Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процесі

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Оқу дағдысын жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Оқудың маңызы мен мақсаты және қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3. Оқулыққа енген материалдар және оларды оқыту туралы ... ... ... ... ... ... ..7
1.4. Оқудың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
2. Сауат ашу және тіл дамыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.1. Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.2. Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процестерінің кезеңдері ... ... ..18
2.3. Сауат ашу кезеңінде оқушылардың үйренетін шеберліктері мен дағдыларының шеңбері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.4. Сауат ашу кезеңінде балалардың жас ерекшеліктеріне қойылатын педагогикалық талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
2.5. Сауат ашу барысында жазуға қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.6. Сауат ашу кезеңінде пайдаланылатын көрнекті құралдар ... ... ... ... ... ... .24
2.7. Сауат ашу кезеңінде баланың тілі мен ойын дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Кіріспе

Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту жұмыс жасауды бастаған мұғалімдер бұл сабақтар баланың таным қызығушылығын арттыруға үйрететін, өз бетінше білім алуға, шығармашылығын қалыптачстыруға ықпал ететіндігін атап өтсе, оқушылар – оқудың қызықты жеңіл екенін, ұжымды бірлесіп жұмыс жасауға үйрететіндігін, білімінң тереңдігі әрі тиянақтылығы артатындығын баяндайды.
Мектеп өмірінің мұғалімдердің аталмыш жобамен жұмысқа дейінгі және кейінгі кезеңін салыстыру оқушылардың оқуға деген ынта-ықыласын артқандығын, адами жақсы қасиеттердің қалыптасқандығын, мұғалімнің шыдамдылық, төзімділік сияқты сапаларымен қатар оқушылардың басқаны қабылдау, түсіну, сыйлауды үйренгендігімен сипатталады.
Оқу дағдысының қалыптасуы балаларға ұсынылатын материалдың түсініктілігіне, жеңілдігіне және қызықтылығына байланысты екендігі әрбір мұғалімге аян. Баланы дұрыс, түсініп, шапшаң және мәнерлеп оқуға үйрету мәтін бойынша жұмыс дұрыс жүргізілгенде ғана сабақ өзінің оң нәтижесін береді, тиімділігі артады, оқу сапасы жақсарады.
Оқу сапаларына оқу түрлері жатады. Оқудың алғашқы кезеңінен дұрыс оқу дың негізі басталады. Осы кезде жеке сөзді әріптеп оқытпай (а-ғ-а-ш,б-а-л-ы-қ) буындап буындарды жалғастырып оқуды ( а-ғаш, ба-лық ) меңгерту қажет. Буындармен ойын ұйымдастыру, оқушыға күн сайын бірнеше буындарды тізбекпен көрсете отырып оқыту пайдалы болмақ. Кейде оқушы әріп, буын, сөз қалдырып кетсе, кейде екі рет қайталайды, буынды жұтып қояды, әріптерді алмастырып айтады. Қате оқыған сөзді таптыру, талдау жасатып,сол сөзге мағынасы жуық сөздер таптырту,қайта оқыту, тыңдап отырған оқушыларға түзеттіру тәрізді жаттығу түрлері орындалады. « Түсініп оқу- оқушының оқыған мәтінінің мазмұнын анық, терең ұғынуы» деп түсінсек, түсініп оқуды жүзеге асыруда алғашқы кезде өздеріне түсінікті, қызықтыратын, ішінде қиын дық тудыратын сөздері өте аз сюжетті мәтіндерді таңдаған дұрыс.
Дағды дегеніміз әрекеттің адам бойында орнығуы. Әрекетке ең алғаш кіріскен кезде адам олақ, басы, артық көптеген қимыл-қозғалыстар жасайды. Мысалы, жоғарыда көрсеткеніміздей, бала оқу-жазуға үйрене бастаған кезде қаншама қимыл-қозғалыстар жасайды.
Атақты физик М. Лауэ оқу, білім жөнінде айта келіп: «Білім — бүкіл оқығандарың ұмытылып қалғанда, бойыңда сақталатыны», — дейді. Бұл сақталып қалатын не? Ол — әдет, сенім, бағыт, дағды және қабілет — міне, нағыз білім — осылар! «Дағды, — деп көрсетеді психолог С. Л. Рубинштейн, — саналы түрде автоматталған қимыл-әрекет түрінде көрінеді, ал сонан соң, әрекеттің автоматталған тәсілі ретінде қызмет атқарады».
Қандай да болмасын дағдыға бала басқалармен қарым-қатынас жасау барысында үйренеді. Бала үлкендердің істеген әрекеттерін көріп бақылап, оған еліктейді, кейін оны өзі істей бастайды.
Балалардың эстетикалық талғамын дамыту ертегі, көркем әңгіме, өлең, оқу, сурет, музыка т. б. арқылы іске асырылады.
Баланың бастаған істі аяқтап шығу, көздеген игі мақсатына жету, ұқыптылық, уақытты дұрыс пайдалану т. б. мінез құлық сапалары да сауат ашу кезеңінде тәрбиелене бастайды.
Сөйтіп, адамгершілік, достық советтік патриотизм, интернационализм, атеистік, эстетикалық еңбек тәрбиесі т. б. жұмыстардың негізі сауат ашу кезеңінде-ақ қала¬на бастайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекстгік
жалпыға міндетті стандарттары (жалпы бастауыш білім) - Алматы,
2003 - 135 б)
2. Әбиев Ж., Бабаев С, Құдиярова А. Педагогика. - Алматы , 2004 -443 б.
3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
Педагогика және психология. Алматы. Мектеп, 2002 -956 б.
4. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы, 2002. -270 б.
5. Молдағалиев . Педагогика. Сөздік. Орал, 2004ж.
4. Қоянбаев Ж., Қоянбаев Р.М. Педагогика. - Алматы, 2002 ж. 383 б.
5. Сағындық ұлы. Педагогика. - Алматы, 1998 - 356 б.
6. Қозыбаев С. Педагогика.- Алматы, 1999 - 274 б.
7. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика - Алматы, 2002 - 383 б.
9. Рахметова С. Тестік бақылау жүйесі. Бастауыш мектеп. № 6. 2004 ж.
10.Өмірбаева К.О. Оқыту процесіндегі инновациялық ізденістер. -Ақтөбе,
2003.
11.Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. - Алматы, 1987. 392-6.
12.Жалпы бастауыш білім. Қазақстан Республикасы. Стандарт. -Алматы,
2003 ж. -23 б.
13.Нүржан Ж. Қазақ тілін оқыту технологиясы. - Алматы, 2004 - 439 б. Н.Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы мен әдістемесі - Алматы,2000ж. 15.Ергалиева М.Е. //Білім мазмүнын жаңалау арқылы оқу тәрбие үрдісініңсапасын жетілдіру. Бастауыш мектеп. № 11, 2003ж.
14. Жұбатқанова Б. //Тесттік тапсырма. Бастауыш мектеп. № 8, 2002.
15. Әбдірасейітова Г. //Ана тілі оқулыктарының тәрбие нышандары.
Бастауыш мектеп. №5, 2004
        
        Жоспар 
Кіріспе.......................................................................................................................3
1.Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процесі............................................5
1.1. Оқу дағдысын жетілдіру жолдары................................................................. 5
1.2. ... ... мен ... және ... Оқулыққа енген материалдар және оларды оқыту туралы..........................7
1.4. Оқудың түрлері.................................................................................................9
2. Сауат ашу және тіл дамыту әдістемесі............................................................152.1. Сауат ашу ... ... ... Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру процестерінің кезеңдері..........182.3. Сауат ашу кезеңінде оқушылардың үйренетін ... мен ... ... ... ашу ... балалардың жас ерекшеліктеріне қойылатын педагогикалық талаптар........................................................................................20
2.5. Сауат ашу барысында жазуға қойылатын ... ... ашу ... ... ... ... Сауат ашу кезеңінде баланың тілі мен ойын дамыту.................................25
Қорытынды............................................................................................................27
Пайдаланған әдебиеттер тізімі............................................................................ 29
Кіріспе
Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту жұмыс ... ... ... бұл сабақтар баланың таным қызығушылығын арттыруға үйрететін, өз ... ... ... ... қалыптачстыруға ықпал ететіндігін атап өтсе, оқушылар - оқудың қызықты жеңіл екенін, ұжымды бірлесіп жұмыс ... ... ... тереңдігі әрі тиянақтылығы артатындығын баяндайды.Мектеп өмірінің мұғалімдердің аталмыш жобамен жұмысқа дейінгі және кейінгі кезеңін салыстыру оқушылардың оқуға ... ... ... ... ... қасиеттердің қалыптасқандығын, мұғалімнің шыдамдылық, төзімділік сияқты сапаларымен қатар оқушылардың басқаны қабылдау, түсіну, сыйлауды үйренгендігімен сипатталады.
Оқу дағдысының қалыптасуы балаларға ұсынылатын материалдың ... ... және ... ... ... әрбір мұғалімге аян. Баланы дұрыс, түсініп, шапшаң және мәнерлеп оқуға үйрету мәтін бойынша жұмыс дұрыс жүргізілгенде ғана ... ... оң ... ... ... ... оқу ... жақсарады.
Оқу сапаларына оқу түрлері жатады. Оқудың алғашқы кезеңінен дұрыс оқу дың негізі басталады. Осы кезде жеке сөзді әріптеп оқытпай ... ... ... ... ... ( ... ... ) меңгерту қажет. Буындармен ойын ұйымдастыру, оқушыға күн сайын бірнеше буындарды тізбекпен көрсете отырып оқыту пайдалы болмақ. ... ... ... ... сөз ... кетсе, кейде екі рет қайталайды, буынды жұтып қояды, әріптерді алмастырып айтады. Қате оқыған сөзді таптыру, талдау жасатып,сол сөзге ... жуық ... ... ... ... ... ... түзеттіру тәрізді жаттығу түрлері орындалады. > деп түсінсек, түсініп оқуды жүзеге асыруда ... ... ... ... ... ... қиын дық тудыратын сөздері өте аз сюжетті мәтіндерді таңдаған ... ... ... ... адам ... ... Әрекетке ең алғаш кіріскен кезде адам олақ, басы, артық көптеген қимыл-қозғалыстар жасайды. Мысалы, жоғарыда ... бала ... ... бастаған кезде қаншама қимыл-қозғалыстар жасайды.
Атақты физик М. Лауэ оқу, білім жөнінде айта ... , -- ... Бұл ... ... не? Ол -- ... ... бағыт, дағды және қабілет -- міне, нағыз ... -- ... ... да ... ... бала ... қарым-қатынас жасау барысында үйренеді. Бала үлкендердің істеген әрекеттерін көріп бақылап, оған ... ... оны өзі ... ... ... ... дамыту ертегі, көркем әңгіме, өлең, оқу, сурет, ... т. б. ... іске ... ... істі ... ... көздеген игі мақсатына жету, ұқыптылық, уақытты дұрыс пайдалану т. б. мінез құлық сапалары да сауат ашу кезеңінде тәрбиелене бастайды.
Сөйтіп, ... ... ... ... интернационализм, атеистік, эстетикалық еңбек тәрбиесі т. б. жұмыстардың негізі сауат ашу кезеңінде-ақ қала - на бастайды.
1.Оқу мен жазу ... ... ... Оқу ... ... жолдары
Оқу сабақтарында білім мен тәрбие алу үшін қажетті әр ... оқу ... ... Оқу ... ... ... жазба тілі және сөйлеу тілімен байланысып жатады. Оқушылармен жүргізілетін түрлі жаттығулар, тілдің заңдылықтарды, ережелері ... ғана оқу ... ... ... ... ... оқулықтағы қысқа мәтіндерді ғана оқып жаттығатын болса, кейін 7 - 8 ... ... жаңа ... ... қана ... ... тапсырмалар көлемі де ұлғаяды, әдебиет, география, тарих, физика мен биология пәндеріне ... ... ... оқушысы минутына 38 сөз оқитын дәрежемен орта буынға ... ол 6 - 7 ... 8 ... тұратын 6500 сөзді 170 минут, яғни 3 ... оқып ... тура ... Ал баяу оқитын бала мәтін мазмұнын 1 рет оқығанынан түсінуі мүмкін емес, сондықтан оған 2 - 3 рет ... оқу ... ... оған ... оқып шығу үшін 9 ... уақыт қажет болады. Оған мектепте өткізетін 6 сағат уақытын қоссақ, 15 сағат ... Ал үйге тек оқу ғана ... ... ... да беріледі. Сондықтан балаға 24 сағат уақыт та ... ... ... ұзақ ... ... ... мүмкін емес.Сол себептен балалар үлгірмеушілер қатарына қосылады. Осыдан жоғары сыныпта оқу сапасы күрт ... ... ... ... Бұл, ... ... ... бұзылуына әкеліп соғады. Оның оқуға деген қызығушылығы ... ... ... ... болдырмау үшін бастауыш сыныпты бітіріп шыққан оқушы ... кем ... 120 -130 сөз ... ... ... Осы ... байланысты біздің көрсетіп жатқан жұмыстарымыздың бір түрі - >. Жүргізу уақыты 5 - 8 минут.
18 ... ... ... жинақ 6 сөйлемнен құрылған. Әрбір сөйлемдегі әріптер саны мен есте сақтау ... ... 8 ... ... ... 4 ... есте ... жазу керек. Келесі жинақтарда әріптер саны көбейіп күрделене түседі. 18 - ... 46 ... ... ... 8 ... есте ... ... беру керек. Бұл жұмысты үздіксіз, күнде - күнде қайталап, 54 күн ... ... ... Бұл, біріншіден, оқушының оқу шеңберін кеңейтеді және оның зейінін, есте сақтау қабілетін дамытуға көмектеседі. ... ... ... әсер ... ... ... мен мақсаты және қағидалары
Бүгінгі бөбек -- ертеңгі азамат -- ... ... ... ... ең ... жол ... ... беруші -- бастауыш мектеп мұғалімдері. Ақ жүрек, балғын бөбектерге білім мен тәрбие есігін ашу бастауыш мектеп ... ... да ... ... ... ... білім мен тәрбие негізі, баланың жеке басын қалыптастыру негізі -- бастауышта қаланады.
Қайта кұру ... ... жеке ... ... ісін ... ... ... баса назар аударылуда.
Балалар мектепке келген алғашқы күннен бастап, Отанымыздың өмірімен, халықтың тұрмыс-тіршілігімен танысады. ... ... түсу ... ... тұрмысы жақсара түсу үшін іске асырылып жатқан сан алуан жағдайларды ұғынады. Үлкен адамдардың оларға ... үміт ... ... ... ... ... ... үшін, біздің мектептеріміз жас балдырған алғаш рет мектеп табалдырығын аттағаннан бастап-ақ, оқыту, тәрбиелеу және даму ... ... ... жүргізіп, өз өрендеріне дүниенің алуан түрлі сырларын ашып береді, оларды білімнің бай қазынасын терең меңгеруге, қоғамның ... ... ... ... Осы ... ... ... мектептердегі оқу сабақтарының мақсаты:
* Идеалық-саяси, адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру.
* Дүниеге ... ... ... ... жас ... мен ... ... ерлік істерімен еңбектерімен таныстыру арқылы қоғам игілігіне адал ниетпен ... ... ... бір-бірін сыйлаушылыққа, адалдық пен шыншылдыққа, кішіпейіл болуға тәрбиелеу.
* Сүйікті Отанымыздың мейлінше бай, көркем де сұлу табиғаты жайлы материалдармен ... ... ... кездесетін өзгерістер мен құбылыстарды байқай біліп, теңдесі жоқ сұлулық пен көркемдікті бағалай білуге, елін, жерін қадір тұтып, сүюге тәрбиелеу.
* ... ... ... ... ең ... білім беру.
* Балалардың сынып сайын алған білімдері мен оқу дағдыларын, шеберліктерін ... ... одан әрі ... ... ... бостандық, бейбітшілік үшін жүргізген қаһармандық күрестерімен таныстыра отырып (әдеби шығармалар, кинофильмдер т. б.), балалардың сана-сезімін советтік патриотизм, Отанды сүю, ... пен ... ... ... ... ... тәртіпке, дұрыс міиез-құлық нормаларына үйрету.
* Еңбекке қызығу, еңбекқорлыққа, еңбек адамдарын жоғары бағалауға тәрбиелеу.
Бастауыш мектептегі оқудың негізгі қағидалары оны өмірмен ... ... ... Оқу ... ... ... мағлұматтарының шындық екенін дәлелдеу, тәжірибеден көрсету мақсаты көзделеді.
Оқу сабақтарының міндеті -- балаларда дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастыру.
Оқушыларды ... ... ... ... ... ... балалардың белсенділігін арттыру -- оқу сабақтарындағы ең басты ... ... бұл ... оқығандарына жақсы түсініп, ондағы кейіпкерлердің мінез-құлқы мен сезім күйін айыра білуге, процестер мен құбылыстарды дұрыс бағалай алуға үйренеді.
1.3. Оқулыққа ... ... және ... ... ... арналған материалдар әр сынып үшін кітаптарында ... Бұл оқу ... жаңа ... ... сай ... ... ... тақырыбы мен мазмұны жағынан топтасақ; салт-санамыз, ұлттық дәстүріміз, өнеркәсібіміз бен ауыл шаруашылығымыз, қа - ла мен ауыл ... ... ... пен ... еліміздің алдыңғы қатарлы азаматтары, яғни Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері және олардың үлгі-өнеге ... ... ... ... ... түрлі еңбектері, бейбітшілік пен халықтар-достығы үшін жүріп жатқан ... ... ... және ... ... ... табиғатта, адам баласының мінез-құлқында, іс-әрекетінде кездесетін әсемдік пен сұлулық, балалар өмірінде, пионерлер, комсомолдар өмірінде кездесетін ... ... ... ... ... материалдар.
Жаңа оқулықтардағы материалдар жүйеленуі жағынан тақырыптық қағидамен орналастырылған, яғни ... ... бір ... ... ... ... Мұндағы мақсат -- белгілі бір тақырып бойынша оқушыларға түрлі ... ... сан ... ... ... ... жан-жақты ұғым, кең мағлұмат беру. Оқулықтар тақырыптық қағидамен құрылғандықтан, ондағы материалдар сол ... ... ... соң екіншісі оқытыла бермейді. Оқулыққа енген шығармаларды мазмұнының оңайлығына, қиындығына, көлемінің үлкен-кішілігіне, баяндалу стиліне, құрылысы мен жанрына қарай, қай ... ... ... болатынын мұғалім алдын ала ойластырады. Сондықтан да мұғалім оқу сабағына кіріспес бұрын оқулықта берілген материалдармен ... ... ... ... толық меңгеріп, оқытылу жолын жан-жақты қарастыруға тиіс. Осындай жұмыстардан кейін қай материалды қашан, неше сағат оқытатынын ... ... ... ... Онда әр ... берілген бір топ материалды сол оқу-лықта орналастырылған тәртібімен өткен қолайлы ма, әлде ... ... сай ... ... олардың орындарын ауыстыруға тура келе ме -- осылардың барлығын ойластырады. Мысалы, III класс оқушыларының түгел пионерге өтетіні ... ... ... кім, ... ... қандай, пионерлердің іс-әрекетімен балаларды нақты таныстыру мақсатында оқулыққа ... ... де, оған ... елімізде пионер ұйымының алғаш қашан құрылғанын, пионер - лердің ұранының, пионер ... ... мен ... түсіндіретін сондай-ақ оның өмірін көрсететін бірнеше әңгіме кірістірілді. Бұл әңгімелерді біздің ойымызша апрель айларының алғашқы күндерінен бастап оқытқан қолайлы. Себебі ... ... ... Ұлы көсеміміз В. И. Лениннің туған күні қарсаңында ... ... ... ... жас ... ... ... етуге дайындық кезінде таныстырған пайдалы. Немесе 3 класс оқулығында: бір бөлімге топталады. ... да ... ауыз ... ... тек осы бө - ... ғана ... бес күннің ішінде оқулықтағы тәртіппен өту керек деген мақсат көзделмейді. Бүл материалдар да жыл ... әр ... ... ... ... ... ... әр бөлім бойынша қайталауды қалай ұйымдастырған тиімді, қорытынды сабақтарды өткізу үшін пайдаланылатын материалдар, жазу жұмыстарын қай ... ... ... ... -- ... барлығы көрсетілуге тиіс. Тағы бір есте болатын жай: ... ... ... яғни бір ... берілген шығармалардьң ішінен ең қиындарын, балалардың оқу дағдылары мен шеберліктерін қалыптастыруға қажеттілерін, сыныпта оқыту үшін іріктеп алады да, ... ... мате - ... (оқушылардың өз бетімен түсінулеріне қиындық келтірмейтіндерін) үйден оқып келуге тапсырады.
Оқулықтарға енген материалдар: көркем ... ... ... ... және ауыз әдебиеті үлгілері. Бұл материалдар арқылы ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің тамаша үлгілерімен таныстырады, балалардың ана тіліне деген сүйіспеншілігін арттырады, сөйтіп, ... ... ... ... сөз ... ... көмектеседі. Оқушылар ғылыми мақалаларды оқу арқылы түрлі ғылым салаларынан мағлұмат алады.
Оқулықта берілген материалдарды оқып үйренуге байланысты әр түрлі практикалық жұмыстар да ... ... ... ... әр ... ... фабрикалар мен зауытттарға, ауыл шаруашылық нысандарына (егіс даласы, жеміс бағы, мал, құс фермалары т. б.) ... ... ... ... ... еңбек озаттарымен, Ұлы Отан соғысына қатысқан жауынгерлермен, қарт қоммунистермен кездесулер, әдеби-музыкалық кештер, ертегі кештерін ұйымдастыру т. б.
Оқулықтарда әрбір мәтіннен кейін ... ... ... және сол ... ... ... өз беттерімен орындайтын жұмыс түрлері көрсетіледі. Онда балалар ... ... ... ... ... ... ... бөлімдерге бөлу, әр бөлімге ат қою, бірнеше бөлімді біріктіріп ат қою, жоспар бойынша баяндау, мәтіннен табиғат көріністерін, еңбек ... ... ... ... ... үзінділерді тауып оқу, сөздік жүргізу т. б. С. С).
Оқулықтарда түрлі түсті суреттер берілген. Мұғалім бұл суреттерді талдау арқылы балаларға картинаны ... ... ... ... қатар ол картиналардың авторларымен де таныстырған жөн.
Оқулықтардағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі туралы берілген материалдар табиғаттану жөнінде оқушыларға ғылыми мағлұмат ... ... ... ... :өйткені жаңа программа бойынша, балаларды айналамен таныстыру I кластан ... ... ... мұндай материалдардың, көркемдік қасиетіне, тіліне ба - са назар ... ... ... ... ... ... дауыстап оқу, іштен оқу.Дауыстап оқу көбінесе I -- II сынып оқушыларына тән ... ... I ... іштен оқытуға болмайды деген ұғым тумасқа тиіс. Іштен оқу I сыныптан-ақ басталады. Содан былай қарай, оқудың бұл көрсетілген екі түрінің ... де ... ... ... ... ... оқуы ... алған дағдылары іш - тен оқуға тасымалдана ... (II -- III ... ... ... ... ... іштен оқуға беріледі), III сыныпта жаңа материалдар алдын ала дайындық жұмыстарынан кейін іштен ... ... ... мәтіннің мазмұнын оқушылардың түсінуін қамтамасыз ететін түрлі тапсырмалар беріледі: мәтінге сурет ойластыру, тақырып табу, бөлімдерге бөлу т. б. Ш -- IV ... ... ... ... ... ... түрлі сұраулар қойып, жауап алу арқы - лы ... ... ... ... арқылы, мәтіннен кейбір сөздерді тапқызу арқылы т. б. с. с. ... ... бұл ... ... де ... оқу, шапшаң оқу және түсініп оқу талаптары орындалуға тиіс. Дауыс - тап оқуға бұларға қосымша мәнерлеп оқу ... ... Бұл ... ... ... ... іске ... Өйткені түсінбей, мәнерлеп оқи алмайды, ал дұ - рыс оқымаса, түсінбейді.
Дұрыс оқудың негіздері алғашқы оқу-жазуға үйрету кезінде-ақ қалана ... Осы ... ... ... жеке ... ... жеке әріптеп оқытпай, буындап оқуға жаттықтырғаны жөн, бірақ мұнда балаларды сөздің сыртқы түрін ғана ... ... ... ... немесе тіпті түсінбей оқудан сақтандыру керек. Егер бала буындап оқығанда қателессе, дереу түзетіп, оған қиын тиген ... ... ... отырудың дұрыс оқуға дағдылану үшін пайдасы зор. Бастауыш сынып оқушыларының оқу сабақтарында жіберетін қателерін топтап көрсетсек, ... ... буын ... сөз ... кетіп оқу.
* Кейбір буындарды, сөздерді екі рет қайталап, ежелеп оқитындар.
* Тілі келмегендіктен немесе әдеттеніп кеткендіктен бір әріпті екінші әріппен алмастырып ... ... т. с. с.) ... ... ... ... ала есепке алып, түзету жолдарын ойластырады. Тәжірибелі мұғалімдер ... ... ... ... үшін ... ... ұйымдастырады:
* Оқушыны кітап оқуға жаттықтырып, дағдыландырады. Мұндай жаттықтыру жұмысының түрлері әр қилы. Бірде оқулықтың өзінен әр оқушыға ... ... ... екінші бір жағдайда карточкалар жасап, соларды әрқайсысына оқытып дағдыландырады;енді бірде дидактикалық материалдар пайдаланады т. б.
* Осындай ... ... үйге де ... Қате ... ... ... бөліп оқытады немесе тақтаға буындап жазып көрсетіп, дұрыс оқуды талап етеді, ол сөзге талдау жасайды, кеспе әліппеден құрастырады т. ... Қате ... ... ... ... Қате оқыған жерін сыныпта тыңдап отырған оқушыларға түзеттіреді.
* Жаңылтпаштар айтқызып жаттықтырады.
* Указканы қолданады. Бұл зейіндері тұрақсыз немесе көздері нашар ... ... үшін ... және оқып ... сөздерінің кітап бетінің қай жерінде екеніне бағыт береді, ... ... ... көмектеседі.
8. Орфоэпия заңын басшылыққа алып отырады.
Басқа тілдердегі сияқты, қазақ тілінде де орфографиялық және орфоэпиялық заңдар бар. Ол ... оқу - ... ... ... мен ... оқытуда басшылық - қа алынады. Ал оқушыларға жаңа сөздердік мағына- сын түсіндіру үшін, сөздерді ... ... ... ... болғанда, олар тек орфография ережесіне сай жазылады. Мысалы, ақ ешкі. Мұндай сөздерді оқығанда ағешкі деп айту керек екенін ескертіп, мұғалім ... ды ... ... ... ... Түсініп оқу дегеніміз оқушының оқыған мәтіннің мазмұнын анық, терең ұғынуы болып табылады. Бұл әр сөздің, сөйлемнің мағынасына түсінуден, әр ... ... ... ... ... ... ... толық түсіну балалардың мәтіндегі басты ойды айыра ... оның ... ... көзқарасын білдіруінен көрінеді.
Түсініп оқуда балалардың назары шығарманың идеалық мазмұнына аударылады. Түсініп оқу барысында оқушыларда елес, ... ... ... ... пайда болады. Түсініп оқуды жүзеге асыруда алғашқы кезде балаларға жеңіл, өздері түсіне алатын, ... ... ... ... ... дағдыландырудың бір жолы алдын ала дайындық әңгіме өткізу болып табыла - ды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... жасау, тәжірибе жасау жұмыстары да түсініп оқу - ға жәрдем етеді. Түсініп оқуда қорытынды әңгіменің де тигізетін ... ... ... мәні мен мазмұнын оқушыларға ұғындыру үшін сөздік жұмысын жүргізудің көп көмегі бар. ... ... оқу ... ... бірге білім, тәрбие беру, олардың жеке басын қалыптастыру, дағдылары мен шеберліктерін жетілдіру мақсаты ... ... ... ғана ... бермек.
Шапшаң оқу дегеніміз -- мәтіндегі сөздерді қалай болса солай бастырмалатып немесе сөздердің ара жігін ... оқу ... Бұл -- ... ... ... ... оқу. Мәтінді тым баяу оқыған оқушы мәтіннің мазмұнына түсінбек түгіл, бір сөйлемнің өзінде не ... да ... ... қалады. Сондықтан мәтінді шапшаң оқу талабы да маңызды болып табылады. Шапшаң оқу барысында әр оқушының оқу қарқыны әр ... ... ... ... бір ... ... сөздерінің саны да азды-көпті болып келеді.
Шапшаң оқу, дұрыс оқу, түсініп оқу ... ... ... ... ... түсініп, белгілі бір қарқынмен оқығанда ғана шапшаң оқу ... ... ... ... ... ... жұмысы барлық сабақтарда да іскс асырылып отырылады. Дегенмен шапшаң оқу дағдыларын бекіту үшін арнаулы уақыт беру қажет. Мұндай ... ... ... мыналарды атауға болады:
Көз бен кітаптың арасындағы қашықтықты дұрыс сақтау; мәтінді алдын ала іштей оқып шығу; ... ... ... оқылуы тиіс екенін мұғалімнің өзі оқып көрсетуі; ... ... ... бір ... ... оны ... бір мезгілде бастап оқытып, бір мезгілде аяқтату (әркім келген жерін белгілейді. Әр оқушының неше сөз ... ... өзі ... ... ... ... тағы бір түрі -- сыныпта дауыстап оқыту. Мұндай жұмысты орындатқанда мұғалім ... ... ... ... ... ... ... де, дауыстап оқытады (кейде әрқайсысына әр түрлі мәтін, кейде бір түрлі ... өзін ... ... ... ... ... түрде күнбе-күн оқыту арқылы ғана дағдыландыруға болады. Шап - шаң оқу оқушылардың сөйлеу мүшелерінің ... де ... ... әр ... ... ... ... жетілгенін байқау үшін оқушыларға мәтінді хормен де, ... де ... ... ... қиын ... ... ... жаттықтыру әрі дұрыс оқуға, әрі шапшаң оқуға септігін тигізеді.
Мәнерлеп оқу дегеніміз -- дауыс ... арқы - лы ... ойын ... ... ой ... ... қоя ... ақырында оқығанды түсініп, кейіпкердің көңіл-күйін сезіне оқи білу.
Оқушылар сөйлемдегі сөздердің мәнін (әсіресе, омо - ним сөздер), ... ... және оның ... ... оқу ... ... оқу үшін әр ... ойдың ара жігін ескере отырып, дауысты құбылтып, тиісті жағдайда сөздерге реңк ... ... ... өзі ... оқу ... оны оқу - ... ... алады. Мәнерлеп оқуды радио мен телевизорды, магнитофонды кең пайдалану арқылы да үйретуге ... ... ... үшін әр ... оқу ... немқұрайлы қарамай, жан-жақты дайындалуы керек. Ол үшін мұғалім қандай мәселені жете білуге тиіс? Мәнерлеп оқуды дұрыс ұйымдастыру үшін, оқушы ... ... ... ... ... дем ала білу ... ... қалай шығуға тиіс, дикцияның қандай болуы қажет -- осының барлығын мұғалімнің өзі айқын білгені жөн. Өйткені мәнерлеп оқу үшін ... ... ... ... ... ... дұрыс дем ала білудің мәні зор. Өкпедегі ауаны сарықпай, оқу процесінде үнемі дем алып, ауаны керегінше жұтып ... ... ... ... оқи ... ... ... оқу дауыстың өзіне де қатысты. Дауыс неғұрлым таза, күшті шықса оқу да мәнерлі болады. Ол үшін әр ... ... күте ... ... ... ... онша күш ... Суық күндерде далада азырақ сөйлеу, суыққа шалдықпау - дауыс күші мен оның тазалығын, үнін сақтаудың басты шарты.
Дауыстың ... ... бар. ... ... ... қарқыны, тембрі. Сөйлегенде адам бірде жылдам, бірде баяу ... ... әр ... ... ... байланысты. Мұғалім жаттығу арқылы өз даусының орташа қарқынын анықтай алады. Ол жылдам сөйлеуден аулақ болғаны жөн. Егер жай ... ... ... ... қажет.
Дауыстың тыңдаушыға әсерлі болуы тембріне байланысты. Құбылта оқу, дауыс ырғағына келтіре оқу да жаттықтыру арқылы қалыптасады. Мәнерлеп оқуда ... мәні зор. ... ... ... ... ... оның ... ұғуға, әсерлі болуына ықпалын тигізеді. Дикциясында ақау болса, оны арнаулы жаттығулар арқылы түзету қажет. Дикциядағы ... - ... ... дұрыс жұмыс істете алмаудың салдары.
Мәнерлеп оқуда зор роль атқаратын - интонация. Интонация - ... ... Ол ... ... мен ... ... ... жоғарылап, бірде төмендеуін білдіреді. Интонация мына элементтерден тұрады: сөз бен ой ... ... ... ... ... ... жайында анығырақ түсінік беру үшін, оның кейбір элементтеріне арнайы ... ... және ой ... Сөз ... - фразалық екпін, ал ой екпіні - логикалық екпін. Сөйлемді айтқанда я оқығанда, оның ... ... ... мен ... ... ырғағына қарай, өзара топ-топқа бөлінеді. Ол топ синтагма деп аталады. Синтагмада бір я одан да көп ... ... Әр ... бір сөз ... ... ерекшелене айтылады. Міне, соны екпін түскен сөз дейміз.
Сөз екпіні түскен сөздер ой екпіні түскен ... көп ... ... ... ... ... түсіп тұрғаны сезілмейтін кездері де болады. Бұдан шығатын қорытынды - ... ... ... бәрін көтеріңкі дауыспен айта бермеу керек. Тек ой екпіні түскен сөзді ғана ... ... ... ... сөйлемге, сөйлемді синтагмаға, синтагманы сөзге ажыратып, ара жігін көрсету үшін қолданылады. Сонымен қатар пауза сөздердің ... ... бір ... ... да ... Паузаны сақтамау оқып отырған мәтіннің мазмұнын дұрыс түсінбеуге әкеліп соғады. ... ... ... ... ... айтып тұрғаным басқа үй деген ұғымды білдіреді, яғни ол сөзі ... үй ... ... ... ... Ал сол ... ол сөзінен кейін пауза жасасақ, онда айтып ... үй ... қора ... ... ... дегенді білдіреді. Мұнда бастауыш қызметін атқарады.
Көркем шығарманы ... оқу ... ... ... ала танысып, сонан соң оқығанда ғана автордың идеясын жеткізе оқып шығуға болады. Көркем шығармада адам психологиясы жан-жақты суреттеледі. Оны өз ... ... ... ... ... оқитын мәтіндегі қай сөздің, сөйлемнің қандай мағынаны, қандай көңіл ... ... ... ала ... ... ... осы сияқты жәйттерге көңіл бөліп, дайындық жұмысын жүргізген мұғалімдер ғана оқушыларды мәнерлеп ... ... ... ... ашу және тіл ... ... ... ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
Сауат ашу әдістемесі тілдің жазба түрі мен ауызша түрінің арасындағы айырмашылықтар мен күрделі байланыстарды бірдей ескерген ... ғана ... ... ... ... мен ... ... алуан түрлі мәселелерді оқып меңгеру - ең алды - мен тілдің дыбыстық жүйесін, ондағы жеке дыбыстардың ... мен ... ... жете білуді қажет етеді.
Табиғи жағынан дыбыс қандай да болмасын бір дененің ... бір ... ... ... ... ... ... да, құлаққа естіледі. Дыбыс өтетін орта -- ауа кеңістігі. Ауа кеңістігінсіз ешбір дыбыстың жасалып, пайда болуы мүмкін ... ... оның ... ... ... ... ажыратылады.
Дыбыстың ырғағы белгілі бір уақыт мөлшері (әдетте 1 сек.) ішіндегі дірілдің саны; ол ... көп, жиі ... ... ... ... болады. Ал, керісінше, дірілдің саны аз болса, ырғақ та солғындап, әлсірей береді. Адамның құлағы 1 сек. ішінде 16-дан ... ... ... ... ... ... дыбысты қабылдап, ести алады. Дауыс құбылысы осы ырғаққа, яғни сөйлеу ... ... ... ... ... күші ... ... шығады. Егер дірілдің кеңдік (амплитуда -- лат. amplitugo) қарқыны көбейе түссе, дыбыс күші де ұлғайып, күшейе ... ... ... күші ... қарым-қатынасқа түседі.
Дыбыс әуені дыбыс дірілінің түрлерімен ұштасады. Дірілдің ритмикалы және ритмикалы емес деп аталатын түрлері болады. Тіліміздегі дыбыстар ... ... ... аппа - раты ... көмей, дауыс шымылдығы, тамақ қуысы, ауыз, мұрын қуысы, тіл, таңдай тіс, ерін т. б.) арқылы шығуынан жасалады.
Дыбыстарды айтуда ... ... ... мен тіл ... ... ... дауыс шымылдығының керіліп тұруынан діріл пайда болады да, үн шығады; ал тілдің бірде көтеріліп, бірде төмен түсуінен, сондай-ақ оның артқы шені мен орта ... ... ... қимылынан әртүрлі дыбыстар жасалады.
Тіл дыбыстары ның артикуляциясына айрықша қатысы бар дыбыстау ... бірі - ... ... ... 38 дыбыс бар. Олар дауысты, дауыссыз болып екіге бөлінеді. Бұлайша бөлу дыбыстардың буын құрау қызметіне негізделеді. Қазақ ... 13 ... ... буын ... да, 25 ... буын құрамайды.
Дауыстылар: а,ә,о,ө,е,ы,і,ұ,ү,е,э,и,у.
Дауыссыздар: б,в,г,ғ,д,ж,з,й,к,қ,л,м,н,ң,п,р,с,т,ф,х,һ,ц,ч,ш,щ.
дыбысы дауыстыдан кейін келсе, буын құрай алмай, үнді дыбыс болады. Ендеше ол бірде ... ... ... ... ... Бұлай топтау балаларға әсіресе олардың акустикалық жақтары мен физиологиялық жақтары баса үйретілуі қажет.
Дауыстылар мен дауыссыздардың жасалуын Бодуэн де ... ... ... ... - ... ... бір ғана мүшесіне түссе, дауыстыда дыбыстау аппаратына жайылады жа, жалпылама өтеді - деп, айқындаған болатын.
Мұғалім тілдің артқы таңдайға ... ... мен ... айтылуынан жуан дауыстылар, тілдің таңдайдың алдыңғы жағына жуықтауынан жіңішке дауыстылар шығатынымен таныстырды. Әсіресе айтылуы қиындық келтіретін ... - ... ... кейбір балалар дыбыстарды мектепке келгенде айта да алмайды. Осыған орай, кейбір ... ... ... ұшы ... тіспен жымдасып, бірден кілт ажырап кететінін, кейбіреулері астыңғы еріннің үстіңгі ерінге немесе тіске тиюінен , енді ... тіл ... ... ... ... ал ... ... шенінің жұмсақ таңдайға жуықтасуынан, жұтқыншақтың тарылуынан дыбысының пайда болатын байқатып айтқызып балаларды дағдыландырды.Сауат ашу кезеңінде балалар ... ... ... ... ... ... таңбалатынымен де танысады. Дыбыстардың таңбасын білу, әріптерді үйрену - сауатты болудың алғашқы ... ... білу ... ... меңгереді.
Мектепте осы сауат ашу ең бір шешуші кезең болып есептеледі. Өйткені қазақ тілін ... ... ... ... ... де үйрену барысындағы жетістіктер мен кемшіліктердің негізі болып табылады.
Сауат ашу кезінде балалар сөздің дыбыс, буын құрамын меңгереді, сөйлеммен танысады. Буындардан ... сөз ... ... ... жаңа ... үйреніп, сөздік қорларын байытады, практикалық түрде қазақ тілінің нормасына сай сөйлем құрастырып, өз ойларын айтып беруге дағдылана бастайды.
Мұғалім бөбектерге ... ... ... ... ... үшін және ... оқу үшін бұл ... белгілі бір графикалық таңбалармен белгіленетін айтады.
Бірінен кейін бірі ... ... ... ... ... деп аталады. Қазақ тілінде орыс графикасы арқылы ... 42 әріп бар. ... ... ... ъ ... ... ... тілінде бір таңба екі дыбысты белгілейтін жағдайлар да бар: е,я,ю,у,ц,ч,щ.
Дыбыс тіркестерінің, сөздердің дұрыс ... ... ... гр. Сөзі orthos - ... дұрыс, epos - сөйлеу) деп аталады.
Сөз құрамындағы дыбыстар немесе сөздердің аралықтарындағы дыбыстар ... ... ... ... ... ... олардың үндестігін сақтап, нақышына келтіре айту үшін ... ... ... ... ... бір біріне әсер ету заңдылықтарын жете білу керек.
Қазақ тіліндегі сөздердін, айтылуы мен жазылуында аса көп айырмашылық жоқ. ... сөз ... және сөз ... ... барлығы бірдей айтылуынша жазылмайды. Үндестік заңына сай, қатар келген екі дыбыс бір-біріне ықпал жасап, өзгеріліп ... ... ... ... башшы-басшы, баралмай-бара алмай т. б.).
Оқу-жазуға үйретудің алғашқы кезеңдерінде анық, естілетін, созып айтуға келетін және дыбысталуы мен ... ... ... ... ... ... алынады. Балалар сауат ашу кезінде өздері көріп тұрған не жазған әріптерінен буын құрай алады. Олар ... ... ... ... буындардан, дыбыстар - дан құралып тұрғанын ажыратса, жинақтау арқылы ды - быстардан буын, буындардан сөз құрап үйренеді.
Дара айтуға және ... ... ... ... ең, ... ... ... дауыстылар болады, сонан кейін үнді дауыссыздар мен ұяң ... Ең ... -- ... дауыссыздар. Сондықтан да оқу-жазуға үйреткенде ең алдымен дауыстылар, сонан соң; дауыссыздарды оқытқан орынды болады. Өйткені сауат ... ең, ... ... ... ... екі әріпті біріктіріп оқи алмайды. Алғашқы кезде бала ... ... ... ... ... ... бірте-бірте жалғас тұрған әріпті де қабылдайды. Бірінші әріптен екінші әріпке көшіп, екі әріпті қосып оқи ... ... со - зып ... ... ... ... жөн. Сондай-ақ алғашқы кезде оқуға ұсынылған сөздер буын ... да ... ... ... ... жуан ... - тылар мен созып айтылатын дауыссыздардан құралғаны қолайлы.Балалар жуан ... оқып ... ... ... жіңішке буындарды оқуға онша қиналмайды.
Сауат ашу кезінде дыбыстар және буын түрлерімен қатар ... ... ... ... де ... ... ... алғашқы сабақтарда екі-үш дыбысты сөздер үйретілгені дұрыс. Бірақ қазақ тілінде екі-үш дыбысты ашық буыннан ... ... өте аз. Сон - ... ... сабақтан кейін-ақ бірнеше дыбыстан (өткен әріптердің қайталанып келуі арқылы) ... сөз - дер мен ... буын ... өтіледі. Екі дыбысты ашық және тұйық буыннан үдету амалымен үш немесе төрт ды - бысты сөздер құрастырылып үйретіледі (Шо-ра, ... ал, ... ... ... т. ... ... ... мағынасы жағынан, екіншіден, қолданылу аясы мен шеңбері жағынан үйретудің олардың ойы мен ... ... үшін ... ... ... ... ... қолданылуын бірде метафора арқылы, бірде метонимия арқылы, кейде синекдоха тәсілдері арқылы беріліп отырады. Метафора (гр. -- ... ... -- ... ... ... сөз мағынасының ауысуы. Мысалы, орыстың ғылымы, өнері - дүниенің ... ... ... (гр. ... атын өзгерту) заттың не құбылыстың атауы екінші затқа не құбылысқа белгіленетіні (өзара іргелес, шектес болуына қарай ауысуы). Мысалы, Жүрегім ... ... ... ... ... ... -- бірге жобалап түсіну. Мысалы, басың ... ... ... ... мынадай амалдарға дағдыланулары тиіс:
* сөздің мағынасын айту;
* ... тағы ... ... ... болатынын айту;
* осы мағынаны тағы қандай сөздермен білдіруге болатынын айту;
* сөйлеуде лексикалық құралдарды дұрыс пайдалану;
* мағына жағынан ұқсас ... ... ... ... ... Оқу мен жазу ... қалыптастыру процестерінің кезеңдері
Дағды дегеніміз әрекеттің адам бойында орнығуы. Әрекетке ең алғаш кіріскен кезде адам олақ, ... ... ... ... ... Мысалы, жоғарыда көрсеткеніміздей, бала оқу-жазуға үйрене бастаған кезде қаншама қимыл-қозғалыстар жасайды.
Атақты физик М. Лауэ оқу, білім ... айта ... , -- ... Бұл ... ... не? Ол -- ... сенім, бағыт, дағды және қабілет -- міне, нағыз білім -- осылар! .Қандай да болмасын дағдыға бала ... ка - ... ... барысында үйренеді. Бала үлкендердің істеген әрекеттерін көріп бақылап, оған еліктейді, кейін оны өзі ... ... Ал ... ... ... ... ... көрсетеді, түсіндіреді, балалар оның орындалуын бақылайды. Осы про - ... ... ... ... бойына сіңуі, ішкі психикалыққа айналуы интериоризация деп аталады, яғни сыртқы заттық әрекеттің ақыл-ойға, санаға өтуі. Мұндай процесті ... ... ... ... ... саласында психолог П. Я. Гальперин және оның шәкірттері зерттеді. Бұл зерттеулер бойынша баланың ақыл-ой әрекетін қалыптастыруға ... ... ... ... мен ... қалыптасу ұзақтығы да, оның нәтижесі де (беріктігі, саналылығы, жи-нақтылығы т. б.) ақыл-ой әрекетін қалыптастыру процесін ұйымдастыруға байланысты екені көрсетіледі. Ендеше ... да ... ... ... ... Ал осы ақыл-ой әрекетін ұйымдастыруға қандай талаптар қойылады? Олардың негізгілерін атап өтелік:
1) ақыл-ой әрекетін ... ... ... яғни ... да ... дағдыны қалыптастырудың өзі балаларға бағыт беру, түсіндіруден басталады. Оқушы осы бағытпен өздігінен орындауға кіріседі;
2) әрекеттің ... ... ... ... ... ... орындайды, бірақ бұл әлі сыртқы, материалдық формада (мысалы, оқушының таяқша салуға кірісуі: басын қисайтып, иығын бүкірейтіп, бүкіл кеудесін бір ... ... ... ... ... ... бүгіп, бар күшін жұмсауы);
3) әрекеттің сыртқы сөйлеу ретінде көрінуі (балалар дауыстап сөйлеп отырады). Бұл ... ... ... ... ... (мысалы, сауат ашу барысында бір әріпті жазуға үйрету үшін бірнеше элементтерді бөліп-бөліп жазып жаттығады);
4) әрекетті ішінен сөйлеп отырып орындайды. Яғни ... мен ... ... ... ... әрбір қимылды не үшін, не мақсатпен орындайтынын біледі. Бұл сатыда бірқатар артық қимыл-қозғалыстар жойылып, жинақталады;
5) дағды мен шеберліктің толық, ... ... ашу ... мұғалімдер балаларды оқу-жазу әрекетіне үйретуде осы көрсетілген жүйесін сақтауға тиіс.
2.3. Сауат ашу кезеңінде оқушылардың үйренетін шеберліктері мен ... ... ашу ... ... ... ... ... қалыптасуға тиіс:
1) дыбыстарды орын-орнына қойып сөз құрастыру;
2) кеспе әліппе әріптерінен сөз ... және ... ... ... ... (ъ) және ... ... (ь) айырмашылығын ұғу;
4) қандай да болмасын тіркесіп келген дыбыстарданқұралған сөздерді оқи алу;
5) ... ... ... рет оқығанда тыныс белгілерін сақтап оқи алу;
6) қарапайым мәтіндерді мұғалімнің сұрағы бойынша айтыпберу;
7) қысқа ... ... айта алу;
8) ... ... ... сүйене отырып, қарапайым логикалықжаттығуларды орындай алу;
Сауат ашу ... ... ... ... ...
1) ... буындап және тұтас сөздерді дұрыс оқу;
2) көлемі шағын мәтіндерді саналы, түсініп оқу;
3) айтылуы мен жазылуы бірдей, кейбір ... ... ... ... ... ... әріптерді бір-бірімен жалғап жазу.
2.4. Сауат ашу кезеңінде балалардың жас ерекшеліктеріне қойылатын педагогикалық талаптар
Оқу жұмысын ойдағыдай жүргізу үшін балалардың, жас ... мен жеке ... ... зейін, қабылдау, ес, ойлау, қиял ерекшеліктерін, сезім, ерік ... мен жеке ... ... білу ... Алты ... ... ... тұрақсыз, оның толқуы сабақ үстінде күшті, ал бөліну қасиеті мүлде жоқ десе де болғандай, көлемі ете ... ... ... ... ... ... бастап-ақ балаларды тыңдай білуге, оңай тапсырмаларды дәл орындап жүруге үйрету керек. Бұлардың ... ... ... ... ... ... жасау (әріптерден сөз құрау) арқылы тәрбиеленеді. Балалар суреттерді көргенде, әңгіме, ертегі тыңдағанда зейіннің тұрақтылығы арта ... ... ... ойын ... ... нәтижелі түрлері, іс-әрекет түрлерін жиі өзгерту -- ... ... ... ... ... ... ес ерекшеліктері: логикалық-сөздік байланыстардан гөрі көрнекі бейнелердің басым болуы. Сөздік материалды олар ... ... ... ... ... ... Мұғалім бұл ерскшелікке де көңіл аударуға тиіс.
Алты жасарлардың қабылдауы мен ойлауында да толып ... ... бар: олар ... ... ... ... қабылдайды. Осыған орай, мұға - лім тапсырма бергенде дәлдеп, бөліктерге ... беру ... ... мен құбылыстардың құрамымен таныстыру т. б. ескергені жөн. Мысалы, олар алғашқы сөз, буын, дыбыс ұғымдарын шатыстырады; мұғалім бірте-бірте бұл ... ... ... ажыратып, мәнін аңғаруға үйретеді. Ажырата қабылдауға салыстыру арқылы да үйретуге ... ... тек ... дыбыстарды, буындарды, сөздерді ғана салыстырып қоймай, заттарды, құбылыстарды да салыстыруға болады. Мысалы, тауықты құстар қатарына ... бо - ла ма? ... ... егер ... ... белгілеріне қарай, құс дейміз? Егер болмаса, неліктен құстар қата - рына жатпайды? т. б. салыстыруды іске асыруға бо - ... ... ... жас ... сай ... ... ... оқылатын материал үнемі оңай, жеңіл-желпі орындалатындай болуы қажет деген ұғым тумаса керек. Оқыту процесінде шамасы жететін қиыншылықтарды өз күштерімен ... ... ... ... ... жөн. ... қиындыққа ксздеспейінше, ойлау белсенді қызмет атқара алмайды. Ал, екінші жағынан, шамасы ... ... ... ой ... ... ерік күші мұқалады. Ендеше, бұдан шығатын қорытынды -- сабақтың түсінікті болуы шарты.
Материалды оқушыға ... ... ... алуға дағдыландыру көп жағдайда оқыту тәсілдеріне байланысты. ... ... ... көрнекілік жағына баса назар аудару сияқты талаптар, міне, осыған орай туады. Мұнда да алты ... ... ... аса ... ерекшеліктері мен қабылдау, ойлау ерекшеліктеріне сәйкес келу жағын қадаға-лау керек.
Балалар оқып үйренетін кітабында жекелеген суреттер, сюжетті суреттер, түрлі түсті ... ... ... ... жұмбақтар және жаттығулар берілген. Бұл кезде балалар, жоғарыда көрсетілгендей, сөз, дыбыс, буын, сөйлем деген сияқты дерексіз ұғымдармен алғаш рет ... Бұл ... ... ... ... үшін көрнекі құралдардың (сызба, сурет, кеспе әліппе, таблицалар т. б.) пайдасы мол. ... ойын ... де ... ... Оның ... сабақтың нақты мақсатына байланыстырылып беріледі. Мұнда тағы да ескерілетін жай -- бірден ... ... ... немесе керегі болсын-болмасын кез-келген көрнекілікті (олар тіпті ашық түсті бояумен боялған, әдемі әшекейленген ... да) ... ... реті жоқ. ... басы ... тым көп ... - кілік те балалардың зейінін жинақтау, тұрақтандыру емес, керісінше, алаңдатып, зиянын тигізуі мүмкін.
Мұғалім ... жеке ... ... ... ... ... ... олардың, жауап беру ерекшелігін, белсенділік көрсету қарқынын, жүріп-тұру қалпын, қиналған ... мен ... ... ... ала ... ... сұрақ қойғанда баланы жігерлендіретіндей, өз күшін байқай алатындай, анағұрлым бір пайдалы жұмыс болу жағын мұқият ... ашу ... сөз бен ... ... дұрыс оқуға дағдыландырумен қатар әріп элементтері мен жекелеген әріптерді түзу жазып дағдылану барысында балаларға ... ... өмір ... жөнінде мағлұматтар беріліп, олардың айналадағы заттар мен кұбылыстар туралы түсінігі кеңейе түседі.
Кеңес ... ... ... ... ашудың бірінші күнінен бастап-ақ оның тәрбиелік мәніне зор көңіл бөлінеді.
Оқыту мен тәрбие -- бір ... ... ... ... бір процесс болғандықтан, оқытудың тәрбие - лік мәнінің өзі ақыл-ой тәрбиесіне жатады. Сондай-ақ сауат ашудың бірінші күнінен бастап күнделікті режим, ... ... ... ... ... ... беру ... жүйелі жүмыс жүргізіледі. Оқу материалдарымен байланыстырылып келтірілген мысалдар, дәлелдер балаларды өз отанын ... ... ... ... ... еліміздегі ұлы өзгерістердің нәтижесіне олар қуанатындай дәрежеде жүргізілуі ... ... ... ... ... ... ... өлең, оқу, сурет, музыка т. б. арқылы іске асырылады.
Баланың ... істі ... ... кездеген игі мақсатына жету, ұқыптылық, уақытты дұрыс пайдалану т. б. мінез құлық сапалары да сауат ашу кезеңінде тәрбиелене ... ... ... ... ... интернационализм, атеистік, эстетикалық еңбек тәрбиесі т. б. жұмыстардың негізі сауат ашу кезеңінде-ақ қалана бастайды.
2.5. Сауат ашу барысында жазуға ... ... жазу ... ... ... ғана ... жазуға үйрене алады. Жазуға негізінен мынадай талаптар қойылады:
а) әріпті ... ... ... ... сызығынанауытқымау;
ә) әріптердің элементтерін жазғанда ұзынды-қысқалы етпей, тегіс, бірдей жазу;
б) әріптердің бірін оңға, бірін солға ... ... ... ... оңға ... сәл ... (45) жазу;
в) әріптердің, сондай-ақ сөздердің, арасындағы қашықтықты бір қалыпты сақтап (сөздер бір-бірінен м әрпінің көлеміндей қашықтықта болуға тиіс) ... ... жазу ... ... ... ... ... мектептің барлық сыныптарында да жазу жұмысының барысында орындалып отыруға тиіс.
Жазуға кірісерде алғашқы күннен бастап ... ... ... ... ... ... үстіне, баланың кеудесінің қақ ортасына тура келетіндей болып, сәл көлбетіле (оңға 65) қойылады;
ә) бала басын оңға не ... ... ... алға не артқа қисайтпай, аяқтарын қатар қойып, алдына түзу қарап отырады. Бұл олардың омыртқалары, ... ... ... үшін ... ... табандарын еденге (партаның табантақтайына) еркін басып отырады. Тізені қатты бүкпей,бір аяқты екінші аяқтың үстіне қоймай, аяқтарын я алға, я ... ... ... ... партаға көкіректі тіремеу керек. Өйткені бұл ты-нысты тарылтады жаңа өсіп келе ... ... ... ... ұстағанда саусақ қаламұштан үш сан-тиметрдей жоғары тұратындай болып және ... жақ ұшы оң ... ... дәл ... ... жөн;
д) жазғанда баланың көзі мен дәптер аралығындағықашықтық 25 -- 30 см сақталуға тиіс.
Сауат ашу кезінде жазу ... ... әріп ... ... ... ... жазғанда ұзақ уақыт жазып отырмауын қадағалау керек. Өйткені ұзақ ... ... ... ... бір ... жаза ... бала ... да, сабаққа зейін қоюдан қалады, сондықтан үш -- бес минут жазғаннан кейін ... ... ... ... соң құрамында үйреніп отырған әрпі бар сөздерді жазуға көшкені дұрыс. Жұмыс түрі өзгергенде балалар да оған ... қоя ... ашу ... ... сөздер мен сөйлемдерді естерінде ұстап жазуға үйренулері қажет. Ол үшін айтылуы мен жазылуының арасында ... ... жоқ ... ... және бұл ... ... таңбасы арқылы (жазба танбасы) берілген сөздер мен сөйлемдерді көшіріп жазу ұсынылады, ал сауат ашу аяқталғаннан кейін, ... ... ... ... текстер көшіртіледі. Осы жұмыстардың бәрінде де оқушылар жазуға кіріспес бұрын сөздер дыбысқа, буынға талданады.
2.6. Сауат ашу кезеңінде пайдаланылатын көрнекті құралдар
Сауат ашу ... ең ... ... ... -- және . ... бас жағындағы түрлі тақырыптарға салынған суреттер де оқушылармен жүргізілетін дайындық жұмыстары үшін ен, қажетті көрнекі құрал болып ... ... ... жаңа ... үйрету барысында жекелеген заттардың суреттері және тақырыптық суреттер де беріледі. Сонымен қатар онда балалардың ойы мен ... ... үшін ... картинкалар, әңгімелер, жұмбақтар т. б. бар.
Әліппеге қосымша көрнекі құрал -- ... ... ... ... олар ... сөз, ... ... және оларды талдап, оқып үйренеді.
Әріптерді естерінде жақсы сақтау үшін ... ал - ... ... онда ... ... ... мен атауы және сол әріптен басталатын заттың суреті салынады.
Әріптерді ... ... әріп ... ... Әріп ... ... ... ашып қойғандағы көлеміндей болады.
Қызыл, көк түсті төрт бұрыштар жасалады. ... ... ... көгі ... ... ... айтылғандардан басқа таблицалар да қолданылуы мүмкін. Мысалы дауысты, дауыссыз дыбыстарды өту барысында таблица қажет-ақ. Мұнда дауысты дыбыстың таңбасын қызыл түспен, ... ... қара ... ... ... Сөз ... үшін буындар беріледі.
Жазу жұмыстарында пайдалану үшін арнаулы ұсынылады. әріптердің элементтері, жазба үлгілері ... ... ... ... түзу, дұрыс отыруы бейнеленген және жазу кезінде қаламды дұрыс ұстау, отыру ... ... ... ... тиіс.
Сауат ашу кезеңінде пайдаланылатын дидактикалық материал да бар. Бұлар: сөздердің дыбыстық құрамын ... ... үшін ... ... ... ... олар -- клеткалармен берілген заттық картинка - лар, екінші бір жағдайды -- әріптің ... мен ... ... ... ... т. б. с. ... ... арналған дидактикалық матери - ал -- оқушыларға сөздің ... ... ... сүйеніп талдауы үшін көмекші құрал болып саналады. Оқушылар сөзді іштерінен айтады да, ... ... ... ... ... бояу қарындашпен, тақтаға дөңгелекшемен, сызықшамен т. б. с. с). Сөздегі ... - ... ... ... ... дауыссыздарын анықтап, оқушылар әріптерден сөз құрауға кіріседі.Алдыңғы дидактикалық материал екінші бір жолмен тағы қолданылады:
1) өтілген дыбыстардан қиындау буындар ... ... ... ...
2) ... анағұрлым ауырлық келтіретін дыбыстарды қайталап, бекіте түсу үшін (жоғарыда көрсетілген дыбыстар, жіңішкелік, жуандық белгілер т. б.);
3) ... ... ... ... ... жаттығулар орындау үшін;
4) әрбір оқушының жеке ерекшелігін ескеріп, жұмыс ұйымдастыру үшін.
2.7. Сауат ашу кезеңінде баланың тілі мен ойын дамыту
Соңғы психологиялық ... ... ... ... ... өзін теориялық ойлауға, жалпыдан жекеге көшу, заттар мен құбылыстардын, арасындағы байланысты аңғаруға ... ... ... ... ... ... бала әлі заттар мен құбылыстардың негізгі белгілерін айыра ... ... ... өзі ... ... ... білімінің жсткіліксіздігі мен шашыраңқылығынан деп түсінген жөн.
Осыған орай, I сынып ... ... ... ... ... анықтап, бір жүйеге келтіру қажст. Бұл жұмыс әуелі әліппеде ... ... ... ... Сездік қорды байыту заттар мен құбылыстар және олардьщ арасындағы байланыстар жөніндегі елестерді анықтаумен қатар ... ... ... ... ... ... көргендері, кейбіреулері оқығандары жөнінде айтып бере алады. ... ... ... ... жүйесіз құрылған, бел - гілі бір жоспармен айта алмайды. Ойы негізгі нәрседен басқаға тез ауып кетеді. Мысалы, ойынның ... ... ... ... барып, дүкеннен ойыншық сатып алғанына ауысады т. с. с. Егер мұғалім әңгі-мені дұрыс салаға ... ... тіл ... құр ... ... ... мүмкін. Мұндағы негізгі міндеттің өзі -- балаларды белгілі бір жүйемен сөйлеуге үйрету ғой.
Байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы. I сынып ... ... ... ... ... Олар ... сөзге бөледі. Бір сөйлемде қанша сөз бар ... ... ... ... ... сөйлем құрайды. Ертегіні қайталап айтқанда, әнгімелескенде олар сөйлеммсн сөйлейді. Әрине, ... ... ... тек ... ... бұл ... ... граммати - ка сабақтарында нақтылана түседі.Әліппе кезеңіндегі негізгі міндет -- балаларды ауызша сөйлем ... ... ... картинкалардың, көпшілігі балаларды сөйлем құрауға үйретуді және олардың сөйлеу қателіктерін түзетуді көздейді.Байланыстырып сөйлеуге үйрету сұрақ-жауап түрінде ... Ол ... ... ... іспеттес болуы керек.
Логикалық байланыстырып сөйлеуге үйрету үшін ... ... ... жақсы.
Байланыстырып сөйлеуге үйретуде диафильм, мульт - фильм ... ... ... ... ... қандай да болмасын бір оқиға жөнінде де әңгімелесу тиімді нәтиже береді.
Сөйлеуге ... ... ... ... және оны дәл ... ... зор. I сынып оқушыларының бірқатары дыбысты дұрыс айта алмайды (р, л, с, ш, з, ж, щ, ... ... айту ... ... оны дәл ... алмағандықтан болуы мүмкін. Мысалы, ұяң дауыссыздарды қаттылау айту, айтылуы ұқсас ... ... ... айту (с-ш, ж-з, ч-щ, т. б.). ... ... ... осы дыбыстардан қос буын құратып айтқызса, (па-ба, ба-па, ка-га, га-ка, жа-за, за-жа, жа-ша, ша-жа) оңай білуге болады.
Дыбыстарды бұзып айту ... ... ... ... де ... (Мысалы, шаш, шана сөздерінен >>ш>> дыбысын бөліп көрсеткенде т. б.). Баланың сөйлеу кемшілігін ... ... ... ... жеке ... ... талап етеді.
Егер баланың сөйлеуі анық болмаса және ол түзеле қоймаса, мұндай жағдайда оны ... ... ... ... ... процесі сауат ашудан басталатыны белгілі.Сондықтан оның балаға ана тілін оқытып үйретуде алатын орны да ... ... ашу ... ... ... - ... хат таныту, яғни оған оқу мен жазуды үйрету.Сонымен ... , ... ашу ... оқушылардың тілі мен ой - өрісін жетілдіруге де баса назар аударылады.Соның нәтижесінде жас ... ... ... ... ... ... ... патриоттық тәрбие беруге негіз қаланады.
Демек, сауат ашу білім мен тәрбие алудың кілті іспеттес. Сауат ... ... ... ... ... ... мен өнегелі тәрбие беру, сол арқылы оларды өмірге , өз Отанын , ел - ... ... сүйе ... тәрбиелеу, білім берудің негізгі бағыттарына қойылатын негізгі талаптардың ішіндегі аса күрделісі - алты ... ... ... ... ... ... алғаш ашқан баланы оқытудың өзіндік қиындықтары бар. Ол қиындықтар балалардың физиологиялық - психологиялық ... ... ... ... ашу ... оқушылардың оқуға , ой еңбегіне қажет белгілі бір қабілет бейімділікті талап етеді.
Жалпы сауат ... ... ... даярлық кезеңінде жүргізілетін жұмыстардың мейілінше сапалы болуына байланысты.Демек, сауат ашуға ... ... ... ... ұқыпты жүргізуге баса назар аударылады.
Сауатты жазуға үйрену жұмысы граматикаға сүйенеді.Олай болса ... бір жазу ... ... ... ... ... ... түрде ұғындырылып, содан кейін қорытынды шығарылуы қажет.
Дұрыс , сауатты жазуға үйрену үшін сөздерді дыбыс құрамына , буын ... ... ... әріп ... ... , әріп алмастырып алмауға бір сыпыра көмектеседі.Сөздердің ұқсастықтары мен ерекшеліктерін, теріс жазылуынан мағына ... ... ... ... де , ... ... де , ... жазуларынағы қателерді түзеткенде де көрсетіп, түсіндіріп отырудың пайдасы ... ашу ... оқу мен жазу ... ... тығыз байланыста болады.Жақсы оқи алатын бала таза да сауатты жаза ... ал , ... ... ... ... ... жеңіл меңгереді.Бір сабақтың өзінде оқу қызметі мен жазу ... ... ... және ... ... екіншісінің көмегі тиіп отырады.
Жазу, таза жазу, дұрыс жазу, сауатты жазу - қай тілдің ... ... ... ... жазудың алғышарты бастауышта қаланады. Мектеп табалдырығын аттаған балаға бірінші сыныптан бастап дұрыс сөйлету үшін сөздердің дыбыстық жағы, дұрыс айтылуы ... ... ... ... сай дұрыс жазуы - бастауыш сынып мұғалімінің ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген білім-білік дағдылары қалыптасқан оқушылар сауатты жазуға дағдылану барысында графикалық ... ... ... ... ие ... Осы ... жазуын ғана емес, сөйлеуін және ... ... ... алады. Таза жазу дағдысының алғашқы бастамасы әріптің әрбір бөлігін дұрыс сызып көруі ... ... ... ... ... ... ... сауатты жаздыру ғана емес, оқушының бүкшимей, басын тым төмен салбыратпай, денесін тік ұстап, өзін дұрыс игеруіне қатты көңіл ... ... жазу ... ... отырғанда ғана дұрыс жазуға үйрене алады.
Сондай-ақ бастауыш сынып оқушыларына жазуға төмендегі талаптар қойылады,және бұл талаптар бастауыш ... ... ... жазу ... ... орындалып отыруға тиіс:
· әріпті дұрыс жазу, дәптердің көлденең сызығынан ауытқымау;
· әріптердің ... ... ... ... ... ... жазу;
· әріптердің бірін оңға, бірін солға қисайтпай, барлық әріпті бірдей, оңға ... сәл ... ... ... ... ... ... сөздік диктантының маңызы зор.
· сөздікпен жұмыс істету.
· тақырыпқа ... ... ... ... ... ... жаттығуларды орындату;
· сөзді, сөйлемді тақтадан, кітаптан дұрыс көшіріп жазуға мән беру.
Ғалымдар зерттеуі іскерлік ... ... оқу ... ... әсер ... ... алдында тұрған ең басты міндеті- оқушыларды сабаққа ынталандыра білу, сол арқылы тақырыпты білу, жете ... ... ... тізімі
1. Қазақстан Республикасы жалпы орта ... ... ... ... стандарттары (жалпы бастауыш білім) - Алматы,2003 - 135 ... ... Ж., ... С, ... А. ... - Алматы , 2004 -443 б.
3. Қазақ тілі терминдерінің ... ... ... ... және психология. Алматы. Мектеп, 2002 -956 б.
4. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы, 2002. -270 б.
5. Молдағалиев . ... ... ... ... ... Ж., ... Р.М. ... - Алматы, 2002 ж. 383 б.
* Сағындық ұлы. Педагогика. - Алматы, 1998 - 356 б.
* Қозыбаев С. ... ... 1999 - 274 ... ... Ж.Б. ... - ... 2002 - 383 ... С. Тестік бақылау жүйесі. Бастауыш мектеп. № 6. 2004 ж.10. Өмірбаева К.О. Оқыту процесіндегі инновациялық ізденістер. ... ... С. ... ... ... ... - Алматы, 1987. 392-6.
12. Жалпы бастауыш білім. Қазақстан Республикасы. Стандарт. -Алматы,
2003 ж. -23 ... ... Ж. ... ... ... ... - Алматы, 2004 - 439 б. Н.Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы мен әдістемесі - Алматы, 2000ж. 15.Ергалиева М.Е. ... ... ... ... оқу ... үрдісінің сапасын жетілдіру. Бастауыш мектеп. № 11, 2003ж.
* ... Б. ... ... ... ... № 8, 2002.
* Әбдірасейітова Г. //Ана тілі ... ... ... мектеп. №5, 2004

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушы дағдыларын қалыптастыру жолдары51 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет
Жазудағы каллиграфиялық дағдыларды үйретудің әдістемелік жолдары49 бет
АҚШ-тың ішкі жағдайы және “жаңа бағыт”36 бет
Бухгалтерлік есептің принциптері44 бет
Паскаль тілінде алгоритмдеу9 бет
Сауат ашу барысында оқу мен жазу процесінің психофизиологиялық ерекшеліктері20 бет
Шет тілін оқытуда тыңдап – түсіну дағдысын21 бет
Қадыр Мырзалиев6 бет
Қазіргі кездегі білім берудің деңгейлері және балабақшадағы тәрбие үрдісі29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь