Қарым – қатынастың құрылымы мен психологиялық функциялары.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 . бөлім. Қарым . қатынастың құрылымы мен психологиялық функциялары.

1.1 Тұлғааралық қарым . қатынас теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.2. Жеткіншек жасындағылардың қарым . қатынасының түрлері ... ... ...11

1. 3. Қарым.қатынас мәдениетін зерттеу бағдарламасын жасау ... ... ... ..18

2 . бөлім. Оқушылардың қарым. қатынас мәдениетін зерттеу және қалыптастыру жұмыстарының нәтижелері.

2.1. Жеткіншек жасындағы оқушыларының қарым . қатынас ерекшеліктерін диагностикалау нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31

2.2 Қарым . қатынас мәдениетін коррекциялау тренингін жүргізу реті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35

Практикалық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. Жеке тұлғаның барлық адамдық қасиеттері басқа адамдармен қарым-қатынас барысында қалыптасады. Білімді меңгеру, мамандық даярлықтан өту және мамандық шеберлікті шыңдау қарым - қатынас барысында басқалардың тәжірибесін үйренудің нәтижесінде орын алады. Сондықтан қарым -қатынас мәселесін зерттеу және қарым - қатынас мәдениетін қалыптастыру психологияда үлкен орын алатын проблемалардың бірі болып табылады. Қарым -қатынас мәселелерінің көкейкестілігі оқушыларға психологиялық қызмет көрсетуде тереңдей түседі.
Оқушылардың қарым - қатынас проблемасының әр түрлі аспектілерін Л. С. Выготский, Б. Г. Ананьев, Е. И. Головаха , А . Б. Добрович , А. А. Бодалев, И. С. Кон , Л. А. Петровская, В. В. Столин, Н. И. Шеврандин, Л . Д . Стрляренко, Қ. А . Айдарбеков, Т. М. Шалғынбаев т. б. ғалымдар зерттеген. Қарым - қатынастың бұзылу себептерін анықтап, оны түзету жолдарын ұсынғандар Э. Берн, Дж. Морено, Д. Карнеги. Олар әлеуметтік ортаға адамның икемделуіне негіз болатын себептер және факторларды анықтап, қарым - қатынас функциялары мен түрлерін сыныптастырып жүйеге келтірген. Сонымен қатар «Трансактілік талдау», «Социометриялық талдау», «Ұйымдастырушылық және коммуникациялық қабілетті анықтау», «Басқа адамдарға әсерлілікті бағалау» т.с.с. көптеген әдістемелер жасалған. Психодиагностикалық әдістемелердің қалыптасуымен байланысты қазіргі кезде жеке тұлғаның психофизиологиялық ерекшеліктерін, оның қарым-қатынасының қалыптасуын толық және жан - жақты талдап шығуға мүмкіндік туды.
Мектептегі оқушылар өмірінде жаңа орын алып келе жатқан есею сезімінің негізінде өзіне үлкендердің жасаған қамқорлығын ауырсынып, ата-анасымен, мұғалімдермен қарым-қатынасты теңдік негізінде құрғысы келеді. Психологтар осы ерекшеліктерді ескере отырып әр адамның қарым-қатынасындағы кездесетін қиындықтардан шығу жолдарын анықтауға көмек көрсетуі керек. Сондықтан мектеп психологиялық қызметінің күрделі міндеттерінің бірі ретінде – оқушылардың жекелік қасиеттерін, таным процестерін зерттеумен қатар олардың көпшілікпен тіл табысуы, ортаға лайықты мінез-құлық көрсетуі, өзі қатарлары және оқытушылармен қарым-қатынас жасау ерекшеліктерін зерттеп, осы психодиагностикалық жұмыс нәтижесі бойынша психокоррекция жұмыстары ұйымдастырылуы қажет. Осы мәселенің өте күрделі екенін ескере отырып, курстық жұмысымның тақырыбын «Оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру жолдары» деп таңдадық.
Зерттеу мақсаты: мектеп психологиялық қызметін ұйымдастыру барысында оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
Зерттеу міндеттері:
• қарым - қатынас және тұлғааралық қатынас проблемалары бойынша ғылыми - әдістемелік еңбектеді талдау;

• мектеп психологиялық қызметінде оқушылардың қарым - қатынас мәдениетін зерттеу және қалыптастыру әдістемелерін жинақтау;

• мектеп оқушыларының тұлғааралық қарым - қатынасында ауытқу байқалған балаларға көмек көрсету жолдарын анықтау;
• оқушылардың қарым - қатынас мәдениетін диагностикалау және зерттеу нәтижелерін талдау;
• қарым - қатынас мәдениетін қалыптастыру іс - шараларын жүргізуге арналған әдістемелерді пайдалана отырып психокоррекция жүргізу.
Зерттеудің ғылыми болжамы: оқушылар үлкендермен және өзінің құрбыларымен қарым – қатынас барысында түрлі түсінбеушіліктер орын алағанда балалармен түрлі тренингтер мен ойындар ұйымдастыру арқылы олардың қарым – қатынасын қалыптастыруға болады депболжам жасадық.
Ғылыми зерттеу әдістері. Зерттеу барысында келесі психологиялық және педогоикалық ғылыми зерттеу әдістері қолданылады: оқушылардың қарым – қатынас кезіндегі психологиялық ерекшеліктері, оқушыларды өнегелікке тәрбиелеудің әдіс – тәсілдері, қарым – қатынас мәдениетін зерттеуге байланысты тестер мен ойын түрлері және олардың нәтижелерін анықтап, талдау жасау.
Зерттеу кезеңдері. Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде ұйымдастырылды.
Бірінші кезеңде, оқушылардың даму заңдылықтарына байланысты қарым-қатынастарының ерекшеліктерін, мазмұны және әдіс-тәсілдерін анықтау үшін ғылыми әдістемелік әдебиеттер талданды.
Екінші кезеңде, мектеп оқушыларының қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеп, нәтижелері талданды, балалардың сынып ұжымындағы және отбасындағы қарым-қатынас ерекшеліктері зерттелінді. Сонымен қатар, психологиялық қызметтің орта буын оқушыларына психологиялық қызмет көрсетуге негіз болатын психодиагностикалық әдістемелер жинақталып, олар жүйеге келтірілді. Қарым-қатынасында проблемасы бар балалармен психокоррекциялық іс-шаралар ұйымдастырылды.
Әдебиеттер тізімі.
1. Выготоский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. М., 1982.
2. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Избранные психологические труды в 2-х томах. М., 1980.
3. Головака Е.И. Психологические механизмы мотивации общения. М., 1988.
4. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигене общения: Книга для учителя и родителей. М., 1987.
5. Бодалев А.А. Личность и общение – М., 1995.
6. Кон И.С. Психология ранней юности. Книга для учителя. М., 1989.
7. Петровская Л.А. Компетентность в общении: Социально-психологический тренинг. М., 1989.
8. Семья в психологической консультации. Под ред. А.А.Бодалева, В.В.Столина.- М.: 1999.
9. Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании. М., 1995.
10. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 2002.
11. Айдарбеков Қ.А. Развитие диалогическии сруктуры самосознания у подростков в системе внутрисемейных взаимодействии. Алматы, 2003.
12. Шалгинбаев Т.М Особенности личностных свойств и межличностных отношений подростков с дезадаптивным поведением и их учет в реабилитационной работе. А, 2004.
13. Фромм Э. Мінез типтері: Өнімсіз бағдарланулар. Психология. «Адамзат ақыл-ойының қазынасы». 10 томдық. 8 т. Алматы, 2006.
14. Морено Я. Психодрама. В кн. А.А.Осипова. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
15. Карнеги Д.
16. Мелибруда Е.Я. Я – Ты – Мы. Психологические возможности улучшения общения. М., 1986.
17. Осипова А.А. Введение в практическую психокоррекцию. М., 2000.
18. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общения. М., 1986.
19. Кле М. Психология подростка. М., 1991.
20. Драгунова Т.В. Подростковый возраст. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. А.В.Петровского. М., 1973.
21. Нұрмұхамбетова Т.Р., Тәжірибелік психология. 1, 2 кітап. Шымкент, 2006, 2007.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................................................3
1 - бөлім. Қарым - қатынастың құрылымы мен ... ... ... қарым - қатынас теориялары..........................................5
1.2. Жеткіншек жасындағылардың қарым - қатынасының ... 3. ... ... ... бағдарламасын жасау ..............18
2 - бөлім. Оқушылардың қарым- қатынас ... ... және ... жұмыстарының нәтижелері.
2.1. Жеткіншек жасындағы оқушыларының қарым - ... ... ... ... Қарым - қатынас мәдениетін коррекциялау тренингін жүргізу реті..........................................................................................................................35
Практикалық бөлім ..............................................................................................45
Қорытынды................................................................................................................48Әдебиеттер тізімі .................................................................................................49
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. Жеке ... ... ... ... ... ... қарым - қатынас барысында қалыптасады. Білімді меңгеру, мамандық ... өту және ... ... ... ... - ... барысында басқалардың тәжірибесін үйренудің нәтижесінде орын ... ... ... ... ... ... және қарым - қатынас мәдениетін ... ... ... орын ... ... бірі ... табылады. Қарым - қатынас мәселелерінің көкейкестілігі оқушыларға ... ... ... тереңдей түседі.
Оқушылардың қарым - қатынас проблемасының әр түрлі аспектілерін Л. С. ... Б. Г. ... Е. И. ... , А . Б. ... , А. А. Бодалев, И. С. Кон , Л. А. ... В. В. ... Н. И. ... Л . Д . ... Қ. А . ... Т. М. ... т. б. ... ... ... - ... ... себептерін анықтап, оны түзету жолдарын ұсынғандар Э. ... Дж. ... Д. ... Олар әлеуметтік ортаға адамның икемделуіне негіз болатын себептер және ... ... ... - ... функциялары мен түрлерін сыныптастырып жүйеге келтірген. Сонымен қатар , , , т.с.с. көптеген ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде жеке тұлғаның психофизиологиялық ерекшеліктерін, оның қарым - қатынасының қалыптасуын толық және жан - ... ... ... ... туды.
Мектептегі оқушылар өмірінде жаңа орын алып келе жатқан есею сезімінің негізінде өзіне үлкендердің жасаған қамқорлығын ... ата - ... ... қарым - қатынасты теңдік негізінде құрғысы келеді. Психологтар осы ерекшеліктерді ескере отырып әр адамның ... - ... ... ... шығу ... ... ... көрсетуі керек. Сондықтан мектеп психологиялық қызметінің күрделі міндеттерінің бірі ретінде - ... ... ... ... ... зерттеумен қатар олардың көпшілікпен тіл табысуы, ортаға лайықты мінез - құлық көрсетуі, өзі қатарлары және оқытушылармен қарым - ... ... ... зерттеп, осы психодиагностикалық жұмыс нәтижесі бойынша психокоррекция жұмыстары ... ... Осы ... өте күрделі екенін ескере отырып, курстық жұмысымның тақырыбын деп таңдадық.
Зерттеу мақсаты: мектеп ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру.
Зерттеу міндеттері:
* қарым - қатынас және тұлғааралық қатынас проблемалары бойынша ғылыми - әдістемелік еңбектеді талдау;
* мектеп психологиялық қызметінде оқушылардың ... - ... ... ... және ... әдістемелерін жинақтау;
* мектеп оқушыларының тұлғааралық қарым - қатынасында ауытқу байқалған балаларға ... ... ... ... оқушылардың қарым - қатынас мәдениетін диагностикалау және зерттеу нәтижелерін талдау;
* қарым - қатынас ... ... іс - ... ... ... ... пайдалана отырып психокоррекция жүргізу.
Зерттеудің ғылыми болжамы: оқушылар үлкендермен және өзінің ... ... - ... ... ... түсінбеушіліктер орын алағанда балалармен түрлі тренингтер мен ойындар ұйымдастыру арқылы олардың қарым - қатынасын қалыптастыруға болады деп ... ... ... ... Зерттеу барысында келесі психологиялық және педогоикалық ғылыми зерттеу әдістері қолданылады: оқушылардың қарым - ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің әдіс - тәсілдері, қарым - ... ... ... ... ... мен ойын түрлері және олардың нәтижелерін анықтап, талдау жасау.
Зерттеу кезеңдері. Жоспарланған ... ... екі ... ... кезеңде, оқушылардың даму заңдылықтарына байланысты қарым -қатынастарының ... ... және ... ... үшін ... әдістемелік әдебиеттер талданды.Екінші кезеңде, мектеп оқушыларының қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеп, нәтижелері талданды, балалардың ... ... және ... ... ... ерекшеліктері зерттелінді. Сонымен қатар, психологиялық қызметтің орта буын оқушыларына психологиялық қызмет көрсетуге негіз болатын психодиагностикалық әдістемелер жинақталып, олар жүйеге ... ... ... ... бар ... ... іс-шаралар ұйымдастырылды.
Негізгі бөлім
Қарым-қатынастың құрылымы мен психологиялық функциялары
1.1. Тұлғааралық қарым - қатынас теориялары. Адам ... тыс өмір сүре ... ... ... яғни ... психикасы айналасындағы басқа тұлғалармен қарым - қатынас жасау барысында ғана қалыптасады және одан әрі дами түседі. Кез - ... адам ... ... ... ... ... бастап, екінші бір адаммен қарым - қатынасқа түсетіні белгілі. Кішкене ... өзі жан - ... ... ... сөйлесуінің өзі қарым - қатынас жасаудың бастапқы сатысы болып табылады.
Мектеп психологиялық қызметі үшін балалардың қарым - ... ... ... және оны ... көкейкесті проблема болып табылады. Өйткені бала өзін - өзі анықтаудың күрделі ... ... өзі ... ата - ... құрбы - құрдастарының, мұғалімдердің қолдауымен шешеді. Дегенмен бала жеткіншек жас шағынан бастап өзінің есеюін сезіне бастағанымен байланысты үлкендердің қамқорлығын ... ... ... орын ала ... Олар ата - ... және басқа үлкендерден қарым - қатынасты теңдік негізінде жүргізуді талап етеді. Бұл ... ... жас ... де ... - қатынас проблемасының әр түрлі аспектілерін Б. Г. Ананьев, А. Б. ... Я. Л. ... И. С. Кон, Г. М. ... Дж. ... Э. Фром, Л. А. Петровская, В. В. Сталин, Н. И. Шеврандин т.б. ... ... ... - қатынастың бұзылу себептерін анықтап оны түзету жолдарын ұсынғандар Э. Фромм, Дж. Морено, Д. Карнеги . Олар ... ... ... ... ... болатын себептер және факторларды анықтап, қарым - қатынас функциялары мен түрлерін сыныптастырып ... ... Е. ... ... ... балалық шағында қарым -қатынасы дұрыс қалыптаспаған балаларда жалғыздық сезімі орын ... оның ... ... бұл ... теріс әсерін тигізеді.
Көп жағдайда адамдардың бір - бірімен ... ... ... Бұл сөз ... - дәл қолданылмаған. термині алғаш рет 1947 жылы Дж. ... ... (New Look) ... ... ... жас кезеңінде туғызатын кездер аз болмайды. Әкелер мен балалар арасындағы түсініспеушілік ... ... ... ... қалыптаспағанын және бала өміріндегі әлеуметтік өзгерістерді үлкендердің ескермегенінен туып ... ... келе ... адамның өз ұмтылыс - талаптарына себепсіз тежеу қою, авторитарлық ... ... - ... құру отбасында дау - жанжалдар туғызады.
Есейген балалардың өз өмірінде орын ... ... ... ... ... ... ... шешу қажеттілігі орын алатындығы психологияда дәлелденген. М. И. Лисина зерттеуінде бұл мәселені автономия қажеттілігі және оның ... деп ... ... көрініс беретін автономия сезімінің келесі түрлері анықталған:
* мінез - ... ... ... жеке ... қатысты мәселелерді өзі дербес шешкісі келетіні және оған праволылығы);
* эмоционалдық автономия (тек ... мен ата - ... ... ғана ... өз ... ... ... өзі шешуге құқықтылығы және оны қажетсінуі);
* моралдық және құндылық автономиясы (өз көзқарастарының болуына ... мен ... және ... ... шын ... ... ... баланың болашағына тигізетін үлкен теріс әсері бар. Жеткіншектер ата - аналарының бала өмірінде болып жатқан өзгерістерді ... ... ... ... болып көрінеді. Сондықтан олар кей кездерде қырсық мінез көрсетіп, болмашы нәрсеге ашуланып, ешкімге сырын айтпай ұзақ уақыт түйіліп қалуы, немесе ... ... ... ... де ... мүмкін. И. С. Конның айтуынша осындай жағдайлар мұғалімдер мен оқушылар арасында немесе оқушылардың құрбы - құрдастары арасында орын алуы ... ... ... кез қиын жас кезеңіне жатады. Бұл жас кезеңінде балаға әкеден гөрі шешесі ... ... ... ... - ... ... ... жиі кездесетінін көптеген зерттеулерде көрсетеді. Ақыл айту, моралдық нұсқаулар мен құндылық бағдарлар құруға үлкендердің араласуы саласында жеткіншектер ... ... болу ... ... қорғайды. Кейде ерекше болсам деген талабын тиянақтай түсу үшін ... ... ... ... бас бостандықты іздегенімен, балалар өз бетімен күн көруге мүмкіншілігі жоқ болғандықтан іс жүзінде ата - ... ... бұл ... ... ... қала ... Балалардың осы кездегі барлық үлкендердің айтқан сөздерін електен өткізгендей сынап, мінеп ... ... ... ... ... келгенінен. Сән, талғам, көңіл көтеру тәсілдері секілді ... ... - ... ... ... мен үлкендер арасындағы айырмашылық әжептеуір болады. Сондықтан осы кезде үлкендер балаларды сынағанда олардың киімінің ... опа - ... ... ... - ... ... өткір сөздер айтылады. Дегенмен күрделі проблемалар бойынша ой - пікір құрғанда ата - ... ... ... ... достарының, құрбы - құрдастарының ықпалын жеңіп кетеді.
Оқушылар жеткіншектік кезеңде оқытушылардың ... ... ... басқалармен қарым - қатынасын үлкен сынға бөлеп отырады. Дегенмен олардың өздерінің алдында тұрған барлық проблемаларға ... ... ... ... ... ... шеберлігі, оқушыларға дер кезінде қажетті көмек көрсетуге даярлығы мұғалімдердің беделді болуын қамтамасыз етеді.
Осы кезде мектеп психологиялық ... үшін ... ... - ... ... зерттеу және оны өңдеу көкейкесті проблема болып табылады. Өйткені бала өзін анықтау, ... - ... ... ... алу, ... ... ... абыройлы болу, үлкендермен қарым - қатынас жасау барысында қалыптасады. Басқаларға әсерлі болудың қыр - ... әлі ... бала оны ... ... ... ... көрсеткісі келеді. Мінез - құлық мәдениетін меңгерудің қажеттілігін түсінгенімен ол ... ... ... және оны ... ... керек екенін әлі түсіне алмағандығынан балалар көптеген қателіктер жібереді. Сондықтан қарым - қатынас құруда сауатсыздықты ... ... ... ... адам - ... ... ұжым өміріне қатысуы, басқалармен бірге болуы, құрбы -құрдастарының оны қабылдауы, топқа өзін қажет деп сезінуі, онда белгілі бір ... мен ... ... осы жас ... ... ... болады. Ұжымдағы статусының төмен болуы жеткіншектерді алаңдатады, оның топтағы психологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... болып жүрген адамдарды топ мүшелерінің қабылдауы немесе қабылдамауы әлеуметтік перцепция мен бағаланады. Әлеуметтік перцепцияны адамның сыртқы белгілерін ... ... оның ... ... ара - ... ... осының негізінде оның қылықтарын интерпретациялау және болжау ретінде анықтайды.
Әлеуметтік перцепцияда міндетті түрде ... ... ... және ... ... - ... ... оған деген қатынастың қалыптасуы қатысады. Жүріс - тұрыстың сыртқы жағының негізінде бір адамның ішкі дүниесін , оны ... және де ... ... ... қатынасты тудыруға тырысамыз. Әлеуметтік перцепцияның барысында мыналар іске ... ... ... ... бағасы, оның қылықтарының себептерін түсінуге және оның жүріс - тұрысын болжамдауға әрекеттену, жүріс - ... өз ... ... - ... ... бір адам ... басқа адамды (бақыланушыны) қабылдау процесі жалпы түрде қалай өрістеу ерекшеліктерін қарастырушылар оны келесіше түсіндіреді. Бақыланушыны қабылдауда біз тек ... ... қол ... ... Олардың ішінде ең мағұлматтысы сыртқы кейіпі (физикалық сапалар мен сыртқы келбетінің безендірілуі) және жүріс - тұрысы (істеп тұрған әрекеттерімен экспрессивті ... ... ... Бұл ... ... ... ... белгілі амалмен оларды бағалайды және қарым - қатынастағы адамның ішкі психологиялық қасиеттері жайлы кейбір ой ... ... ... ... ... Бақыланушыға тіркеген қасиеттердің жалпы саны, өз кезегінде оған белгілі қатынасты ... ... ... ... (бұл қатынас көбінесе эмоционалды сипатта болады және ... ... ... ... ... атап өткен феномендер әлеуметтік перцепцияға жатқызылады.
Зерттеушілер әлеуметтік перцепцияның төрт негізгі қызметтерін анықтаған: 1.Өзін тану;2. Қарым - қатынастағы ... ... ... ... ... бірлескен іс - әрекетті ұйымдастыру;4. Эмоционалды қатынастарды құру.
Қарым - ... ... жағы бір ... ... ... жеке ... аралық қабылдау процесін қосады. Басқа адам жайлы елестер өзіндік сана - сезімнің даму ... ... ... ... (Мен - ... ... ... адам арқылы өзін жете түсінудің екі жағы бар: идентификация (өзін ... ... ... және рефлексия (адам өзін қарым - қатынастағы партнермен қалай қабылданатындығын ұғынуы).
А. С .Золотнякова жеке адамаралық перцепцияны зерттегенде ... ... ... ... ... мен объектінің сипаттамалары, олардың қасиеттері және т.с.с.) және процессуалды (қабылдау механизмдері мен ... ... ... ... ... ... Бірінші жағдайда бір - біріне әр түрлі ерекшеліктерін қосып жазуды (атрибуциялар), ... - ... ... ... - ... ... бірінші әсердің қалыптасуында нұсқаудың ролі және т.с.с. зерттеледі. Екіншіде, ... бір - ... ... ... ... әр ... ... зерттеледі. Мысалы, проекция, орта қате, тәртіп және ... ... ... жеке адам ... ... ... ... екі негізгі аспекті бөлініп көрсетіледі. Біріншісі, қабылдау субъектімен объектінің психологиялық және әлеуметтік ерекшелікгерін зерттеумен байланысты, ал ... жеке адам ... ... ... ... ... байланысты.
Қабылдау объектінің психологиялық қасиеттерін зерттеу келесі сүрақтарға жауап беруге әрекеттену болып табылады:
Бақыланушының психологиялық және басқа қасиеттерінің қайсысы ... оны тану ... ... әрі ... ... табылады?
Қарым - қатынастағы партнерді бағалай отырып, ең алдымен адамдар неге көңіл аударады?
Бақыланушының маңызды қасиеттеріне мыналарды жатқызуға болады: оның бет - ... ... ... ... ... ... (экспрессия), жесттері мен дене тұрысы, жүрісі, сыртқы көрінісі (киімі, сәнді шашы), дауысы мен сөйлеуінің ерекшеліктері. ... ... ... баян етуі бар экспрессивті жесттердің үлгілерін көрсетуге болады:- саусақтардың ұштары бір- бірімен біріккен - ұят, ... ... ... басқа қолдың алақанында қысу - өзін - өзі жігерлендіру;- басты ... - ... ... ... ... қабылдау процесінің өзін және басқа адамды бағалауды қамтамасыз ететін, сыртқы қабылдаудан бағалауға, қатынасқа және болжамға өтуді жүзеге асыруға мүмкіндік ... бір ... ... ... ... ... болатынын көрсетеді. Жеке адам аралық перцепцияларының механизмдеріне төмендегілер жатқызылады:
Идентификация - бұл ... ... тану ... ... ... адамның ішкі жағдайы жайлы болжау қарым - қатынастағы партнердің орнына өзін қоюға әрекеттенулердің негізінде құрылады. Яғни, өзін ... ... ... ... ... ... адаммен идентификациясында оның нормалары, құндылықтары, жүріс - тұрысы, мәнері мен әдеттері ... ... - ... ... ... сезіну немесе уайымдау. Эмоционалды үн қату арқылы біз басқа адамның ішкі жағдайын түсінеміз. Эмпатия басқа адамның ішінде не ... ... нені ... ... ... өзінің көз алдына дұрыс елестету ептілігіне негізделеді. Эмпатия жоғары болған сайын, адам бірдей ... әр ... ... ... ... көз ... ... қабілеті жоғарылай түседі және де осы әр түрлі көзқарастардың болу құқығын түсінуге ол қабілетті болады.
Аттракция (сөзбе - сөз аударғанда - ... ... ... ... ... сезімнің қалыптасуына негізделген басқа адамды тану формасы болып саналады. Тап осы жағдайда, қарым - қатынастағы партнердің ... оған ... ... ... кетудің, достық немесе шексіз интимді - жекелік қатынастардың қалыптасуы арқасында пайда болады.
Рефлексия - ... - ... ... өзін - өзі тану механизмі болып табылады. Оның негізінде адам өзін ... - ... ... ... қабылданатыны жайлы пікірінің қалыптасқандығы, өзінің әсерін болжамдау, елестету қабілеті жатады.
Қарым-қатынастағы партнердің жүріс - тұрысын ... ... ... ... ... ... жүйесі) - басқа адамның қылықтары мен сезімдерін өзінше түсіндіру, интерпретациялау механизмі (каузалды аттрибуция дегеніміз адамның іс - әрекетінің ... ... ... ... себептерін анықтауы). Каузальды аттрибуцияны зерттеушілердің айтуы бойынша, әрбір ... өзін ... ... үлгілері бар. Ол бірнеше түрде болады. Осы түрлерін топтастырып келесідей етіп көрсетеміз.
Жеке аттрибуциясы қалыптасқан адамдар ... ... ... ... ... табуға, оны нақты бір адамның жеке тұлғалық қасиетіне немесе ... іс - ... ... ... ... ... жүктеуге, сол адамға барлық жаланы жабуға бейім келеді.
- Жағдайлар аттрибуциясында әділетсіздік болған жағдайда сол жағдайға себепкер болған ... ... өзін ... адамдардың бәрінен бұрын сыртқы ортамен байланысты жағдайларды айыптайды.
- ... ... анық ... адам болған оқиғаның себебін іс - әрекет бағытталған заттарға жабады (құмыра нашар тұрғаннан құлады) немесе ... ... ... ... ... ... өзі ... көшеден өткенде бағдаршамға қарамаған) көреді.
- Каузалды аттрибуция процесін зерттеу барысында әр ... ... ... ... көп жағдайда адамдар табысты болғанының себебін өзінің біліктілігі мен іскерлігінің салдары деп түсіндіреді, ал сәтсіздікті - ... ... ... деп ... - ... әлеуметтік перцепция үлкен орын алады. Бұл проблеманы зерттегендер, олардың ішінде А. Б. ... ... ... құрамды бөлігі ретінде адамдардың бір - біріне алғашқы кездескенде тигізген әсері деп табады. Адам туралы алғашқы әсерінің қалыптасуы 3 типтік ... ... ... Әрбір нұсқа бір - бірімен танысу барысында қарым - қатынасқа түскендердің жеке тұлғалық ерекшеліктеріне ... ... бір ... ... ... Ол ... ... тартымдылық, бақылаушылық деп аталады.
Артықшылық факторы қарым - қатынасқа түскендер теңсіздік ... ... орын ... Ол ... - ... ... біреуі өзінің қандай да бір маңызды параметрі бойынша партнерден өзінің артықшылығын сезгенде, яғни ақылы, бойы, материалдық жағдайы не басқа ... ... өзін ... ... деп ... сипатталады. Қарым - қатынас себебі немесе мәнісі бойынша бір немесе бірнеше көрсеткіштер бойынша өзін өзгелерден артық санаған адам өз ... онша ... ... көрсетуі мүмкін. Мұндай қарым -қатынас барысында қатынасқа түсушілердің бір жағы ... ... ... ... ... деген сенімі төмендейді. Сондықтан бұл нұсқа бойынша жүрген қарым - ... ... ... ... бәрі ... болады да, екінші жағы экстремалды жағдайда болып, нәтижесінде мазасызданып, өктемшілге сенім білдіруге дайын тұрады.
Тартымдылық факторы ... ... ... - ... ... бір - бірін тыңдап, айтқан сөздеріне түсініп, сырттан қарағанда өте тартымды сияқты қабылдауымен байланысты ... ... іске ... Бұл ... қарым - қатынасқа түскендердің біреуінің жіберген қатесі сырттай ... ... да ... ... ... және әлеуметтік параметрлері бойынша қайта бағалауы мүмкін.
Бақылаушылық факторы негізінде қарым - қатынас жасап жатқан партнерді қабылдау схемаларының ... бір - ... ... ... Бұл ... жақсы қарым - қатынас және бір - бірін жақсы қабылдау маңызды ... ... ... арасында орын алады. Идеясы ортақ адамдар бір - бірін ... ... ... болатындығымен түсіндіріледі.
Қарым - қатынас барысында партнерлардың бір - бірін қабылдауына стереотипизациялау процесі үлкен әсерін тигізеді. Әр адамның өзінің өмір ... ... ... ... әлеуметтік топтың өкіліне тән деп түсінетін бейнесі ... ... ... адам қай ... ... ... болғанына байланысты қандай да бір адамдар жайлы қалыптасқан пікірге, мінездемеге, қалыптасқан ... сай ... ... деп ... ... ... онша сай келмейтіндер теріс белгіде қабылданады, ал стереотипке сай келгендерге туралы оң баға беріледі.
Стереотипизацияның жиі кездесетін түрі - этникалык ... Әр ... ... ... ... сырт ... мінез ерекшеліктерімен сипатталады. Мысалы, ұлт өкілдері туралы сөз болғанда ағылшындардың тәкаппарлығы, француздардың жеңіл мінезділігі, итальяндықтардың ... ... ... ... стереотиптер елестетіледі. Өз тобының стереотиптерін меңгерген адам ол ортада өзін ыңғайлы сезінеді және бұл стереотиптер ұлт ... ... ... ... ... ... ... жеңілдету және ықшамдау қызметін орындайды. Стереотиптер адамға психологиялық ресурстарды мүмкіндік беретін және ... ... ... Олар ... ... ... - құлық үлгілерінен тұрады. Мысалы, стереотиптер адамның топтық, ұлттық немесе кәсіптік тиістілігін бағалауда үлкен рөл атқарады.
Мұғалімнің оқушыларды қабылдауындағы стереотипизациялауының ... бірі - оның ... өте ... ... ... ... ... табылады. Мұндай оқушы мүғалімнің пікірінше келесі жағымды қасиеттермен сипатталады: ынтымақтастыққа дайын, білім ... ... ... ... ... ... ... үміттер оның ақиқат табыстарын шынында да анықгайтыны елеулі. Осындай үміттердің әсерінен мұғалімнің баланы өзіндік қабылдау үлгісі қалыптасады.
Педагогикалық ... үміт ... ... ... ... мысалдарын Н.И. Козлов көрсекен. Олар:
1. Оқушылардың сабақта беретін жауаптарына байланысты стереотип педагогикалық процесте келесі көріністерде болады. Мұғалімдер ... ... жиі ... ... және ... ... ... отырады. Ал оқушыға мүғалім өзінің көзқарасымен, ескертулерімен, ымдарымен, кейде ешқандай көңіл аудармауымен ол оқушыдан ешқандай жақсылық күтпейтінін ... ... ... ... ... ... көрінісі жауап беріп жатқан оқушыға көмектесуінің сипатында орын алады. Мұғалім өзінің үміттерін растау үшін ... ... ... ... оның ... қалған жерлерін білдірмей айтып береді, түсінбегенін түсіндіріп тұрады және басқа түрде көмектеседі. Бірақ ол жаман оқитын оқушыны алға тартып ... ... оған ... ... ... ... ... стереотиптің үшінші түрі оқушыларды үлгеруші және үлгермеуші деп ... алып ... және осы ... ... ... ... ... үлгермеуші стереотипіндегі оқушыларды мынандай сөздерді қолдана отырып көп сынайды: , , , және т.б. ... ... ... ... ... - ... үш ... зерттеу олардың өзара байланысты екенін көрсетеді. Осы көрсеткіштерінің әр қайсысы адамдардың бір - ... әсер ... ... ... ... Олар ... ... өзін - өзі иландыру, еліктеу, құмарлану.
Мектепте оқу - тәрбие жұмысын ұйымдастыру барысында ... ... ... ... ... ... бір - ... тіл табысқыш, ұйымшыл, басқалардың пікірімен санасу және сыйлау ... ... ... осы міндеттерді шешу үшін оқушылардың қарым - қатынас мәдениетін қалыптастыру жолдарын анықтап, әр оқушының басқаларға және өзіне ыңғайлы, ... ... ... ... ... ... - ... мәдениеті қалыптаспаған балалардың арасында бәсекелестік, өктемшілдік көрсету, бір - бірін жәбірлеу орын алған кезде ... ... ... ... қорқыныш сезіммен қарау орын алады. Мұндай жағдай орын алған кезде оқушылар қарым - ... ... ... ... ... ... ... балалардың қарым - қатынас ерекшеліктерін зерттеу нәтижесі оларға психологиялық көмек көрсетіп, тұлғааралық қатынаста өздерінің құрбыларымен, үлкен және ... ... ... ... ... екенін үйрету қажет екенін көрсетті.
Бұл мәселені талдауға белгілі ғалым В. А. Яров үлкен ... ... ... ... ... - ... ... реттеу, яғни белгілі жерге орналастыру деп аталады. Осы ... ... ... мінез - құлығына психологиялық реттілік жасау жеке адамның диспозициялық - ұстаным жүйесі негізінде анықталынады. Диспозициялық құрылу сатылы жағдайда ... ... ... ... элементарлы бағыт- бағдар көрсетілсе, екінші деңгейде әлеуметтік бағдар берілуі тиіс екен.
Үшінші деңгейде адам өмірі мақсатындағы құндылық ... ... ... және осы ... қол ... ... жасалады. Яғни қарым -қатынас процесін реттеу үш деңгейде өтілуі шарт.
Қарым - қатынасты зерттеген ... ... ... ... ... -қатынас мәдениетіне келесі анықтама бердік. Қарым - қатынас ... ... - ... өз ... - ... ... ... басқалармен тіл табысу және алдына қойған мақсатына жетудің тиімді жолын табуға қабілеттілігі.
Қарым - қатынас мәдениеті қалыптасу деңгейін, оның сапасын өлшеп ... өте ... ... тек қана ... ... ... ... тиімді шешілгені қарым - қатынастың барлық қатынасқан ... үшін оң ... ... ... ... ... іс - ... нәтижесі гуманистік, адамгершілікті сақтау негізінде, басқаларға психологиялық қысым, зорлық көрсетпей жүргізуге ... ... ғана ... - ... ... ... анық байқалады.
1.2. Жеткіншек жасындағылардың қарым - қатынасының түрлері. Жеткіншек жасындағылар қарым - қатынасқа өте құмар келеді. Олардың жолдастарымен, құрдастарымен, сыныптастарымен, ... - ... ... ... ... ... ... гөрі күрделі, көп салалы әрі мазмұны терең болады. Тұлғааралық қарым - қатынасты жан - ... ... А. А. ... оның жас ... ... өзгеру динамикасын көрсеткен. Жеткіншектік кезең де жақындық дәрежесі жөнінен әр түрлі қарым - қатынастар ... ... ... ... ... ... жолдастар, жеке дос, деп нақпа - нақ саралайды. Қарым - қатынас жасайтын адамдары тек ... ... оқу ... ... ... сайын мектептен тыс шыға береді, жаңа мүделерді, кәсіптерді, қарым - қатынастарды ... ... ... ... және өте ... ... ... бөлінеді. Бұл қарым - қатынастарда әр түрлі оқиғалармен, күрес пен ... ... мен ... жаңалықтар мен өкініштер, күйініштер мен қуаныштар кездесіп, осының бәрі жинақталғанда жеткіншектің нағыз ... ... Ол осы ... іс- ... ... ... ... көп уақыты мен рухани күш - жігерін жұмсайды. Жолдастарымен қарым - қатынас жеткіншек үшін ерекше құдылыққа ие болады. Л. Я. ... ... бұл ... бала үшін ... ... ... ... олар ата - ана, туғандарымен қарым - қатынастардың ... ... ... ... өзін ... қатарға ығыстырады. Әдетте мұны бірінші болып анасы сезеді. Ұлының (не қызының) өзінен алшақтап, қайсыбір өзгеше өмір сүре ... бұл ... ... ... ... баруға асығып тұратынды шығарғанын байқайды. Жеткіншек үшін құрдастарымен қарым - қатынасы оның жеке басының қатынас сферасы болып ... бұл ... ол ... іс - ... етеді. Ол бұған хақым бар деп санайды, өзінің правосын қорғайды, нақ осы ... де ... бұл ... ... ... деп ... оған ... шығады.
Л. Я. Гозман эмоционалдық қарым - қатынасты жолдастық, достық, сүйіспеншілік, қастандық түрлерге бөліп көрсетеді. Олардың әрқайсысының ... ... өз орны бар. ... бір ... ... қарым - қатынас, бірлесіп іс - әрекет жасауға ұмтылу, ұжымда өмір сүргісі келіп, ... ... дос ... ... ... өте ... көрінеді, екінші жағынан, жолдастарының арасында қабылданып, танылуға, олардың мұны сыйлауына жетуге ұмтылу одан кем түспейді. Мұның өзі аса ... ... ... ... ... - ... қолайсыздықтар, жақын жолдасының, досының болмауы немесе достарының одан ажырасып кетуі барынша күйзелтіп, баланың жеке басының драмасы деп қабылданады. ... үшін ең ... ... - ... ... оны шындап кінәлауы, онымен қарым - қатынас жасағысы келмеуі болады, ал ең ауыр жаза өзіне ашықтан - ашық ... ... ... ... болмақ. Өзінің жалғыздығын сезіну жеткіншек үшін төзгісіз, ауыр жағдай. Сыныптастарымен қатынастардың қолайсыздығы оны өз мектебінен басқа ... ... дос ... итермелейді. Әдетте, оларды тапқанымен, бұлар әр кезде бірдей жақсы болып шыға бермейді. ... ... ... ... ... ... көп ...
Жеткіншектің жолдастарының назарын өзіне аударуға, олардың ынтасын туғызып, жақсы көрінуге ұмтылуы түрліше ... ... ... ... өз ... ... ... ересектер қоятын талаптарды орындамау да болуы, сондай - ақ ... ... ... ... іс - әрекеттер, өтірік -шыны аралас әр түрлі жайларды айту ... ... Е. Я. ... жүргізген зерттеуінде жеткіншектердің қырсық мінез көрсетунің бір себебі өз жолдастарының назарын аудару ... ... жеке ... қасиеттері жағынан қоғамшыл болып келеді. Балаларға өмір мен іс - ... ... ... ... олар ... ... ... жақсы көреді. Бұл жұмыстар жеткіншектердің қарым -қатынасы үшін мазмұнды негіз ... ынта ... ... ... білдіруге мүмкіндік береді. Кез келген іс - әрекетте олар ... ... ... болмай, белсене қатысушы болғанды жақсы көреді.
Жолдастық қарым - қатынас жеткіншектер өмірінде үлкен орын ... ... ... және ... ... - қатынастары көбінесе ересектермен қарым - қатынастарға тәуелсіз тіпті ... ... мен ... ... ... та ... Бұл ... - қатынастардың өз мазмұны мен даму логикасы болады. Егер төменгі сыныптарда ұжымтегі алатын орны негізінен оқу ... ... мен ... ... яғни ... ... ... талаптарды қалай орындайтынына байланысты болса, жеткіншектер үшін басқа қасиеттер: досы мен жолдасының қасиеттері, зеректігі мен білімділігі (тек оқу ... ғана ... ... өзін - өзі ұстай білуі неғұрлым маңызды бола ... Әр ... ... ... ... бұл жақсы жақтардың құндылық дәрежесінің түрлі баспалдағы бар, ... ... ... - ... ... әрқашан бірінші орынға қойылады. Жеткіншектер әншейін танымал болып қана қоймай, олардың ризалығы мен құрметіне ... үшін ең ... ... ... ... керек. Осыған байланысты жеткіншектік кезеңнің басында бұрын танымал болған балалардың тобында ... ... жиі ... біріншіден, бұрынғы беделділер кетіп, олардың орнына жаңалары шығады, екіншіден, сынып активінің неғұрлым сыйлы әрі беделді жеткіншектер тобы болмауы жиі ... ... ... ... ... құрғанда олардың жолдастық қасиеттерін ескермей, үлгерімі жақсы және тәртіпті ... ... жиі ... ... үшін беделі аз актив - ұжым құрудағы және сыныптағы пионер жұмысын ... ... ... ... ... Мұның мәні одан кем түспейтін тағы бір себебі - мұғалімде басқарудың авторитарлық деп аталатын стилінің сақталуы және ... де ... ... - қатынастың осындай әдістерінің тәрбиеленуі. Жеткіншектер мұны әсте ... ... олар ... де, жолдастарының да қарым - қатынастарына сол бір негізгі талап тұрғысынан қарайды - ... ... - ... пен жеке ... құрметтеуді талап етеді.
Бұл талап жеткіншектердің жолдастық кодексінің өзегі болып табылады, оның нормалары әр түрлі негіздерден: ересектерден, жасы ... ... ... мен ... ... бұл нормаларды көрсетіп, түсіндіруде маңызды роль атқарады) ұғынылып, ... ... ... ... ең ... ... ... қасиетті сыйлау, теңдік, шын берілгендік, жолдасына көмектесу, адалдық. Жеткіншектердің ортасында әрбіреуінің өз жолдасына, ... ... ... іс - ... ... қалмайды және бұл нормаларға сай келетіні - келмейтіні бағаланып отырады. Сондықтан жеткіншектер жолдасына, тобына , уәде бұзуды, көмектеспей ... ... пен ... ... ... басқарсам деген ниеттерді, менменсіп, өзін - өзі дәріптеуді, жолдасының пікірімен санасқысы келмеуді, сөзімен, күш көрсетіп, айламен, көзінше немесе ... ... не ... ... ... ... ... бірауыздан айыптайды. Мұндай қылықтар жәбірлесу, қақтығыстар, жанжалдар туғызады. Жолдасының өзін - өзі сыйлаушылығы, өз пікірі болмауы, өзінің айтқанынан қайтпай, ... ... ... да айыпталады, ал , алуан түрлі бейімделгіштер мүлдем жеккөрінішті ... Бұл ... ... - ... ... ... қалыптасатын этикалық мұраттың негізі болып, жолдасының қасиеттерімен қарым - қатынасқа осы тұрғыдан талап қойылады.
Бұл нормалар мен талаптардың ересектердің жолдастық, ... ... ... ... - ... аса ... ... үйлесетіндігі өте маңызды. Жеткіншектердің жолдастық кодексінің моральдық - этикалық мазмұнының ... ... ... - ... ... ... арқасында құрбы - құрдастарымен қарым - қатынас жеткіншектің әлеуметтік - моральдық ересектігінің айрықша мектебі болады. Бұл қарым - ... ... ... ... ... негізделген әлеуметтік қарым - қатынастың жаңа әдістерін меңгеру практикасы болып ... Нақ осы ... ... - қатынас практикасында бұл мораль ең алдымен игерледі. ... ... ... ... және ... ... деген қажеттілігі өте жоғары болады. Себеі әр бала өз жолдастарының ... мен ... ... сергек қарайды. Жолдастарының ескертулері, наразылықтары мен өкпелері, олардың ... ... ... ... ... ... өз кемшіліктерін көріп білуіне көмектеседі, ал олармен жақсы қарым - қатынаста араларында ... ... ... ... олар ... талаптарға сай болайын деген ниет туғызады. Жеткіншек жаста қарым - қатынас үшін өте ... ... - ... ... есепке ала білу дамиды. Қарым - қатынас жақсы болу үшін бұл қажет нәрсе. Мұндай қасиеттің болмауын жеткіншектер ... ... деп ... Я. ... Н. И. ... өз ... ... балалардың басым көпшілігінде қарым - қатынастың болмауына себептердің бірі ... ... өзін - өзі ... ... деп ... ... салдарына жеткіншек жолдастарының айтқан сыны мен талаптарына ден ... Нақ осы ... ... одан ... ... ... ... бәрі одан безген жеткіншектер көбіне өзін - өзі осындай асыра бағалаушылар болады. Қарым -қаынастың жақсы болуына жолдастары бағалайтын ... ... өзін - өзі ... немесе тіпті төмен бағалауы қолайлы жағдай жасайды. Өзін - өзі бағалаудың сипаты - ... ... - ... ... үшін өте ... ... Сондықтан менмендік, эгоцентризм, дезадаптивтік мінез көрсету жеткіншектер ортасында төмен бағаланатын қасиеттер болып саналады. Оқшау жүретіндер деп ... ... әр ... ... ... ... мүмкін, бірақ олардың бәріне тән кемшілік - жақсы жолдас болу қасиеттерінің жоқтығы. Сыныптастары оны осылай деп санайды, ал ... бұл ... ... еш ... де толтыруға болмайды деп біледі. Сондықтан үздік оқушы да оқшау қалуы ... ... өз ... ... ... ... ... іскерлік қатынасқа түскенде барлық берген нұсқауларын ризашылықпен, сыйластықпен орындайды. Олар ... ... ... бағына біледі, жолдастарымен қатар тұра алады, өз міндеттерін үлгілі атқарады, ортақ табысқа жанын салады, басқалар үшін қиын ... ... ... бірінші болып кіріседі, жолдастарын құрметтеп, айқай - ... ... ақыл ... ... сабырлықпен қарайды, қажет бола қалса көмекке келеді, жолдасын сыйлай білу ... ... ... - ... ... үшін қажетті қасиет. Жеткіншектерді іскерлік қатынастарында мінез - құлықтың дұрыс формаларына баулу мұғалімен пионер вожатыидың жұмысының маңызды мінденті ... ... жас ... ... арасында достық қатынас ерекше орын алады. Жеткіншектердің достығын зерттеген И. С. Кон оны терең мазмұнды, асыл ... ... ... атап ... Жеткіншектің жеке басының әлуметтік -моралдық ересектігінің дамуында қарым - ... ... түрі - ... ... және ... қарым - қатынасы маңызды. Жылдар өткен сайын олар неғұрлым қажет бола түседі. Жеткіншектер сыйлы, ... ... бір ... озық ... қарым - қатынас жасауға ұмтылады. Мұндайда жолдастық қасиеттер, білімділік қолынан бәрі де келетіндіктер батылдық, сырт ... ... ... көрінетіндігі, өзін - өзі ұстау мәнері романтикалық сипаттағы қарым -қатнастардағы тәжірибе, қатынастардағы дербестік секілді ... ... ... тартымды болуы мүмкін. Жеткіншекке мүдделері қарама - қарсы өте - мөте әр ... ... ... ... жиі ... Аз ба, көп пе, ... бойы жеткіншектің қарым - қатынас жасайтын ортасы өте кең, бірақ тұрақсыз болуы мүмкін, бір шама тығыз ... ... ... - қатынас орнығады, жақын дос іздеу басталады. Барлық жағдайларда да қарым - қатынастың тартымдылығы, екі түрлі: мүдделер жағынан және ... - ... ... қанағаттану дәрежесі жөнінен тіл табысушылық сыннан өтеді. Достарының неғұрлым ересек болғаны жеткіншекке ұнайды, бірақ нақ осының өзі жақындасуға кедергі болуы ... ... ... ... жолдасына мұнымен қарым - қатынас жасау қызықсыз болуы мүмкін. ... ... досы ... ... ол қарым - қатынаста жетекші болып, әрбір іс - әрекетте бастауыш болады.
Балалардың жақындасуы үшін олардың алдарына қойып отырған мақсаттары мен ... ... ... ... тартымдылығының үлкен маңызы бар. Жеткіншек өзіне ұнаған құрдасының ден қойған нәрсесіне оңай елігеді, өзі де оны өз ісіне ортақтастыруға ұмтылады. ... ... ... ... ... болатыны соншалық, жеткіншек онымен бірге өзін бұрын қызықтырмаған, қазір де қызықсыз іспен шұғылдана бастайды. Алайда кейін ол бұған шындап қызығып ... ... ... ... мен ... ... ... - қатынас жеткіншектердің жаңа мүдделерінің пайда болуының қайнар көзі. Біріне - бірі ұнайтын балалар әр ... ... ... ... әр қайсысының айтқанын көбіне екеуі бірігіп істейді. Бірлесіп жұмысты жақсы істей білуді жеткіншектер жақсы бағалайды.
Өзіне ұнаған құрдасының ... ... ... өз басында жоқ екенін көріп, ұғынуға мәжбүр етеді. Сол сияқты, тіпті одан да ... ... ... ниет ... ... жеткіншекке үлгі болады. Ол оған немесе әншейін еліктейді, немесе өзінде белгілі бір қасиеттерді, мәселен, күш пен батылдық ... өзін - өзі ... ... әрқашан уәдесінде тұру т.б. қасиеттерді дамыта бастайды.
Жақын ... ... - ... әңгімелесу үлкен орын алады. Кейбір жағдайларда жеткіншектер бірге болған уақыттың бәрі әңгімелесумен өтеді, шындап келгенде оларды осы әңгімелесу ғана ... ... ... ... рет ... ... болады. Балалар өздері ден қойған хабарлар мен алмасады, сынып өмірінің оқиғалары, сыныптастарының қылықтары, өзара қарым -қатынастары талқыланады; басқаға ... ... ... жеке ... мәселелері - жоспарлар, армандар, оларды жүзеге асыру, бірлескен ой - ниеттер, романтикалық ұнамды жайлар туралы сөз болады, осының ... ... нақ осы ... сондай - ақ жыныстық жетілуге байланысты интимдік мәселелерге қатысты болады.
Маңызды әрі жеке адамға қатысты деп ұғынылатын ... ... ... ... ... мен ... алуға болатын досқа зәрулік туғызады. Сондықтан достық қарым - қатынастарға - ... сыр ... және ... ... пен сезімталдық, бірлесе толғану, сыр сақтай білу сияқты ерекше талаптар қойылады. Бір - біріне жан ... бар ... ... ... қарым - қатынас екеуін де байытады, өз жан - дүниесінде болып жатқанның бәрін жақсы түсініп, ұғынуға мүмкіндік ... ... дос ... оған өзі де ... досы болу - ... ... ер ... да, қыз баланың да арманы. Олар досы не ... ... ... ... іш ... өте - мөте ... ... өздерінің достығын бөгде біреудің арасылуынан мұқият қорғайды. Алайда достасқан жұптың ... ... ... тағы да азды - көпті жақын жолдастары болады, сөйтіп жеткіншектің бәрінен көбірек араласатын ортасы болады. Сыныпта топтардың құрылуының ... ... ... ... ... ... ... де қиын қарымм - қатынастар қалыптасуы мүмкін.
Жеткіншектер ... ... - ... ... жолдастық кодексі мен достық қарым - қатынастарға қойылатын қосымша талаптардың бұлжымай сақталуы ғана ұғынылмайды, ... ... ... ... ... ... араласып, бәрінде бірлесіп іс - әрекет етуі ұғынылады. Жеткіншектер жолдасымен ортақ өмірге ұмтылады. Өсе келе ішкі өмірдің ортақтығы, өзара ... жеке ... ... мәселелері жөніндегі құндылықтарының, ұмтылыстарының, көзқарастарының ортақтығы барған сайын маңызды бола ... ... ... ... ... ... ... талқылау, кейде ұзаққа созылып, барынша эмоциялы болатын таластар арқылы осындай достық ... Бұл ... мен ... этикалық даму үшін өте маңызды, өйткені әркім өз пікірін дәлелдеп, қорғауды ғана емес, оның қате екенін ... де ... ... мен олардың кейінгі ойлану процесінде жеткіншекте өзінің жеке көзқарасы, яғни сенімі қалыптасады. Сонымен қатар достарыда ... ... ... ... көзқарастар қалыптасып, бұл іштей жақындыққа негіз болады.
А. Н. Лутошкин жеткіншектер достығының ұжымның ... ... ... таңдау мотивтерінің орын алуына тигізетін әсері мол екенін көрсеткен. Достасудың себептері кәсіптік ... өзін - өзі ... ... ... ... ... ортақ әрі әрқайсысы үшін өте маңызды мақсаттар мен міндеттер пайда болған кезде қарым - қатынастар дамудың жаңа, неғұрлым ... ... ... ... ... ортақтаса күш салып жүзеге асыра бастайды: білімді, іскерліктерді бірлесіп меңгереді, әртүрлі қасиеттерін дамытып, бір - біріне көмектеседі. Бұл ... жеке ... ... үшін өте бағалы түрі. Достықтың қарама - қарсы түрі жеткіншектердің ... ... ... ... ... көңіл көтеру мәндерінде ересектерге еліктеуіне енгізделген. Мұндай әдетте неғұрлым ересегі басшы болады: бьағынушы біраз уақыт оған келісуі ... ... ... көбі жолдасының өктемдік жүргізбек ниетіне қарсы шығады. Теңсіздікке негізделген қатынастарды жеткіншектер нағыз досытық деп санамайды.
Нағыз достықтың ... ... ... болады. Әдетте оның алдында ізденіс, сәтсіздіктер, уақытша қатынастар болады. Осындай тәжірибенің негізінде достық пен достың жекелей мұраты қалыптасып, ... ... ... ... гөрі ... ... Бұл үшін жақсы көру мен мүдделердің бірдей болуы жеткіліксіз. Әрқайсысының ... ... ... мен ... ... ... қажет. Әсіресе бас кезінде нақ осы қиын болады, өйткені жолдасының қарым - қатынасына жеткіншек енді үлкен әрі нақты ... ... ... ... ... ... және әрқашан қоя бермейді: басқаның кемшіліктерін көргенімен өз кемшіліктерін көрмейді, не бірден қоймайды. Осыдан барып ... ... ... уақытша ажырасу шығады, тіпті қатынас үзілуі де мүмкін. Жеткіншектер ... ... оған көп ... ... әрі ... ... Қ. Жарықбаевтың айтуынша жақын жолдастың досқа айналуы - өте интимдік процесс. Ол жеткіншектің ... ... - ... ... ... ұғынумен, бұл қарым - қатынастың қазіргі уақытта басқа ешкім ... ... ... ... ... ... Нақ осы ... жеткіншектердің достығы эмоцияналды, жеке қарым - қатынастың сипатына қатысты көптеген толғаныстарға толы ... ... ... ... ... - қатынас туралы жеткіншек көп ойланып, толғанады. Ол осы ... - ... ... жолдасының несі ұнап, несі ұнамайтынын білуге тырысады, өзінің оған, бұған қатынасын салыстырады, ... ... ... ... себептерін білуге тырысады. Ойланумен бірге жеткіншек өзін жолдасымен салыстырады. Осындай ойланумен бағалау процесінде қатынастарға көңіл толмаудың ... ... ... ... одан әрі не ... ... мәселен, кешірім сұрау, немесе достасуды қою қажет пе деген түсінік қалыптасады. Қатынастардың дамуының барлық кезеңдерінде жеткіншектер бір - біріне қатысты өте ... іс - ... ... бұл ... - ... белгілі бір бағытта құрады.
Достық қарым - қатынастың тәрбиелік мәні өте терең екенін көптеген ғалымдар атап көрсеткен. В. А. Кан - ... ... ... жеке тұлғаға әсерін бағалаған. Жеткіншектің мұндай қарым - қатынасы - тиегі басқа бір адам - ... ... ... ерекше іс - әрекет, ал іс - әрекеттің мазмұны қарым-қатынастар құрып, оларда іс - әрекет жасау болады. Бұл іс - ... ... ... ... адамды және өзін таниды, мұндай таңдаудың жолдары: жолдасының және ... іс - ... ... ... ... ... ... мазмұнын көре, оны бағалай білуі дамиды: жолдасының және өзінің жеке басы туралы түсінігі молайып, сондай - ақ бағалауы мен өзін - өзі ... ... ... ... ... өз кемшіліктерін ғана емес, жолдасының кемшіліктерін де түзетуге бағытталған ... ... ... ... ... жасауға ұмтылу - жеткіншектің өте маңызды ерекшелігі. Мұнда оның әлеуметтік белсенділігі, құрдастарымен ... ... іс - ... ерекше сипаты айқын көрінеді. Достарымен және жақын жолдастарымен қатынастардың ... тән ... ... ... сөзді толық мағынасында бірін - бірі тәрбиелейді, өйткені әрқайсысы екіншісіне белгілі бір ... ... ... ... да, ... ... ... ал егер олар орындалмайтын болса, қарым - қатынастан бастарту ... ... амал жаза ... қолданылады. Жеке адамның дамуы үшін жақын жолдастары және досымен қарым - ... зор ... ... ... өзі ... - ... ерекше түрі нақ ересек адамдарға тән жеке дара қарым - қатынастың қағидаларын меңгерудің практикасы болып ... ... ... ... - ... ... шақта жететін маңызды жетістігі.
Орта буында оқитын ер балалармен қыз ... ... ... ... ... тән ... сипатталады. Жеткіншектік жаста ер балалар мен қыз балалар арасындағы қарым - ... ... ... орын ала бастайды. Олар бір - біріне зейін аударып ұнатуға тырысу, ал ... ... ... сырт пішініне зер салып ұнамды көрінуге ұмтылу көрініс береді. Денесінің өсуі және жыныстық ... ... ... озып кетеді. 5 - 6 сыныптарында қайсыбір қыздар балалардан биік әрі ірі болады. Ер балалардың физикалық дамуында кішкене кешігу орын ... ... олар ... ... кем ... бірталай мазасыздану орын алады. Бойы өз сыныптарынан озып кеткен қыз балалар да осылай күйінуі ... ... олар ... тезірек жетілуін артықтығы ретінде сезініп, жоғары сыныптарда оқитын ұлдарға көңіл аударуы орын алады.
Бастапқыда басқа ... ... ... ... ер ... кіші ... жеткіншектерге тән қыз балаларға көрініс береді. Ал ... ер ... ... ... айтқанымен, оның себебін дұрыс түсінеді де, онша жәбірлене қоймайды. Кейіннен ұл - қыздар ... ... - ... өзгереді, біртіндеп ашық - жарқындықтың орнына жасқану, ұялу, ыңғайсыздану келіп шығады. Біреулерінде бұл тікелей көрінсе, екіншілерінде сырттай жайбарақаттықпен, ... ... ... Осы ... ... ... - құлық амбиваленттігімен сипатталады: біріне - бірінің ынтасы ер балалар мен қыз балалардың оқшаулануымен қатарлас ... ... олар ... ... ... - ... олардың даму ерекшелігіне барынша қызығумен қарайды.
Жеткіншек жасында ... ... ... орын ... Достық қатынас адамдардың бір - біріне жақындасуының бірінші акті болса, махаббат оның қорытындысы болып келеді. Махаббат адамдардың бір - ... тек ... ... ғана емес, басқаға деген барлық жанының асылын сыйлау. Орта сыныптарда оқушылардың басым көпшілігі, әсіресе қыздар, кім кімге ұнайды деген ... зер ... ... ... сезімі ояна бастайды.
Өзінің сүйіспеншілік қарым - қатынасы ... ... ... досына не жақын жолдасына ғана айтатын болғанымен, мұны, сыныптастарының көбі біледі, олар аңғарғыш болады және жаңалықтармен бір - ... ... ... ... Кіші ... ... ... мен қыздар арасында достық сирек болады, ал 7 - 8 - ші сыныптардан бастап олар бір - ... жиі ... ... ұнау өте ... ... ... маңызды орын алады. Өзі ұнататын адамның көңіл аудармауы, ұнатпауы балалардың ... ... ... көзі болады. Романтикалық қатынастар ортақ мүдделер не ұмтылыстар болған жағдайда жолдастық қатынастар түрінде дамуы мүмкін, ал мұндай мазмұнды болмаса кездесулер, ... ... мұз ... ... т. б. ... ... ... жиі кездесуі мүмкін. Осы қатынастардың нәтижесінде сыныптарда ұлдар мен қыздар аралас топтар құру тенденциясы орын алады.
Осы жас кезеңіндегі ... ... көп ... Э. Фром ... сүйіспеншіліктерінің бірнеше формаларын анықтаған. Ол өзінің ата -анасына деген ерекше көзқарас, ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... өмір ... қоршаған ортаға ерекше сезімге бөлену, қарама-қарсы жыныстағылардың бір-біріне деген ... мен ... ... ... ... тән ... сипатталады. Басқа жынысты құрдастарына деген қатынастың жеткіншектің жеке басының дамуы үшін маңызы зор. Ұнатқан объектісіне барынша көңіл аудару ... ... ... ... ... құрдасының қылығындағы, әсерлеріндегі, көңіл күйіндегі, толғаныстардағы нәзік өзгерістерді аңғаруға бейімділік пайда болады. Ұнайтын адамымен ... - ... ... ... ... ... көңіл күйге бөленеді. Романтикалық ұнату жеке бастың барлық мүмкіндіктерін ширықтырады, жақсы болуға, жақсылық жасауға, көмектесуге, қорғауға ұмтылдырады. Бұл назар аудару ... ... өзін - өзі ... себептерінің біріне айналады. Өзінің жақсы көрген адамына ұнау үшін балалар өздеріне тән теріс қасиеттерден қол ... ... ... болу үшін ... оң қасиеттерін дамытады.
Жеткіншек шақта жолдастарымен қарым - қатынас жасау ... жеке ... ... ... ... ... ... жасайды. Жолдастары оған үлгі болады, балалар бір - бірімен бірлесіп көптеген іс - ... ... ... Осы іс - ... ... олар ... тәрбиелейді. Сондықтан жеткіншектердің үлкендермен қарым-қатынастары ғана емес, ... ... ... ұнатқан адамдарымен қарым-қатынастары да педагогикалық - психологиялық ықпал жасау барысында қамтылуы тиіс. 1.3.Қарым-қатынас мәдениетін зерттеу бағдарламасын жасау. ... ... ... ... оларға психологиялық қызмет көрсетуде қарым - қатынас ... ... үшін әр ... жеке ... ... ... жете ... ролі үлкен. Сол үшін психолог сынып жетекшісімен бірлесіп оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін зерттеу бағдарламасын жасап алуы қажет ... ... ... көрсеткен. Оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін зерттеуге әлеуметтік психологияда қалыптасқан әдіс-тәсілдердің басым көпшілігін қолдануға болады. Ол әдістемелерді мектеп жасындағы балаларды зерттеуге қолданғанда ... ... ... ... ... ... ... бар. Балалар оқу барысында, сыныптан тыс іс-шаралар ... ... ... ... шешу ... ... себептес байланыста болып, қарым-қатынас жасайды. Сондықтан мектеп ... ... ... ... бағалап, қажетті болған кезде коррекциялау, тәрбиелік мәні бар қосымша іс-шаралар ұйымдастыру үшін сынып ұжымы ыңғайлы. Баланың өзі ... ... ... ... ... ойнайтын, бос уақытты бірге өткізетін құрбылары бар. Осы ортада қалыптасқан сыныптағы ұжымішілік қатынас ерекшеліктерін зерттеу арқылы балардың қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениетін зерттеу және тәрбиелеу негізін құратын бағдарламасының үлгі ... Я. Л. ... И. В. ... Ю. З. ... ... еңбектеріне сүйене отырып анықтауға болады. Олардың ұсыныстарын ескере отырып ... ... ... ыңғайлы бағдарламаны қысқартып келесі мәтінде көрсетуге болады.Сынып ұжымын зерттеу бағдарламасы:
- Сынып ... топ ... ... ... ... ... саны, оның ішінде қыз және ұл балалар саны, олардың жеке тұлғалық және жас ерекшеліктері, сынып жетекшілерінің өзгеріп тұруы, ... ... және оның ... ... Сыныптағы балалардың ұйымшылдығы: өзін-өзі басқару деңгейі, сынып жұмысын, қоғамдық тапсырмаларды ... ... ... үлгеріміне мінездеме (кейбір оқушылар үлгеріміне сипаттама, олардың үлгеріміне байланысты жеке бақылауға алынуы, үлгерімі төмендерге, оқу процесінде оқушылардың ... ... ... оны ... ... ... ұжымының қоғамдық пайдалы еңбекке, өзіне-өзі қызмет етуге қатысуы, оқушылардың ... тыс ... ... ондағы орны, орындайтын жұмыстардың түрлері, жалпы еңбекке деген көзқарасы, сыныпта тапсырмаларды бөлудің ... ... ғана ... ма ... ... ... оқушылар тартылады ма).
- Сыныптағы оқушылардың белсенділік деңгейі, майталмандардың ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың өзара қарым-қатынастарының ерекшеліктері: балалардың ұйымшылдығы, сыныптың жетістіктері мен кемшіліктері, оқушылардың ... ... ... ... ... ер ... мен қыз балалардың бір-біріне өзара көмегі және олардың ішкі негізі, сыныптаң ортақ іске деген қызығушылығы, жеке оқушылардың ... ... ... ... ... мен ... өзара қарым-қатынасының ерекшеліктері.
- Ұжымдағы дәстүрлердің қалыптасқандығы, ұжымның бос уақытты бірге ұйымдастырған іс-шараларда ... ... ... рухани, спорттық өмірі, көркемөнер, шығармашылық кештер, компьютелік сауаттылығы т.с.с. көрсеткіштер бойынша бағалау.
Осы бағдарлама бойынша жиналған мәліметтерді ретке келтіріп бағалауға негіз ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
1. Мінез-құлық қасиеттерін бағалау көрсеткіштері: жағымды мінез-қүлық белгілерінің көрініс беруі: белсенділігі, тәртіптілігі, жинақтылығы, ұйымшылдығы, ... ... ... ... іскерлігі, кішіпейілділігі, шешім қабылдағыштығы, қарапайымдылығы, ұстанымдылығы, адамдарға ықылас қоюы, ... ... ... ...
2. ... ... белгілерінің көрініс беруі: эгоистігі, тұйықтығы, дөрекі, өтірікші, ұстанымсыздығы, менменшілдігі, темекі тартуы, алкоголизмге, наркотикке және басқа да улы ... ... ... мәдени дағдыларын бағалау көрсеткіштері: үлкендермен және жолдастарымен қарым-қатынасының қалыптасуы, кішіпейілділігі, ұқыптылығы, сүйкімділігі, жылы ... ... ... ... ... ... ... кітапхана қоры.
4. Қарым-қатынас жүйесінің қалыптасқанын бағалау көрсеткіштері: қоршаған ортадағы адамдармен қарым-қатынасы, ашықтығы, жарқын ... ... ... ... ... мейірімділігі, парасаттылығы, адалдығы, сезімталдығы, сыйластығы, қайырымдылығы т.б. қасиеттерінің ... ... ... ... ... бағалау көрсеткіштері: сыныптастарының мүддесімен санасуы, кикілжіңдерден өзін аулақ ұстауы.
6. Ата-аналарымен қарым-қатынасын бағалау көрсеткіштері: ата-аналарын жақсы көретіндігі жөне ... ... ... ... ... және көбіне айтқанын орындамайтындығы, өзінше өмір сүруі, өзінің ата-анасын сыйламауын түсіндіруі, ... ... ... өз ... жүретіндігі.
7. Білім алуға, оқуға деген көзқарасын бағалау көрсеткіштері: үлгерімі, алып жүрген бағалары, оқушының оқығысы ... ... ... ... оқу ... ... қатысуы, кешігіп келуі, үй тапсырмаларын орындауы, өз бетінше білім іздеуі, оның жүйелілігі, жақсы көретін пәндері, оларды жақсы ... ... ... ... ... ниеттерінің барлығы, жеңіл меңгеретін сабақта, меңгеруге қиналатын пәндері, оның себебі, білімді меңгерудегі жеке кемшіліктері, олардың себептері, оқуға деген қызығушылығы, оның ... ... ... өз ... ... алу дағдысының қалыптасқандығы, өз бетінше білім алумен айналысуы, оқу процесіндегі ... мен ... ... ... ... көзқарасын бағалау көрсеткіштері: өзінің жеке тұлғасына беретін бағасы (өте жоғары, өте төмен, дәлме-дәл), өзінің адамгершілік қасиеттерін бағалауы, өзінің жеке ... мен ... ... ... ... ... ұжымындағы ролі мен орнын бағалау көрсеткіштері: Оқушының сынып ұжымындағы статусы (майталман, атақты, жағымды, танымал емес, оңаша, шеттелген), ұжымның, сыныптың, ... ... ... көзқарасы, оқушының ұжымға деген көзқарасы, оның талаптарын орындауы, ұжым пікірін бағалауы, сыныптағы достары, жолдастары, ... ... ... ... ... келуі, оның себептері.
Қолданылған психодиагностикалық әдістемелер көмегімен жиналған материалдарды осы көрсеткіштер бойынша өңдеп шығу нәтижесінде сынып оқушыларының жеке ... ... ... ... өлшеп шығуға және кемшіліктерін түзету-дамыту жұмыстарының мазмұнын анықтауға мүмкіндік ... ... ... жеке ... қасиеттерін дамыту үшін оларға өзіндік жеке бағдарлама жасаған артық болмайды.
Диагностикалау нәтижелерін талдау барысында барлық жиналған материалдарды бір-бірімен ... ... ... Өйткені бір әдістеменің көмегімен қалыптасқан тәжірибенің ерекшеліктерін анықтап алу мүмкін емес.
Сондықтан баланың ұжымішілік қарым-қатынасын талдауға:
- ... ... ... ... ... ... ... элементтерін қолданумен қатар балалардың мектептегі өмірін бақылау, таным процестері мен жекелік қаеиеттерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... әдістемелер Э. Берн жасаған трансактілік талдау және Дж. Морено ұсынған социометриалық талдау болып табылады. Бұл әдістемелерді пайдаланудың өзіне тән көптеген ... бар. ... ... ... ... трансактілік талдау әдістемесі өте кем қолданылып жүр. Сондықтан біз осы әдістеменінің мәтінін және жүргізу ретін курстық ... ... ... ... ... ... талдаудың орны ерекше. Психологиялық қызметті ұйымдастыру және психологиялық ... ... ... ... ... ... мен оқушылар, ата-аналармен оқушылар және ата-аналар мен олардың балалары арасында бір-бірін түсінбеушілік, қарым-қатынасы бұзылуы, шиеленіс жағдай тууы ... Осы ... орын алу ... қарым-қатынас барысында оған қатысушылардың біреуінен өзін ыңғайсыз сезінуі, басқалардан қысым көруі, іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... қорғау әдістерін іздеуге алып келеді. Бұл жағдай қарым-қытынас мәдениеті сақталмағанын көрсетеді.
Бұл көрсеткіштердің барлығы жеке адам қалыптасқан ортанын мәдениетіне, ол ... ... ... ... ... ... тәуелді болады. Сыртқы ортаның қойған талаптары әр адамның ішкі ... Осы Мен ... ... ... АҚШ ... Э. Берн 1955 жылы ... ... трансактік талдауды жеке адамның мінез-құлық моделінің қалыптасу ерекшеліктерін талдауға қолдану әдісі ретінде үсынған. Трансакция - бұл басқа адамға ... ... ... Ол қарым-қатынастың бөлігі болып табылады. Э. Берннің концепциясы қарым-қатынаста проблемалары бар адамдарға психологиялық ... ... ... ... ... ... Осы қарым-қатынас жасау үлгісін басқа адамға көрсету, ... ... ... ... трансактілік талдау ұсынылған. Қарым-қатынас мәдениетін зерттеуде және коррекциялауда трансактілік талдау әдістемесінің орны ... ... ... және ... ... көрсету барысында оқушылар арасында, педагогтар мен оқушылар, ата-аналармен олардың балалары арасында бір-бірін түсінбеушілік, қарым-қатынасының бұзылуы, шиеленіс ... тууы жиі орын ... ... ... ... барысында оған қатысушылардың біреуінің өзін ыңғайсыз сезінуі, басқалардан қысым көруі, оның ... ... ... ... т.с.с. жағдайлармен байланысты өз-өзін психологиялық қорғау әдістерін іздеуге ... ... Бұл ... ... ... арасында қатынас мәдениетінің сақталмағанын көрсетеді. Мектептегі оқу-тәрбие ... ... ... ... тобында кәсіби іскерлік қарым-қатынаста орын алған түсінбеушіліктердің себебін анықтап, осы жағдайдан шығару шаралары ретінде трансактілік ... ... ... Бұл ... ... ... қатынас жүргізу ерекшеліктерін функционалдық-рольдік дәрежеде талдауды ұйымдастыру арқылы оқушылардың, үлкендердің бір-бірімен тіл ... ... ... ... санасу және сыйлау қабілетін қалыптастырады.
Көптеген ғалымдар қарым-қатынас мәдениетіне келесі ... ... ... ... ... - ... өз ... басқару арқылы басқалармен тіл табысу және алдына қойған мақсатына жетудің тиімді жолын табуы. Қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасқандығын, оның ... ... ... өте ... ... тек қана іскерлік, қолданбалы, тәжиребелік мәселелердің тиімді шешілгені қарым-қатынасқа қатынасқан барлық субъектілер үшін оң, ... ... ... ... ... көрсетуі мүмкін. Сондықтан іс-шаралар нәтижесі гуманистік, адамгершілікті сақтау негізінде, басқаларға психологиялық қысым, зорлық көрсетпей жүргізілгенде ғана ... ... ... деп айтуға болады.
Қарым-қатынас мәдениеті қалыптасқан адам сыртқы орта жағдайына байланысты өз мінез-құлқының моделін жасап оны жүзеге асырады. Осы модельге көптеген ... ... ... ... Г. М. ... Э. Берн зерттеулерінде қарым-қатынас мәдениетінің келесі көрсеткіштері анықталған: адамның дүниетанымы, қарым-қатынас ... ... өз ... мен ... түсінуі, өзін-өзі бағалауы, әдеттері, қарым-қатынас тәжіриебесі, мінезі, көңіл-күйі т.б. Бұл ... ... жеке ... өмір ... ... ... ол ... өзін-өзі басқару механизмінің қалыптасқанына тәуелді. Сыртқы ортаның қойған талаптары біртіндеп әр адамның ішкі ... Осы ... ... Э.Берн жасаған трансактілік талдау барысында анықталады.
Трансакция - бұл басқа адамға бағытталған әрекет (акция), немесе қатынасты тасымалдау. Ол адамның ... ... ... ... ... табылады. Э.Берннің концепциясы қарым-қатынаста қиындық көріп жүрген адамдарға психологиялық көмек көрсету қажеттілігін қанағаттандыру әдістемесі ретінде ... ... ... ... ... ұзақ ... ішінде бақылап, жиналған материалдарды талдау нәтижесінде автор келесі тұжырымдама жасаған: қарым-қатынас барысында адамдардың мінез-құлқы, бет-әлпеті, сөйлеу техникасы, дене қимылы өзгеріп ... Олар ... ... бала ... бір күліп, бір жылайды, ал екінші жағдайда үлкендер сияқты байсалдылық пен ... ... ... - ... үлгісінің көшірмесі болады. Осындай ерекшеліктерді талдай отырып Э.Берн жеке тұлға негізгі үш құрамды бөліктің ... ... ... ... ... ... қалыптастыру тәжірибесінен алынған терминін қазақшаға аударғанда деген ... ... ал ... ... - осы әсерді талдау әдісі болып табылады. Басқа адамға әсер ету ... ... ... Осы ... жасау барысында басқаларға әсерлі болу үлгісін көрсету, келісімділік тәжиребесін ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениетін сақтауы жағдайға байланысты болғандықтан оның позициясы кішкентай бала, ата-ана немесе үлкен адамдар позициясына ұқсайды. Трансакциялық талдау барысында осы ... ... ... ... талдау келесі 4-тақырыптық бөлімдердің ерекшеліктерін толық талдау ... ... ... ... ... ... ... талдау;
- Сценарийлерді талдау;
Құрылымды талдаудың мазмұны.
Адамның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, ақыл-ойы мен сана-сезімі үш қарапайым нәрселерге тәуелді болады, яғни ... ... бір ... ол ... бала болған;
- оның ата-анасы немесе олардың орнында ... ... ... егер оның дені сау болса, ол қоршаған болмысты ... сай ... ... ... үш ... ... үш құрамдастардан тұратын жеке адам жайлы елестер қалыптасады да, олар ... әр түрі ... ... ... Ата-аналық көріністері:
- қамқор ата-аналық жағдайында;- сыншыл ата-аналық жағдайында.
Мінез-құлық, жүріс-тұрыс, ... ... мен ... ... ... жеке тұлғаға стандартты жағдайларда қалыптасқан және өмір сынынан өткен стереотип бойынша ыңғайлы өмір ... ... ... Ол ... ... ... кездесетін қарапайым, үйреншікті мәселелерді талдап шешу жүгінен ... ... ... адам ... ... ... ... неше рет қайталанылатын болғандықтан (қоды жуу керек па?) оны күніге бір күрделі мәселе сияқты ... ... оның ... ... ... күрделі, ойланып-толғануды талап ететін проблемаларды шешуге шамасы ... еді. ... бұл әр ... ішкі ... ... және бағалаушысы болып табылады. Сондықтан уақыт тапшы болған жағдайларды осы ... ... адам ... ... ... жүгін артады. Үлкендік Мен көріністері:
Мағлұматтың логикалық құрамдарын қабылдайды және өңдейді, көбінесе шешімдерді ойлап алып және олардың шынайылығын эмоциясыз ... ... ... ... ... қарағанда стандартты, бір мағыналы жағдайларға емес, ол бірегей, ойлануды қажет ... ... ... ... ... қатар шешім қабылдаудың салдарын және жауапкершілігін ұғынуды ... ... ... ... ... Мен жеке ... құрылымындағы Балалық және Ата-аналық көріністерін тексеріп, шынайы жағдаймен салыстырып, бағалап отырады. Балалық ... ... ... ... ... ... ... балалық шақтан қалған жасырынды сезімдер әсерін тигізіп тұрады. Сонымен қатар Балалық тек ... тән ... ... ... ... қабілеттің көрініс беруі, қақтығыс жағдайдан шығу жолдарын табу, өзінше бір ерекшеліктерді көрсетуді, кейде өткір әзіл және т.с.с. ... ... ... ... Адам өз ... ... шешуге шамасы келмеген кезде, басқа адамдардан қысым көргенде Балалық шатақ мінезбен көрініс береді. Э.Берннің сыныптастыруы ... ... ... ... ... байланысты 3 түрде орын алады. Балалық көріністері:
- табиғи Балалық ... ... және т.б. ... ... ... ... ... (бейімделуші, құлақ қоюшы, қорқақтық білдіруі, кінәлі болуы, жалтақтаушы және т.с.с)- қарсылық білдіретін балалық (өзін басқаларға ... үшін ... мен оны ... ... ... ... қырсықтық белгісін көрсетуі).
Адамның қарым-қатынаста ұстанған позициясына байланысты Менінің үш құрамды бөліктері әр түрлі болады:
1) көрінісі ата-аналық позицияда болса ол әке, ана, ... ... ... ... ... көрінісі үлкендік позициясында болса ол өзінің бағасын білетін көрші, жолаушы, бағынышты әріптес, кездейсоқ серік, және т.б. рөлдерде болады;
3) ... ... ... ... жас ... ... ... қайраткері, еркетай жезде рөлдерінде болады.
Әр бір адамның жеке тұлғасында осы үш құрамдастары байқалады. Олар бір-бірімен гормониялық ... ... ... Егер біреуінің көрінісі сыртқы жағдайға сай болмаса, қарым-қатынас бұзылып, шиеленіс жағдай туы мүмкін. Шиеленіс жағдайларды шешу ... ... ... ... ... Э. Берн ұсынған. Оның пікірінше адамның осы құрамды бөліктерінің қайсысы бәсең, жағдайға сай емес көрініс берсе, соны ... ... - ... ... ... болып табылады.
көрінісін диагностикалау және оны гармониялық жағдайға келтіру жеке адамның ... ... ... алып ... ... көріністерінің әр қайсысы өз функцияларын атқарады.
Қарым-қатынас ерекшеліктерін талдау оның мақсатына байланысты. үш позициясының үлес салмағы әр түрлі ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік туады. Талдау барысында мінез-құлық кұрылымын, оның ерекшелігін, әр құрамды ... ... ... ... үлесін анықтап алғаннан соң ғана трансактілік талдау қарым-қатынас мәдениетінің өлшемі бола ... ... ... ... - бұл екі немесе одан көп адамдар арасындағы екі жақты коммуникация. Ол негізгі 2 бөліктен тұрады:- Түрткі трансакция. (бір адам ... ... не ... ... ... ... - Жауап трансакция (түрткіге сай, одан басым немесе төмен жауап беруі).
Осы бөліктердің бір - бірімен ұштасып ... ... ... түсушілердің Мені әртүрлі жағдайда болады. Сондықтан, трансакцияның нәтижесінде адамдар не бір-бірімен тіл табысады, не ... ... әр ... ... ... жүретін трансакция, түрткі-трансакция мен жауап-трансакция бір-бірімен қиылыспайды және бір-бірін толықтырып отырады ... ... - ... ... - ... қайшылас жүретін трансакция, бұл жағдайда түрткі-трансакция мен жауап-трансакция бір-бірімен қайшылас келеді (мысалы, түрткі-трансакция Үлкендік-Үлкендікке, жауап-трансакция сыншыл ... ... ... ... Бұл ... ... шиеленіс анық көрініс бермеседе, ішкі мазмұны бір-бірін қайшылас болып келеді.Бұл қатынастарды келесі ... ... ... ... ... ... ... ... паралелль трансакциялар ықпалы зор. Ал қайшылас жүретін ... көп ... ... ... ... ... ... алып келеді, нәтижесінде көптеген бүркемелі трансакциялар туындайды.
3. Ойындарды талдау. Трансактілік талдау - стандартты хабарларда ... ... және ... түсінушілікке жиі кедергі болатын коммуникацияның комплекті, стереотипті (қылықтар стереотиптері) тізбектерін зерттеу. Осындай қылықтар стереотиптерінде ойындар негізгі орын ... ... бұл ... ... тізбектері болып табылады. Осындай трансакцияларға психологиялық факторлар фон ... ... ... ашық ... ... қойылады. Көптеген ойындар адамның шынайы көңіл көтеруге бағытталған. Барлық ойындар барысында ... ... мен ... ережелерге, келісімге негізделген.
Ойындар белгілі бір , ішкі кернеуді жеңілдету үшін, уақытты өткізу үшін жүзеге асырылады: ішкі эмоционалдық зорлану ... ... ... ... және ... ... ... барасында ойындардың үш түрі (типі) қолданылады:1. Құрбандық жасау (қарым-қатынас барысында бағынышты ... ал кей ... ... ... ... ... өз-өзін құрбандыққа келтіргендей болып отырады)2. Қудалаушы (авторитарлы басшыға тән)3. Құтқарушы ... ... ... ... ... ... ... өз уақыттарын реттеп, оны үнемді пайдаланады. Трансакцияны ұйымдастыру барысында ойын арқылы уақытты реттеудің 6 ... ... Осы ... ... ... әр адам өз ... қалай атқарып жүргені жан-жақты талданады.
- түйсініп қалу тәсілі (шет жүрушілік), қарым-қатынастан қашқақтап, трансакциямен алмасудан бас ... ... ... ... бұл ... ... ... реті, қолданылатын әдістері толық қалыптасқан салт-дәстүрге сай алдын-ала болжамдалған. Қарым-қатынасқа түсушілердің барлығы алдын-ала кім не істейтінін ... ... ... барысында қақтығыс болады ау деген қорқыныш пен тәуекелшілік орын ... ... ... ... ... ... қабылдағандар.
- іс-әрекет тәсілі - қоршаған дүниенің ... ... ... ... ... ретке келтіру тәсілі. Бұған іскерлік кездесулерді, сабақ жүргізу, кітап жазу, емтиханға дайындалу, киім кешекті тазалау, ыдыс жуу, және ... ... ... ... ... Э. ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы экология175 бет
Отбасы түрлері және құрылымы6 бет
Құқық7 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
Іскерлік қарым-қатынас этикасы3 бет
Іскерлік қатынас7 бет
Адам аралық қатынас31 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы22 бет
Азаматтық – құқықтық қатынастың мазмұны және түрлері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь