Сауат ашудан кейінгі кезеңде мәтіндермен жұмыс істеу ерекшеліктері.

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І.бөлім. Сауат ашудан кейінгі кезеңде мәтіндермен жұмыс істеу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1.Мәтінге берілетін сипаттама мен анықтама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Мәтіннің мазмұндық құрылымы мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3. Ана тілі сабағында өзіндік жұмыстар арқылы тілін дамыту ... ... ... ... 18
ІІ.бөлім. Оқушылардың мәтінмен жұмыс жасаудың дағдыларын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.1. Мәтінмен жұмыс кезінде әр түрлі әдіс.тәсілдерді пайдалану ... ... ... .. 24
2.2. Мәтінмен жұмыс кезінде оқушының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
2.3. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
ІІІ.бөлім. Практикалық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Сауат ашу кезеңі қазақ тілінің грамматикасына және әдебиет туралы білім жүйесіне кіріспе болып табылады.
Пәнінің басты мақсаты - оқушылардың оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру, қарапайым грамматикалық ұғымдармен таныстыру, айтатын ойын толық, түсінікті, жүйелі жеткізе білуге, байланыстыра сөйлеуге үйрету, ауызша, жазбаша тілін дамыту, сөздік қорын байыту және белсендіру.
Пәнiнiң мiндеттерi:
Әлiппеге дейiнгi кезең: сөздiк қорын байыту, лексикалық тақырыптар бойынша байланыстырып сөйлеу тiлiн дамыту; дыбысталатын тiлдi, сөйлеудi талдау (сөйлем, сөз, буын, дыбыс); дыбыстық талдау (сөздегi дауысты және дауыссыз дыбыстардың саны мен ретi); дыбыстық сызба құру, оны «оқу»; жазуға даярлау (әртүрлi сызықтар, өрнектер мен таңбалар сыздыру); жазу жолын сақтай отырып әрiп элементтерiн жазуға үйрету.
Әлiппе кезеңi: құрамында жаңа таныстырылған әрпi бар сөздермен сөздiк қорын байыту; жаңа әрiппен таныстыру (әрiптiң баспа түрi және жазба түрi, бас әрiп және кiшi әрiп); сөзге дыбыстық-әрiптiк талдау; сөздiң дыбыстық-әрiптiк сызбасын құру; буынды, сөздi, сөйлемдi оқу; байланыстырып сөйлеу тiлiн дамыту; байланыстырылған мәтiндi оқу; жазуға үйрету.
Зеурттеу жұмысының өзектілігі.Әлiппеден кейiнгi кезең: оқуға, жазуға,оқушының тiл дамытып, алғашқы грамматикалық мәліметтер беру.
Әлiппеден кейiнгi кезеңнiң II жартыжылдық бойы жалғастырылып оқытылуы. Сауат ашу кезеңі қазақ тілінің грамматикасына және әдебиет туралы білім жүйесіне кіріспе болып табылады. Оқушылардың оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру, қарапайым грамматикалық ұғымдармен таныстыру, айтатын ойын толық, түсінікті, жүйелі жеткізе білуге, байланыстыра сөйлеуге үйрету, ауызша, жазбаша тілін дамыту, сөздік қорын байыту және белсендіру мақсаттарын жүзеге асыруға бағытталады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Айғабылов А. «Тіл ұстарту» Қазақстан мектебі 1995, №8
2. Аманжолов С, Әбілқаев А., ҰйықбаевМ.«Қазақ тілінің гр амматикасы» А. 1977. 236-бет
3. Арғынов Х.К. «Қазақ тілі синтаксисі методикасының
негіздері» А., 1987 ж, 205 бет
4. Аханов А., Катембаева Г. «Қазақ тілі» А. 1982. 23-бет
5. Әбдікаримов Т.М. «Бастауыш сыныпта мәтін арқылы тіл
дамыту» А.1993ж, 20-бет
6. Байтұрсынұлы А. Тіл ғылымы А. «Ана тілі» 1992,448бет
7. «Бастауыш мектеп» 2001 № 17 40-бет
8. Болғанбаев Қазіргі қазақ тілі. 1999, М.
9. Г.Абхунов «Қазақ тілі синтаксисі» А. 1990.
10. ЖапбаровА., Тілеубердиев Б. «Оқушыларға мәтін құрастыру
мен шығарма жаздыру әдістемесі» Ш.2002 ж., 16-бет
11. Жолдашқызы Р. «Мәтінмен жұмыс істеу», «Бастауыш мектеп»
2001ж,45-бет
12. Исаев К., Бектұров С. «Сөйлемдегі грамматикалықталдаудың тәсілдері» А. 1985
13. Қ.Жұбанов «Қазақ тілі» А. 1996
14. Қазақ тіл мен әдебиеті. 2001 ж. №8. 25-бет
15. Қазақстан мектебі 2002ж. №5 47-бет
16. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі А. 1999, А
17. Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас теориясы мен әдістемесі А.2000
18. Оқушықаев М.Б. «Қазақ тілі грамматикасы» А., 1949ж
19. Сайрамбаев Т. «Етістіктердің сөз тіркесін құраудағы рөлі.
Қазақ тілінің мәселелері» ҚазМҮУ, М. 1983ж
20. «Сөздік қорды дамыту ерекшеліктері», «Қазақстан мектебі»
2002, №5, 47-бет
        
        Жоспар
Кіріспе...............................................................................................................
3
І-бөлім. Сауат ашудан кейінгі кезеңде мәтіндермен жұмыс істеу ерекшеліктері..................................................................................................
6
1.1.Мәтінге берілетін сипаттама мен анықтама...........................................
6
1.2. Мәтіннің мазмұндық құрылымы мен түрлері........................................
10
1.3. Ана тілі сабағында ... ... ... ... ... ... мәтінмен жұмыс жасаудың дағдыларын қалыптастыру ................................................................................................
24
2.1. Мәтінмен ... ... әр ... ... пайдалану..............
24
2.2. Мәтінмен жұмыс кезінде оқушының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың негізі..................................................................................
27
2.3. Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... бөлім......................................................................
Қорытынды.......................................................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:...............................................................
Кіріспе
Сауат ашу кезеңі қазақ тілінің грамматикасына және әдебиет туралы білім жүйесіне кіріспе болып табылады. ... ... ... - ... оқу және жазу ... қалыптастыру, қарапайым грамматикалық ұғымдармен таныстыру, айтатын ойын толық, түсінікті, жүйелі жеткізе білуге, байланыстыра сөйлеуге үйрету, ... ... ... ... сөздік қорын байыту және белсендіру.
Пәнiнiң мiндеттерi:
Әлiппеге ... ... ... ... ... лексикалық тақырыптар бойынша байланыстырып сөйлеу тiлiн дамыту; дыбысталатын тiлдi, сөйлеудi талдау (сөйлем, сөз, буын, дыбыс); дыбыстық талдау (сөздегi ... және ... ... саны мен ... ... ... құру, оны ; жазуға даярлау (әртүрлi сызықтар, өрнектер мен таңбалар сыздыру); жазу жолын ... ... әрiп ... ... үйрету.
Әлiппе кезеңi: құрамында жаңа таныстырылған әрпi бар сөздермен сөздiк қорын ... жаңа ... ... ... ... түрi және ... түрi, бас әрiп және кiшi ... сөзге дыбыстық-әрiптiк талдау; сөздiң дыбыстық-әрiптiк сызбасын құру; буынды, сөздi, сөйлемдi оқу; байланыстырып сөйлеу тiлiн дамыту; ... ... оқу; ... ... ... ... кейiнгi кезең: оқуға, жазуға,оқушының тiл дамытып, алғашқы грамматикалық мәліметтер беру.
Әлiппеден кейiнгi кезеңнiң II жартыжылдық бойы ... ... ... ашу кезеңі қазақ тілінің грамматикасына және әдебиет туралы білім жүйесіне кіріспе болып табылады. Оқушылардың оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру, ... ... ... таныстыру, айтатын ойын толық, түсінікті, жүйелі жеткізе білуге, байланыстыра сөйлеуге үйрету, ауызша, жазбаша тілін дамыту, сөздік ... ... және ... ... ... асыруға бағытталады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.Оқу. Шағын көлемді тілі жеңіл шығармалар оқу; әдеби жанрлар туралы алғашқы ... ... ... ... сөздерді сезіну түйсіну, мәтінді талдау; оқу түрлерін ... ... ... оқу; ... ... нақышын келтіре отырып оқуға машықтандыру.
Жазу. Сөз ішіндегі әріптерді дұрыс байланыстырып, үздіксіз әрі ырғақты жазу дағдысын жетілдіру; шағын мәтінді дұрыс ... ... ... есту арқылы жатқа жазу, көргенін есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... буындық құрылымы әртүрлі сөздердегі дыбыстардың ретін анықтай алу; ... ... ... көркем, таза, қатесіз, сауатты жазу; сөздерді тасымалдай білу.
Тіл ... ... ... жаңа ... ... ... ... жүйелі байланыстырып орынды қолдана білу, сөз тіркестерін, сөйлемдер құрастыра білу; сөйлеудің диалогтік түрін практикалық тұрғыда меңгерту; сөйлеудің монологтік түрін практикалық ... ... ... ... ... сөздер, дайын үлгі, жоспар бойынша әңгіме (мәтін) құрастыру, мәтінге ат қою; мазмұндаманың негізгі түрлерімен таныстыру; ... ... ... және әріп. Дауысты және дауыссыз дыбыстар мен әріптер туралы білімдерін жалпылау, пысықтау; жуан және жіңішке дауысты дыбыстар мен әріптер, ... ... ... а-ә, о-ө, ұ-ү, ы-і ... мен ... және олардың емлесі; қосарлы и, ё, я, ю дыбыстары мен ... ... ... игерту.
Буын; тасымал; тасымалданбайтын сөздер; сөз; сөз және оның ... кім? не? ... ... сұрақтарына жауап беретін сөздер; бас әріптен басталып жазылатын сөздер; не істеді? не қылды? ... ... ... ... сөздер; қандай? неше? нешінші? сұрақтарына жауап беретін сөздер туралы түсінік қалыптастыру.
Сөз және сөйлем; Сөйлем; сөйлемнің бас әріппен ... ... ... ... ... ... ... түрлері (жай, лепті, сұраулы) жайлы түсінік қалыптастыру.
Пәнді оқыту ерекшелігі - бастауыш білім беру деңгейіндегі оқу пәні ... ... ... ... ... ... кешендi сипатта берілді. Пән тiлдi оқытудың коммуникативтiк-iс-әрекеттiк бағытын жүзеге асыруға мүмкiндiк бередi. Мұның өзi тiлдiк бiлiмнiң сапалы меңгертілуін қамтамасыз етеді. Осы ... жүйе ... мен ... ... ... ... ... тiлдiк iс-әрекеттерге ауызекi және жазба тiлдегi толыққанды дайындығын ... ... пәні ... ... ... , , , , , , . ... ... барлық тоғыз сөз таптары мен олардың белгілері таныстырылады.
Пәнді 4-сыныпта оқытуда дыбыс және әріп ... ... ... енгізіліп, фонетикалық талдау үйретіледі; сөйлем тарауында синтаксис ... ... ... ... ... ... сөз таптары тарауында морфология термині енгізіліп, морфологиялық талдау үйретіледі.
Зерттеу жұмысының ... - ... үш ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І-бөлім. Сауат ашудан кейінгі кезеңде мәтіндермен жұмыс істеу ... ... ... мен ... ... ... білім беру тұжырымдамасында: "Білім берудің гуманитарлық сипаты, онда дама жай зерттеу объектісі ... ғана ... ең ... ... пен ... ... ... мәдениет үлгілерін дүниеге әкелген әрі өзінің шығармашылыққа ... ... мен ... ... ... ретінде бедерленеді", - делінген. Бұл айтылғандар оқытудың басты мақсаты оқушыларға ... ... ... ... ... аңғартады. Сабақ үрдісінде оқушының шығармашылық белсенділігін арттыру жағын ойластыру ... ... ... ... ... ... өте көп. ... "Бұлақ көрсең - көзін аш", "Оқу өрге ... ... ... ... "Тіл - ... ... "Тілі жеткенше сөйлеген - шешен, қолы жеткенше сөйлеген - ... ... ... ... ... даналық сөздердің тәрбиелік мәнін аша отырып оқыту бастауыш мектеп оқушыларын тілге, ғылымға құрметпен ... ... ... ... ... ойлау мен сөйлеу әрекетін дамыту күн тәртібіне өткір қойылуда. Ал сөйлеу ауызша және жазбаша болатын белгілі. Сондықтан оқушының жазбаша ... ... ... ... тілі мен ... ... ... маңызы ерекше. Сондықтан оқушыны жазбаша сөйлеуге үйрету мәтінқұрастырудан басталады. Демек, сөйлеу тілін дамыту үшін оқушының мәтін туралы түсінігі мен оны ... білу ... мен ... ... ... бір ... мен сөз ... байланыстырып, сөйлем арқылы жасалатыны белгілі. Сөйлем - синтаксиситің қарастыратын нысаны. Сөйлем жай және күрделі болады. Яғни құрмалас сөйлемнің анықтамасы: "Екі я ... жай ... ... ... ойды ... ... пікірмен анықталады. Ал, бірнеше емес, ондаған сөйлемнің мәні де сол сөзбен ... оны ... ... деп, ... мәні ... жүр. Сондықтан қазақ тіл біліміде, ғылыми әдебиеттерде, мектеп оқулықтарында мәтін туралы түрліше түсіндіру байқалады. Мәселен, мәтін түзетуі қайырымды ... бір ... жаңа ... ... ... мәтін сол шығарманың формасы деп те жүр.
Бұл пікірлерге қарағанда мәтін дегеніміз сөйлемдер арқылы жасалған ... ... ... ... мазмұнды өлшемі екендігін байқаймыз. Олай болса, оқушыларды мәтін түзе білуге жаттықтыру үшін мәтін туралы ... ... ... ... берілуі керек.
Бастауыш мектеп бағдарламасында оқушылардың жас ерекшелігіне байланысты тапсырмалар жаттығу жұмыстары берілген. Сол сияқты тіл дамыту жұмыстары мәтіндерді оқу, оны ... ... ... ... беру және шығарма, мазмұндама жаздыру арқылы жүзеге асырылады. Тіл дамыту жұмыстары мынандай бағытта жүргізілсе:
1. Мұғалім сабақты түсіндіру барысында оқушымен ... ... ... ... ... ... қаратып баулап алуы яғни тыңдаушысын тіл мәдениетінің өте жоғары болуы шарт;
* Оқушының тілін дамыту үшін өзі қажет деген ... ... ... ... ... жаттығу ... ... ... ... халықтықұғымына таныс және жеңіл болуы;
* Тіл ... ... ... ... ... әңгімелер, шешендік сөздер іріктеп алыну керек;
* Лексикалық жұмыстарды жиі жүргізу;
* ... ... ... жаңа ... ... ... оны іс-жүзінде қолдана білу.
* Фразеологизмдердің жеңіл түрімен сөйлемдер ... ... ... қолдана білу.
* Оқушыны әдеби тілде ауызша сөйлетуге және жазбаша сауаттыжазуға үйрету.
Демек: ... түзе білу ... ең ... ... ... сай сөйлемдердің құралатыны туралы білім қалыптастырылады.
Ал мектеп оқушыларының сөйлеу икемділіктерін дамытуда мәтін құрастыра білу қажетті мәселе. Сондықтан оқушыны шығарма ... ... ... ... ... білу икемділігі мен дағдысы қалыптастырылады. Ол үшін:
* Ғылыми әдебиеттердің негізінде мәтіннің ерекшелігін ... ... ... анықтау;
* Мәтіннің жасалуы үшін оны құрайтын элементтерді, сөйлемқайырым ерекшелігін көрсету:
* Мәтіннің түрлері туралы мәлімет ... ... ... ... ... бұл құралдың мақсаты оқушының өз ойын жүйелі жеткізе білу үшін сөйлеудің нәтижесі мәтін құрастыру дағдылары мен ... ... ... ... мәтіннің табиғаты жайында бірнеше көзқарастар белгілі. Зерттеулердің бір тобы мәтіннің өзіндік белгілері, категориялары, тұлға, бірліктері бар ... ... ... Ал, ... тобы ... мәтін теориясын құрылудың қажеті жоқ деп, мәтіннің қызметін байланысқан сөйлемдерге телиді. Мәтін дегеніміз бір тақырыпқа енетін ... ... бар ... ... ... Ол ... ... қарай ұзақ та, қысқа да болуы мүмкін>>, - деп, мектеп ... ... ... келтіреді.
Соңғы кезде көпшілік ғалымдар мойындаған мәселе-мәтін құрайтын элементтердің бір-бірімен байланыстылығы мен мазмұн бірлігі. Олай болса, мәтіннің табиғи ерекшеліктерін ашу ... бұл ... ... ... тек ... он жылдықтарда ғана қолға алынып, зерттеле бастады. Сондықтан мәтіннің құрылымдық және мазмұндық жағынан зерттейтін тіл ... ... ... лингвистикасы зерттеле бастады. Ал, лингвистикалық зерттеулердің аясының кеңеюіне байланысты осы жаңа сала шетелдердегі сияқты біздін елімізде де 60-жылдардың екінші жартысынан ... ... ... аудара бастады.
Мәтін ұғымы соңғы кезде мәтін лингвистканың зерттеу нысаны бола отырып, сөйлемдердің ... және ... ... байланысқан сөйлемдердің жиынтығы деген мәселемен айтылады. Демек, зерттеушілердің назары мәтіннің бүтіндік, тұтастық жағынан, оның ... ... ... ... ... ... мен ... анықтауға аударылуда. Мұндай мәтіннің байланыстылық, тұтастық қабілеті осы терминнің этимологиясынан да аңғарылғандай-ақ: textum- ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы төмендегідей тиімді тәсілдер мен қағидаларды ұсынған.
* ... ... ... аса түсінікті болуы шарт.
* Мәтін көрнекілік, ... ... ... ... ... және жақын болуы шарт.
* Тілді оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар, өлең-жырлар, қызық әңгімелер маңызды орын алуы ... ... ... тіл ... көркемсөзге де ден қойғаныдұрыс.
Ахмет Байтұрсынов (1873-1938)
Ахмет Байтұрсынұлы тілді дамытуда тиімді тәсіл ... ... әр ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының қағидалары мен тиімді тәсілдерін кәдеге жаратып, жас ұрпаққа тіл нақыштары мен сөйлеу мәнерін үйрете білсек, ойы озық ... тілі ... ... қоры байи ... мәтін дегеніміз - өзін құрайтын сөйлемдер мен қайрымдардың жай қосындысы емес. Оның өзіндік белгілері, жүйесі, сипаты, формасы, ... ... мен ... бар өте ... ... ... Яғни ... қалыптасқан өзіндік құрылымдық жүйесі бар. Яғни мәтін болу үшін оны құрайтын элементтердің олардың бір-бірімен байланыстылығын, яғни тұтас мазмұнын, ... ... ... керек.
1.2. Мәтіннің мазмұндық құрылымы мен түрлері
Көптеген ғалымдар мәтін композицисын (құрылысын) үш бөлікке бөледі. Олар: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды деп ... ... ... сөз ... деп ... ... ... болғаны, мұны тудыратын себептер айтылады. Негізгі бөлімінде сөз етіп отырған ... ... ... ... ... ... ал қорытынды бөлімінде сөз етіп отырған тақырыптан алған әсерін, тілек-мақсатын өз ... ... тиіс деп ... ... ... ... ... пікірлері түрліше. Егер ауызша және жазбаша сөйлеу формаларын мәтін деп қараса, көпшілігі тек жазбаша сөйлеуді мәтінге жатқызады. Алайда ... ... ... мағыналық тұтастық және құрылымдық байланыс сияқты белгілерді барлық зерттеулер мақұлдайды. Біздің ойымызша - ... ... ... белгілеріне мына төменгі белгілерді қосуға боладыдеп есептейміз. Олар: мәтіннің жүйелі басталып, жүйелі аяқталуы, оны мәтін құрайтын элементтер ... ... ... ... және ... ... ... етеді. Мәтіннің көлемдік құрылымы - тіл құралын пайдалана отырып, оның дара және универсаль ... ... сол ... ... ... ... ... универсал мағынасына кеңістік пен уақытты жатқызады. Кеңістікті бейнелеу үшін мәтінде ... бір ... ... не ... ... ... тобы ... Олар: топонимдер, географиялық терминдер, этнонимдер, табиғаттың не үй жайдың белгілерін бейнелейтін сөздер, мекендік үстеулер, диалектизмдер экзотиканы білдіретін ... және кісі ... ... біреуі емес, тек кейбіреулері мекендік мағынаны білдірсе, мәтінде олардың мекендік ... аясы ... ... ... ... орыс ... орта сынып оқушылары төменгі сыныптардан ауызша баяндау, яғни ... ... ... ... ... сөйлеу әңгімелеу дағдысы жетілмей, мәтінді әңгімелеп, баяндап бере алмайды. Мұның себебі орыс мектебіндегі қазақ тілі - ... орыс ... ... ... ... жасауын, жеткіліксіз ескереді, керісінше оқушылар да қазақ тіліне мән бермейді, мәтінге үрке қарайды. Оқушылардың ауызша сөйлеу тілі ... бай және ... ... ... үшін мәтін арқылы жаттықтыруды енгізу қажет. Бұл орайда мәтін арқылы жаттықтыру - тартымды тәрбие. Себебі, қазақ тілін орыс тілді оқушыларға ... ... ... ... ... ... қызметі ұшан-теңіз, жалпы ауызша сөйлеу, тілді дамыту төменгі сыныптан басталады дедік. Ал басқыш жоғарылған сайын бұл мәселелер күрделене түсуге тиісті. ... ... ... ... ... жаттықтырып, жаттығулар жүйесінде дамытып, тілдің негізін қалыптастыру үшін мына төмендегі жағдайларды қарастырдық:
* Мәтіннің негізгі мәнін, ... ... ... ... ... ... ... білу
* Жоспар бойынша мәтін мазмұнын әңгімелеу.
Уақыт та материяның өмір сүру формасы болғандықтан, ол ... ... ... ... бірі ... табылады. Шығарма мазмұнның белгілі бір шынайы уақытқа қатынасы ерекше тілдік құралдар арқылы ... ... Ең ... ... уақытты білдіретін сөздер тобы жатады (жыл, ай, күн т.б.). Оларға жататындар: тарихи тұлғалардың аттары, тарихи болмыс, қызмет, адамның әлеуметтік ... ... ... ... т.б. ... Шығармада суреттелетін немесе аталып қана өтетін тарихи оқиғаларды да уақыт ... ... ... бейнеленетін уақыт 3 түрлі: өткен шақтық, осы шақтық, келер шақтық болып келеді. Бұлардың әрқайсысының да жеке-жеке тұрғыда көркем шығарманы баяндау ... ... ... мүмкін. Мәселеде сөз болатын оқиға, іс-әрекет баяндау ... сай келу не оның ... өтуі де, ... ... өтуі де ... нақтылы шығарманы бейнелейтін уақыт түрлерінің бірігіп жымдасуының көптеген варианттарын ... ... ... ... ... ... ... тұтастық, қайырым жатады. Олардың арасындағы байланыстар логикалық, грамматикалық және себеп-салдарлық жүйе ... іске ... ... ... белгісі қамтамасыз етілмейді. Мыс: .
Кешкі уақыт. Күн батып бара жатқан кез. ... ... ... Таң ... ... қар, ... боратпаған соң, әлі сол ұлпа күйінде көбіктеніп жатыр. Оның беті ... ... ... жылтылдап көз ұялатады. Алыстан қар жамылған тау да ... ... ... ... ... ... ... осындай әдемі, ашық кеште сырғанақ тебуді өте ұнататын Самат бір ... ... ... үй ... ... биік ... сырғанақ тебу үшін әдемілеп шыққан еді.
Шана үстінде отырып, танымаған аңға күдіктене қарай қалған Самат одан көзін тайдырар ... ... ... ... еппен басып, қардан басы ғана көрінетін сояу шөптердің арасынан кетіп бара жатқан аңнан көз жазып қалам ба дегендей, шұқшия түседі. Бұл ... ... орай ... ... ... ... беру үшін мәтін қайырымдарға бөлінген. Ол қайырымдағы сөйлемдер оқушының бір қасиетін анықтау үшін ... ... ... қайырымда кіріспе, яғни оқиғаның уақыты мен орны сипатталған. 2-і қайырымда оқушының тынығу, ... ... ... орны мен уақыты хабарланады. 3-і қайырымда аңғарғыштық, байқампаздық қасиетін хабарлайды.
Нәтижеде оқушының бір кеште болған ... ... оған ... баға ... ... ... ... ең алдымен шағын мәтін, көлемдік мәтін, (микромәтін, макромәтін) болып бөлінеді. Ал көлемді мәтін тармаққа, тақырыпқа, ал олар қайырымға ... ... ... дегеніміз - сөйлеудің нәтижесі, яғни қарым-қатынастың мақсаты, түрі, стиліне қарай түрленеді.
Мәтін бірнеше сөйлемдерден тұрады. Егер 1 сөйлем құрмалас сөйлем болып, өте ... ... да, оны біз ... деп айта ... Мұнда тиянақты ой болғанымен ол мәтін бола алмайды, бар ... - ... Ал, бұл ... ... құрмалас сөйлем заңдылықтығы бойынша үйлескен, яғни мәтіннің заңдылығынан өзге. Бұл ... ... ... ... ... ... болмайды.
Мәтіндегі сөйлемдер де байланыс заңдылығын сатап бір-бірімен ажыратылып бөлшектеуге келмейді. Осыған орай, мәтін кемінде екі, немесе бірнеше сөйлемдерден тұрады ... ... ... ... ... ... сөйлемнен тұратын қайырым өзімнің бастауы - тақырыптық ... және ... ... ... табылады. Сонымен бірге мағына мен формасы жағынан тізбектеле байланысқан ... ... ... ... мен ... ... беріледі. Кез-келген мәтін әдетте бірнеше сөйлемдерден тұратын жеке-жеке маңызды бөліктерге бөлген. Осындай әр ... жаңа ... ... яғни ... ... ... оңға ... бос орын қалдырылады. Бұл қайырым деп аталады.
Қайырым - мәтінде композициялық және қарым-қатынасты түсіну үшін мәтінді бірлік ретінде түсінуден бастаймыз. Яғни, бір ... ... бір ... ой-пікірді жеткізудің мазмұнды формасы бар бөлшегі болып табылады.
Пікір айту негізінен үш ... ... ... дәлелдеу
* қорытынды жасау
Нақтылау дәлелдеудің алдындағы кіріспесі іспеттес. Сондықтан нақтылау хабарлау немесе сипаттау ... ... Ал ... - ... ең ... ... ... үшін материал жеткілікті болып, барынша жүйелі, дұрыс баяндалуы тиіс. Қорытынды бөлімде ең негізгі пікірді жинақтап бере білу керек.Кейде ... өте ... ... ... ... ... қажеті болмауы да мүмкін. Пікірлеу мәтіні деп - бір нәрсені дәлелдеу, бекіту мақсатында мысалдар, салыстырулар, ойлар келтіру арқылығана ой қорытындысын ... ... ... ... айту ... қиын формасы, сондықтан пікір шығармалар бастауыш сынып бағдарламаларында қаралған. Қарапайым пікірлеу ... ... ... ... тезистің дамуы, қорытынды жасау. Міне осындай жүйеде жоғарғы сыныптарда әдебиеттік шығармалар, ғылыми ... ... Ең ... ... айтылады, проблеманың зерттелу барысы баяндалады, соңынан болжам тәжірибесі де дәлелденеді ме, жоқ па сол туралы ой қорытындысы жасалады.
Мәтіннің ... - ... ... ... ... естіген) оқиғалардыеске түсіріп айтып шығу. Мұндағы баяндау, негізінен оқиғаның ... мен ... оның ... ... іске ... ... ... болып 3-ке бөлінеді.
Мәтіннің хабарлау түрі белгілі бір уақытта болған ... ... ... ... ... ... да ... жанрына жататын әңгіме сияқты сюжеттер жиынан тұрады. Хабарлау мәтінінде персонаждардың (кейіпкерлердің) іс-әрекеттері, олардың арасындағы диалогтар келтіріледі. Тағы бір ... ... - ... ең ... ... мен фактілерге көңіл бөлінеді. Сондықтан бұл мәтінде зат ... мен ... көп ... ... ... сипаттау мен пікір айту элементтері кездеседі. Мыс: кейіпкерлердің кейпі, түр-тұлғасы, табиғат суреттері ... ... ... ... ой ... ... ... - затты, құбылыстарды, адамдарды ... ... ... (жазып) шығу. Мұндай мәтін ... ... ... ... ең ... ... өзіндік ерекшеліктерін саралайды. Сипаттау мақсатымен жазылған мәтіндерге көбінесе:
1. Алғаш ... ...
2. Сол зат не ... ... ... пікірі байқалады.
Сипаттауда көбірек белгіні, сынды аңғартатын сөздер (сын есім, есімше) жиі қолданылады. Сипаттау мәтініне ... ... ... ... Табиғат көрінісі заттар мен құбылыстарды суреттейді. Заттардың елеулі және елеусіз қасиеттері жайында сөз болады. Сондықтан бұл мәтінде сын есім көп ... ... ... беру мына ... ... қажет деп санаймыз. Атап айтқанда тіл білімінде: сөз, сөздің тіркесуіне түсуі, тіркес, тіркестен сөйлем жасалатындығы, қайырым, қайырымнан мәтін құралатындығы. Сондықтан ... ... ... ең ... ... ... ... байланысты құрастырылуына, одан қайырым жасалатынына назар аударылуда. Әсіресе адамдар бір-бірімен қарым қатынас жасағанда жеке-жеке сөйлемдермен ғана емес, тұтас бір пікірді ... ... ... ... ... ... ... келіп, жүйелі мәтінмен де жүргізіледі. Мысалы:
Мәтін әр жақты лингвистиканың объектісі ... ... ... кезде оның анықтамасы әдебиеттерде әр түрлі түсіндіріліп жүр.
Мәтін туралы оқушыларға түсінік беру ойдың сөйлемге қарағанда күрделі бөлшегін игеруге, ал сай ... ... ... ... ... ... не? Ол синтаксистің қарастыратын мәселесі не? Деген сұрақтар мектеп оқушылары үшін өте қиын да күрделі мәселе. Сондықтан стилистиканы оқытуда, тіл ... ... ... ашып ... ... Ой ... бір сөздер мен сөз тіркестерінен жасалады. Оны сөйлем дейміз. Сөйлем синтаксистің қарастыратын объектісі. Сөйлем жай және ... ... Яғни ... ... ... деп ... Ал бірнеше емес ондаған сөйлемнің беретін мәнін не демекпіз? Лингвистикалық зерттеулерде осы мәселе, әсіресе, қайырым мәтін деген ... ... ... ... жүр. Тек оны ... ... ... түрліше түсіндіру байқалады. Атап айтқанда, қайырымды белгілі бір үзінді, жаңа ойдың ... ... ... сол ... іс-қағаздың толық жазбаша формасы деп үғынылады. Яғни, мәтін дегеніміз - ... ... ... ... ... екендігі байқалады.
Көркем мәтіннің барлық элементтері өзара тығыз байланыста мағыналық бірлікте келеді. Көркем мәтін - ... ... Оның ... ... ... ... көптеген лингвистикалық әдістерді пайдаланамыз. Мәтіннің барлық деңгейін қамту үшін осы әдістерді өзі азшылық етуі мүмкін. Мәтіннің табиғатын тану үшін оны ... ... ... бірліктер деңгейінде қарастыру әдісі тиімді. Мәтін лингвистикасында бұл мәтіннің интерпретациялануы деп ... Кез ... ... ... сай, ... және ... мақсаттарға орай үлкенді-кішілі бөлшектер жиынтығынан құралады. Бұл құбылысты мәтін лингвистикасы мәтін сегминтациясы деп түсіндіріледі.
Мәтін бөлшектерінің мәтін түзіміндегі рөлі бірдей дәрежеде ... ... ... осы екі ... ... тағы бір ... туындайды. Оны И.В.Арнольд "мәтін иерархиясы" деп атайды.
Мәтін ерекшеліктеріне төмендегідей ерекшеліктер тән болып келеді:
* мәтіннің бірбүтіндігі;
* мәтіннің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің барлығы мәтіннің семантикалық сипаты ұғымымен тығыз байланысты болып ... ... ... ... ... ... - ... жағынан бетбұрыс болып келуі, қамтамасыз ететін құралдар бар. Солардың қатарында қайталамалар аталады. Қайталамалрдың мәтін түзу және мәтін дамыту қызметі туралы ... ... ең ... ... ... ... ... қызметі ерекше аталады.
Жоғарыдағы белгілерді жеке-жеке талдайық:
1. Мәтіннің біртұтастығы. Мәтіннің семантикалық жағынан ... ... ... ... орын ... ... бірі болып саналады. Мәтіндегі семантикалық тұтастық-күрделі категориялардың ... ... ... бір ... ... ... ... Олардың бүтіндігі тек құрылымы жағынан ғана сипатталмайды. Оған мәтін бөлшектерінің, яғни микромәтіндердің бір ... ... де ... ... ... кейбір микромәтіндер өзіне тән мағыналық дербестікпен ... ... мұны ... мағынасы мәтіннің ... ... бір ... ... арасында тығызбайланысболады.Олбайланыстүрлі тілдік құралдар арқылы жүзегеасырылады.Солбайланыстың үлкен бір ... ... ... ... ... келуі олардың арағабірнешемикромәтіндер, тіпті кейде бірнеше микромәтіндертастап мағынасабақтастығынжалғастыруымәтінбайланыстылығының белгісі болып саналады.
3. Мәтіннің бөлектігі. ... - ең ... ... ... ... ... жатқызуға болады.Себебі, бұл бірліктердің әрқайсысыныңбасы мен аяғыондабаяндалатын сюжет жемісі, мәтіндерден бастыайырмашылығыныңбірі - ... ... бір ... ... ... құрайды. Бір микромәтін - бірмағына, ал бірмикромәтін - бір сюжет.Сюжетжемісімикромәтіндердегісюжеттердіңжиынтығынан ... ... ... ... ... олар мәтінқұрылымында дербестікке ие болады.
4. Мәтінніңметареференттілігі.Мәтіннің метареференттілігідеп көркемшығармадағыавтор меноқырманныңарақатысы,оқиғаның болған жерімен ... ол ... ... ... ... жемісіне көзқарасы саналады. Бұл категориялардың мәтін де айқындалуы да ... ... ... ... байланысты.
1.3. Ана тілі сабағында өзіндік жұмыстар арқылы тілін дамыту
Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге ... ... ... ... ... ... даму ... түсуі, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы халыққа білім беру жүйесіне, оның ішінде ... ... ... ... қойылатын талаптарды күрделендіре түсті. Қазіргі жалпы білім беретін мектеп жан-жақты дамыған, зиялылық деңгейі мен ... ... ... ... сай жеке ... ... ... тиіс.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында көрсетілген.
Бастауыш сыныптарда ана тілі пәні - ... ... ... ... арқылы тіл дамытуда өз бетінше жұмыстың маңызы зор. Оқуға үйрету сауат ашу кезеңінен басталады. Бұл кезде оқушылар әрбір дыбыстың ерекшеліктерімен ... ... ... ... сөз ... оны ... дұрыс оқуға жаттығады. Буын, сөз құрайтын дауысты дыбыстардың қасиетіне ерекше көңіл бөлінеді. Жеке оқушылардың дыбыс, буын, сөз, сөйлемдерді саналы түрде ... ... ... оқуы ... ... Сондай-ақ мәтінді оқу кезінде сөз мәніне, мағынасына назар аудару, сөйлемдер арасындағы байланысты ... сол ... ... мағынасын түсініп, айтып беруге үйрену, сөйтіп түсініктерін біртіндеп ... ... ... оқуды жетілдіру мақсаты көзделеді.
Бастауыш мектеп - оқушыны оқуға үйрету мен тәрбиелеу оның тұлға ретінде өзін-өзі ашуға, жалпы дамуының ... ... ... ... ... Қазіргі таңдағы мұғалім оқушы үшін білім көзі болмай, керісінше кіші мектеп оқушыларының ... ... ... және үйлестірушісі бола білуі қажет.
Оқуға үйретуге қойылатын негізгі талап - ... ... және ... ... меңгерту. Оқушылардың өздігінен оқуына берілетін тапсырмалардың көлемі мен мазмұны біртіндеп күрделене түседі. Оқуға үйретудің сапалы ... оқу ... ... ұйымдастыруға байланысты. Ол үшін оқушыларды оқулықпен, оқулықтағы жеке мәтінмен жұмыс жасауға үйрету қажет. Оқытудағы үйретудің әдіс-тәсілін шығарма жанрларына қарай, яғни ... ... ... ... ... ... мысалдар, өлеңдер ойластырған жөн.
Көркем шығармаларды ерекше дауыс ырғағына, екпініне ... ... ... ... ... ... ... дәл бейнелейтін сөздер мен сөз тізбектерін даралай оқу қажет.
Кейбір түсінікті, жеңіл ... ... да, үйде де өз ... оқи беру ... ... Сондықтан сыныптағы озық және үлгерімі нашар оқушылармен жұмыс түрін әр сабақ сайын жоспарлап отырған ... ... оқу ... ... мыналарды ескеру қажет:
1. Бастауыш сынып оқушыларының оқу машығын жетілдіруді оқушының дұрыс және мәнерлеп, ... ... ... ету. ... оқушының мәтінді толық түсінуі де қиын болады. Сондықтан сабақта қолданылатын әдіс, тәсіл оқудың техникасын ... ... ... кітапқа, оны оқуға деген ынтасын арттыратындай, бір мәтінді бірнеше рет өз бетінше жалықпай ... ... ... болуы керек.
2. Төменгі сынып оқушыларының әсіресе абстрактылы ... ... ... оқу ... ... ... толықтыра отырып, оның ойлануы, қызығушылығы, бір затты екіншісімен таныстыру, ... ... ... қарама-қарсы қойып, салыстыра отырып байқампаздығын тануға баулитын әдіс, тәсілдің сабақта көбірек қолданылуы қажет.
3. Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... - ... түрде ойлануға күші жетіңкіремейтінін ескеріп, оқушының шығармашылық қиялын ұштарлықтай тәсілдер көбірек қолдану қажет. Затты не оқиғаны өзі көріп, нақты елестете ... ... ... ... ... Оқу ... мынадай түрлерге бөлінеді:
Өз бетінше дұрыс оқу. Оқушылар өз бетінше сыныптың екінші және үшінші сыныптарда бірнеше сөз тіркестерін, тұтас сөз ... ... ... оқи ... ... ... оқу үстінде интонациялық қате жіберу немесе мағынасына сүйеніп сөз тіркестерін қысқартып, жооқушып оқу көп кездеседі. ... ... ... ... қойылатын міндет пен талап сөзді тұтас оқу ... ... ... ... ... ... болуынан, яғни оқуға деген ынта бар да машықтың әлі қалыптаспағандығынан белгілі бір фразаны, тіркестерді оқи білу машығы әлі жетілмегендігінен. Осы ... әлі ... ... ... ... дұрыс оқыды ма дегенді тексеріп отыруға міндеттейді.
Бір буынды не бір ... ... ... ... ... ілгеріде айттық. Сондықтан оқушының қайталауын мұғалім қадағалап ескерту жасап отыру керек. Мұғалімнен үнемі, үздіксіз ... ... ... енді оны ... ... ... оқу. Бастауыш сырып оқушыларының дұрыс өз бетінше оқуын жетілдіруде қойылатын бағдарламалық талаптың бірі оқушыны мәнерлеп ... ... ... табылады.
Мәнерлеп оқу - қандай мәтінді болмасын дұрыс оқып, сөздерді бұзбай, ... сөз ... ... ... ... сөзді, ондағы дыбыстарды анық етіп оқу.
Көркем шығарманың негізгі ой ... ... ... ... ... айқын болмайынша бірде бір жолды мәнерлеп оқу мүмкін емес.
Оқушыны мәнерлеп оқуға үйретпейінше оны ... ... ... деп айта ... Ал ... ... ... - сөйлеудегі, жазудағы тіл жұмсаудың өнегелі үлгілері болып ... ... ... ... ... ... ... және қаланады.
Оқушы мектеп есігін ашқаннан бастап-ақ оқыған сөзінің мағынасын түсінуге бағытталған жұмыстар жүргізіледі. Сол ... ... ... ... жол ашып ... Мұғалім жеке сөзді, сөйлемдерді оқу кезінде оқушылардың тек оқып шықаннына қанағаттанбай, оның мағынасын ашуға арналған ... ... ... ... оқып ... ... ... өзі түсініп тұр ма, соны анықтап, егер оқушы түсінбесе, мұғалім қосымша түсіндіреді. Осыдан кейін ... ... ... сөзді не мәтінді үстірт оқымай дауыс ырғағымен оқуын ... ... ... ... ... дұрыс, анық аталуына оқушыны жаттықтыру үшін оқушының ауыз қуысындағы тіл, ерін, тіс, жақтарына жаттықтыру өз бетінше жұмысын жүргізген ... Осы ... ... және ... жаттығулырды жүргізуге төмендегідей кестелерді пайдалануға болады.
Шапшаң оқу. Шапшаң оқуға үйретудегі мақсат - ... өзі ... ... ... ... түсінуі және сонда қолданылған сөздердің мағынасын меңгеруіне қол жеткізу. Мұны орындау үшін оқытушы оқушының әрбір ... ... анық ... ... қадағалап отыруы шарт. Әрбір сөзді дұрыс анық етіп оқыған оқушы сөзді түсінеді, демек шапшаң оқудың алғы шарты ... ... ... ... ... ... түсініп оқумен өте тығыз байланыстылығы көрініп тұрады. Оның үстіне сөзді дұрыс және түсініп оқу үшін мәтінді ... бір ... оқу ... Олай етпеген жағдайда мәтінді оқушы да, оны тыңдаушы да ештеңе түсінбейді.
Бастауыш мектеп мұғалімі шапшаң оқуды барлық сабақтарда ... ... ... Бұл жұмысты жүзеге асыру барысында ол ең әуелі дауыстап әрі ырғағына келтіре оқуға баса назар аударуға тиіс. Содан соң ... ... ... ... көзбен кітаптың ара қашықтығын белгілі мөлшерде ұстауға көңіл бөледі және ... ... қай ... оқу ... өзі ... оқып ... Шапшаң оқуға оқушыларды күнбе-күн өз бетінше оқыту арқылы ғана дағдыландырамыз дедік. Ал мұның өзі оқушылардың сөйлеу мүшелерінің жетілуімен де тығыз ... ... ... ... дами ... арттыру үшін айтылуы қиындау және қиын жұмбақтар мен ... ... және ... ойын ... ... ... ... аса зор. Бастауыш мектепте шапшаң оқу өз нәтижесін дауыстап оқу жылдамдығын минутына 58-72 сөз, түсініп оқу ... ... 90-95 сөз ... әрі оқу ... 8-10 өлең және шығарма үлгілерін жаттатқанда берері ... ... ... дағдысын қалыптастыру. Бастауыш сыныпта оқушылардың кітаппен жұмыс істеу дағдысын қалыптастырудың тіл ... үшін ... аса зор. ... ... ... үшін мұғалім:
1. Оқушылардың дұрыс айтқандарын мадақтап, қателерін түзетумен қатар олардың назарын сол ... ... ... ... ... ... отырады;
2. Көрнекті құралдарды, сюжетті суреттерді оқыған шығармаға ... ... ... қиын ... ... ... ... Оқушылардың оқыған кітаптарынан қаншалықты жаңа білім алғандарын үнемі бақылап отыруы тиіс. ... - ақ ... оқу ... ... қандай сөздерді жиі, қайсысын сирек қолданатындықтарын да басты назарда ұстауы қажетті нұсқау, ... ... ... керек.
Қорыта айтқанда тіл дамыту жұмысына қойылатын талаптар да оқушыға білім беру, іскерлікке үйрету және ... ... ... мақсаттарына бағынуы тиіс. Ана тілі сабағы арқылы тіл дамыту жұмысы - ... де ... ... ... ... ... ... назар аударылатыны өз бетінше жұмыс жасау біліктерін қалыптастыруы болып табылады. Бастауыш мектепте ана тілін оқу ... ... және жаңа ... оқу ... ... ... зерттегіш, шығармашыл, проблемаларды шеше алады, қиын жағдайларда тығырықтан шығу жолдарын таба білетін есейген, талғамы зор, білім мен тәлім-тәрбие бастамасын жүзеге ... өз ... ... ... ... қалыптастырудың нәтижесінен байқауға болады. Өздігінен ана тілді оқу барысында оқу материалының жүйелі түрде менгерту, іздену, салыстыру, зерттеу, әртүрлі шығармашылық ... өз ... ... ... менгереді.
ІІ-бөлім. Оқушылардың мәтінмен жұмыс жасаудың дағдыларын қалыптастыру
2.1. Мәтінмен жұмыс кезінде әр түрлі әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... істеуіне мүмкіндік туғызу, сабақтың тақырыбына сай нақтылы ... қоя білу - оләр ... ... шеберлігіне байланысты. Өйткені оқушыларды терең әрі жинақты біліммен қаруландыру, ... ... ... ... талғамын дамыту, өз бетінше білімін толықтандыруға дағдыландыру сияқты ... ... ... барысында қалыптасады. Бұл әрбір мұғалімді ойландырып, жаңаша жұмыс істеуге, жаңа ізденістерге жетелейді. Әрбір мұғалімнің негізгі алға қойған міндеті - ... ... биік ... ... ... ... үйретудің сапасын арттыру әр түрлі жағдайларға байланысты. Орыс мектебінде оқытылатын қазақ тілі пәнінің түпкі мақсаты - оқушыларғақазақ ... ... ... ... мен ... ... қазақ тілінде сөйлеп, жаза білетін дәрежеге жеткізу, ... ... ... ғұрпын, тарихын танып талаптандыру, тілін құрметтеуге тәрбиелеу, сонымен қатар Отанды, ... ... ... тыныс - тіршілігімен жан - жақты терең таныстыру.
Сабақ өткізу, оқыту барысында ... ең ... ... ... бірі - ... ... жұмысты ұтымды ұйымдастыру. Мәтінмен жұмыс дегеніміз - сабақта өтілетін әр түрлі жұмыстардың жиынтығынан құралады. Олар:
* ... ... ... ... сөздік қорларын жетілдіру
* тіл дамыту
* ережемен жұмыс
* ауызша сөйлей білуге дағдыландыру
Мәтінмен жұмыс істеудің мынадай кезеңдерге бөлінеді:
* ... ... ... ... ... ... ... мәтінді оқығаннан кейінгі кезең;
1. Мәтін алдындағы жаттығулар мен соған сәйкес ... ... ... бағытта жүргізіледі: тілдік тұлға мен сөйлем үлгілерін мәтінде танып, айыра білу және әр ... ... ... ... элементтері, етістіктің жақ, шақ түрлері т.б.) меңгерту.
2. Келесі мәтінмен жұмыс кезеңі. Бұл кезеңде мәтіннің тілдік материалы мен ... ... ... ... ... мәліметті бөліп алу, айыра білуге машықтандыру жаттығуларын әр түрлі тәсілмен орындау. Мәтінмен жұмыс кезеңі былайша ұйымдастырылады: оқығанның мазмұнын айту, ... ... ... ... ... жоспар жасату, бірнеше бөлімге бөліп оқыту, негізгі, жанама ойды ... ... ... ... ... толық түсіну дегеніміз- мәтіннің мазмұнын түсіну үшін оның ішіндегі жеке сөздерді түсінуі керек. Бұл жеке ... ... ... ... мәтін де түсініқті болады деген ой туады.
3. Шартты ... алып ... ... ... ... ... ... мәтіндегі негізгі ойды казақ тілінде жеткізе білу.
Мәтінді оқығаннан ... ... ... ... ... ... ... жаттығулар;
* сөйлем кұру;
* мәтінге жоспар құру;
* аударым;
* мәтінге ат қою;
* диалог, ситуация ... ... ... ... бойынша айту.
Мәтінмен жұмыс істеу кезеңінде оқушыларды жұмыс істеу қабілеттеріне және ... ... ... ... бөліп, әр топқа лайықты тапсырма берген жөн. Ол үшін қазақ тілінде оқудың ерекшеліктерін ... ... ... тән ... айтылуы, жазылуы;
ә) ол дыбыстарды айтылу және жазылу жағынан бір - бірінен ажырата білу;
б) "О" дыбысының қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... сабақ үстінде қолданамын:
1. Дауыстап оқу - оқушыныңсөйлеу элементтерін меңгергендерін байқауға болады, тағы да бір тиімділігі - ... ... бірі ... және ... ... ... оқу - бұл жұмыстың мақсаты оқушылардың шапшаң оқу дәрежесін анықтау.
Мысалы: оқушыларға іштей оқу үшін бір мәтін беремін де, қай ... ... оқу ... ... ... ... жерге келгенде кітаптарын жауып, бітіргенін байқатады. Солай оқушылардың оқу шапшандықтарының мөлшерін өзіме белгілеп отырамын.
3. Араласып оқу (кезекпен оқу)
4. Буынға бөліп ... ... ... ... ... ... қарай ырғағымен оқу.
Оқушыларды шапшаң оқуға дағдыландыру әрине өте жақсы. Дегенмен, олардың шапшаң оқуы толық түсініп оқыды ... сөз ... ... мәтінді түсіну қабілетін әр түрлі әдіс - тәсілдер қолдана отырып анықтауға ... Бұл ... ... күнделікті сабақ сайын мәтіннің бір сөзін қалдырмай ... тек ... ... ... шектеліп қалмау керек. Ол оқушыларды зеріктіріп, ынтасын кемітіп, ойлану қабілетін тежейді. Сол ... әр ... ... ... жөн ... ... қазақ тілінен орыс тіліне аудару;
2. оқыған мәтіннің мазмұнын айтқызу, қазақ тілінде жеткізуге қиналса, орыс тілінде айтқызу;
3. мұғалімнің сүрағына ... ... ... ... ойды ... сөйлемдер арқылы айтып беру;
5. оқыған мәтінге немесе абзацқа тақырып қою;
6. сигналды картошкалар арқылы тексеру;
7. үлестірмелі кәртішкелерге мәтінді түсінгенін айтуға ... ... ... ... ... ... сөйлем оқимын, сол сөйлемдердің ішінде мәтіннің мазмұнын білдіретін сөйлемдердің ретін оқушылар балгілейді;
8. мәтіннің мазмұнына сай ... ... ... ... ... ... ... әңгіме құрауға болады. Бүл жұмысты өткізгенде суреттерге ... ... ... ... сүрақ қойылады;
9. магнитофонға жазылған мәтінді оқушыларға тыңдатып, мазмұнын орыс тілінде айтқызу;
10. сөздіктерді пайдалана ... ... ... дағдыландыру;
11. мәтінді өзім оқып болған соң, сыныпқа мәтін ... ... ... ... ... оқушылар сүраққа орыс тілінде жазбаша жауап береді;
12. жоспар түрғызып, мәтіннің мазмұнын түсінгендерін тыңдау;
Осындай жұмыс түрлерін өткізе отырып, мәтінмен ... ... ... оқушылардың ой- өрісін дамытуға, терең білім алуларына мүмкіндік ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастырудың негізі
Бастауыш сыныпта ана тілін оқытудың негізгі мақсаттарының бірі-оқушылардың сөздік қорын, ауызша және ... ... ... ... мәдениетінің қалыптастыру болып табылады.
Сондықтан да қазіргі кезде бастауыш мектеп мұғалімдері оқушылардың сөздік қорын молайтып, сол ... ... ... отырып, айтайын деген ойын анық жеткізіп сөйлеуіне зор көңіл бөлуде. Осыған орай, өз сабақтарымызда оқушының ... ... ... ... ... ... яғни ... тілін дамытуға ерекше назар аударып отырамыз.
Сабақ барысында бастауыш ... ... ... сөздерінде жиі кездесетін кемшіліктерге көңіл бөлсек, оқушының сабақ үстінде айтайын деген ойын анық ... ... яғни ... ... ... ... бір деректі айтып бітпей жатып басқасына ауысып кетуі ... ... ... ... ... ... ... сосын, яғни, сөйтіп, т.б.) сияқты ауызша сөйлеу тіліндегі қатерлерді көптеп ... ... ... ... ... ... мен ... дағдыларын жетілдіру жолдарындағы ізденістерімізді оның тірі тіл неғүрлым түсінікті, ... ... ... талап етіп, өз ойын дәл айтуын қадағалап отырамыз.
Оқушының оқуға деген ынта-ықыласын, қызығушылығын ... ... ... ... ... ... кезде:
Біріншіден, оның оқушы ұғымына сәйкес, түсінікті болуын ескереміз. Себебі, деген нақыл сөз бар. Мысалы: калькуляторда бір сан қате ... сол ... ... есептеу нәтижесі де қате болып шығады.
Міне, тап осы ... ... ... ... қате ... ... ... тауып, нәтижесінде сөйлемді қате түсінуі жиі кездеседі. (Мысалы: Ағашты ... - ... кесу ... ... ... ... - жүру ... мағынамен шатастырады).
Екіншіден, берілетін тапсырманың тәрбиелік мәніне көбірек көңіл ... ... да ... ... ... ... бір қызығушылығын оятатындай деңгейде бөлу керектігін түсінеміз. Егер оқушыбір нәрсеге қызықса, онда оның ... тән ... ... айтсам деген сөйлеуге деген талпынсты күшейте түседі де, ... ... ... ... ... бұзбай мәтін құрастыруды үйрету жолын қарастырамыз. Себебі, мәтінмен жұмыс бір жағынана, сөздің грамматикалық және лексикалық жақтарын талдауға мүмкіндік берсе, екінші ... ... ... ... ... ... болып саналады.
2.3. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту ... ... ... - ... Ал ... қор дегеніміз - тілдіңқұрамының ішіндегі ең ... ... ... бойы өмір ... келе ... жалпы күнделікті өмірде кеңінен қолданылатын халыққа ортақ сөздер жиынтығы.
Тілдің негізгі сөздік қоры - тілдіңсөздік ... ең ... ... ... қор ... ... бойы сақтай отырып, тілдегі жаңа, туынды сөздер мен жаңа мағынаның жасалуына ұйытқы болады. ... ... ... ... кең ... мен ұзақ сақталуы олардың сөз жасау қабілетін дамыта ... ... ... тіл ... ... көне дәуір әдеби ескерткіштерін ұғынуға, тануға мүмкіндік туады. Қазақ тіл ғылымының негізін ... ... ... болатын.
Ғалымдардың сөздік қор ұғымына берген анықтамалары өте ұқсас. Қазақ тілі - ... ... ... ... аясы кең, бай ... бірі. Құрамындағы сөздердің саны ұлан-ғайыр көп. НСҚ тірек болатын - халықтыңбайырғы сөздері.
Біздің ана тіліміз, қасиетті ... тілі - ... ... ... ... ... ... қиналмай көтере алатын аса бай, оралымды да сұлу тіл. Ресей ғалымдарының (Радлов), (Мавлов) деп, айтқыш та ... сүлу да ... ... ... ... біз қазақ тілінің байлығын, көркемдігі мен бейнелігін жас ұрпаққа таныта отырып, сөзге тапқыр, сөздік қоры мол, тіл байлығы ... етіп ... ... ... ... ... есінде қолдану туралы сөз естімекпіз.
Оқушы тілінің дамып қалыптасуы жоғарғы жүйке жүйесінің тығыз байланысты. Оқушының айналасындағы өмірді танып, білімдегі ... ... - тіл. Ал ... ... оның ... ой-өрісінің, басқа да психологиялық үрдістің жетіле түсуіне негіз болады.
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын ... ... ... ... ... күнделікті өмірменбайланыстылығынескеру;
* үйретілетін сөздердің жеңілділігі;
* бастауыш сынып оқушыларының ұғымына сөз мағынасының сайкелуі;
* ... ... ... ... ... алу;
* сөздердің мағыналық ерекшеліктерін ескеру;
* сөздердің тәрбиелік, ізглілік ұғымға сәйкестілігін есепке алужәне т.б.
Сөйлеуге байланысты мынадай ... ... ... ... дәл сөйлеу, жүйелі сөйлеу және мәнерлі сөйлеу. М.Горький ... ... деп, ана ... бай ... ... ... үлкен мән берген еді.
Қазақ мектептерінің мұғалімдері мен оқушылары осы байлықты бірі игеруге, екіншісі меңгеруге ... ... ғана ана ... ... ... ... өтей ... Ана тілін қадірлеу, оның байлығын сақтап, үйрену үлкен патриоттық іс.
М.Горький (1868-1936)
Адамның сөздік қоры екі жағдайда жетіліп отырады: бірі - ... ... ... ... - ... ... қолдану.
Сөз мағынасы дұрыс түсіндіру, түсіне білу керек. Сөйлеу ... сөз ... ... орны ... оқыту барысында оқушының тілін дамытып, сөз байлығынарттыру - еңмаңызды жұмыстардың бірі. Бұл, әрине, төменгі сыныптанбастапоқушылармен ... ... ... ... ... ... Бұл әр ... әдіс-тәсілдерді қолданғанда іске асады.
Оқушы тілін дамыту әдістемесі бағытында мол да ... ... ... ... ... тілінширатушыларды таң қалдырған әдістемелік еңбегі оқулығы. Бұл кітабы арқылы бастауыш мектепке ана тілін оқыту, тіл ... ... ... ... ... ... ... төртжылдық бастауыш мектептің әр жылына сәйкес ана тілі бойынша оқушы тілін дамыту үшін жүргізілер жаттығулар, қалыптастырулар, дағдылар ... ... ... ... ... ... ... тілін байытуда сөйлеумен байланысты іске асыруда мынандай қажеттіліктер туындайды:
- оқушылардың сөздік қорын молайтумақсатындасөздіңмағыналарын толық меңгерту;
- ... ... ... құрастыру арқылы ойын жүйелі айтабілуге дағдыландыру;
- сөйлемдегі ... ... бір ... ... ... ... ... ісінде сөздік қорды дамытуда қойылатын талаптар менқажеттіліктерді естен шығармай, орынды іске асрыу арқылы оқушылардыңсөздікқорларынбайытып,қазақтіліндееркіндешеберсөйлеугемашықтандыруға болады.
Сөздік жұмысының ең ... ... ... ... ... ... сөздер қорын толықтыратын сөздік беленді ету.
Жаңа сөздерді есте сақтаудың тәсілдері мен жаттығулары да бар. Олар ... ... сөз ... оны ... ... Сөз ... ... ұғымны белгілерін санайтындайжаттығулар (жаттығу жұмыстары).
* Жаңа сөзді кірістіре сөйлем құрастырып, мағынасын ашу.
* Жаңадан үйренген ... ... ... ... ... ... т.б.) жүргізу.
* Орфографиялық жаттығуларға жаңа сөздер енгізу.
* Сөздік жасату ... ... ... ... ... ... тілін дамыту мақсатын шешуде біріншіденоқушылардың меңгерген сөзі, сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... сөз қорының аз болдуының себебін, өзіндік ерекшелігін; үшіншіден, тілін байыту мен ... ... ... ... ала ... ... ... сөздігін мынадай жолдарымен байытуға болады:
* қоршаған ортаны байқату, аңғарту;
* арнаулы ... ... ... сыныпта және сыныптан тыс өту (әңгіме мазмұнын талқылаужәне талдау) барысында, т.б.
Тіл дамыту ... ... ... ... қабілеті мен сауаттылығын ьарттыруды ойлау қабілеті мен сауаттылығын арттырудың бірден-бір тиімді жолы. Олай болса, тіл дамыту дегеніміздің өзі - ... сөз ... әр ... орынды қолдануы, сөйтіп, оны жүйелі түрде білдіре алуы.
Стиль мәтіннің қарым-қатынасын түсіну үшін мәтінді бірлік ретінде түсінуден бастаймыз. Яғни бір ... ... ... ... бір ... ... ... мазмұнды формасы бір бөлшегі болып табылады. Мәтіннің ең тиісті қасиеттері мына сияқты болады:
* Мәтіннің мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... Стилистикалық норма жағынан өңделуі;
* Мазмұнды байланыстылық, тұтастық;
* Хабарлаудың жазбаша формада ... ... ... ... болған Мұндай териндер: күрделі, синтаксистік бүтін (тұтастық), мәтін стилі тілдің стилистикалық құралдары, жаңажол (құрылымдық ... ... ... сөйлемдерді байланыстыру құралдары және мәтіннің бөлшектері тағы ... ... ... ... жүр.
Адам ойын ауызша да (сөйлеу арқылы, жазбаша да) жазу арқылы білдіреді. Демек, адамдар арасындағы тілдік қарым-қатынастың екі түрі бар: ... тіл, ... ... ... тілде адамдар ойын, пікірін сөйлеу арқылы жеткізеді. Жазбаша ... ... ... бір ... ... ... ... заңдылықтарын қатаң бағындырылып әдеби тіл нормасын сақтап жазады.
Сондықтан ауызекі тіл мен жазбаша ... ... тән ... айтылуы немесе жазбаша берілу тәсілі (стилі) болады. Сол сияқты іс-қағаздарының, көркем ... ... хат т.б. ... мәтіннің өзіне тән баяндау, сөз қолданыс ерекшеліктері бар. Мысалы: ертегісіндегі мынадай текстерді диалогты алайық:
Кендебай есіктен кіріп келіп:
* дат тақсыр, - ... ... ... айт, - ... хан ... Мен айтсам, бұлардың айтып отырғаны өтірік. Бұларға көрінбей,биені де күзеттім. Түн ортасы кезіңде екі оқушыңыз ... ... ... бие алтын құйрықты, құндыз жүнді құлын туады. Солкезде аспаннан бір бұлт түңіліп ... де, оны ... ала ... ... шап беріп, үстай алдым. Бұлтпе араласқан үлкендәу құлынды алып кетті де, құйрық менің қолымда қала берді, -дегенде, сөздің ... ... ... ... - деді ... - өзінше қалыптасқан, заңдары орныққан жүйесі бар қоғамдық құбылыс. Тіл жүйесін заңдылықтарын айқындап зерттейтін, соған орай анықтамалар, ... ... ... ... бір ... тіл ... деп ... Талдау кезінде мынадай мәселеге көңіл аударылады. Мәтіннің құрылымын анықтап, оларға тілдік құралдардың қолданылу ерекшеліктері стилистиканың сипаты бойынша есептейді.
Жалпы мәтінде негізінде не ... (зат) ... зат пен ... атрибуты (қасиеті) немесе ең соңында олардың бір-бірімен қатынасы жайында сөз ... Зат пен ... ... ... ... ... болсақ, сол заттың сапасын, қимылын және күйін біз жалпы бір атпен заттың қасиеттері деп атаймыз.
Табиғат бір нәрсені екінші бір ... ... ... бар ... тұрады. Таратып айтқанда, бір заттың екінші бір заттан үлкен болуы мүмкін, бір зат екінші заттың ... ... ... бір зат ... ... ... ... мүмкін, бір заттың екінші заттан бүрын пайда ... ... ... сөз болатындар осы үш категориялардың біреуіне сәйкес келтіріліп жазылуы не айтылуы ... ... ... ... не зат, не оның ... не ... жайында болмақ. Міне сондықтан мәтіннің кіріспесінде зат (не құбылыс) атауы, не ... ... ... пен ... сөз ... уақыт пен кеңістік үнемі қозғалыста болып отыратын ... өмір ... ... ... ... ... ... оқиғалар жүйесінің уақытты қатынасын білдіреді. Мәтін туралы білім беру мына ... ... ... деп ... Атап ... тіл білімінде сөз, сөздің тіркесіне түсуі, тіркес, тіркестен сөйлем жасалатындығын, қайырым, ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен қайырымның түзілуі ерекшелігіне байланысты.Сондықтан мәтіннің құрылымдық ерекшелігі оны құрайтын сөйлемдердің мақсатқа сай ойды жеткізуге байланысты ... одан ... ... ... аударылады. Әсіресе адамдар бір-бірімен қарымқатынас жасағанда жеке-жеке сөйлемдермен ғана емес, тұтас бір ... ... ... ... де ... ... бірнеше ой-пікірді білдіретін сөйлемдерді өзара байланыстыра келіп, жүйелі мәтінмен де жүргізіледі. Мысалы:
* Сен маған атыңды айтпадың ғой?
* Сіз өзіңіз ... ... ... Ал сұрайық.
* Атым - Сағат.
* Сағат, мына суретіңді көрейінші.
* Көріңіз - деген қарым қатынаста, яғни екі кісінің әңгімесі ... ... ғана ... ... бір кезде арыстанның ақырған дауысы естіледі ілгері екі-үш аттағанда, бір леп Кендебайды тартып ала жөнелді.Бір уақытта Кендебай арыстанның ... ... ... ... алты ... алмас қылышын көлденең үстай қояды.
Алмас қылыш арыстанды екі бөліп, Кендебайды арыстанның ар жағынан ... ... ... ... ... ... алып ... салады. Ақыры, Кендебай алтын құйрықты құлынды тауып алып аман-есен ханның үйіне ... ... ... ... той ... Той үстінде түк таба алмай сандалып мойындары ырғайдай, сирақтары шидей болып, ... ... екі ... келеді, - деген мәітнде үш қайырым бар.
Атап айтқанда, бірінші қайырым Кендебайдың арыстанмен күресін баяндаса, екінші ... ... ... одан ... іс-әрекетін баяндайды. Яғни Кендебайдың алтын құйрықты тауып, ханға келуі, ал үшіншіден ханның оқушыларының келуі баяндалады.
Сонымен бірге, әр ... ... ... байланысты болып, бір ой-пікірге топтасып, тақырыптық мазмұнға бағынатындығын анықтауға ... Ал, бұл ... әр ... сөйлемдердің белгілі мәселе бойынша бір-бірімен байланысатындығы бойынша байқауға ... ... ... ... бір тиянақты ойды білдіретін сөйлемдердегііс-әрекеттербірмезгілде болуы. Мысалы: Кендебайдыңарыстанның даусынесітіп, айқасқа түсуі бір мезгілде іске асады.
* ... ... ... іс-әрекеттер бір-біріменбайланыстаболады.Мысалы:Кендебайдыңарыстанменайқасытуралы іс-әрекеттер бір-бірімен байланысты.
* Сөйлемдегі ой-пікірлер бір-бірімен жалғасып, байланыстыболады. Сондықтан жоғарыдағы ... ... ... ой-пікірлердің, әңгімелердің қағаз бетінде жазу арқылы түсірілуі мәтін деп аталады. Мәтін берілетін ой, мазмұнның көлеміне ... ... да, ... ... Ал ... мен мазмұн баяндалуына қарай тараулар мен бөлімдерге және тақырыпшаларға бөлінеді, немесе ой-пікірдің ... ... ... ... ол ... ... ... сөйлемдердени тұрады, құралады.
Сөйлемдер мәтіннің түріне байланысты да болады. ... ... ... ... ... анықталмаған, сөйлем мүшелерінің орын тәртібі сақтала бермеуі мүмкін. Ал кітәби жазба ... бұл ... ... ... ой ... ... нақты болады. Мысалы, ауызекі стилінде:
-Сіздің жасыңыз қаншада?
* Он жетіде.
* ... ... ... - деп ... ... ... береді. Сондықтанбұл сөйлемдер қайырымға топтаса алмайды.
Сөйлемдердің әрқайсысы бір ... не ... ойды ... Ал ол ойлар бір-бірімен байланысты болады. Кейде сөйлемдегі ойлар бір-бірімен байланыста болады. Кейде сөйлемдегі ойлар бір-бірімен жеке-жеке де ... ... осы ... қарай сөйлемдер бір-бірімен ерекшеленеді.
Егер сөйлемдегі ойлар бір-бірімен байланыста болып, жүйелі түрде жасалса, онда ол қайырым құрайды. Ал сөйлемдердегі ... ... ... ... әрқайсысы жаңа бөлек ой болады да, белгілі жүйе түзе алмайды. Онда ол сөйлемдер бір қайырым бола ... ... жол ашып ... Жүз ... тізе ... ... ... Олар үзікті жағалап, қылыштасып, жолдастарын өткізе бастады деген мәтінде үш сөйлем бар. Бірақ оның үшеуі әрекеттің бір мезгілде өтіп ... ... ... ... ... осы ... енді ... жердегі Исатайдың сарбаздарының іс-әрекетіне байланысты сөйлем құрасақ, онда жаңа жолдан бастауға тура ... ... ... жаңа ... жаңа пікір айтылатын болады. Мысалы:
Қоршаудың үздігінен бірнеше болып шыққан бураның қос өркешінің арасында жабыса жатып алған Садық қарт еді. Одан соң ... ... ... мен ... ... мен махамбет басқаларды құтқару үшін, өз бастарын өлімге тіккен жүз батырмен бірге соғысып жүр.
Міне, мұнда қайырым бар. ... жау ... бұзу ... екіншісі, қоршаудағы шығу әрекетін білдіру. Барлық алты сөйлем осы екі қайырымда ... ... ... ... осы ... да бір-бірімен байланыста болады.
- деп басталатын мәтін кіріспесі ең негізгі категорияның бірі, заттың атауынан басталып тұр.
Мәтіннің ... ... ... ... пікірлер жиынтығынан құралады. Ал пікірлеу сөйлем арқылы беріледі. Сөйлемде әрқашан бір ... ... ... ... Онда не туралы сөз болса, олбастауыш деп аталады, ал сол заң туралы айтқанымыз баяндауыш депаталады.
Мәтіндегі сөйлемдер әрқашанда субъект пен предикаттың ... ... ... бөлім
Сабақтың тақырыбы:Ш. Смаханұлы
Сабақтың мақсаты: 1)Оқушыларға , құндылықтары жайлы
толық түсінік беру, тақырыпқа сай тапсырмалар ... ... ... ... есте сақтау
қабілеттерін дамыту, сөйлеу мәдениетін
және ұстазбен өзара сыйластық қарым-
қатынастарын ... ана ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болуға,
ұстаздың еңбегін құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: суреттер, кеспе қағаздар, интерактивті тақта.
Сабақтың әдісі:әңгімелесу, түсіндіру, сұрақ - жауап, ойын.
Сабақтың ... ... ... қолданылатын технология: ойын технологиясы.
Сабақтың жүрісі:
I. Ұйымдастыру кезеңі:
Сәлеметсіздер ме, балалар? Мен сендерді көргеніме қуаныштымын! Біз тағы да ... кең де, ... ... кездесіп отырмыз. Қош келдіңдер! Балалар, бүгінгі сабаққа белсене қатысып отырсаңыздар, мен сіздерге мынадай дөңгелекшелер беріп отырамын. Кім көп жинаса, сол ... ... ... баға ... ... ... ... Ал, балалар, үйге қандай тапсырма берілген еді?
* Бәріміз үй жұмысын орындап келдік пе?
* Иә.
* ... кім ... ... ... ... және оны жаңа сабақпен байланыстыру.
IV.Жаңа сабақ.
Тәрбие, тәлім, білім, ақыл ... ... біз ... деп ... ... - ұстаз, мұғалім - ұстаз, ... - ... ... - ... Олар ... жақсы адам болып өмір сүруімізге көмектеседі. Бүгінгі жаңа тақырыбымыз Ш. Смаханұлы өлеңі.
V. Жаңа сабақты ... ... ... ... арай гүл ... тарттың жаныңа,
Шәкіртім деп қуанып.
Сипадың да басымнан,
Әліппені ұсындың.
Бақытымның осыдан
Басталғанын түсіндім.
* Өлеңді мәнерлеп оқыңдар.
* Өлеңді оқығанда нені ... ... ... деп кімді айтады?
* Ұстаз бойындағы қандай қасиеттерді айта аласыздар?
Ал, ендеше, осы ұстаз туралы әңгіме ... ... ... ... ... ... қасиеттерді байқап, оның болашақта өз орнын табуына көмектеседі. Сол үшін ... ... ... ... - ... ... ... оқушыны жақсылыққа, адамгершілікке, бақытқа жетелейді. Оқушылардың бойында жақсы көзқарас ... - тек оқу мен жазу ... ... беретін жан ғана емес. Ол қиналған сәтте қол ұшын беретін көмекші, қамқор, ... ... ... іске ақыл-кеңес беретін ақылшы, бірге еңбек ететін сенімді дос бола алады.
қандай бала болуым керек? Күн ... ... ... бала ... керекті қасиеттерді толтырайық.
VI. Сергіту сәті.
Орнымыздан тұрайық,
Бір отырып, бір тұрып.
Қолды алға созайық,
Демімізді алайық.
VII. Жаңа ... ... Ал, ... ... ... сендерге ұнады ма? Бүгін нені меңгердік?
* Біз бүгін етістіктердің түрлеріне тоқталдық.
* Ал, енді ... ... ... кім ... ... ... қорыту
* Балалар, тапсырмаларды,ойындарды толық орындап болдық,осы ойындарды орындау барысында ... ... оның ... ... ... мәлімет алдық, солай ма?
* Иә
* Бүгінгі сайысымыз көңілдеріңнен шықты ма?
* Иә
* Олай ... ... ... ... әсерлеріңді білу үшін мен сендерге кеспе қағаздарын әкелдім.Бұл қағаздардың артында жасырулы ... ... ... ... өзі ... ... бет әлпетімен көрсетуі тиіс.
* Ал енді кімнің қандай әсер ... ... алып ... Абай Құнанбаев, Ахмет Байтұрсынов ,Талғат Мұсабаев
* Тамақ, Күлкі, Қағаз
* Қаңтар, Желтоқсан, Сәуір
* Қар, бұршақ, ыстық
* ... ... ... ... аяз ата, ... Ақ,қара, сұйық
* Қараша, күз, жаз
* Алма, ананас, қызанақ
* Сиыр, қой, ешкі
* Аю, бүркіт, шағала
* Батыл,ер, жасқаншақ, қорқақ
Қорытынды
Қорыта айтқанда, оқушыларды ... түзе ... ... үшін ... ... ... білім, теориялық негіз берілуі керек. Бастауыш сыныта ана тілін оқытудың негізгі мақсаттарының бірі - оқушылардыңсөздік қорын, ауызша және ... ... ... мәдениетін қалыптастыру болып табылады.
Сондықтан да қазіргі кезде бастауыш мектеп мұғалімдері оқушылардың сөздік ... ... сол ... ... ... ... айтайын деген ойын анық жеткізіп, сөйлеуіне зор көңіл бөлуде. Осыған орай, өз сабақтарымызды ... ... ... ... ... ... ... яғни сөйлеу тілін дамытуға ерекше назар аударылып отыр. Мәтін туралы білім беру мына ... ... ... деп санаймыз. Атап айтқанда, тіл білімінде: сөз сөздің ... ... ... ... ... жасалатындығы, қайырым, қайырымнан мәтін құралатындығы.Жазушы мәтіннің негізгі бөлімінде жоғарыдағы келтірілген сөйлемдердіпайдалана отырып, субъет пен предикаттың қатынасы баяндайды, ... ... Бұл ... ... адам ... пікірлерді салыстыра, талдай отырып жеке не жалпы ой қорытындысына келеді.
Мәтіннің соңғы бөлімінде үш түрлі ой ... ... ... ... ... ... дедуктивті және аналогиялық. Индуктивті ой қорытындысы деп жеке фактілер мен құбылыстардызерттеп, тексеруге ... ... ... ... мен ... ... ... айтады.
Қорыта келе, оқушының құзырлылығы коммуникативтік оқыту технологиясы арқылы дамиды. Оның ішінде мәтінмен жұмыс арқылы танымдылық қабілеттері, танымдық процестері дамып, сөздік қоры ... ... ... ... ... Ұстаздың басты мақсаты - шәкіртінің өзінен де ... ... ... биік ... Сол кезде ғана қоғамда алға жылжу үрдісі жүреді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
* Айғабылов А. Қазақстан мектебі 1995, ... ... С, ... А., ... А. 1977. ... ... Х.К. А., 1987 ж, 205 ... Аханов А., Катембаева Г. А. 1982. 23-бет
* Әбдікаримов Т.М. А.1993ж, 20-бет
* Байтұрсынұлы А. Тіл ғылымы А. 1992,448бет
* 2001 № 17 ... ... ... ... тілі. 1999, М.
* Г.Абхунов А. 1990.
* ЖапбаровА., Тілеубердиев Б. Ш.2002 ж., ... ... Р. , ... ... К., ... С. А. 1985
* Қ.Жұбанов А. 1996
* Қазақ тіл мен әдебиеті. 2001 ж. №8. 25-бет
* ... ... 2002ж. №5 ... ... Т. ... тіл ... А. 1999, А
* Оразбаева Ф.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
20 ғ. Қазақ мектеп ашылу тарихы3 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
Əлеуметтік статистика индикаторы6 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы6 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету59 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету туралы49 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы12 бет
Бастауыш сынып оқушыларын сауатты жазуға үйрету7 бет
Бастауыш сыныпта жазу мен тіл дамыту жұмыстарының ұйымдастырылуы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь