Грамматика мен тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс тәсілдері.

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4
І тарау. Грамматика мен тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.7
1.1. Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.7
1.2. Сауат ашу әдісі туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.10
ІІ тарау.Бастауыш сыныптарда жазудың мақсаты, міндеттері ... ... ... ...11.13
2.1. Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процесінің кезеңдері ... ... ... .11.13
2.2. Жазуға үйретудің маңызы және қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ..14.16
ІІІ тарау. Оқу және тіл дамыту методикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.18
3.1.Оқудың маңызы мен мақсаты және принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.18
3.2. Оқудың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.20
3.3. Көркем шығармалардың кейбір түрлерін оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21.27
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.29
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
КІРІСПЕ
Бүгінгі таңда еліміздің білім беру жүйесінде оқыту үрдісін тың жаңалықтарға негізделген жаңа мазмұнмен қамтамасыз ету міндеті тұр. Соның бірі – қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласуға қабілетті, өзіндік пікірін ауызша және жазба түрде тиянақты, анық, жүйелі жеткізе алатын жеке тұлғаны қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында «бастауыш мектептің бағдарламасы баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және дамытуға бағытталып, оның қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілді.
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына тілдік құралдарды өз тәжірибесінде пайдалана білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп үйрету – бүгінгі заман талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің, интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ойын байланыстырып айту және жазу баланың басқа адамдармен еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті болуы адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, тиянақты, жүйелі түрде жеткізуіне байланысты. Бастауыш сынып оқушылары жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрену арқылы тілдің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға, көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жазбаша байланыстырып сөйлеу әрекетінде оқушы сөйлемнің мәніне, мағынасына көңіл аудара отырып, ойлау әрекеті мен пайымдауы арқылы санасынан өткізеді де, өз ойын байланыстырып, жүйелі жазудың нәтижесінде жазбаша тілдік қатынасты жүзеге асырады.
Баланың мектепке келгенге дейінгі өзі игерген ауызша сөйлеуімен салыстырғанда, тілдік қатынастың күрделі түрі жазбаша сөйлеуге үйрету белгілі бір жасанды дағды негізінде қалыптасады. Сондықтан да бұл жұмыс мұғалім мен оқушы тарапынан көп көңіл бөлуді қажет етеді..
А.Байтұрсыновтың жазуға үйрету әдісі жайлы «...сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай қажет болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек....Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сөз қандай орында өзгеріп, қалайша бір-бірімен қиындасып, жалғасатын дағдысын білу керек», – дей отырып, сөйлеудің жазба түрінің күрделі екеніне көңіл бөліп, жазуға үйретуге ерекше мән берілуі тиіс екендігін айтады [2,263 б.].
Жазбаша байланыстырып сөйлеу тілдік таңбаның мағыналық тұтастығынан тұратын, тілдік қатынастың іске асуына негіз болатын қатынасымдық тұлға мәтін құру арқылы жүргізіледі.
Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің тиімділігі мынадай шарттар орындалған жағдайда артады: егер оқушыға берілетін мәтін жайлы теориялық білім мен қажетті білік, дағдылар нақтыланып, мәтін құрастырудың әдіс-тәсілдері саналы түрде меңгерілсе, оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы жаңа технология талаптарына сай (аудио, визуальдық, компьютерлік және электрондық оқу құралы арқылы т.б.) жүргізілсе, онда оқушылардың өзіндік әрекеттері мен шығармашылық белсенділігі қамтамасыз етіліп, ойын тиянақты түрде жазуға дағдыланады, өйткені оқушыны жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі жүйелі сөйлеу мәдениеті мен логикалық ойлау қабілетін жетілдіруге мүмкіндік ашады.
Қорыта айтқанда осы курстық жұмыстың негізгі көздеген мақсаты «Қазіргі қазақ тілі және оқыту әдістемесі, каллиграфия» пәндік курсы бойынша білім жүйесінің бірыңғай тұтастығын қамтамасыз ету болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Рахметов С. Бастауыш сынып оқушыларының жазу тілін дамыту (мазмұндама мен шығарманың методикасы), пед.ғыл.канд.дисс. – А.,1969.
2. Рахметов С. Бастауыш класстарда қазақ тілін оқыту методикасы, - А., 1987
3. Құрманова Н. Қазақ мектебінде сөз тіркесі синтаксистік дамыта оқыту технологиясы. – Ақтөбе, 2004
4. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1992
5. Даулетбекова Ж. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. - //Атамұра//. 2001
6. Қазыбаев С. Қазақ тілінің методикасы. – Алматы, 1990
7. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. А. - 1993
8. ҚР 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. -2003. -№ 332-333. -3-7 б.
9. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
10. Әбдікәрім Т.М. «Әліппе» мен «Ана тілі» оқулықтарында мәтін түзудің
ғылыми - әдістемелік негіздері: пед. ғыл. докторы... дисс.: 13.00.02. – Алматы: Абай атындағы Қаз ҰПУ, 2007. -298 б.
11. Щеголева Г.С. Системный подход в работе над развитием связной речи младших школьников. Автореферат дисс. канд. пед. наук: 13.00.02. –Л., 1985. 25 с.
12. Мали Л.Д., Арямова О.С., Климова С.А., Пескова Н.С. Речевое развитие младших школьников: Методические рекомендации к работе по программе «Речь» 2 класс. – Пенза: Академии педагогических наук, 1995. -112 с.
13. Гиндин С.И. Внутренная организация текста: Элементы теории и семан-тический анализ. Автореф. дисс. канд. филол. наук: 10.02.19. -М., 1972. -23 с.
14. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – М.: Педагогика, 1986. -142 с.
15. Годфруа. Ж. Что такое психология: В 2-х т. Т 1. Пер.с франц. – М.: Мир, 1992. - 496 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҚАЗІРГІ ЗАМАН АКАДЕМИЯСЫНЫҢ ... ... ... тілі және оқыту әдістемесі, каллиграфия
Тақырыбы: Грамматика мен тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс ... ... ... ... Измуханова А. Ә.
Ақтау-2014
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.......................................................................................................................3-4
І тарау. Грамматика мен тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс ... ... ашу ... ... ... Сауат ашу әдісі туралы ұғым.........................................................................8-10
ІІ тарау.Бастауыш сыныптарда жазудың мақсаты, міндеттері...............11-13
2.1. Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процесінің кезеңдері .............11-13
2.2. ... ... ... және қойылатын талаптар..........................14-16
ІІІ тарау. Оқу және тіл ... ... ... маңызы мен мақсаты және принциптері.......................................17-18
3.2. Оқудың түрлері..............................................................................................19-20
3.3. Көркем шығармалардың ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесінде оқыту үрдісін тың жаңалықтарға негізделген жаңа ... ... ету ... тұр. ... бірі - ... ... ... араласуға қабілетті, өзіндік пікірін ауызша және жазба түрде тиянақты, анық, жүйелі жеткізе алатын жеке тұлғаны қалыптастыру.
Қазақстан ... 2015 ... ... білім беруді дамыту тұжырымдамасында көрсетілді.
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына тілдік құралдарды өз ... ... ... ... ... көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп үйрету - бүгінгі заман талабы. Мұның ... ... тіл - адам ... ... мен ... ... ... екіншіден, өз ойын байланыстырып айту және жазу баланың басқа адамдармен еркін қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... сәтті болуы адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, ... ... ... жеткізуіне байланысты. Бастауыш сынып оқушылары жазбаша байланыстырып ... ... ... ... мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға, көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жазбаша байланыстырып сөйлеу әрекетінде оқушы ... ... ... ... аудара отырып, ойлау әрекеті мен пайымдауы арқылы санасынан өткізеді де, өз ойын байланыстырып, жүйелі жазудың ... ... ... қатынасты жүзеге асырады.
Баланың мектепке келгенге дейінгі өзі игерген ауызша сөйлеуімен салыстырғанда, тілдік қатынастың күрделі түрі ... ... ... белгілі бір жасанды дағды негізінде қалыптасады. Сондықтан да бұл жұмыс мұғалім мен оқушы тарапынан көп көңіл бөлуді ... ... ... ... ... әдісі жайлы , - дей отырып, сөйлеудің жазба түрінің күрделі екеніне ... ... ... үйретуге ерекше мән берілуі тиіс екендігін айтады [2,263 б.].
Жазбаша байланыстырып сөйлеу тілдік таңбаның мағыналық тұтастығынан тұратын, ... ... іске ... негіз болатын қатынасымдық тұлға мәтін құру арқылы жүргізіледі.
Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің тиімділігі мынадай шарттар орындалған жағдайда артады: егер ... ... ... ... ... ... мен ... білік, дағдылар нақтыланып, мәтін құрастырудың әдіс-тәсілдері саналы түрде меңгерілсе, оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы жаңа технология ... сай ... ... ... және ... оқу құралы арқылы т.б.) жүргізілсе, онда оқушылардың өзіндік әрекеттері мен шығармашылық белсенділігі қамтамасыз етіліп, ойын тиянақты түрде ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі жүйелі сөйлеу мәдениеті мен логикалық ойлау қабілетін жетілдіруге мүмкіндік ашады.
Қорыта айтқанда осы курстық ... ... ... ... пәндік курсы бойынша білім жүйесінің бірыңғай тұтастығын қамтамасыз ету ... ... ... мен тіл ... ... ... әдіс ... Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
Сауат ашу методикасы тілдің жазба түрі мен ... ... ... ... мен күрделі байланыстарды бірдей ескерген жағдайда ғана нәтижелі болмақ. Тілдің орфографиясы мен ... ... ... ... ... оқып меңгеру - ең алдымен тілдің дыбыстық жүйесін, ондағы жеке дыбыстардың табиғаты мен фонетикалық ... жете ... ... ... Табиғи жағынан дыбыс қандай да болмасын бір дененің белгілі бір ортада теғселіп, ... ... ... ... да, ... ... ... өтетін орта-ауа кеңістігі. Ауа кеңістігінсіз ешбір дыбыстың ... ... ... ... емес. Дыбыс пен әріп.Тілдің дыбыстау мүшелері ... ... ... ... үн ... деп ... да, оны жазу ... белгілейтін шартты белгі әріп деп аталады. Демек, дыбысты айтамыз және естиміз ал әріпті жазамыз және көреміз.
Әріп -- ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде 38 дыбыс көрсетіліп жүр. Олар: а, ә, в, г, ғ, д, е, ж, з, и, й, к, қ, л, м, н, қ, о, ө, п, р, с, т, ... у ... ү, ұ, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, ы, і, э. бұл ... мына бір ... ... керек.
1. Жазуымызда қолданылып жүрген е, ю, я таңбалары білдіретін дыбыстар қоса (дифтонг) ... ... олар ... ... ... й+у(ю), й+а(я) дыбыстарының қосындысы, сондықтан олар жеке дыбыс деп каралмайды.
2. Бірақ орыс тілінен енген ... ғана ... ... ... щ(ш+ш) дыбыстары жеке дыбыс деп беріліп жүр, ... ... (щ) ащы, ... кеще ... ... ... өз ... қос ш (ш+ш) дыбысының орнына да қолданылады.
3. Әдетте у дыбысы бір-ақ дыбыс деп саналып жүр.Шындығында дауыссыз у бір ... та ... ... ... дегендегі) дауысты у одан бөлек, соңғысы ұу, үу болып, құраңды (дифонгтік) сипатта айтылады. Осындай и дыбысы -- ый және ій ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Сондықтан и дыбысы жеке дыбыс десек, ... у да жеке ... бола ... ... ... саны ... көбірек, өйткені жеке дыбыс емес, қосар дыбыстан құралған немесе басқа да ... ... ... ... да ... жатады. Әріптердің белгілі бір ретпен тізілген жинағын алфавит дейді. Қазақ тіліндегі алфавит тәртіппен тізілген әріптер: а, ә, б, в, г, ғ, е, е, ж, з, и, й, к, қ, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ф, х, һ, ц; ч, ш, щ, ь, ы, і, ъ, э, ю, я. ... 42. ... ... ... дауыс қатысына қарай үлкен екі топқа бөлінеді: дауысты дыбыстар және дауыссыз дыбыстар. Сөзді ... ... ... ... ... ... тиіс:1) сөздің мағынасын айту; 2) сөзді тағы қандай мағынада қолдануға болатынын айту; 3) осы мағынаны тағы қандай сөздермен ... ... ... 4) ... ... ... ... пайдалану; 5) мағына жағынан ұқсас немесе қарама-қарсы сөздердің қолданылуын аңғару.
Қазақ алфавитінің шығу тарихына тоқталсақ Қазан төңкерісіне дейінгі оқулықтарды екі түрге ... ... ... ... ... ... ... орыс алфавитіне негізделген оқулықтар.
2. Араб алфавитіне негізделген оқулықтар.
Ы.Алтынсарин жаңа оқулық жасау мәселесімен 60 - жылдардың басында - ақ ... 1879 жылы ... ... ... ... ... озық ағартушылардың оқулықтары негізінде жасаудың мақсат етіп қойды және ... ... орыс ... ... ... қарастырып, сол ойын осы жүзеге асырды.
Білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды қазақтың өз тілінде, ... ... ... ... ... ұсынды.
Ал А.Е. Алекторовтың, А.В. Василевтің әліппелері орыс алфавитін қазақ қауымына ұсыну, соның негізінде ... ... ашу ... ... еңбектер болатын.
Бұл әліппелерде қазақ дыбыстарының орыс дыбыстарына ұқсастарын береді де, тек қазақ ... ғана тән ң, і, ұ, ү, ... ... әліппенің соңына қояды. Екі тілде бірдей кездесетін, ашық ... жуан ... мен ... ... келетін с, ш тәрізді дауыссыздар алдымен беріледі. Шұғыл дауыссыздар кейінге қалдырылады. Осыдан кейін араб алфавитіне негізделген ... де шыға ... ... бірі - ... > ... Мұнда автор талдау жинақтауда негізделген дыбыстың ұсынғанымен араб, әліпбиі қазақ тілінің ... ... ... ... анық болатын.Сонымен бірге әліппедегі жаттықтырулардың кейбірі татар әдістерімен берілді.
А.Байтұрсынов ағарту, ... ашу ... ... ... ... 1912 жылы ... ... А.Байтұрсынов қазақ тіліндегі дауысты, дауыссыз дыбыстарды, олардың негізделген әріптермен меңгертуді көздеген. Әлипбиді қазақтың төл ... ... дәл ... ... ... ... еткен. Әліппеде бірті - бірте жеңілден күрделіге қарай меңгерту принципін ұстанған.
Мысалы: алғашқы сабақта а, р, з, дыбыстарын ... ... да ... ... ... үш ... ... көрсетуді қолдамайды. Әуелі жеке дыбыстарды қайталап айттырып, содан соң әріпті ... ғана ... ... ... бір - екі ... сөздерден аспайды.Екінші сабақта л - таңбасы да осы ... ... ... ... ... ... ... ғылымилық, түсінуде қолайлылық қағидаларын ұсынған. Бұл принциптер әлі күнге маңызын жойған жоқ.
Басқа ... ... ... ... ... да ғалымдар арасында талас - тартыс болды. XIX ғасырдың басында пайда болған темір перомен тек XIX ... ... ... ... ... түсті.XIX ғасырдың аяғында үйректің қанатынан жасалған қаламсапты пайдалануды тиімді деп санады.
Алғашқы кезде жазуға үйрету ... ... ... ... ... үйрету барысында көшіру әдісі, механикалық жаттығулар арқылы үйретілді. Бірнеше айлар бойы оқушылар алфавит бойынша әріптерді, ... ... ... ... бұл ... еш ... болмады.Яғни, графикалық сауаттылық ескерілмей, тіпті өз жазғандарын оқи алмайтын ... да ... Тек Петр I ... ... назар аударды.Орыс халқы Европалық шрифпен, яғни латын әріптерінің үлгісімен жаза бастады. Жазу оңайырақ болғанымен, көркем ... ... ... созылды.
Уақыт өте келе көркем жазу пән ретінде бастауыш мектепке енгізілді. XIX ғасырда көркем жазу өнер пәндерінің циклінде оқытылды. Бұл пәннен ... ... ... сызу ... ... еді. Бұл ... ... және тез жазу маңызды болды.XIX ғасырдың ортасында көркем жазуға байланысты ... ... шыға ... В.Половцев , П.Е.Баранцевич , П.Е.Традобоев қызмет іс - қағаздарын әдемі жазудың үлгісін шығарды. ... ... XIX ... ... дейін жазу мен оқудың арасында байланыс болмады. Яғни, алфавиттік ретпен оқытылды. К.Д.Ушинский оқи отырып жазуды ұсынды. Яғни, алфавиттік ретпен ... оқу ... ... ... Оқи ... жазу ... ... және оқушылардың қызығушылығын арттырды. Бұл әдіс қазіргі кезде де ... ... ... ... ашу ... ... ... пәні - бастауыш білім беру үдерісінде оқушыларға ана тілінің байлығын ... ... ... ... ашу, қазақ тілінің дыбыстық, лексикалық жүйесі мен грамматикалық құрылымын меңгеру үдерісі.
пәнінің басты мақсаты - оқу және жазу ... ... ... ... ... ... әрекетінің түрлерін меңгерген, байланыстырып сөйлей алатын; ана тілін ... ... ... ... ... ... бейім жеке тұлғаның қалыптасуы мен дамуына мүмкіндік жасау.
1-сыныпта пәні интеграцияланған (оқу мен жазу - ... ... және оқу ... - оқулығы) мазмұңда оқытылады. Сауат ашудың ... ... ... ... байланысты міндеттері белгіленген.
Әліппеге дейінгі кезеңнің міндеттері: оқушыларды оқуға және жазуға даярлау; сөздік қорын молайту; байланыстырып сөйлеуге үйрету. Әліппе кезеңінің ... ... оқу және жазу ... ... ... ... тілін дамыту.
Әліппеден кейінгі кезеңнің міндеттері: оқушылардың оқу және жазу дағдыларын жетілдіру; байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... ... ... ашу ... міндеттері:
- 6 жастағы оқушыларды оқу әрекетіне психофизиологиялық тұрғыдан дайындау;
- оқушының тілін дамыту жұмыстарын сауат ашу кезеңдеріне ... ... ... ... және ... оқу, жазу дағдыларын қалыптастыру;
- кіріктіріле жүргізілетін оқу және жазу жұмыстарын сауат ашудың әр кезеңдеріне сәйкес жүргізу;
- ... ... ... ... ... біліктілік қалыптастыру;
- сөйлеу әрекетінің түрлерін (оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым) меңгерту және сөйлеу жанрларын әр ... ... ... білуге үйрету;
- алғашқы тілдік фактілерді танымдық нысан ретінде меңгерту, ... ... ... ... және жинақтау дағдыларын қалыптастыру;
- оқушылардың сауатты, көркем жазу дағдыларын жетілдіру;
- диалогтық және монологтық сөйлеу дағдыларын жетілдіру;
- оқушының бойында адами ... ... ... ... имандылықты дамыту; қоршаған ортамен ізгі қарым-қатынас жасауға тәрбиелеу.
Сауат ашу кезеңдері бойынша бағдарламалық ... ... ...
* ... ... ... дамытуда: сөйлемнің дыбысталу мәдениеті, сөзбен жұмыс, сөйлеммен жұмыс, байланыстырып сөйлеуге үйрету; оқуға даярлауда: дыбысталу ... ... ... ... ... ... ажырату, дыбыс туралы түсінік, сөзге дыбыстық талдау жасау; жазуға даярлауда: жазу гигиенасы, дұрыс отыру, дәптерді, қаламды дүрыс пайдалану ережелері, ... ... ... ... ... әріп элементтерін жазу.
* Әліппе кезеңі:
Оқуға үйретуде: сөзге ... ... ... ... мен ... оқу және ... әртүрлі буынды сөздерді оқу, қысқа сөйлемдерді, шағын мәтіндерді оқу; ... ... әріп ... ... бас ... мен кіші ... ... әріптердің баспа және жазба түрлерін ажырату, сөздерді көшіріп жазу, үлгі бойынша жазу, есту арқылы ... ... тіл ... ... ... ... сөзбен жұмыс, сөйлеммен жұмыс, байланыстырып сөйлеу.
* Әліппеден кейінгі кезең:
Оқуда: әртүрлі дауыс ырғағындағы сөйлемдерді, байланысты мәтіндерді дұрыс, ... ... ... шапшаң оқу; байланыстырып сөйлеу тілін дамытуда: мәтінмен жұмыс; алғашқы грамматикалық мағлұматтарды ... ... ... ... мен ... сөз, ... ... жазуда: көшіріп жазу, есту арқылы жазу, есте сақтап жатқа жазу, көркем жазу, ... ... сөз, ... ... ... ... ашу ... жүргізілетін жазба жұмыстары: көшіріп жазу, диктант, мазмұндама, шығарма.
I жартыжылдықта әріп диктанты, буын диктанты,сөздік диктант - 4 - 6 сөз ... ... ... сабақ барысында мұғалімнің қалауымен) жүргізіледі.
II жартыжылдықта сөздік диктант - 6-8 сөз, есту ... көру ... жыл ... 15-18 ... ... бақылау диктанты (диктант жұмысы әрбір грамматикалық ... ... соң) ... ... кем ... үш рет үйрету мақсатындағы мазмұндама (20-25 сөз) және екі рет үйрету мақсатындағы шығарма жұмыстары алынады.
1-сыныпта күнделікті сабақ барысында ... 4-5 ... ... ... жүргізіледі. Бастауыш мектепте оқытылатын тілдік материалдар мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне орай ғылымилық, сабақтастық, жүйелілік, түсініктілік дидактикалық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ретінде коммуникативтік ұстаным алынды. Бұл ұстаным тілдің ... және ... ... ... ... ұғынуға мүмкіндік береді.
Сауат ашу оқу пәнінің мазмұнын түзу мен іріктеудің ... ... ... ... сәйкес болу, алты жастағы балалардың жас ерекшеліктерін ескеру, ұлттық және аймақтық ерекшеліктерді ескеру ұстанымдары жатады. Бұл ... ... және ... ... ... асыратын тілдің графикалық, дыбыстық-әріптік жүйесін тұтастай қабылдауға, оқушылардың оқу қызметінің қалыптасуына мүмкіндік жасайды.
Пән бойынша оқу жүктемесі
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... беру ... ұсынылған типтік оқу жоспарына сәйкес пәні аптасына - 7 сағаттан оқытылады. Барлық сағат саны - 238, оның ... ... ... үш ... бөлінген:
Әліппеге дейінгі кезең - 14 сағат.
Әліппе кезеңі - 98 сағат.
Әліппеден кейінгі кезең - 126 сағат.
пәнінің оқу бағдарламасы екі ... ... ... асырылады: I жартыжылдықта - оқулығы, II жартыжылдықта - ... пәні ... ... ... ... ... ... оқушылардың білімдерін одан әрі жетілдіре түсу мақсатында пайдаланылады. ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып, олардың өз ойларын еркін және ... ... ... да, ... да ... жеткізе білуін жетілдіру мақсатында сынып оқушыларының сұранысына орай ... ... ... ... ... ... , .
ІІ-тарау. Бастауыш сыныптарда жазудың мақсаты, ... Оқу мен жазу ... ... ... ... ... ... сауат ашудан басталатыны белгілі. Сондықтан оның балаға ана тілін оқытып үйретуде ... орны да ... ... ашу ... негізгі міндеті - балаға хат таныту, яғни оған оқу мен ... ... ... қатар , сауат ашу барысында оқушылардың тілі мен ой - ... ... де баса ... аударылады. Соның нәтижесінде жас ұрпаққа тиісінше жалпы білім негіздерін меңгертіп, адамгершілік, патриоттық тәрбие беруге ... ... ... ... ашу ... мен тәрбие алудың кілті іспеттес. Сауат ашудың негізгі мақсаты - ... ... ... ... мен ... ... беру, сол арқылы оларды өмірге, өз Отанын , ел - жұртын шексіз сүйе ... ... ... ... ... ... қойылатын негізгі талаптардың ішіндегі аса күрделісі - алты ... ... ... ... мектеп есігін алғаш ашқан баланы оқытудың өзіндік қиындықтары бар. Ол қиындықтар балалардың физиологиялық - психологиялық өзгешеліктеріне байланысты. ... ... ашу ... ... ... ой еңбегіне қажет белгілі бір қабілет бейімділікті талап етеді.
Жалпы сауат ашудың нәтижелі болуы ... ... ... ... мейілінше сапалы болуына байланысты.Демек, сауат ашуға даярлық жұмыстарын дұрыс ұйымдастырып, ... ... баса ... ... ... үйрену жұмысы грамматикаға сүйенеді. Олай болса белгілі бір жазу ережесіне негіз болатын грамматикалық құбылыстар сапалы түрде ұғындырылып, ... ... ... шығарылуы қажет.
Дұрыс, сауатты жазуға үйрену үшін сөздерді ... ... буын ... ... ... әріп қалдырып кетпеуге, әріпті алмастырып алмауға бір сыпыра ... ... мен ... ... ... ... бұзылатынын балаларға ережені түсіндіргенде де, жаттығулар жүргізгенде де , олардың жазуларындағы қателерді түзеткенде де көрсетіп, түсіндіріп ... ... ... ашу ... оқу мен жазу жұмыстары өзара тығыз байланыста болады. Жақсы оқи алатын бала таза да сауатты жаза ... ал, ... ... ... оқушы оқуды жеңіл меңгереді. Бір сабақтың өзінде оқу қызметі мен жазу ... ... ... және бірін меңгеруге екіншісінің көмегі тиіп отырады.
Жазу, таза жазу, дұрыс ... ... жазу - қай ... ... ... ... ... жазудың алғышарты бастауышта қаланады. Мектеп табалдырығын аттаған балаға бірінші сыныптан бастап дұрыс сөйлету үшін сөздердің дыбыстық жағы, ... ... ... ... орфографиялық нормаға сай дұрыс жазуы - бастауыш сынып мұғалімінің маңдай терінің жемісі. ... ... ... сәйкес жоғарыда көрсетілген білім-білік дағдылары қалыптасқан оқушылар сауатты жазуға дағдылану барысында графикалық ... ... ... ... ие ... Осы ... жазуын ғана емес, сөйлеуін және таным мүмкіндіктерін ... ... Таза жазу ... ... бастамасы әріптің әрбір бөлігін дұрыс сызып көруі арқылы қалыптасады. Әдетте, мұғалім тарапынан оқушыға ... ... ... ғана ... ... ... ... тым төмен салбыратпай, денесін тік ұстап, өзін дұрыс игеруіне қатты көңіл бөлінеді. ... жазу ... ... ... ғана дұрыс жазуға үйрене алады. Сондай-ақ бастауыш сынып оқушыларына жазуға төмендегі талаптар ... және бұл ... ... ... ... сыныптарында жазу жұмысының барысында орындалып ... ...
· ... ... ... ... көлденең сызығынан ауытқымау;
· ... ... ... ... ... тегіс, бірдей жазу;
· ... ... ... ... ... қисайтпай, барлық әріпті бірдей, оңға қарай сәл ... ... ... ... ... ... бір қалыпты сақтап отыру, бірте-бірте жазу қарқынын тездете ... ... ... жаздыру, әсіресе, сөздік диктантының маңызы зор.
· ... ... ... ... байланысты орындау шарты әртүрлі болып келген жаттығуларды орындату;
· ... ... ... ... ... ... жазуға мән беру
Ғалымдар зерттеуі іскерлік ойындардың оқушылардың оқу үлгеріміне жақсы әсер ететін дәлелдеп отыр. Мен өз ... ... ... ... ... үнемді, негізгі әдістерінің бірі ретінде қолданамын. Олар оқушыны қысым жасамай оқытуға мүмкіндік береді, оқушының ... ... ... ... ... болатынын байқадым. Алуан түрлі ребустар, сөзжұмбақтар, құпияхаттар, сөзтуымдар, логикалық есептер білім береді және оқушыларды ынталандырады. Математикада "Кім ... "Ең ... ... ... ... тез ... ... "Бағдаршам", "Дым білмес"ойындары арқылы жол жүру ережелері қайталанады. Ал "ғарышкерлер" ойыны ғылым жетістіктерімен, "Футбол", "Хоккей" ойындары еліміздің спорт ... ... ... ... кім тез ... ойыны табиғатты күтіп ұстауға тәрбиелейді. Іскерлік ойындар ойнағанда бала ... ... ... ... ... ... отбасылық өмірге, қоғамдық қатынастарға әзірленеді.
Идеялар банкі. Бұл әдіс деп аталады. Топтық ... бір ... ... осы ... шешу үшін топ мүмкіндігінше жаңа, тың ұсыныстар айту керек. Барлық ұсыныстарды топ ... ... ... баға ... Бұл әдіс ... ... ... жасалып, оны шешу туралы ұсыныстар айтылып, ол ұсыныстар тексеріліп, бағаланады және ең жақсы ... ... ... ... ... ең ... міндеті - оқушыларды сабаққа ынталандыра білу, сол арқылы тақырыпты білу, жете меңгеру ана тілі, дүниетану сабақтарын қызықты, тартымды өткізу үшін ... ... әдіс - ... орынды қолдануға тырысамын. Жаңа технологияларды пайдалана отырып сабақта қолданылатын ойындарды мына төмендегі түрде қолданамын:
1) Оқыта ... ... Бұл ... ... да, ... тыс ... да пайдалануға болады.
2) Тілдік ойындар: Ауызша сөйлеу және жазу машықтарын дамытуға арналған.
3) Драмалық, рөльдік ойындар. Қарым-қатынастарын жақсарту, ауызша сөйлеу, оқушы ... ... ... қолдану машықтарын дамыту.
4) Психологиялық ойындар.
5) Грамматикалық ойындар т.б.
Сонымен бірге ұлттық ойын түрлерін де ... ... ... ... пайдаланамын. Жаңа материалдарды түсіндіру кезінде , , секілді ойындарды ойнатамын.
Қорыта келе айтарым баланың оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... сауаттылығын қамтамасыз етуге, олардың сауаттылық деңгейін тексере отырып, білімдегі кемшіліктерді жоюға, оқушының тіл байлығын арттыра ... ... ... ... ... Тіл дамыту сабағында оқушының шығармашылық даму кезіндегі қалыптасатын дағдыларын, орфографиялық сауаттылықты нығайту оң әсерін тигізіп, жақсы нәтиже береді ... ... ... ... және ... ... оқыту үрдісі сауат ашудан басталатыны белгілі. Сауат ашу жұмысының негізгі мақсаты - ... хат ... яғни оған оқу мен ... үйрету. Сауат ашу - аса жауапты да күрделі жұмыс. Өйткені сауат ашу кезеңінде оқушылар дыбысты ... ... ... ... - ... жазуға) үйретіліп қоймайды, сонымен бірге каллиграфиялық талапқа сай жазуға дағдылану тиіс. Демек, сауат ашудың ... ... жаза ... ... ... оның әрбір элементін дұрыс сақтауға, дәптерге қалай болса, солай жазбай, оңға қарай біркелкі көлбеу, таза, анық жазуға ... ... де тұр. Осы ... ... ... ... ... жазу дағдысы (каллиграфия) қалыптасады.
Әдемі жазу - өнер. Жазудың әдемі болуы оқушының ... ... ... ... ... ой өрісін дамытуға мейлінше әсер етеді. Таза, сұлу ... ... ... ... тез ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар сырттай көрер көзге де сүйкімді. Әріп таңбаларын әдемі, ... етіп ... ... ... ... ... ... бойында жақсы қасиеттердің қалыптасуына ықпалы бар. Мектепке алғаш келген күннен ... ... ... жете ... ... көп ... оның өз ... салдыр - салақ қарауына, жауапкершілікті сезінбеуіне келіп соғады. Таза, әдемі жазуды талап ету оқушының әсемдік сезімін оятып, ... ... ... ... ... үйретеді.
Оқушыларды көркем жазуға үйретуде үш нәрсені басшылыққа алу керек: біріншісі әріптерді мәнерлі ... және жеке ... ... ... ... ... - әріп элементтін дұрыс жазуға дағдыландыру, үшіншісі - жазу жұмысына өте ұқыпты, ... ... ... Жас ... ... жазу ... біртіндеп қалыптасады. Мұғалім бұл үшін жұмыстың әр түрлерін, оқыту әдіс - тәсілдерін тиімді пайдаланары сөзсіз.
Түрлендірілген жұмыстар ... ... қана ... логикалық ойлауын арттырады. Сауат ашудың дайындық кезеңінде оқушының икемділігі мен көз ... ... ... ... ... ... үшін ... және сызықты жаттығуларды орындатады. Сонымен бірге бұл кезде штрихтау жаттығуларын орындатудың мәні зор.
Мектепке ... ... ... ... ... - ойын, ал штрихтау ойын түрінде жүргізіледі. Әр түрлі зат бейнесін, геометриялық фигураларды штрихтау баланың ... ... оның ... мен ... ... Штирхтар арқылы сурет салу жаттығуларын сурет альбомына орындатқан жөн. Сурет альбомы беттеріне жазу ... ... да, ... жазу ... ... ...
Оқушылар заттардың пішінін, құрылысын жазықтықта орналасу қалпын еркін ... оң, сол, ... ... ... ... ... дөңгелек ұғымдарды меңгереді. Ал, сауат ашудың әліппе кезеңінде әріптерді жазып үйренеді. Әріптің толық таңбасы оның оның элементтерін ретімен жазу арқылы ... ... ... ... ... шығу ... - көп ... таңдау процесін атқару деген сөз. Ал, мұның өзі мектеп табалдырығын алғаш аттаған бала үшін аса ... іс - ... Әр әріп ... ... ... ең ... оның неше элементтен тұратынын, екіншіден, ол әріпті қай жерде қалай бағыттап жазуды меңгеруіне септігін тигізеді. Жазуға үйретудің алғашқы күнінен бастап, ... ... ... ... ...
Сауат ашу кезеңінде сөйлем, сөз, буын, дыбыс ұғымдарын меңгертуге оқулықта берілген суреттер арқылы тіл дамыту ... ... ... жазу ... - ... тастамай, шатастырмай жазу. Оқушыға буындап оқыту, сөздерді буынға дұрыс бөлгізу керек.
Буынды дұрыс меңгерген ... ... ... Ол үшін ... пен әріп туралы түсініктерін бірінші сыныптан-ақ дұрыс қалыптастыру қажет.
Дыбыс саны мен әріп үнемі бірдей болып келе ... ... ащы, аяқ ... әріп саны артық екенін және себептерін түсіндіріп отыру қажет.
Жаттығулар балалардың көркем жазу ... ... ... ... ... ала сөздер жазылады. Оқушылар әріп элементтерінің және ... ... ... ...
жаттығуы. Әріптің бір немесе екі элементі жазылады да, оқушылар қалаған элементін тауып жазып көрсетеді.
... ... сөз ... ... ... ... ... әрпін элементтері бойынша сипаттап айтады да, ал оқушылар қандай әріп екенін айтады.
Баланың әлемі - бұл ... ... ... егер ... ... болам десеңіз, оның жасы мен психофизиологиялық ерекшеліктерін ескеріңіз. Ойын ... ... ... жас ... ... дамытып, қызығушылығын арттырады. Олай болса, баланы ойын арқылы көркем жазуға жаттықтыратын жаттығу түрлерін қолдана білу - ... төл ісі. ... ... ... тілі ... ... ... жазуға үйрету мұғалімнің басты міндеті.
Сауатты жазуды әуелден меңгермеген баланың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... алғаш аттаған оқушылардың саусақты жаттықтыру үшін түрліше жаттығуларды орындатады. Бұл жаттығу әріптерді бірдей биіктікте, бірдей ... ... ... Ал ... жаттығу көз бен қолдың координацияда жұмыс жасауын қалыптастырады.
1-ші сыныпта ... ... ... ... ... кеңейтіліп, күрделене түседі. Қысқа й дыбысымен ң дыбысының жазылу емлесінде өзіндік қиындықтары бар. Оны ... ... ... ... й - ы,і дыбысынан кейін жазылмайды, тек мына түбірі тый, сый сөздеріне жазылатындығы ескеріледі. ң ... ... ... еш ... жазылмайды. Бұл дыбысты н дыбысымен шатастырып жазуы жиі кездеседі. Оны сөздерді салыстыру арқылы сөз мағынансының өзгертетіндігіне көз ... ... Және н - тіл ұшы ... ң тіл арты ... ... ... тілмен жаттығу жасау арқылы үйрету керек.
Сауатты жазуға ... ... бірі - ... ... Мысалы: Ақ түйіншек секеңдейді, сары түйіншек жетем дейді. Жұмбақты қызыға шешу (қоян, түлкі) жаттау, оларды дұрыс жазып сауатты ... ... ... шешулерін дұрыс жазу және осы сөздердегі әріптерден бірнеше сөз құрау арқылы сөздік қорын байытуға болады. Ю әрпі бар сөздердің ... ... де ... ... ... орыс ... енген сөздерге Ь, Ъ белгілері дыбыс қатарына жатпайды. Бұлар орыс тілінен енген сөздерде ғана жазылады.
Оқушыны ... ... ... ... жұмысы - диктант. Ал, диктанттың бірнеше түрі бар. ... ... ... 20-30 минутта жазып бітеді. Содан кейін мәнерлеп оқып шығып, өздеріне 1-2 минут шолып ... ... ... ... қарындашпен белгілетемін. Таппаған жағдайда қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайындағы ... ... еске ... ... ... ... ұйымдастырамын. Жазуға үйретудің алғашқы күнінен бастап балаларды үзбей жазуға дағдыландыру қажет. Үзбей жазуға жаттықтыру жүмыстары балаға қызықты тапсырма ретінде берілуі ... ... ... ... түрлі жаттығу жұмыстарын жүргізу мұғалімнен ізденушілік талап етеді. Әр сыныптың өзіндік ерекшелігі ... ... ... сай ... ... Жаттығуларды жазғанда әріптердің ара қашықтығын сақтап жазуға машықтандырады.
ІІІ-тарау. Оқу және тіл дамыту методикасы
3.1. Оқудың маңызы мен ... және ... ... бір ... ... белгілі. Оқушыны жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуде теориялық білім беру ұстанымын басшылыққа ала отырып, тұтас бір ойды ... ... ... ... ... ... сүйеніп орындау көзделеді. Мәтіннің сөйлемнен айырмашылығы, оның бөліктерге жіктелуі, негізгі ой мен тақырып байланысы, мәтіндегі сөйлемдер байланысы т.б. ... ... беру ... ... ... ... кезең болып табылады. Мәтінді мағыналық, құрылымдық жағынан теориялық талдау ... ... ... ... септеседі, мәтіннің ақпараттық бағытын түсінуге, мәтіндегі тұтастықты ... ... ... арасындағы байланысты саналы түрде ұғынуға мүмкіндік ашады.
Мұғалімнің ... ... ... ... ... қонымды болып, еріксіз баурап алып отырса, онда оқушының сөйлеуге, өз ойын ... ... ... ... ... ... мен мүмкіншілігіне әдістің сәйкес келуі жақсы эмоциялық көңіл-күй ... ... ... оның ... ... ... ... мәтіндер оқушының ішкі ой толғаныстарын, эмоциясын туғызатындай болуы тілдік сезім мен талғам қалыптастыруға негіз болады. Мысалы: Оқушыларға ... ... ... ... ... деген әңгімелер жинағынан алынған үзінді эмоционалдық әсерлілікті күшетуге ықпал етеді.
Сары Сайтан қаласы жал-жал толқындарын ... ... алты ... арғы ... ... Осы тұнжыраңқы да тұманды қалада жүз елуге келген жасы бар, ... басы бар, шашы ... өңі ... мұрны имек, тісі сирек, аузы дорбадай, сөзі жорғадай, қолы ұзын, аяғы қысқа Уайт-Сайт деген адам тұратын.
Бастауыш сыныптардағы ... ... ... тұратын мәтінге қарағанда, жазушылардың көркем шығармаларынан алынған үзінділер ... ... ... ... сөз ... тануға көмектеседі. Баланың қоршаған ортаны, болмысты дұрыс түсінуі, өмірде ненің жақсы, ненің ... ... ... білуі, адамгершілік тәрбиенің қалыптасуы жазушы шығармаларынан алынған үзінділерді талдау ... баса ... ... отырады.
Бастауыш сыныптарда өз ойын байланыстырып жазуды мәтін арқылы үйретудің мазмұны қамтылды. Бөлімшеде ... ... ... білім көлемі мен қалыптастыруға қажетті біліктер анықталды.
Әдістемелік ... ... ... ... ... ... т.б.) оқушының мәтінді құрастыру білігін оның тілдік қатысымдық білігін қалыптастыру құралы ... ... ... тілдік білік қалыптасу үшін мынадай кезеңдерді бөліп көрсетеді: 1) дайындық кезеңі; 2) біліктің қалыптасу кезеңі; 3)оны практикада қолдану кезеңі; 4) ... ... ... оқу ... оқу ... ... ...
Кез келген тілдік құбылыс осы төрт кезеңнен өткенде ғана толық танылады. Осы ... ... ... құрастыруды үйретуге қажетті оқушының біліктері мен ... мына ... ... ... - ... мәтін құрастыруды үйретуге қажетті біліктердің қалыптасу кезеңдері
Дайындық кезеңі
Қалыптасу
кезеңі
Практикада қолдану кезеңі
Бекіту ... ... ... ... құрылымын саналы ұғыну білігі.
Мәтін түрлері мен стиліне сәйкес тілдік құралдарды таңдау білігі.
Шығармашылық мәтінді құрастыру білігі.
мәтіннің негізгі ойын ... ... ... ... ... ... ... тақырыпшаны, тірек, кілттік сөздерді анықтау; сөйлемдер байланысын анықтай алу білігі т.б.
мәтінді логикалық жағынан аяқталған бөлікке жіктеу; ... ... салу ... ... бейнелі сөзді табу; оның сөйлем ішіндегі мәнін анықтау; мәтін сызбасына сәйкес ... ... ... ... ... ; мәтіндегі стильдік қатені жөндеу т.б.
үлгі мәтіндерге сүйеніп, түрлі шығармашылық, логикалық ... ... ... орындау; өз көзқарасын, пікірін білдіру; өз ойынан жұмбақ, ертегі ... ... ... ... ... ... екіге бөлінеді: дауыстап оқу, іштен оқу. Дауыстап оқу көбінесе І-ІІ сынып оқушыларына тән болады. Бірақ І сыныпта іштен ... ... ... ұғым ... ... Іштен оқу І сыныптан-ақ басталады. Балалардың дауыстап оқуы ... ... ... ... ... дағдылана береді. (ІІ-ІІІ сыныптардан дауыстап оқылған материалдар іштен оқуға беріледі.) ІІІ сыныпта жаңа материалдар ... ... ... ... ... оқу ... Мұнда текстің мазмұнын оқушылардың түсінуін қамтамасыз ететін түрлі тапсырмалар беріледі: текске сурет ойластыру, тақырып табу, бөлімдерге бөлу т.б. Іштен ... ... ... зор. Тек ... ... бала ... ... білім жүйесіне көшкенде көп қиыншылыққа кездеседі. Біріншіден, оқушы сабаққа дайындалу үшін жеке өзі ғана болуы керек. ... оқып ... ... ... ... ... Оқу залдарында сабаққа дайындалу қиынға түседі. Дауыстап оқығаннан гөрі іштей оқу жылдамдырақ оқылады. ... ... ... ... оқу шапшаңдағы минутына 35-50 сөз болса, іштен оқығанда, оқу шапшаңдығы 45-60 сөз болады. ... ... ... ... 60-75 сөз болса, іштен оқығанда 80-100 сөз болады. 2-3-4 сыныптарда оқудың екі түрі де қабаттаса жүргізіледі. 3-4 сыныпта ... ... гөрі ... ... ... көп бөлінген жөн. Дұрыс оқу үшін сөзді әріптеп оқымай, ... ... ... оқу, ... ... оқып отырған кезде сөздің алдына, не артына, не ортасына артық ... ... ... ... қоспай; бір дыбысты, не екі рет қайталамай, бір сөздің орынына басқа сөзді /мағынасына сәйкес келетін/ айтпау, сөйлем соңында сөзді жұтып ... тілі ... ... ... ... қадағалап отыру үшін мен бірдей.
Қазақ ... ... ... ... мәтін құрастыруды үйретуге қажетті тілдік біліктерді қалыптастыру, оны дағдыға айналдырудың кешендік құрылымын былайша көрсетеміз:
1-сурет - Жазбаша байланыстырып ... ... ... ... 2-3-4 ... үшін жасалған арнаулы бағдарламада көрсетілген талап бойынша, тапсырмалар мен жаттығуларды орындау барысындағы тиімді әдістерге талдау жасалынып, үйретудің әдістемелік қырлары ... ... ... ... әдістер: ұжымдық, алгоритмдік, эссе жазу, желі қолдану, ойын, ... ... ... ... ... ... түрлерін оқыту
Әдеби шығарма өмірді түсінуге көмектеседі. Ақын жазушылардың идеясы, көркемдік шындығы, шығарманың мазмұны арқылы оқушыларды баурап, оларға түрлі ... ой ... ... көз ... ... ... әдеби шығармалардың мұндай ерекшеліктері өзіндік әдістемені қажет етеді.
Бастауыш сыныптың ана тілі оқулықтарына көркем шығарманың ... ... ... өлең, жұмбақ, әңгіме, мысал, ертегілер, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... мен очерктер т.б.
Бастауыш сынып оқушыларының ассоциациялық өрісін кеңейту ... ... ... ... ... ... құрастыруды, метофора құрастыруды үйретуде алгоритмдік әдісті қолданған тиімді екенін байқадық. ... ... ... ... құрастыру үшін бір заттың белгілерін келесі бір заттармен ұқсату дәлдікке, көркемдікті тануға көмектеседі. Бұл үшін ең алдымен оны құрастырудың ... ... ... ... ... құрастыру үшін алдымен объект анықталады да, осыған ұқсас басқа объектілер анықталып, қатар қойылады. Мысалы, туралы жұмбақ құрастыру үшін оның ... ... ... ... ... бар), екенін іздейді.
Жұмбақ құрастырғанда оқушылар бірақ, ... ... ... ... ... көмекші сөздер (қарсылықты жалғаулықтар) қолданып отырады.
Тақтада жұмбақ құрастырудың бағдаржолы көрсетіліп тұрады. Осы ... ... ... ... ... ... ... бар белгі басқа бірнеше объектіде болуы мүмкін. Мысалы, экраны бар тағы не бар? ... ... ... ... ... І топ оқушылары туралы жұмбақты былайша құрастырды:
Қандай?
Не істейді?
Осындай тағы не бар?
Көмекші сөздер
экраны бар
көрсетеді
телевизор
емес
пернелері ... бар, ... ... ... бар, басады, калькулятор емес.
Бұл не? Бұл - компьютер.
Дәстүрлі әдістемеде балаға жұмбақтың шешуін табуға тапсырма ... ал біз ... ... ... мәтінін құрастыруды үйреттік. Жұмысты жарыс түрінде ұйымдастырдық. Балалар жарыста жеңімпаз болуға ұмтылады. Жеңімпаз ... ... ... - ... ұтымды сөз тауып, соны жылдам құрастыра білу.
Сабақта эссе жазу ... ... ... өз ойын ... ... қолданған тиімді. арқылы пайымдау мәтінін құру оқушының өз сөзін тудырып, пікірін, көзқарасын, ой қорытындысын жазуға төселдіретінін ... ... ... ... ... түрде анық қалыптасуына, ой логикасының жүйелі сақталуына ... Эссе ... бір ... ... төңірегінде жеке ұғымдар мен анықтамаларды қолдана отырып, оқушыны ойландыруға мүмкіндік береді, балаға өз ойын жазуда ізденіс тудырады.
Үйретудің ... ... ... ... құралдарды тиімді пайдалану арқылы іске асады. Соңғы кездері қатысымның экрандық, аудио, визуальдық құралдары адам танымына ... әсер ... ... ... ... сезім арқылы, көру сезімі арқылы, тыңдау арқылы қабылдау мәселесіне қазіргі зерттеушілер үлкен мән беріп отыр. Мысалы: бейнефильм ... ойға ... жаз ... жаз); ... ... ... ... автордың негізгі ойын тауып жаз т.с.с. тапсырмалар оқушының ойды тиянақты етіп, ... ... ... ... ойын байланыстырып жазуда іштей жоспар құрудың (үнсіз сөйлеу) маңызы зор. Алғашқыда мәтін ... ... ішкі ... ... ... ... ... Ол өзінің сөздік қорынан өзіне таныс сөздерді іріктеп, іштей сөйлейді, іштей жоспарлап, жаза ... ... ... ... іштегі ойымен салыстырады. Егер айтайын дегені ішкі ойымен сәйкес келмесе, қатесін жөндейді. Мұндай кезде ... ... ... ... көп. ... ... (черновик) қағазға түскен сөздерден миға көру түйсігі арқылы хабар жіберіп, сөйлемнің дұрыс не бұрыс құрастырылғаны ... ... ... ... ... өз ... өзі бақылау дағдысын жетілдіруге мүмкіндік ашады. Мұны біз деп алдық. Желіні қолдану ... ... ... құрастыру барысында жіберген қателерін жөндеуге, редакциялауға мүмкіндік алады.
Мәтінді түзету, қалпына келтіру тапсырмасын , деп ... ойын ... ... ... ... Оқушылар берілген тақырып бойынша мәтін құру, бірінші сөйлем бойынша ... құру т.б. осы ... ... орындау барысында оқушы белгілі бір тақырыпта сөйлемдерді жинақтап, мәтін тұтастығын қалпына келтіруді үйренеді.
Тірек-белгі әдісі оқушының жазу ... ішкі ... ... ... әсер ... әдістердің бірі болып табылады.
Дайын модельдер, символдық белгілер, тірек ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі.
Орыс халық әдебиетін зерттеуші В.Я.Пропптың кітабында ертегі мазмұнына сәйкес тұрақты функциялар жиынтығын анықтаған. Бұндай ... саны 31. Біз ... осы ... ... ... Пропп пайдаландық.
2-сурет - Ертегі құрастырудың тірек-белгілері
Әрбір белгі бір мазмұнды береді. Мысалы, жоғарыдағы ... ... ... үш ... ... т.б. ... кейіпкердің жалмауыздың қолына түсуі, жер астына түсіп кетуі т.б. кейіпкердің басына туған қиыншылықты білдіреді. ... ... ... ... ... ... білдіреді. Осы сияқты әр белгіге оқушы өз ойынан мағына ойластырып, ертегі мазмұнын ... ... ... ... ... ... жаттығулары былайша топтастырылды: танымдық талдау жаттығулары; түзету жаттығулары; шығармашылық ізденіс жаттығулары. Зерттеуімізде жаттығуларды іріктеу үшін ... ... ... ... ... оқушының теориялық білімін практикада қолдануына бағытталуы; оқушыда қызығушылық туғызып, олардың өз бетімен ... ... ... ұшқыр ой, ұтымды пікір, бейнелі сөздер кездесетін, тәрбиелік мәні бар, қызықты мәтін берілуі; тапсырманың шығармашылық ... ... ... Жаттығулар мен тапсырмалар бойынша мынадай жұмыс түрлері жүргізілді:
1. Танымдық-талдау жаттығулары арқылы бастауыш сынып оқушыларына мәтіннің мағыналық, ... ... ... ... тілі ... ... тұлғалардың қолданылуы туралы теориялық білімі толықтырылады. Бақылау, салыстыру, талдау, сызба құру т.б. арқылы оқушылардың теориялық ұғымдарды саналы ... ... өз ... ... білу дағдысын жетілдіріледі.
2. Түзету жаттығулары арқылы белгілі бір тақырып, негізгі ой бойынша дұрыс түзілмеген ... ... ... ... ... қалыптастырылады. Тілдік құралдар арқылы өз мәтінін түзу үрдісінде ой жүйесін бір-бірімен байланыстыра білуге үйретіледі. ... бір ... ... ой ... дұрыс жазылмаған мәтіндегі қатені тауып, түзетуге үйрену арқылы жазбаша байланыстырып сөйлеудің логикалық құрылымын танып біледі.
3. ... ... ... ... ... ... ... білімі мен білігін мәтін құру үрдісінде қолдану арқылы өз ойын жүйелі жазуға, шығармашылық қабілетін шыңдауға мүмкіндік ашылады. Үш ... ... ... ... түрлі жұмыстар жүргізіледі. Мұны сызба түрінде былайша көрсетуге ... - ... ... ... ... ... жаттығулар мен тапсырмалардың түрлері
Танымдық талдау жаттығулары
Түзету
жаттығулары
Шығармашылық ізденіс жаттығулары
мәтін тақырыбын анықтау; негізгі ойды табу; кілттік сөздерді анықтау; мәтін түрлерінің ... ... ... ... ... бөлу; абзацқа бөлуді үйрету; мәтін стилін ажырату; сөйлемдер байланысының ... ... ... ... ... орны ... ... қалпына келтіру; негізгі ойға сәйкес келмейтін бөлікті (абзацты) алып ... ... ... өлең мәтінін қалпына келтіру.
теңеу құрастыруды үйрету; жұмбақ құрастыруды үйрету;
өлең құрастыруды үйрету; ... ... ... ... үйрету.
Танымдық талдау жаттығуларын орындатудағы басты мақсат - ... ... ... ... түрде қабылдап, өз тәжірибесінде қолдана білу дағдысын жетілдіру. Бұл тапсырмалар мен жаттығулар мәтіннің мазмұндық құрылымдық ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... қолданысын түсініп, тақырып пен негізгі ойдың байланысын, ондағы сөздер мен сөйлемдердің байланысын ажыратады. Мәтіндегі тұтастық ... үшін ... ... жүзеге асатынын аңғарады, ой қорытындысын жасайды.
Әңгімелеу мәтінінің ... ... ... ... үшін бөлімдері тізбек жасап байланысатын, әрекеттің орындалуы бірінен соң бірі келетін Кеа ... ... ... алынды.
Тапсырма: Мәтін түрін анықтап, сызбасын көрсетіңдер.
Міндеті: Әңгімелеу мәтіні қимылды білдіретін сөздер арқылы құрылып, әрекеттің бірінен соң бірі ... ... ... Мәтін бөлімдерін және ол бөлімдердің өзара байланысын аңғарту.
Кеа тотықұсы
Жаңа Зеландияның таулы ормандарын мекендейтін, денесі қарғадан сәл ғана үлкен Кеа ... бар. Олар ... ... Жаңа Зеландияның таулы жерлеріндегі орманды мекендейді.
Оның бір ерекшелігі қойларға шабуыл жасайтындығы. Тотықұс қойдың арқасына қонып, шоқи ... Қой оны ... ... ол ... ... ... кеа қойдың сілесін қатырып, құлатып, бүкіл тобырымен жейді.
Кіп-кішкентай тоты өзінен жүз есе үлкен қойды осындай ... ... екен ... ... ... ... ... мазмұнындағы байланысты қамтамасыз ететін кілттік сөздердің асты сызылып беріледі. Кілттік сөздер деп ... - ... ... ... ойды ... ... сөз. Осы кілттік сөздер сызбамен байланыстырылып, әңгімелеу мәтінінің құрылымы былайша ... ... сәл ғана ... мекендейді
мәтіннің басы - кіріспе бөлімі
шабуыл жасайды
шоқи бастайды
құлатады
мәтіннің ортасы - негізгі бөлімі
жейді екен
мәтіннің соңы - ... ... - ... ... ... ... хабардың жүйелі берілуін әрекеттің ізбе-із орындалуын білдіретін сызбадағы (мекендейді, шабуыл жасайды, шоқи ... ... ... кілттік сөздер арқылы анықтайды. Кілттік сөздер - қимылды білдіретін сөздер. Олай болса, балалар әңгімелеу ... ... ... ... ... ... ... яғни етістік арқылы жасалатынын ұғынады. Мәтін мағынасын түсінуге көмектесетін осы кілттік сөздерді табу арқылы оқушылар ... ... ... танысып қана қоймайды, мәтін мазмұнының түсінеді. ... ... ... мәтініндегі кілттік сөздер іс-әрекетті жүйелі баяндайтын етістіктер арқылы, сипаттау мәтіні сын есім сөздер арқылы жасалатыны жайында қорытынды ... ... ... ... ... да осы ... сызбамен түсіндіріледі.
Оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету мәтін құрастырудағы сөйлемдерді байланыстыру әрекетімен тығыз байланысты. Өйткені сөйлемдер байланысы айтатын ой байланысын да ... ... ... ... ... үшін ... ішінен кілттік сөздерді, яғни байланыс жасауға көмектесіп тұрған сөздердің асты сызылып беріледі. ... ... бір сөз ... ... ... ... мағынасы жақын сөзбен алмастырылады және етістік бір түрдегі шақтық формада болады. Тізбектік байланыс есімдіктер арқылы, синоним сөздер арқылы, ... ... ... ... ... ... ...
Тапсырма: Мәтінде қайталанып келген сөзді тауып, астын сызыңдар. Сөйлемдер байланысы қандай байланысқа жатады? Неліктен?
Міндеті: ... ... ... ... ... сөзді табуға үйрету. Мәтіндегі сөйлемдердің байланысының түрлерін анықтауға үйрету.
Оқушылар деген қорытынды жасайды. ... ... ... ... көрсетіледі:
2-сызба − Сөйлемдері тізбек жасап байланысатын мәтін сызбасы
Тізбек сөзді тауып, ... ... ... ... орнына қойып, сөйлемдерді байланыстыру сияқты тапсырмаларды орындай отырып, оқушылар бұл сөздің маңызын түсініп қана қоймай, ... ... ... мәтін құрастыруға, сөйлемдерді байланыстырып жазуға үйренеді.
Түзету жаттығулары жазбаша сөйлеудегі ой байланысын, оқиға желісін дұрыс құруға, өңдеуге құрылады. Қате ... ... ... істеудің тиімді жағы, қатені іздеген кезде оқушы оны бірнеше рет ... ... ... рет ... ... келу, қайта оқу ерікті түрде әрі жеңіл орындалады. Егер оқушыға дейтін болсақ, тапсырма ... әрі ... ... еді. ... ... мақсатымен оқитын кезде бала ойланады, ізденеді. Біреудің қатесін жөндеу арқылы бала байқағыштыққа үйренеді, біртіндеп өз сөзін де қадағалауға жаттығады.
Мәтінді түзету, ... ... ... , деп ... ойын әдісі арқылы ұйымдастыруға болады. Мысалы, сандықтың бір жағына белгілі бір мәтіннен алынған бір сөйлемді, екінші сандыққа ... ... ... ... ... ... болады. Сандыққа жазылған сөйлемдерден мәтін құрастыруға әртүрлі тапсырма беруге ... ... ... ... бойынша мәтін құру; бірінші сөйлем бойынша мәтін құру т.б. осы сияқты тапсырмаларды ... ... ... белгілі бір тақырыпта сөйлемдерді жинақтап, мәтін тұтастығын қалпына келтіруді үйренеді. ... ішкі ... ... үйрету үшін, ұйқасы бұзылған өлең мәтінін редакциялап, түзету тапсырмасы беріледі. Мұны ... ... ... ... Екі ... ... ... беріледі де, ондағы өлең жолдары орны ауыстырылып беріледі. Оқушының міндеті осы өлең жолдары қай өлеңнің тақырыбына сәйкес ... ... ... ... Тапсырма топтық немесе жұптық жұмыс түрінде ұйымдастырылады. Мұндай жаттығуларды орындау кезінде оқушылардың бір-бірімен ақылдасуы арқылы коммуникативтік қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... құрастыруға қажетті сөздер мен сөз тіркестерін іздестіру жұмыстары арқылы жүргізіледі. Оған мыналар жатады:
1) өлең мәтінін құрастыруды үйрету;
2) теңеуді құрастыруды ... ... ... ... ... сурет бойынша өз ойынан мәтін құрастыруға үйрету.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... зат есім, етістік болады да, сын есім, үстеу, есімдік сияқты сөз таптары сирек кездеседі. Сондықтан да байланыстырып ... ... ... ... түр-түсін, пішінін, әр түрлі белгілерін бейнелейтін сөздерді, яғни сын есім сөздерді қолдануға үйретуді теңеу, жұмбақ, сипаттау мәтінін ... ... ... ... ... ... мен жалпы білім беретін мектептердің сұранысына сәйкес бастауыш мектеп буында ... жазу ... мәні зор. ... жазу ... қалыптастыру оны кейінгі сыныптарда жетілдіру үшін, жазу әрекеті мен психофизиологиялық әрекеттерін ескеру жазуға үйренудің әр ... ... тек ... жазу ... ... ... Ол үшін бастауыш сынып оқушыларында графикалық каллеграфиялық жазу дағдыларын қалыптастыру процессінің психологиялық физиологиялық ... ... ашу ... ... ... жазу ... ... таңбаларын дұрыс қолданып, көркем әрі сауатты жазумен бірге, айтылған ойды ... ... ... ... есте ... ... ... де өзекті мәселелердің бірі.
Бір қарағанда алфавиттегі санаулы дыбыс таңбаларын әдемі және ... ... ... ... онша көп ... ... ... Шын мәнінде бұл дағдыларды оқушылар бойында қалыптастыру барысында мектептің алдында көптеген қиындықтар кездеседі. Жазба жұмыстарын көптеп орындатуға қарамастан, ... ... ... ... ... бір - ... ... жолдарын жазу кезінде қолдана біледі. Дыбыс таңбаларын көркем әрі айқын жазуға дағдыланса да, ... ... ... ... ойға ... ... әрі жазу сауаттылығы мен анықтығы төмендейді.
Графикалық - каллиграфикалық дағдыны қалыптастырудың орфографиялық дағдыны ... ... ... ... ... үйретудің әр түрлі тәсілдерін тиімді қолдана білу.
Бірінші сыныптағы жазу сабақтарының дамытушылық ... білу ... ... тілі ... көркем жазу минуттарын жоспарлай білу сияқты жазуға үйретудің теориялық және әдістемелік ерекшеліктеріне сүйену қажет.
Оқу тәрбие жұмысында оқушылардың ой - ... ... өз ... ... ... және өз ... ауызша жазбаша жеткізе білуге үйрету - алға ... ... ... бірі ... Бұл ... ... жат ... мазмұндама, шығарма жұмыстарының маңызы зор екенін көрінді. Жазуға үйретудің ... ... ... ... ... үйретудің алғашқы күннен бастап жазуға қойылатын талапты естен шығармау керек. Әліппе кезеңінде алғаш білімдерін пысықтап, оқу және жазу ... ... түсу ... ... ... беру. Бірақ бұл мағлұматпен шектелмей, балалар кітапшаларынан, журналдарынан алу, ертегі, ... ... ... жөн. Жазуға төселдеру үшін шығармашылық пен ізденіс шеберлік керек. Бұл жұмыс жеңілден ауырға күрделеніп отырады. Алғашқы сабақтарда дыбыс саны аз ... ... ... саны көп ... ... ... төселдірілген дұрыс.
Курстық жұмыстың қорытынды бөлімінде зерттеу жұмысының нәтижесі бойынша мынадай тұжырымдар жасалды:
1. Қазіргі таңда қазақ ... ... ... оқушылардың қоғамдағы түрлі іс-әрекеттерін жандандыруға, кез келген ортада өз көзқарасын, пікірін ашық түрде айтуға, ... ... ... ... бағытталған жаңаша оқытудың әдіс-тәсілдерін іздестіру міндеті тұр. Сондықтан ... ... ... ... ... ... тілде қарым-қатынас жасауға үйрету, қажетті сөйлеу дағдыларын жас ұрпақтың бойына сіңіру ... ... ... ... ... ... іске ...
2. Оқушылардың жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге бағытталған жаттығулар мен тапсырмалар кешені ... ... құру ... мен ... ... ... ... дара тұлғалық қасиетін дамытуды қамтамасыз етеді.
3. Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әр ... ... ... ... ... әдістерді, жаңа технологиялық оқыту құралдарын қолданғанда ... ... ... ... ... меңгеру арқылы оқушының логикалық ойлау қабілеті жақсарады, басқалармен тілдік қатынас деңгейі көтеріледі.
4. ... ... және ... ... мәтін құру шеберлігін олардың ұжымға біріккен белсенді әрекеті мен өзіндік ... ... ... жеке тұлғаның жан-жақты дамуына, өзін-өзі тануына мүмкіндік ... ... ... С. ... сынып оқушыларының жазу тілін дамыту (мазмұндама мен ... ... ... - ... ... С. ... класстарда қазақ тілін оқыту методикасы, - А., 1987
3. ... Н. ... ... сөз ... ... ... оқыту технологиясы. - Ақтөбе, 2004
4. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. - ... ... ... Ж. ... ... ... ... - //Атамұра//. 2001
6. Қазыбаев С. Қазақ тілінің методикасы. - Алматы, 1990
7. Исабаев Ә. Қазақ ... ... ... ... А. - 1993
8. ҚР 2015 ... ... білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. -2003. -№ 332-333. -3-7 б.
9. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. - ... Ана ... 1992. - 448 ... ... Т.М. мен ... мәтін түзудің
ғылыми - әдістемелік негіздері: пед. ғыл. докторы... дисс.: 13.00.02. - Алматы: Абай атындағы Қаз ҰПУ, 2007. -298 ... ... Г.С. ... ... в ... над ... ... речи младших школьников. Автореферат дисс. канд. пед. наук: ... - Л., 1985. 25 с.
12. Мали Л.Д., ... О.С., ... С.А., ... Н.С. ... развитие младших школьников: Методические рекомендации к работе по программе 2 класс. - ... ... ... ... 1995. -112 ... ... С.И. Внутренная организация текста: Элементы теории и семан-тический анализ. Автореф. дисс. канд. филол. наук: 10.02.19. -М., 1972. -23 с.
14. ... В.В. ... ... ... - М.: ... 1986. -142 с.
15. Годфруа. Ж. Что такое психология: В 2-х т. Т 1. ... ... - М.: Мир, 1992. - 496 с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
Шағын кешенді мектепте қазақ тілін оқытудың теориясы мен технологиясы65 бет
Дамыта оқытудың ерекшеліктері мен қолдану тәсілдері 25 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
Дене тәрбиесі қасиеттерін дамытуға арналған қимыл-қозғалыс ойындары20 бет
Жер жұмыстары және құрылыста қолданылатын машиналар9 бет
Жобалау және iздестiру жұмыстарында мердiгерлiк шарт13 бет
Тірек қимыл аппаратының биомеханикасы11 бет
Қимыл – қозғалыстарға үйретудің физиологиялық заңдылықтары8 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь