық шаруашылығына керекті жаңа өнімдер мен материалдарды алуға көмектеседі. Шикізатты кешенді өңдеу өнімдерінің ... ... ... маңызды болып тұр.
Шикізатты кешенді өңдеудің өзіндік құнын калькуляция - лау әдістері келесі талаптарды қанағаттандыруы керек:
* ... ... ... ... өнімдердің өзіндік құнын салыстыру үшін өндірістің барлық салаларында өзіндік құнды ... ... ... ... қамтамасыз ету;
* таза табысты, пайданы, баға қоюды дұрыс анықтап, кәсіпорын мен цехтарда ... ... ... үшін әр ... ... құнының шынайылығын қам - тамасыз ету;
* шикізат ... ... ... ... ... өнімдеріне тікелей жатқызуды ескеру;
* шикізаттан негізгі ... ... ... көмекші өн- імдер санын азайтып, халық шаруашылығында ... зы бар ... ... ... ...... ... және өткізу шығындары
* шикізатты кешенді өңдеу өнімдерінің өзіндік құнын есептеудің ... ... ... ... ... ... ... құнын калькуляциялау әдісін таңдау, оған қойылатын талаптар мен шикізатты өңдеу жағдайларынабайланысты.
Шикізатты ... ... ... ... ... ... ... әдістері ең алдымен алға қойған мақсатқа және шикізатты өңдеу сатыларында өндірістің жағдайына байланысты болады. Бұндай жағдайда өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... ... ... бөлістік әдіс болып саналады. Сондықтан, шығындарды қалыптастыратын және бөліс бойынша өзіндік құнды анықтауға мүмкіндік болған жағдайда осы ... ... ... ... ... бәсекелестік жағдайында кәсіпорын (фирма) өндірген өнімге баға автоматты ... ... Оған ... баға ... ... әсер ... ... қатар әрбір кәсіпкер максимальді мүмкін пайда алуға тырысады. Осы жерде Өнім ... ... ... оның ... ... ... әсер ететін факторлардан басқа, осы өнімді өткізу және оның ... ... ... ... ... ... мәселесі туындайды.
Дәстүр бойынша шығындарды азайтудың маңызды ... бірі ... ... ... тұтынылатын ресурстардың барлық түрлерін тиімді немесе эконоиды пайдалану: еңбектік және материялдық.
Өзіндік құнды азайтуда еңбек өнімділігін арттыру қажет. Еңбек өнімділігі-еңбек шығынының ... ... Бұл ... процесінде
жұмсалған қоғамдық еңбектің тиімділігі, нәтижелілігі, жемістілігі. Қызметкерлердің еңбек өнімділігі бір уақыт өлшемі ішінде ... ... ... ... ... ... (мысалы, 1 сағатта 10т өнім шығарады), немесе бір өнімге кеткен уақыт (10т өнім алуға 1 ... ... ... немесе ұлттық табыс мөлшерімен есептелінеді.
Еңбек өнімділігі=Жиынтық қоғамдық өнім / Жұмыс атқаратындар саны
Кәсіпорын деңгейінде:
Еңбек өнімділігі=Q ... ... Т ... ... ... үшін жұмыс уақытын үнемдейтін факторларға назар аударылады. 1) жұмыс уақытын ұтымды пайдалану;
2) ... ... ... үзілістерді азайту. Жұмыс уақытын ұтымды, үнемді пайдалануға техника мен технологияларды ... ... ... ұйымдастыруды жақсарту, ал екінші әдіске - өндірістің жоспардан тыс тоқтап қалуын қысқарту, сөйтіп үзілістерді ... ... қол ... ... көрсеткіші қызметкерлердің материалдық жағдайын жақсартумен тікелей байланысты. Еңбек өнімділігі арттқан сайын еңбекақы - оған ... ақы да өсіп ... ... Жалақының еңбек өнімділігінің өсу қарқынан кейін қалуы немесе артып кетуі дұрыс емес. Бұл ... ... ол ... ... ... ... материалдық мүдделілікке кері әсер етеді.
Осылайша, өндірістің шығындар құрылымындағы көп бөлігін еңбекақыға шығындар алады ( ... ... 13 -14 % , ... елдерде - 20 -25 % ). Сондықтанда шығарылатын өнімге еңбек ... ... ... ... ... мәселелерінде өндірістің әкімшілдік қызметтігі персоналдың санын азайту орынды болады.
Еңбек өнімділігін арттыру оны ұйымдастыруға да көп көңіл бөлу қажет: жұмыс ... ... оның ... жұмыс жасауы, еңбектің арттыруға басқада әдістерді қолдану.
Еңбек өнімділігін арттыру мақсатында Кәсіпорындарда ... ... ... ... сапасын жоғарылату қажеттілігі мына факторлармен анықталады:
+ Өндірістік ресурс ретінде персонал құнының өсуі;
+ Еңбекті тиімді қолдануды және ... жаңа ... ... ... ... тарапынын қысым;
+ Өндірісті басқаруда және ұйымдастыруда жаңа ... ... ... ... ... Өз жұмысшыларының потенциалының өсіміне кәсіпорын басшыларының әлеуметтік жауапкершілігі;
+ ... ... ... және ... басқаратын жұмысшылардың квалификациялық деңгейінің сәйкестілікті талап ету;
+ Жұмысшылардың интелектуалдық дайындығын арттырудың қажеттілігі.
Өндіріс процесінде қолданылатын шығындардың ... ... үшін ... экономикалық талдау жасау қажеттілігі туындайды.
Өндіріс процесінде өнімді өндіруге ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер ететіндіктен шығындардардың қандай да статьясынан үнемдеу мүмкін болса, өнімнің өзіндік құны да азда болса төмендейді.
Өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... мыналар жатады:
+ Шикізат, материал, электроэнергия және жанармайды экономдау;
+ өндірістің негізгі құралдарын қолдануды жақсарту;
+ ресурсүнемдеуші жаңа технологияларды қолдану;
+ өнімді ... ... ... ... ... ... ... қайта қарастыру;
+ жұмысын тоқтату және ақаулардан жоғалтуларды азайту;
+ сатып алынатын материалдардың оптимальды көлемін және өндіріс процесінде өндірілетін өнім ... ... ... және ... жалпы заводтық (жалпы шаруашылық) және цехтық шығындарды азайту;
Шаруашылықты жүргізудің жаңа жүйесі үнем тәртібін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың өзіндік құны материал мен еңбек ресурстарының үнемделу, өндірістің техникамен жарақтану ... ... ... ... есеп ... сақталуын көрсетеді. Кәсіпорындардың өзіндік құнына өндірістен тыс ... ... ... қосып өнімнің толық өзіндік құнын есептеп шығарады. ... ... құн - ... ... және сатуға кеткен шығындар жиынтығы, құнның негізгі бөлігі.
Өнімді толық өзіндік ... ... ... ... ... құн ... болса, соғұрлым өндіріс тиімділігі жоғары болады. Өзіндік құн тікелей ... ... ... ... ... орта есеппен өнімнің өзіндік құны шамамен алғанда оның құнының (3/4) ... ... ... құнды төмендетудің негізгі жолдары : өнім көлемін көбейтіп, сапасын арттыру, ғылым мен техника жаңалықтарын және ... ... ... енгізу, еңбек өнімділігін арттыру, өндіріс қорларын ұтымды ... ... ... ... ... мен ... жақсартып оған кететін шығындарды азайту, өндіріс қалдықтарын толық пайдалану, өндірістің ... және ... мен ... ... дер ... ... бақылау, есеп пен экономикалық талдау, айналым қаржыларының айналуын тездету, тағы басқалар.
Келешекте ... ... ... ... ... ... прогресс, механикаландыру, автоматтандыру, электрлендіру, химияландыруға байланысты үлес салмағы едәуір өзгеретін болады.
Өзіндік құн категориясын қолдану, оны бақылау, талдау өндірістің ішкі ... ... оны ... көмектеседі. Ондай резервтер барлық кәсіпорындарда да болады. ... ... жыл ... өсіп ... ... ... шығын да көбейеді. Бағаның да негізі - өзіндік құн. Осыған ... ... ... ... ... мәні бар, ол пайданы молайтудың басты көзі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, кәсіпорынның өндірістік шешімдері, жұмыстары нарық жағдайлары мен өндірістік шығындар арқылы анықталады. ... ... ... ... тәуелді болады. Нарықтағы өнім бағасы сұраным мен ұсыным өзара байланысының нәтижесі болып табылады. Өнім өндірісіне шығындар- ол тұтынылатын еңбектік ... ... ... көлеміне, техника деңгейіне, өндірістің ұйымдастырылуына және басқа факторларға байланысты өсуі ... ... ... ... ... шығындарды азайтудың көптеген көздерін қарастырады, ол оны өзінің тиімді басқару қабілетімен жүзеге асыра алады.
Материалдық құндылықтар ... ... ... ... ... қызмет көрсету адамдық, мтериалдық, ақшалай ресурс шығындарын қажет етеді. Бұл қолданылған ресурстар соңында әртүрлі нысанда және көлемде өзіндік құнға ... ... ... ... мақсатында өндірілген өнім мен қызмет көрсетулерге кеткен шығындардың ... ... ... көрсетеді.
Өзіндік құн-өнім өндіруге жұмсалған барлық шығын. ... ... ... ... ... ... ... шикізат, материал, электр энергиясы, амортизациялық жарна, еңбекақы т.б. ... ... құн сол ... ... ... көрсеткіші, ол әрбір өнімге жұмсалған жалпы шығын сомасын өнім көлеміне бөлу арқылы анықталады. Кәсіпорын өнімді толық ... ... ... ... ... ... құн ... болса, соғұрлым өндіріс тиімділігі жоғары болады.
Кәсіпорынның өндіріетін әрбір өнімнің толық өзіндік құнын біле отырып, сатып алушыға осы ... ... ... немесе құнын анықтауға болады. Өзіндік құнды азайтудың ерекше мәні бар, ол пайданы молайтудың басты көзі.
Сонымен, кәсіпорын қызметінің негізгі ... бірі ... ... ... құн ... ... ол өндірістегі өнім өткізілуінің ақшалай нысандағы шығындар жиынтығын құрайды және барлық өндіріс тиімділігін анықтайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Абдильдина Л.И. , Абдильдин С.С. ... ... ... Каз Нау ГРУ, 2004, ... ... В.Д., Грузинов В.П. . Экономика предприятии:Учебн. Практикум. -3-е изд.-М.: Финансы и ... ... ... ... Ө.Қ. ... Б.А. ... Ү.С. Байжомартов, Комягин./ Жалпы ред басқарған Ө.Қ. Шеденов- Ақтөбе 2004
* Калдыбаев О., Темирбаев А. ... ... ... Пособие.-Алматы, , 1997.-208стр.
* Кендирбаев А., Омаров Г., Хагай В., Тасибеков, Ауганбаев А. Бизнес: составляющие успеха/ В помощъ предпренемателю. - ... ... ... ... Б. ... ... түсіндірме сөздігі.-Алматы: Қазақстан, 1995
* Экономика предприятия: Учеб. Для ... И.Э ... С.А., Н. Н. ... С.Г Фалько-М.: Дрофа,2003.
* Экономика предприятия: Учебник/ Под ред А.Е.Карменко М.Л. Шухгальтера. - М.: ИНФРА-М, ... ... ... Пер с ... ИНФРА -М, 1999.
* Экономика предприятия: Учебник/ Под ред. Проф О.И. Волкова. 2-е изд., ... и ... ... ... Экономика предприятия: Учеб. Для вузов / Под ред. Проф В.Я Горфикеля, проф В.А. Швандара. -3-е изд, перераб и доп.-М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2000

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндірістік шығындарды талдау95 бет
Дайын өнімнің есебі29 бет
Кәсіпорынның технико-экономикалық және өндірістік шығындары96 бет
Кәсіпорынның шығыны және оның формалары24 бет
Монтаждық-жөндеу жұмыстарын ұйымдастыру негізі8 бет
Негізгі өндіріс шығындарының есебі37 бет
Шығындар есебі және өнімнің өзіндік құнын калкуляциялау26 бет
Шығындар есебін жүргізу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері63 бет
Шығындар есебін ұйымдастыру және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау негізінде басқару есебін тиімді ұйымдастыру және бюджет жасауды жетілдіру ("АГС сервис" ЖШС мысалында)94 бет
Өнімділігі 30 тонна/тәулігіне модифицирленген майлар цехын жобалау71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь