Тіршіліктің пайда болуы және таралуы.

Жоспар
Кіріспе

Тіршіліктің пайда болуы және таралуы.
Популациялық экология .демэкология
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Алуан түрлі тіршілік иелерінің әр түрлі жағдайларда өздерін өте жақсы сезінулері бірдей емес. Мәселен, ылғалды жақсы көретін өсімдіктер ылғалды топырақты (капуста, қант қызылшасы), гүлді капуста көлеңкелі салқынды ұнатады, кейбірі құрғақшылықты, ыстықты (қауын) ұнатады. Осы факторлар өсімдіктің өсу жағдайына өте маңызды ықпал жасайды. Бақылау нүктесінен барынша өсуі - оңтайлылық деп аталады. Бұл әдеттегідей - температураның көлеміне жатады. Жағымды күш әсерінің факторы (мөлшері) осы организм түріне оңтайлы зонаның факторы деп аталады. Ең азынан (минимум) көбіне (максимум) дейін бар аралық температура кезінде өсуге мүмкіндігі барды диапозон (көлемінің) тұрақтылығы дейді. Шектелу нүктесінен, яғни төмен мен жоғарының аралығы тіршілікке қолайлы температура - тұрақтылықтың шегі немесе сол түрдің шыдамдылық шегі болады. Осы экологиялық факторға қатысы бойынша шыдамдылық дәрежесін экологиялық валенттілік деп атайды. Организмнің экологиялық валенттілігі оның әр алуан ортаға қоныстану қабілеттілігін көрсетеді.
Тұрақтылық шегінің нүктесіне жақындау шамасы бойынша, егер әрекет ету факторы азайып немесе көбейсе тіршілік әрекеті төмендеп қысымға ұшырайды немесе тіршілік иесінің өлуіне әкеп соқтырады (біздің мысалда өсімдік), яғни бұл жерде тұрақтылық диапазоны шеңберінде мазасыз күй зонасы туралы айтылып отыр. Мұндай ықпалды басқа факторлар да жасай алуы мүмкін.
Әрбір өсімдік пен жануарлар түрінің оңтайлылығы, мазасыз күй зонасы немесе қысым зонасы мен тұрақтылық шегі (шыдамдылығы) қоршаған ортаның әрбір факторына қатысы барлар өмір сүруде.
Температура мысалында талқылап, біз тек бір факторды ғана қарастырдық, ойымызша қалган барлығы да оңтайлылық зонасына сәйкес келетін шығар. Біз Ю. Либихтің тұжырымдаған шектеулі заң факторларының әрекетін бақыладық. Өзінің оңтайлылық зонасынан сыртқары фактор организм күйінің мазасыздығына себеп болғанды шектеулі дейді. Осы фактордың өзгеруіне орай организмдер өте сезімтал болып келеді. Өсімдіктер мен жануарлардың бір түрінің өзгерісіне әсер ету факторының жиі шектеуі биотикалық деп аталады. Мәселен, азықтың жетімсіздігі жануарлардың әр алуан түрлерінің таралуына және дамуына шектеу қояды. Өсімдіктердің дамуына да су, температура, жарықтың болмауы - шектеу факторларының бірі. Бірде-бір фактор өздігінен әрекет жасамайды. Ортамен өзара қатынас жасағанда барлық организмдер динамикалық тепе-теңдікті немесе тұрақтылықты сақтаулары қажет.
Қолданылған әдебиеттер

1. А. К. Бротский «Жалпы экологияның қысқаша қурсы»
Алматы «Ғылым» 2003ж
2. Г.С. Оспанова, Г.Т. Босшатаева «Экология»
Алматы экономика 2002ж
        
        Жоспар 
Кіріспе
Тіршіліктің пайда болуы және таралуы.
Популациялық экология - ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайларда өздерін өте жақсы сезінулері бірдей емес. Мәселен, ылғалды жақсы көретін өсімдіктер ылғалды топырақты ... қант ... ... ... ... ... ұнатады, кейбірі құрғақшылықты, ыстықты (қауын) ұнатады. Осы факторлар өсімдіктің өсу жағдайына өте маңызды ықпал жасайды. Бақылау нүктесінен барынша өсуі - ... деп ... Бұл ... - ... ... жатады. Жағымды күш әсерінің факторы (мөлшері) осы организм түріне оңтайлы зонаның факторы деп ... Ең ... ... ... ... ... бар аралық температура кезінде өсуге мүмкіндігі барды диапозон (көлемінің) тұрақтылығы дейді. Шектелу нүктесінен, яғни ... мен ... ... ... ... ... - ... шегі немесе сол түрдің шыдамдылық шегі болады. Осы экологиялық факторға қатысы бойынша шыдамдылық дәрежесін экологиялық валенттілік деп ... ... ... ... оның әр ... ортаға қоныстану қабілеттілігін көрсетеді.
Тұрақтылық шегінің нүктесіне ... ... ... егер ... ету ... ... немесе көбейсе тіршілік әрекеті төмендеп қысымға ұшырайды немесе тіршілік иесінің өлуіне әкеп соқтырады (біздің мысалда өсімдік), яғни бұл ... ... ... ... ... күй ... ... айтылып отыр. Мұндай ықпалды басқа факторлар да жасай алуы мүмкін.
Әрбір өсімдік пен жануарлар түрінің оңтайлылығы, мазасыз күй ... ... ... ... мен ... шегі (шыдамдылығы) қоршаған ортаның әрбір факторына қатысы барлар өмір сүруде.
Температура мысалында талқылап, біз тек бір факторды ғана қарастырдық, ... ... ... да ... ... сәйкес келетін шығар. Біз Ю. Либихтің тұжырымдаған шектеулі заң факторларының әрекетін бақыладық. Өзінің оңтайлылық зонасынан сыртқары фактор организм күйінің мазасыздығына ... ... ... ... Осы ... ... орай организмдер өте сезімтал болып келеді. Өсімдіктер мен ... бір ... ... әсер ету ... жиі ... ... деп аталады. Мәселен, азықтың жетімсіздігі жануарлардың әр алуан түрлерінің ... және ... ... ... ... ... да су, ... жарықтың болмауы - шектеу факторларының бірі. Бірде-бір фактор өздігінен ... ... ... өзара қатынас жасағанда барлық организмдер динамикалық тепе-теңдікті немесе тұрақтылықты сақтаулары қажет. ... ... кең түрі ... орта ... ... бойынша фактордың атауына қосымшасын қосып атайды (грекше еvrуs - кең). ... ... ... ... ... түрі шыдайды. Экологиялық енсіз валенттілік (тар) стенотермді қосымшасымен (грекше stеnоs - тар, енсіз) белгіленеді. Әр алуан экологиялық факторлардың (кең) ... ... ... ... түрлерді эврибионтты деп атайды; тіршілік ету үшін қатаң белгіленген жағдайды қажет ететіндер - ... деп ... ... ... ... және ... организмдердің таралуы бірінші кезекте өздері мекендейтін ортаның жағдайымен анықталады. ... тірі және өлі ... ... мен ... өсімдіктер, олармен өзара тікелей байланыста болатын мекен ортасы деп аталады.
Қоршаган орта (немесе коршаған ... ... ... ... ықпалы жайылатын табиғаттың сол бөлігі ретінде түсініледі.
Тірі организмдерге әсер ... ... ... - ... фактор деп аталады. Өзінің ықпал ету ерекшеліктеріне қарай ол үш ... ... ...
- ... ... - бұл өлі ... тірі ... тікелей немесе жанама түрде әсер етіп, олардың өмір сүру жағдайын белгілеу қасиеті (температура, ... пен ... ... ... ... ... ... атмосфералық қысым, жауын-шашын, жел, су құрамы, топырақ, жер бедері т.б.)
- ... ... - бұл ... ... ... әсер ... ... формалары. Әрбір организм басқа жеке дараның (индивидтің) тікелей ... ... ... ықпалын бастан кешіреді, өздерінің немесе өзге түр өкілдерімен өзара қатынаста ... ... ... тәуелді болып, не болмаса өздері әсер етеді.
- ... ... - ... ... ... табиғаттың өзгеруіне, олардың өмір сүруі жағдайына тікелей ықпал жасайтын адам әрекетінің ... ... ... факторларға жататындар: өнеркәсіп, ауыл шаруашылықөндірістері, көлік пен шаруашылықтың өзге ... ... ... ... ... түрде табиғатқа әсер ету жылдамдығы арта түсуде.
Экологиялық ... әр ... ... ... ... әсер ету қасиеті мен тіршілік иелерінің жауап беру реакциясының бірқатар ортақ заңдылықтары бар. ... ... ... әсер ету ... ... ... жатқызуға болады. Жетімсіз немесе шамадан артық әсер ету организмнің өміршеңдігіне кері ықпал етуі мүмкін.
Алуан түрлі тіршілік иелерінің әр ... ... ... өте жақсы сезінулері бірдей емес. Мәселен, ылғалды жақсы көретін өсімдіктер ... ... ... қант ... ... ... көлеңкелі салқынды ұнатады, кейбірі құрғақшылықты, ыстықты (қауын) ұнатады. Осы факторлар өсімдіктің өсу жағдайына өте маңызды ... ... ... ... ... өсуі - оңтайлылық деп аталады. Бұл әдеттегідей - температураның көлеміне ... ... күш ... факторы (мөлшері) осы организм түріне оңтайлы зонаның факторы деп аталады. Ең азынан (минимум) көбіне ... ... бар ... ... ... ... мүмкіндігі барды диапозон (көлемінің) тұрақтылығы дейді. Шектелу нүктесінен, яғни төмен мен жоғарының аралығы тіршілікке қолайлы температура - ... шегі ... сол ... ... шегі ... Осы ... ... қатысы бойынша шыдамдылық дәрежесін экологиялық валенттілік деп ... ... ... ... оның әр ... ортаға қоныстану қабілеттілігін көрсетеді.
Тұрақтылық шегінің нүктесіне жақындау шамасы бойынша, егер әрекет ету ... ... ... көбейсе тіршілік әрекеті төмендеп қысымға ұшырайды немесе тіршілік иесінің өлуіне әкеп соқтырады (біздің мысалда ... яғни бұл ... ... диапазоны шеңберінде мазасыз күй зонасы туралы айтылып ... ... ... ... ... да ... алуы мүмкін.
Әрбір өсімдік пен жануарлар түрінің оңтайлылығы, мазасыз күй зонасы немесе қысым зонасы мен тұрақтылық шегі ... ... ... ... ... ... барлар өмір сүруде.
Температура мысалында талқылап, біз тек бір факторды ғана ... ... ... барлығы да оңтайлылық зонасына сәйкес келетін шығар. Біз Ю. Либихтің тұжырымдаған шектеулі заң факторларының әрекетін бақыладық. Өзінің оңтайлылық ... ... ... ... күйінің мазасыздығына себеп болғанды шектеулі дейді. Осы ... ... орай ... өте сезімтал болып келеді. Өсімдіктер мен жануарлардың бір түрінің өзгерісіне әсер ету факторының жиі шектеуі биотикалық деп ... ... ... ... ... әр ... ... таралуына және дамуына шектеу қояды. Өсімдіктердің дамуына да су, температура, жарықтың болмауы - шектеу ... ... ... ... ... ... ... Ортамен өзара қатынас жасағанда барлық организмдер динамикалық тепе-теңдікті немесе тұрақтылықты сақтаулары қажет.
Экологиялық валенттіліктің кең түрі тіршіліксіз орта факторына қатысы ... ... ... қосымшасын қосып атайды (грекше еvrуs - кең). Мысалы, температураның айтарлықтай ауытқуларына ... түрі ... ... ... ... (тар) стенотермді қосымшасымен (грекше stеnоs - тар, енсіз) ... Әр ... ... факторлардың (кең) алшақ шегіндегі ауытқуларға бейімделетін түрлерді эврибионтты деп атайды; тіршілік ету үшін қатаң белгіленген ... ... ... - ... деп аталады.
Экологиялық факторлардың әсерінен тірі организмдер ... ... ... ... Онда ... иелерінің әр алуан деңгейде ұйымдасқандарды: популяциялар, бірлестіктер және ... ... ... ... ... - ... бір аумақта тіршілік ететін және өзара шағылысып ұрпақ беретін бір түр ... ... ... ... ... популяциядағы даралар саны, құрамы, таралуы өзгеріп тұруы мүмкін. Популяция латынша роpulus - халық, ел дегенді білдіреді.
Табиғатта популяцияның әр алуан ... өте ... ... дәрежесі - қауымдастыққа бірігеді. Қауымдастық (биотикалық) - бұл белгілі аумақты мекендеуші популяцияның жиынтығы. Қауымдастық ... ... емес ... ... ... ... ... минералды тұздар, оттегі, су, көмір қышқыл газының үнемі беріліп тұру ... ... ... ... ... ... ... терминінің қолданылуы мүмкін ең кіші бірлікті биоценоз деп атайды (1877 ж. К. Мебиус енгізген).
Өзара байланыстағы организмдерді және ... ... ... - ... ... ... ... әр алуан -- індер қауымдастығы, ағаш жапырағы, құмырсқа илеуінен бастап, орман, дала, шөл т.б. - ландшафтарына (жер бедеріне) ... ... ... өсіп ... ... ... қолданады. Мысалы, қылқанды орман, дәнді дақыл егістік биоценозы т.б.
Биота (грекше bios - ... - ... ... мен ... ... ортақ (жалпы) аймаққа таралуының жиынтығы. Түрлердің арасындағы экологиялық байланыстың жоқтығынан ол ... ... ... қауымдастығы органикалық ортамен материалдық-энергетикалық жағынан тығыз байланыста болады. Биоценоз алып жатқан ... ... деп ... ... бен оның ... ... деп ... көбірек немесе азырақ қалыпты жүйені құрайтын бөлінбейтін екі элементтен көрінеді. Биогеоценоз түсінігін ... bios - ... gе - жер, ... - ... ғылымға орыс ғалымы В.Н. Сукачев 1940 ж. енгізген.
Жер бетіндегі барлық кұбылыстар мен ... ... және ... ... ... идея бұрынғы КСРО мен шетелдерде бір мезгілде туындады. КСРО-да ол биогеоценоз ... ілім ... ... ... - ... ... ілім ... дамыды. Экологиялық жүйе немесе экожүйе - өздерінің мекен ортасында тірі организмдердің ... ... ... ... ... ... ... барлық компоненттер энергия мен зат алмасудан өзара байланыста. Өзгеше айтқанда, ... ... пен ... ... ...
Биогеоценоз бен экожүйе ұқсас түсінік, бірақ тепе-тең ... ... ... де өз ... ... тірі ... ... түсіндіреді, бірақ экожүйе - өлшемсіз түсінік. деп терминінің авторы ағылшын биологы А. Тенсли образды түрде айтқан болатын. ... ... ... ғарыш кемесінің кабинасы - осының барлығы экожүйелер.
Отандық әдебиетте өсімдік жабындысы - фитоценозді таралу аймағының сызылған ... ... ... ... қалыптасқан болатын. Мәселен, далалық, батпақты, жайылымды т.б. биогеоценоз. Басқаша айтқанда биогеоценоз - бұл экожүйенің жеке ... ... ... ... ... ... ... адам әсер еткеннің өзінде де. Экожүйе толығымен жасанды болуы мүмкін ғой (аквариум, ғарыш аппараты).
Организмнің тіршілік әрекетін сақтап тұру мен ... ... ... тек ... ... үнемі келу есебінен ғана болуы мүмкін. Жердегі ... ... күн ... сәулелерінің арқасында ғана болып тұр. Фотосинтезделетін өсімдіктер (өздігінен қоректенушілер) ... ... ... ... ... өсіп-өнеді. Қалған барлық организмдер энергияны азық арқылы алады. Азық энергиясын оның бастауынан (өздігінен қоректенуі) бірқатар организмдер арқылы ауыстыру бір ... ... ... ... болатынды тамақ тізбегі дейді.
Әрбір экожүйе өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің жиынтығынан тұрады, қоректену түрі ... екі ... ... ... ... ... ... ұдайы өндіру мен өсу үшін минералды элементтерді ... мен ... іске ... ... жасыл өсімдіктер. Фотосинтез - күн энергиясының көмегімен су және көмір қышқыл газын қантқа айналдырудың ... ... ... жолмен қант пен азықтық минерал элементтерінің судан немесе топырақтан пайда болуы нәтижесінде, өсімдік өздерінің организмдерінің құрамына кіретін күрделі ... ... ... ... айтқанда химиялық жай заттар: ауа, су, тау жыныстарының минералы мен ... ... май және ... ... ... ... айналады. Өздігінен қоректенуші (автотрофтар) - бұл экожүйенің продуценттері (лат. рrоduсеns - өндіруші) органикалық еместен органикалық зат ... Осы ... ... ... мен жануарлардың тканьдері құралады. Фотосинтезделетін өсімдік экожүйенің қалған ... ... ... ... сондықтан оларды продуценттер деп атайды.
Гетеротрофтар - (азық) коректену үшін органикалық ... ... ... ... Бұл организмдерде зат алмасудың күрделі жолдары бар. Өз кезегінде барлық өздігінен қоректенушілер тұтынушы ... ... мен ... ... емес ... (редуценттер) ыдырайтын органикалық заттар организмдері. Консументтер (лат. коnsumento - тұтынамын, қоректену) - бұл ... ... ... ... ... ... құрттар, балықтар, молюскалар жэне өзге де бунақ аяқтылар, ... ... ... сүтқоректілер және адам. Консументтер: бірінші - шөп қоректі жануарлар, екінші, үшінші және одан да жоғары реттегілер жануарлармен қоректенеді. Олар - ... (ет ... ... ... ... ... ... эврифагтар) өсімдіктерді, т.б. жейтіндер (аю, түлкі, шошқа, тарақандар т.б.).
Редуценттер (латынша rеduсеns - ... ... ... келуші) - өлі органикалық заттардың ыдырай бастаған организмдері. Өлі және жартылай бұзыла бастаған органикалық зат - детритпен ... ... ... ... ұсақ саңырауқұлақтар және қалдықтармен коректенетін жануарлар - осыларға жатады. Топырақта -- ... ... ұсақ ... ... ұсақ ... жер ... ... құрттар; су экожүйесінде - молюскалар, крабтар мен құрттар; ... ... - ... өсімдік қалдықтары шірігенде - саңырауқұлақтар. Құрамы мен белсенділігі бойынша бұл редуценттер ... әр ... өзге ... ... кем емес. Ал, бұлар біздерге азды-көпті болса да ... ... ... ... ... өмір сүре алмайтыны көпшілікке белгілі жайт. Әрбір тіршілік иесі тек қана ... ... ... түрде, экожүйенің белгіленген шеңберінде тұра алады. Көрнекі құрал ретінде ... ... ... Экологиялық жүйеде барлық организмдер арасындағы байланыстар өзара ... және ... ... ... ... ... ... трофтық тізбек (продуценттер - консументтер - редуценттер), қалай айтқанмен де қорек (азық) организмдердің тіршілік әрекетіндегі маңызды фактор.
Жануарлар мен ... ... ... ... ... байланыстардың орасан сандағы өзара бейімделулері туындады. Сандар пирамидасы деп аталатын экологиялық ... ... ... бар. ... байланысты тізбекті звено құрайтын қатарда жеке даралардың саны үнемі азая ... ... ... ... 1 ... шамамен 100 бұлан, Африка саванналарында ірі жыртқыштарға (арыстан, қабылан, сілеусінге) 350-ден 1000-ға дейін жабайы жануардан келеді. ... саны мен ... ... ... ... ... мәліметі орташа есептелді. Күнтізбелік жыл ішінде 2400 қасқыр - 7480 қабан, 5560 ... 4020 елік ... ... ... ... ... жүйелі түрде азаюына сәйкес, олардың жалпы биомассасы да кемиді, ал бұл экожүйеге энергия ағынының қысқаруына әкеліп соқтырады.
Биоценоздағы айрықша ... ... - ... бір түр иесі өзге ... ... ... - тек қорек түрінде емес, уақытша немесе тұрақты мекеніне де ... ... ... ... ... ... деп аталатын (бұршақты түйнекті бактериялар) түрлер арасындағы өзара пайдалы байланыстар бар.
Көптеген орта параметрлерінің жиынтығы осы немесе басқа ... ... ... ... ... ... оның ... қуысын көрсетеді (энергияға айналдыруы, өзі тектестермен және ортамен ақпарат алмасуы). Н.Ф. Реймерс бойынша, экологиялық қуыс - экологиялыц жүйе ішіндегі түрлер ... ... оның ... ... жағдайының жиынтығы. Сонымен, өзі мекендейтін әрбір түр аумаққа, өндіру функциясымен байланысты, қоректік қажеттілігіне сәйкес орынды иеленеді. Осындай ... ... ... ... ... жасайды. Биоценоздар -- динамикалық жүйелер, олар тұрақты даму жолында және ... ... тән. ... ... - suссеssіо - тұқым қуалау, бірізділік) бір биоценозды өзгенің тізбекті түрде ... Бұл ... мәні ... ... ішкі ... ... ... олардың қоршаған ортамен өзара әрекеті біртіндеп және биоценоздың өзге үлгілерімен ауысады. Көлді қамыс пен өсімдіктер ... ол ... ... ... ... ... өрттен кейін орманда топырақ жыныстарының ауысымы болады.
Экологиялық жағдайдың маңыздысы сол, әр текті күрделі биоценоздардың түрлі сыртқы әсерге қарсы тұруының ... ... ... ... ... ... қосынды түрлері эволюция процесінде бір-біріне бейімделгені соншалықты, өздерінің биогеоценоз құрылымдары жайында, ... ... ... ... ... ... оның ... арасындағы өзара қатынастары кері байланыс деп аталатыны мысал болады. Бір түр екіншіге зиян келтіреді және онсыз өмір сүре алмайды. Тағы бір ... ... ... бір түрінің өсімдік текті қорегі мол болса, сол жылы оның ... тез ... саны ... Тепе-тендіктен шығаруға ұмтылатын жағымсыз кері байланыс жүйесінде керінеді. Бірақ, популяция санының шамадан тыс артып ... ... ... қорек қорларының азаюына әкеледі. Осындай жетіспеудің нәтижесі жүйедегі жағымсыз кері ... оның ... ... ... әкеледі.
Адамның ойлау қабілеттілігі қарапайым шектеулі факторларды, уақытша жеңіп шығуға мүмкіндік береді. Оларға жататындар: су, жыртқыштар мен паразиттер, мекендейтін орны мен өзге ... ... Адам ... өмір сүруін су, жер және энергетикалық ресурстарды пайдалану арқылы сақтайды. Ол сонымен қатар, ... зат ... ... ... елеулі ықпал етіп отыр. Өндіріс қызметі процесінің туындауы, жаңа зат алмасуы техногенді сипат алуда және ол ... зат ... деп ... Бірақта, адам мен табигат арасындағы биологиялық зат алмасулар тіршіліктің тұрақты жағдайы ... қала ... ... зат ... ... ... ... тұйық еместілігімен принципті түрде ерекшеленеді, ашық сызықты ... ягни ... ... ... зат ... ... - ... ресурстар, шығаруда - өндірістік және тұрмыстық қалдықтар. Қоршаған ... ... ... бөлінеді. Табиғи ластану жанартаудың атқылауы, жер сілкіну, сел, су тасқыны, өрт ... т.б. ... ... Ал, ... ластану адамның іс-әрекетінен пайда болады.
Экологиялық шараның жетімсіздігінен табиғи ресурстарды тиімді түрде пайдаланудың коэффициенті өте төмен, пайдалы ... ... ... ғана құрайды. Ресурстар сарқылуда, халық саны өсуде (1960 ж. - 3 млрд, 1975 ж. - 4 ... 1987 ж. - 6 ... Оның ... ... ... ... ... қалдықтары мекен ортасын ластауда. Олар ыдырамастан тіршілік иелеріне көптеген зиян келтіруде. Тіршілік табиғатында ... ... ... ... реттеудің орасан мол резервтері (қоры) қаланған, бірақ сол резервті ашу үшін ... ... ... сауатты түрде араласа білу керек. Өндірістік жұмыстың барлығын жоспарлағанда экологиялық зардаптардың болатын мүмкіндігін қатаң ескеру керек. Бұрынғы ... ... ... ... білімді есепке ала отырып, қазіргі эколог ғалымдар экология заңдары деп әдебиеттерде аталып жүрген адамзат қоғамы мен қоршаған ортаның өзара принциптерінің ... ... ... ... ... ... айқын тұжырымдармен белгілі болған американдық эколог ғалымы В. ... (1971) төрт ... ... бар:
- ... ... бәрі ... байланысты - (жалпыға бірдей заттар байланысы);
- барлығы бір ... ... ... керек (сақталу заңы);
- еш нәрсе тегін берілмейді (бағаның дамуы туралы);
- ... өте ... ... ... ... басты критерийлері туралы).
Жалпыға бірдей байланыс (бәрі барлығымен ... ... ... ... ...
:: ... сандар заңы: үлкен сандардың кездейсоқ факторларының тұтас әрекеті ... ... ... ... бар нәтижеге әкеледі. Сонымен, топырақтағы, судағы миллиардтаған бактериялар тірі организмдер денесінде тіршілік иелерінің қалыпты өмір ... үшін ... ... ... ортаны жасайды. Немесе кейбір газ көлемінде көп мөлшердегі молекуланың козғалысы температура мен қысымның ерекшелігін анықтауға себепші болады.
:: Ле ... ... ... жүйеге сыртқы әсер ету кезінде қалыпты тепе-теңдік күйінен шығару, бұл тепе-теңдік бағытпен араласып, сыртқы әсер етуі ... ... ... ол ... өз-өзін реттеуші ретінде қабілеттіліктүрінде іске асады.
:: ... ... кез ... жүйе асқан тиімділікпен өзіне тән уақыт кеңістігінің шегінде қызмет істейді.
:: ... кез ... жүйе ... ... тура немесе тікелей әсері - индивидуумның (жеке ... ... ... ... ... ... болады.
Заттар массасының сақталу заңынан () іс-тәжірибелік мәні бар кем дегенде екі ... ...
:: Оны ... орта ... ... дамыту заңы мынаны айтады: кез келген табиғи немесе қоғамдық жүйе тек қоршаған ортаның материалдық-энергетикалық және ... ... ... ... дами ... ... Оқшауланып өзін дамыту мүлдем мүмкін емес.
:: Қалдықтар немесе өндірістік жанама ... ... ... ... ... жұмыс процесінде пайда болатын қалдықтар ізсіз жойылмайтындығы, олар бір формадан екінші формаға ауыстырылады немесе басқа кеңістікке қойылады. Ал оның ... ... ... созылуы мүмкін. Бұл заңқазіргі қоғамда тұтыну мен қалдықсыз өндірістің принципті мүмкіншілігін болғызбайды. ... ... ... ықпал жасай отырып, бір формадан басқаға ауысады.
- деген ... ... ... ... ... кез ... жаңа ... бұрынғы жетістіктердің әйтеуір бір бөлігін жоғалтумен жалғасатыны ақиқат және ... ... өте ... ... Мысалы, көп клеткалы организмдердің пайда болуы (өсімдіктер, саңырауқұлақтар, жануарлар) мен олардың құрғаққа шығуынан ғаламшардағы биологиялық әр алуандылықтар бірнеше есе көбейді. ... ... мен жер ... ... оны ... ... бірге тіршілік иелеріне қауіпті аурулар, оның ішінде жұқпалы ... ... т.б. ... Бұл заңның үш салдары бар.
Эволюцияның кері ... заңы (бір ... ... үлкен жүйелер тек бір бағытта ғана - қарапайымдылықтан ... ... ... ... ... жүйесінің тек қана жеке даму кезеңіне немесе жеке бөлігіне жатуы мүмкін.
Эволюцияның ... ... ... ұйым ... өсуіне орай эволюцияның да қарқыны арта түседі. Бұл ... ... ... және ... ... ... әлем ... ауысымдарына бірдей дәрежеде жатқызылуы мүмкін.
Тегін ресурстар болмайды - осы ... тағы бір ... ... ... күн ... су қандайда сарқылмайтын болса да кез келген олардың шығындарын сол жүйемен ... ...
Б. ... ... деп ... .
заңы ... ненің болуы керек, ненің орын алуы қажет еместігін барлығын алдымен анықтайды. Қарапайым ... ... ... - ... ... ... конкурстан өтіп, жүлде ретінде - тіршілік етуге құқық алып отыр. Бүгінде ғаламшардың эволюциясынан өткен мыңның бір бөлігі ... ... мен ... ... ... ... ... таңдап іріктеудің басты критерийі - ғаламдық биотикалық айналымға, кетігін тауып қалану (үйлесу) мен барлық экологиялық қуыстарды толтыру. Кез ... ... ... ... ... оны ыдырататын ферменттер болуы керек, ал ыдыраған өнімдер қайтадан айналымға қосылуы тиіс. ... осы ... ... ... ... бұзатын болса, ерте ме, кеш пе эволюция онымен ажырасып тынады.
Адамның өнеркәсіп өркениеті ... ... ... ... өрескел бұзып отыр, ол үшін жазаланбай қоймайды. Осындай қиын жағдайдан тек қана ымыраға келу ғана шығармақ. Нұрлы жол мен акылға ие бола ... ... ... жол ... сенім мол.
Б. Коммонердің тұжырымдамасына қоса, қазіргі экологтар -- деген экологияның тағы бір заңын шығарды ... ... ... Тіршілік иелерінің барлық формаларына арналған қоректік заттардың көлемі жерде, әрине шектеулі. Сондай-ақ, биосферада жаңадан пайда болған ... әлем ... ... де ... жете ... ... ... организмдердің шамадан тыс ғаламдық көлемде көбеюі, өзге түрлердің азаюы есебінен болуы мүмкін.
Популациялық экология - ... ... ... тірі ... ... ... жүйелерге бірігеді. Онда тіршілік иелерінің әр алуан ... ... ... ... және ... көруге болады.
Популяция дегеніміз - белгілі бір аумақта тіршілік ететін және өзара ... ... ... бір түр ... ... ... факторлардың әсерінен популяциядағы даралар саны, құрамы, таралуы өзгеріп тұруы мүмкін. Популяция латынша роpulus - халық, ел ... ... ... ... әр ... ... өте жоғары жүйесінің дәрежесі - қауымдастыққа бірігеді. Қауымдастық (биотикалық) - бұл белгілі аумақты мекендеуші популяцияның жиынтығы. Қауымдастық организмдері ... емес ... ... ... Мысалы, өсімдік, минералды тұздар, оттегі, су, көмір қышқыл газының үнемі беріліп тұру есебінен тіршілік жасай алады. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ең кіші бірлікті биоценоз деп атайды (1877 ж. К. Мебиус енгізген).
Өзара ... ... және ... мекендейтін топтарды - биоценоз дейді. Биоценоздың көлемі әр алуан -- індер қауымдастығы, ағаш жапырағы, құмырсқа ... ... ... ... шөл т.б. - ... (жер бедеріне) дейін. терминін құрлықта өсіп түрған біртекті өсімдіктерге қолданады. Мысалы, қылқанды орман, дәнді дақыл ... ... т.б. ... ... bios - ... - өсімдік, жануар мен микроорганизмдер түрлерінің ортақ ... ... ... ... Түрлердің арасындағы экологиялық байланыстың жоқтығынан ол биоценоздан ерекшеленеді.
Организмдер қауымдастығы органикалық ортамен материалдық-энергетикалық жағынан тығыз байланыста болады. Биоценоз алып ... ... ... деп ... ... бен оның биотоны биогеоценоз деп аталатыны көбірек немесе азырақ ... ... ... ... екі ... ... ... түсінігін (грекше bios - тіршілік, gе - жер, коіnоs - жалпы) ғылымға орыс ғалымы В.Н. Сукачев 1940 ж. ... ... ... барлық кұбылыстар мен заттардың бірлігі және өзара қатынасы туралы идея ... КСРО мен ... бір ... туындады. КСРО-да ол биогеоценоз турасындағы ілім ретінде, басқа елдерде - экожүйе жөніндегі ілім ретінде дамыды. Экологиялық жүйе немесе экожүйе - ... ... ... тірі ... жасаған табиғаттың бірыңғай кешені. Сонымен қатар, ондағы барлық компоненттер энергия мен зат алмасудан өзара байланыста. Өзгеше айтқанда, экожүйе ... пен ... ... ... ... бен ... ... түсінік, бірақ тепе-тең емес.Бұл түсініктердің екеуі де өз ортасын мекендеген тірі организмдердің ... ... ... ... - ... түсінік. деп терминінің авторы ағылшын биологы А. Тенсли образды түрде айтқан болатын. Аквариум, тоған, батпақ, ғарыш ... ... - ... ... экожүйелер.
Отандық әдебиетте өсімдік жабындысы - фитоценозді таралу аймағының сызылған ... ... ... сипаттау қалыптасқан болатын. Мәселен, далалық, батпақты, жайылымды т.б. биогеоценоз. Басқаша айтқанда биогеоценоз - бұл экожүйенің жеке оқиғасы, құбылысы әрқашанда табиғи ... ... ... адам әсер еткеннің өзінде де. Экожүйе толығымен жасанды болуы мүмкін ғой (аквариум, ғарыш аппараты).
Организмнің ... ... ... тұру мен ... заттардың айналымы тек энергия ағынының үнемі келу ... ғана ... ... ... ... атаулылар күн энергиясы сәулелерінің арқасында ғана болып тұр. Фотосинтезделетін өсімдіктер (өздігінен ... ... ... қосындылардың байланысы нәтижесінде өсіп-өнеді. Қалған барлық организмдер энергияны азық арқылы алады. Азық ... оның ... ... ... ... ... арқылы ауыстыру бір организмдердің басқаларын сіңіру жолымен болатынды тамақ тізбегі дейді.
Әрбір ... ... мен ... ... ... ... ... түрі бойынша екі топқа бөлуге болады:
:: автотрофтар (өздігінен қоректенушілер) ұдайы өндіру мен өсу үшін минералды элементтерді ... мен ... іске ... ... ... өсімдіктер. Фотосинтез - күн энергиясының көмегімен су және ... ... ... ... айналдырудың күрделі процесі. Осындай жолмен қант пен ... ... ... ... ... ... пайда болуы нәтижесінде, өсімдік өздерінің организмдерінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... химиялық жай заттар: ауа, су, тау жыныстарының минералы мен топырақтар белок, май және көмірсутегі сияқты күрделі қосындыларға ... ... ... ... - бұл экожүйенің продуценттері (лат. рrоduсеns - өндіруші) органикалық еместен органикалық зат құратындар. Осы органикалық заттардан өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... ... қалған организмдерінің барлығына азықты өндіреді, сондықтан оларды продуценттер деп атайды.
Гетеротрофтар - (азық) коректену үшін ... ... ... ... ... Бұл ... зат ... күрделі жолдары бар. Өз кезегінде барлық өздігінен қоректенушілер тұтынушы организм (консументтер) мен бастапқы органикалық емес компоненттерге (редуценттер) ыдырайтын органикалық ... ... ... (лат. коnsumento - тұтынамын, қоректену) - бұл ... ... ... ... Оларға жататындар құрттар, балықтар, молюскалар жэне өзге де бунақ аяқтылар, ... ... ... ... және ... ... бірінші - шөп қоректі жануарлар, екінші, үшінші және одан да жоғары реттегілер жануарлармен қоректенеді. Олар - жыртқыштар (ет ... ... ... ... қоректілер (немесе эврифагтар) өсімдіктерді, т.б. жейтіндер (аю, түлкі, шошқа, тарақандар т.б.). ... ... ... - қайта келуші, қалпына келуші) - өлі органикалық заттардың ... ... ... Өлі және ... бұзыла бастаған органикалық зат - детритпен қоректенетін түрлі сапрофит бактериялары, ұсақ саңырауқұлақтар және қалдықтармен ... ... - ... ... Топырақта -- қалдықтармен қоректенетін ұсақ омыртқасыздар, мысалы, ұсақ ... жер ... ... ... су ... - ... крабтар мен құрттар; шіріген кезбе - бактериялар; өсімдік қалдықтары шірігенде - саңырауқұлақтар. Құрамы мен белсенділігі бойынша бұл редуценттер бірлестіктерінен әр ... өзге ... ... кем ... Ал, ... ... ... болса да таныс.
Бірде-бір организм басқалармен байланыссыз өмір сүре алмайтыны көпшілікке белгілі жайт. Әрбір тіршілік иесі тек қана ... ... ... ... ... ... ... тұра алады. Көрнекі құрал ретінде орманды алуға болады. Экологиялық жүйеде ... ... ... ... ... ... және ... арақатынасының күрделі тізбегін құрайды немесе трофтық тізбек (продуценттер - ... - ... ... ... де ... ... организмдердің тіршілік әрекетіндегі маңызды фактор.
Жануарлар мен өсімдіктерде белгіленген трофтық немесе қоректік байланыстардың орасан сандағы өзара бейімделулері туындады. Сандар пирамидасы деп ... ... ... ... заңдылығы бар. Осыған байланысты тізбекті звено құрайтын қатарда жеке даралардың саны үнемі азая береді. Мәселен, солтүстік ормандарда 1 ... ... 100 ... Африка саванналарында ірі жыртқыштарға (арыстан, қабылан, сілеусінге) 350-ден 1000-ға дейін жабайы жануардан ... ... саны мен ... ... ... қажет етудің мәліметі орташа есептелді. Күнтізбелік жыл ішінде 2400 қасқыр - 7480 ... 5560 ... 4020 елік ... ... ... тізбектегі санының жүйелі түрде азаюына сәйкес, олардың жалпы биомассасы да кемиді, ал бұл экожүйеге ... ... ... ... ... ... ... трофтық байланыс - паразитизм, бір түр иесі өзге паразитке ... ... - тек ... түрінде емес, уақытша немесе тұрақты мекеніне де қызмет етеді (мысалы, фитофтора). Селбесу (симбиоз) деп аталатын (бұршақты түйнекті бактериялар) түрлер арасындағы ... ... ... бар. ... орта ... ... осы немесе басқа түрлердің тіршілік жағдайын анықтайтын функционалды ... оның ... ... ... ... айналдыруы, өзі тектестермен және ортамен ақпарат алмасуы). Н.Ф. ... ... ... қуыс - ... жүйе ... түрлер ортасы немесе оның популяциялық тіршілік жағдайының жиынтығы. Сонымен, өзі мекендейтін әрбір түр аумаққа, өндіру функциясымен байланысты, ... ... ... ... ... ... экологиялық байланыстар биоценоздың белгіленген құрылымын жасайды. Биоценоздар -- динамикалық жүйелер, олар тұрақты даму жолында және ... ... тән. ... ... ... ... - ... - тұқым қуалау, бірізділік) бір биоценозды өзгенің тізбекті түрде ауыстыруы. Бұл құбылыстың мәні мынада, биоценоздың ішкі ... ... ... олардың қоршаған ортамен өзара әрекеті біртіндеп және биоценоздың өзге үлгілерімен ауысады. Көлді қамыс пен өсімдіктер басса, ол батпақ болып, ... ... ... ... ... ... ... жыныстарының ауысымы болады.
Экологиялық жағдайдың маңыздысы сол, әр текті күрделі биоценоздардың түрлі сыртқы әсерге қарсы тұруының тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... ... эволюция процесінде бір-біріне бейімделгені соншалықты, өздерінің биогеоценоз ... ... ... ... ... ... анықталады. Жыртқыштармен оның жемтігінің арасындағы өзара қатынастары кері байланыс деп аталатыны мысал болады. Бір түр екіншіге зиян келтіреді және ... өмір сүре ... Тағы бір ... ... жәндіктің бір түрінің өсімдік текті қорегі мол болса, сол жылы оның популяциясы тез көбейіп, саны артады. Тепе-тендіктен ... ... ... кері ... жүйесінде керінеді. Бірақ, популяция санының шамадан тыс артып кетуі, өсімдік текті қорек ... ... ... Осындай жетіспеудің нәтижесі жүйедегі жағымсыз кері байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... қарапайым шектеулі факторларды, уақытша жеңіп шығуға мүмкіндік береді. Оларға жататындар: су, жыртқыштар мен паразиттер, мекендейтін орны мен өзге ... ... Адам ... өмір ... су, жер және энергетикалық ресурстарды пайдалану арқылы сақтайды. Ол сонымен қатар, ғаламшардағы зат айналымының шұғыл ... ... ... етіп ... Өндіріс қызметі процесінің туындауы, жаңа зат алмасуы техногенді сипат ... және ол ... зат ... деп ... ... адам мен табигат арасындағы биологиялық зат алмасулар ... ... ... ... қала ... ... зат ... биологиялық айналымнан өзінің тұйық еместілігімен принципті түрде ерекшеленеді, ашық сызықты сипатта, ягни тіршіліктің ... ... зат ... ... - ... ... шығаруда - өндірістік және тұрмыстық қалдықтар. Қоршаған ортаны ластау екіге бөлінеді. Табиғи ластану жанартаудың ... жер ... сел, су ... өрт сияқты т.б. табиғи процестер. Ал, антропогендік ластану адамның іс-әрекетінен пайда болады.
Экологиялық шараның жетімсіздігінен табиғи ресурстарды тиімді түрде пайдаланудың ... өте ... ... ... қарағанда 2-10%-ті ғана құрайды. Ресурстар сарқылуда, халық саны өсуде (1960 ж. - 3 ... 1975 ж. - 4 ... 1987 ж. - 6 ... Оның ... ... ... үйілген өндіріс қалдықтары мекен ортасын ластауда. Олар ыдырамастан тіршілік иелеріне көптеген зиян ... ... ... ... ... ... ... реттеудің орасан мол резервтері (қоры) қаланған, бірақ сол ... ашу үшін ... ... ... ... ... ... білу керек. Өндірістік жұмыстың барлығын жоспарлағанда экологиялық зардаптардың болатын мүмкіндігін қатаң ескеру керек. Бұрынғы жинақталған табиғат зандары жайындағы ... ... ала ... ... ... ... экология заңдары деп әдебиеттерде аталып жүрген адамзат қоғамы мен ... ... ... ... ... ... ... Экология заңдарының ішінде айқын тұжырымдармен белгілі болған ... ... ... В. ... (1971) төрт ... ... бар:
- табиғаттағы құбылыстың бәрі ... ... - ... бірдей заттар байланысы);
- барлығы бір жаққа кетіп қалуы керек ... ...
- еш ... ... ... (бағаның дамуы туралы);
- ... өте ... ... ... ... ... критерийлері туралы).
Жалпыға бірдей байланыс (бәрі барлығымен байланысты) заңынан бірнеше салдар ...
:: ... ... заңы: үлкен сандардың кездейсоқ факторларының тұтас әрекеті жағдайынан тәуелсіз жүйелі сипаты бар нәтижеге әкеледі. Сонымен, топырақтағы, судағы миллиардтаған бактериялар тірі ... ... ... ... ... өмір сүрулері үшін тұрақты микробиологиялық ерекше ортаны жасайды. Немесе кейбір газ ... көп ... ... ... температура мен қысымның ерекшелігін анықтауға себепші болады.
:: Ле Шателъе (Браун) принципі: ... ... әсер ету ... ... ... ... шығару, бұл тепе-теңдік бағытпен араласып, сыртқы әсер етуі ... ... ... ол экожүйенің өз-өзін реттеуші ретінде қабілеттіліктүрінде іске ...
:: ... ... кез ... жүйе асқан тиімділікпен өзіне тән уақыт кеңістігінің шегінде қызмет істейді.
:: Табиғаттағы кез ... жүйе ... ... тура ... тікелей әсері - индивидуумның (жеке адам) күйінен күрделі қоғамдық қатынасқа дейін болады.
Заттар массасының сақталу заңынан () ... мәні бар кем ... екі ... шығады.
:: Оны қоршаған орта есебінен жүйені ... заңы ... ... кез ... ... немесе қоғамдық жүйе тек қоршаған ортаның материалдық-энергетикалық және ... ... ... ... дами ... болады. Оқшауланып өзін дамыту мүлдем ... ...
:: ... немесе өндірістік жанама әсердің жойылуға келмейтін заңы: өндірістік жұмыс процесінде пайда болатын қалдықтар ізсіз жойылмайтындығы, олар бір формадан екінші ... ... ... ... ... ... Ал оның әсері талай уақытқа созылуы мүмкін. Бұл заңқазіргі қоғамда тұтыну мен қалдықсыз ... ... ... ... ... жойылмайды, тіршілікке ықпал жасай отырып, бір формадан басқаға ауысады.
- деген тұжырымдама ... ... ... ... кез келген жаңа табыстар, бұрынғы жетістіктердің әйтеуір бір бөлігін жоғалтумен ... ... және ... туындауы өте күрделі проблема. Мысалы, көп клеткалы ... ... ... ... саңырауқұлақтар, жануарлар) мен олардың құрғаққа шығуынан ғаламшардағы биологиялық әр алуандылықтар бірнеше есе көбейді. Экономикалық қуыстар мен жер биосферасын ... оны ... ... ... ... ... ... аурулар, оның ішінде жұқпалы қатерлі ісіктер т.б. келді. Бұл заңның үш салдары бар.
Эволюцияның кері дамымайтын заңы (бір бағытта ... ... ... тек бір ... ғана - қарапайымдылықтан күрделілікке қарай эволюцияланады; инволюция, ... ... тек қана жеке даму ... немесе жеке бөлігіне жатуы мүмкін.
Эволюцияның жеделдеу ережесі: жүйедегі ұйым күрделілігінің өсуіне орай эволюцияның да қарқыны арта ... Бұл ... ... ... және техниканың дамуына, органикалық әлем түрлерінің ауысымдарына бірдей дәрежеде жатқызылуы мүмкін.
Тегін ... ... - осы ... тағы бір ... ... энергия, күн сәулесі, су қандайда сарқылмайтын болса да кез келген олардың шығындарын сол ... ... ...
Б. Коммонер былай деп жазды: .
заңы биосферада ненің болуы керек, ненің орын алуы ... ... ... ... ... ... ... адамға дейін - табиғатта барлығы қатаң конкурстан өтіп, жүлде ретінде - ... ... ... алып ... ... ... эволюциясынан өткен мыңның бір бөлігі болатын өсімдіктер мен жануарлардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... - ғаламдық биотикалық айналымға, кетігін тауып қалану (үйлесу) мен барлық экологиялық ... ... Кез ... ... ... ... ... оны ыдырататын ферменттер болуы керек, ал ыдыраған ... ... ... ... тиіс. Егерде осы заңды биологиялық түрлердің біреуі бұзатын болса, ерте ме, кеш пе ... ... ... ... ... ... өркениеті ғаламдық көлемде биотикалық тұйықтықты өрескел бұзып отыр, ол үшін жазаланбай қоймайды. Осындай қиын жағдайдан тек қана ... келу ғана ... ... жол мен ... ие бола ... ... қиындықтан жол табатынына сенім мол.
Б. Коммонердің тұжырымдамасына қоса, қазіргі экологтар -- ... ... тағы бір ... ... ... ... заңы). Тіршілік иелерінің барлық формаларына арналған қоректік заттардың көлемі жерде, әрине шектеулі. Сондай-ақ, биосферада жаңадан пайда болған ... әлем ... ... де бірдей жете бермейді. Сондықтан кейбір организмдердің ... тыс ... ... ... өзге түрлердің азаюы есебінен болуы мүмкін.
Қолданылған әдебиеттер
* А. К. Бротский
Алматы 2003ж
* Г.С. Оспанова, Г.Т. Босшатаева ... ... 2002ж

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Топырақ түрлері6 бет
Цифрлық радиохабар таратудың дамуы6 бет
Адамның шығу тегі. Тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар15 бет
Атмосферадағы оттегі эволюциясы5 бет
Биосфера - әлемдік экожүйе3 бет
Биосфера – ғаламдық экожүйе5 бет
Биосфералық деңгей9 бет
Биосфераның құрылысы13 бет
Гетерохрония және адаптация6 бет
Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы және дамуы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь