Абыл Тілеуұлы

Жоспар
Кіріспе
Халық арманын өз шығармаларының өзекті идеясы еткен импровизатор ақын Абыл
«Абылдың Нұрымды сынауы» жұмбақ айтысы түрінде.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Кіріспе
Абай, Махамбеттер сияқты Маңғыстау ақын –жыраулары Абыл, Нұрым, Ақтандар да кезінде бай- болыстарды шенеп, олардың әділетсіз іс-әрекеттерін сынға алып отырған.
Осынау тарихы мен тағдыры, өлкесі мен өнері айрықша ұлы мекен Маңғыстауда дүниеге келген терең ойлы, өткір тілді ақын-жыраулардың бірі де бірегейі – Абыл ақын. Ол Маңғыстау елі арасында өз дәуіріндегі бес жүйріктің бірегейі ретінде халықтың ерекше қадір тұтқан перзенті болып мәңгі есте қалды. Абыл, Нұрым, Қашаған сияқты ақын-жыраулардың қалыптастырған әдеби дәстүрі ақындық жекпе-жектегі айтыс стилі, жаңадан табылған айтыстары мен өлең толғаулары хақында сөз болды. Абыл – Қазақстанның батыс аймағындағы ақындық- жыраулық мектептің негізін қалаушылардың бірі, Маңғыстау ақындарының ұлағатты ұстазы (7.11)
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
2. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Алматы, 1997
        
        Жоспар
Кіріспе
Халық арманын өз шығармаларының өзекті идеясы еткен импровизатор ақын Абыл
«Абылдың Нұрымды сынауы» жұмбақ айтысы түрінде.
Қорытынды
Пайдаланылған ... ... ... сияқты Маңғыстау ақын –жыраулары ... ... да ... бай- ... ... олардың әділетсіз іс-әрекеттерін
сынға алып отырған.
Осынау тарихы мен тағдыры, ... мен ... ... ұлы мекен
Маңғыстауда дүниеге келген терең ойлы, өткір тілді ақын-жыраулардың бірі де
бірегейі – Абыл ... Ол ... елі ... өз дәуіріндегі бес
жүйріктің бірегейі ретінде халықтың ерекше ... ... ... ... есте ... ... Нұрым, Қашаған сияқты ақын-жыраулардың
қалыптастырған әдеби дәстүрі ... ... ... ... жаңадан
табылған айтыстары мен өлең толғаулары хақында сөз болды. Абыл ... ... ... ақындық- жыраулық мектептің негізін
қалаушылардың бірі, Маңғыстау ... ... ... ... ... өз шығармаларының өзекті идеясы еткен импровизатор ақын
Абыл
Халық арманын өз шығармаларының өзекті идеясы еткен импровизатор ақын
Абыл өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... болған
жоқ. Абыл шығармалары кезінде қағаз бетіне түсірілмегендіктен, ел ... ... ... Ақын ... ... мен шығармалар
жеткілікті дәрежеде жиналмаған. “Абылдан сөз қалмаған, ... ... деп ... ... ... ақын ... ... Кезінде “телегей теңіз” аталған ақпа- ... ақын бір ... ... нақты жағдайдың өзіне лайық жаңа өлеңдер туғызып
отырған. Өмірінің соңғы кезінде ... ... ... ... ... ... ашық ... қарағанда, Абыл – шындықты
әрқашан бетке айтудан тартынбаған, ... ... ... оны жерлеуге де
батылы жеткен ақын. Осындай үрдіс ертеден келе жатқан, ... ... ... ... ... әшкерелеуге арналған
“Баймағамбетке айтқаны”, “Ақсұңқар сынды шалғын ... ... жер ... ... тіл ... ... ... “Басында миуа
ағаштың сайрар бұлбұл”, ... мен ... ... ... ... ... бар.
Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Бопай деген әйелінен туған ... ... ... үйіне Абыл сәлем бере келгенінде, Баймағамбет: “Шын
ақын болсаң ... ... тап ... мен өлгенде қалай жоқтайтыныңды
өлеңге қосып ... ... ... ... ... Абыл ... туған әкең Айшуақ хан,
Табаның тимей тұр-ау мінген тақтан
Дәлірген тажал ... ... ... ... қорып, қыдыр баққан.
Толы ел – толықсыған көлін тастап,
Қаңғырған Қайыпалды тәңір қаққан
Ер өлді деп етек ... ... – ау, қай ісің бар елге ...
деп өжеттігін, өр мінезділігін, ерлігін дәлелдей түседі. Осыдан кейін
Абылға өлердей өшіккен ... ... ... ... ... қатысты,
оларды қолдап, патшаға қарсы үгіт ... ... ... ... жер
аударып тынды.
Қазақ әдебиеттануының негізін салушы ғұлама Ахмет Байтұрсынов өзінің
атақты “Әдебиет танытқышында”: “Ақындардың адам мініне, кемшілігіне ... ... тек ... болып, арғы жағы ... ... сөз ... ... деп ... еді. (8.292)
Абыл тағдыры талқыға түсіп, қаншама азап шексе де, халықты аздырып-
тоздырып ... ... ... ... тілдеуін тоқтатпаған. Бұл жай оның
Қайыпалдыға ... ... ... ... ... Абылға “мені сыртымнан
мазақтайтын көрінесің, мықты болсаң көзімше айтшы” дейді. Сонда Абыл:
… Баймағамбет өзіңнен артты десе
Ұстайды сонда сенің жының, тақсыр.
Қолдаған сол ... ... ... па еді ... ... ... ... кеттің
Бір уыс болмаса игі еді күнің, тақсыр, - (9.38)
деп Жәңгірмен бақталас болып, Хиуа хандығына ... ... ... ... ... мен ... сұлтанға айтқан өлең – толғауларының
қай -қайсысында да ... пен ... ... ... ... ... туған әкең Айшуақ хан
Табаның тимей тұр-ау мінген тақтан
Дәлірген тажал сынды дәрежеңді
Деп жүрсің құдай қорып, ... ... ел – ... ... ... ... ... қаққан
Ер өлді деп етек бұлап жылайтұғын
Байеке – ау, қай ісің бар елге жаққан? –
десе, Махамбет:
Ата дұшпан сен едің,
Ата жауың мен ... ... ел ... кесіп жең болмас.
Хан баласы ақсүйек
Байеке сұлтан сен болып,
Сендей нар қоспақтың баласы
Маған ... ... ... ... шабақтай
Қия бір соғып ас етсем
Тамағыма қылқаның кетер демес ем, -
деп Баймағамбетке бойындағы ыза ... ... ... ... ... ... Айшуақ пен Нұралы атаң,
Дұшпанмен намыс үшін алысқан көп,
Олар да ел билеген, жұртын ұстап,
Патшаға қара қазақ барысқан ... ... қара ... быт ... ... ... төбетсің дым білмеген… (10.228)
Жоғарыда салыстырылған өлең жолдарынан байқайтынымыз – Махамбеттің
“Баймағамбет сұлтанға айтқаны” халықтың қас ... тура ... жай ... Шернияз бен Абыл өлеңдері өз стильдеріне лайық кейде ашық, кейде
тұспалдай келетін сынап, шенеу ... ... ... да ыза
мен кекке суарылған. Бұл Абыл, Махамбет, Шернияз ақындардың әрі ... ... әрі ... ... ... ... хан алдында тұрып қаймықпай сөйлеу қазақ ақындарында ертеден
келе жатқан дәстүр. Мысалы, ... ... ... Сүйінбай, Арыстан,
Шөже т.б. ақындар өз кезіндегі төре- сұлтандарды Қазтуған, Шалгез, Жиембет,
Жанақ, ... ... ... буын ... ... асқан батылдықпен
сынайды. Олардың өткір тілдерінен өркөкірек хан-сұлтандар именіп, еріксіз
санасып отырады.
«Абылдың Нұрымды сынауы» ... ... ... ... ... ... ой өрісін дін аңыздары мөлшерінде
сынамақ болған. Дін жұмбағы түріндегі сұрау жауап айтысы ... ... Шөже мен ... Әсет пен Бақтыбайда, Нұрым мен Қашағанда да
бар. Абыл мен Нұрым айтысы осылар іспеттес.
Абыл ... сөз ... әзіл ... сын түрінде келеді. «Тілге
жеңіл, жүрекке жылы тиетіні» шебер қиюласқан ... оның ... ... ... сөз – Абыл ... көркемдік ерекшелігі мен өлеңдік
құрылысы ... ... тіл - өнер ... білім” деп өзі айтқандай, Абыл
жырлары терең тебіреністен туған көркем де қисынды, өткір де ... ... ... ... ... ақын жырларының негізгі өзегі - өмірдің
әр саласынан алынған мысалдар, мақал-мәтелдік, ақыл-нақылдық ... ... кәрі ... күні ... алмас.
…Дүниеде дертті кісі ойнап-күлмес.
Арыса арғымақтың сыны бар ма?!
…Азаматта сын ... ... ... ... ... ... ... шешендік толғау, терме
түрінде, мақал-мәтел, ... ... ... ... сөз ... ... ... – жүк қалмас” дейтін халық даналығы ... ... ... “Жүк қалмас артсаң ауыр қара нарға” күйінде кездеседі.
Ел аузында Абыл айтыпты дейтін “өлетін аурудың түсі ... ... ... ... кісі ... ... жаман,
Жарытып ісі өнбейді.
Жарлылық құрысын,
Әйтсе де кісі өлмейді.
Кәрілік бәрінен де жаман екен,
Адамды ұрмай-соқпай ... ... ... мен ... ... ... ел - ... көлін тастап”, “Жігіттік - өтер-кетер бір қызыл
гүл ” ... ... ... күш- ... ол ... ол ... ... ақыл –нақылдың ұлғайған түрі де Абылда жиі ұшырасады.
Ақын кейбір мүкі, бір қақпайға құрылған сілтілі жолдарын ... ... ... құрып, үстеме мән бере түседі.
Хиуаның қонышына кіріп кеттің,
Бір уыс ... игі еді ... ... ... ... ... ... “Өлеңнің әр сөзі ылғи бір
сөзден ... З. ... ... “өлеңнің әр жолы
немесе әрбір ой ағымы бір ... ... ... (13.145) әдепкі
қайталаулардың (анафора) бірқатарын кездестіреміз. Мысалы:
“Сөйлесіп азаматпен ақыл қоспас,
Сөйлесіп қатынымен дертін жазар”
немесе:
Асқар, асқар, асқар ... ... ... ұшып шыға ... ақын тыңдаушыға айтпақ ойын бір сөзді бірнеше рет қайталап айтып,
ерекше назар ... ... Абыл ... ... ... қолдану арқылы
жігіттің қатыншыл, жағымсыз мінезін сынаса, “асқар тау” деген сөзді таудың
көз жетпес ... ... ... қолданған.
Өлеңнің әр жолының соңындағы немесе әрбір ой ағымының аяқ жағындағы
бір немесе ... ... сан рет ... ... Абыл
шығармаларында мол кездеседі.
Айдын көлде сын болмас,
Жағасы ... ... ... сын ... ... ... арнада сын болмас,
Аяғы ... ... ... арыс ... ... Майлан, Шотан бауырың қалды,
Шығарған төрт Назарды шаңырағың,
Тастемір қалың қара сауырың қалды.
Алдыңғы шумақтағы ... ... ... ... қайталауды соңғы
қайталаулар деуге де болады
Абылды өзінен кейінгі көптеген ақындар жоғары бағалаған. Атырау,
Маңғыстау ... сөз ... ... ... Шернияз: «Адайда-Абыл,
тазда – Есенбақ,үштің бірі - өзім -ақ» ... ... Өлең ... өрен жүйрігі
Қашағанның өзі «Абыл –зергер, Қашаған –ұста, Абыл- екеме сөз ... ... ... ... ақын ... ... Абыл Нұрымдай,
Байбақтыда Сырымдай
Ат құлағын теңдесіп,
Қайта жауап жазбасақ
Қожекең менен сүрінді-ай,- деп, ... ... ... ... бас иген.
Абыл халық өміріндегі мәнді оқиғаларға назар тудырып, елдік пен
ерлікті толғап, әділетсіздік пен ... ... ... ... ... ... кең ... М.Әуезов Абылды халық ... ... ... ... ... ақын десе, Е. Ысмайылов шығармашлық
дәстүрлері өз заманындағы ақын, жыршыларды үнемі қызықтырып ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев Абылды қазақ
жерінің батыс аймағындғы әдеби ортаның ірі өкілдерінің бірі деп көрсетеді.
Бұл пікірлер – Абыл ... ... бір әділ ... шығармаларының тілі Бибіайша Нұрдәулетқызының “ХVІІІ – ХІХ
ғасырлардағы Маңғыстау ақын- ... ... ... атты ... ... ... сөздің этимологиясын анықтау, сөз қолданысы, өзге ақындармен
ұқсастығы, грамматикалық, лексикалық, стильдік ерекшеліктерге жеке ... жан - ... ... ...... термешілігімен қоса көлемді дастандар, толғаулар
шығарған, қысқа-қысқа өлеңдер мен әдемі әзіл шумақтар ... ... ... ... бір ... − айтыс.
Айтыс − қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан жанр.
Айтыс ... ... ... ... ... ... ... жазба
әдебиет тумаған кезде ақынға «ақын» деген атақ әперетін ең басты ... ... Ақын болу үшін ... ... ... ... көп алдында
таныту керек; ақындығын жарыстырып, көптің сынына түседі. Егер осы жарыста
көптің сынына толса, оған көпшілік ақындық атақ ... да, ... ... деп ... ... озған ақын халық ... ... ... Бұл ... ... қағазы − халықтың жүрегі. Ақын халықтың
жүрегінде ең сүйкімді, халыққа ең ... ... ... ... ... жүрегінен өзінің терме-толғауларымен де, ... де орын ... ... бірі де ... ақын. Абылдың
«Абыл мен Балдай қыз», «Сушы ... сөз ... ... ... ... «Абыл мен Орақтың қызбен сөз қағыстыруы» тағы басқа айтыс-
сөз қағыстырулары бар.
«Абыл мен ... ... деп сөзі ... ... ... ... ... құрылған «Отырған қарсы алдымда Балдайымыз», «Ақ Балдай
отырмысың ісіңді істеп» деп ... екі ... ғана ... ... да ... мен Тоғжан», «Жанақ пен Күнекей», «Сабырбай мен Тойбала»
айтыстарындағыдай Абыл мен Балдай ұзақ айтысып, ... ... ... ... ... жүреді.
«Сақау мен Тоғжан» айтысында Сақау:
Шықшытты, алқымым тоқ, орайлымын,
Болғанмен қарным жуан, мол ойлаймын.
Алып кел, алып келсең өз ... және ... ... ... ... ... ... Абыл секілді ол да Тоғжанның
бетіне басады.
Абылмен замандас ... мен ... ... Мұрат пен Жантелінің
айтыстарында да Мұрат, Нұрымдар қыздарды әйел теңсіздігін, ... айту ... ... ... мен Беріш қызының» айтысында Нұрым:
...Қызыл тіл сөйлей-сөйлей желдей ескен,
Беріштің бір ... ағаш ... ... ... ... бере ... де тоқалдыққа берем дескен ,
десе, Мұрат ақын:
Болғанда сары ... қаз ... ... оған ... жаз ... ... өсек пе ... бас терісі таз деп еді ,
дейді.
Түрі жөнінен өзге айтыстарынан өзгешелеуі − «Абыл мен Орақтың ... ... мен Орақ ақын ... хан, ... тілі тиіп ... ... ... азып-тозып келе жатып Орта жүз жерінде бір ақ боз үйге ... ... ... ... қыз ... ... көріп, әрі сескене,
әрі кекете өлең айтады.
...Өлеңге сен де дүмді, мен де дүмді
Айтысса екі дүмді қазар мінді
Жүлдені шаппай алған ... ... ... деп сағы сынды.
Сонда Орақ айтады:
Өлеңге сен де ... мен де ... екі ... ... ... ақ боз ... қарындасым,
Бермсесін бізге берген саған күнді.
Шөлдеген жолаушыға сусын бермей,
Салқам қыз салған жерден неге ... ... ... өзі ... ... келер күнді.
Орақтың тегеурінді де орайлы жауабынан кейін қыз сөз ... ... ... ... ... ... сыр айтысып сөйлестіңіз.
Адамның аңғырғаны-жусағаны,
Манағы келер күнді не дестіңіз?–
дейді. Мұнда әуелі қыз сөз бастайды. Оған Орақ ... ... ... төреші−тыңдаушы халық болатын болса, қайымдасу ретіндегі ... екі ақын ... ... де, ... ... ... ақын ... Бұған қарағанда қазақ айтыстарында кездесетін бұл түрді
Абыл да қолданып, дамыта түскен.
«Абыл мен Орақтың қызбен сөз ... ... ... қайым
айтыстарының бірі. Орақ Байдалы ұлы − Абылдың ауылдас туысы, палуан, сал-
сері ақын. Жастай өлең-жырға құмартып, Абыл ... ... ... елінде
айтылатын Орақтың мынадай өлеңі бар:
Баласы Байдалының Орақ едім,
Бәйгеден салса келер ... ... ... арыс Жары ... жая ... ... едім.
Қарайды қырық солдат сыртымыздан,
Қанды су қатып қалды ұртымызға.
Бейнетке белшемізден батып жүрміз,
Көрісер күн болар ма жұртымызға?
Ел ... ... ... он бес ... ... еріп
Баймағанбет сұлтанға барған. Кейін хан, сұлтандарға тілдері тиіп, екеуі де
үстем тап ... ... ... Сол сапардан келе жатып қызбен
қағысады. Қыздың ... ... ... ... ... ... айтысы қазақ әдебиеті тарихында Шөже
мен Кемпірбайда, Әсет пен ... ... мен ... да ... ... ... Нұрым Қашағанды сынамақ болып:
...Бала, білсең,хабар бер,
Үдірегелі хауа-анадан
Қанша заман өтті арада?
Дүниенің басы неден жаралған?
Жер мен Аспан бұл не зат?
Мақұлық ... ... ... ... ... жаралған.
Білгіш болсаң, Қашаған
Осыны ойлап тап-тағы,−
деп бастап бірнеше ... ... Ал ... мүдірместен Нұрым
сұрақтарының бәріне жауап береді.Айтыс соңында Нұрым ... риза ... О, ... жұрт ... ... еді, рас ... тірліктегі
шылбырыңнан ешкім ұстай алмас, мына тойды сен баста, сен тұрғанда ағаң дем
алғандай екен,− деп батасын беріпті.
Бұл ... ... ... ... ... байқап, солардан үлгі аламыз.
Қорытынды
Абыл халық өміріндегі ... ... ... ... ... пен
ерлікті толғап, әділетсіздік пен озбырлықты аяусыз шенеген өткір жырларымен
халық арасына кең ... ... ... халық арманын өз
шығармаларында бейнелей білген үздік ақын десе, Е. ... ... өз ... ... ... ... қызықтырып отырған асқан
жүйрік ипривизатор ақындардың қатарында ... ... ... қазақ
жерінің батыс аймағындғы әдеби ортаның ірі өкілдерінің бірі деп көрсетеді.
Бұл пікірлер – Абыл туралы бірден бір әділ ... ... тілі ... ... “ХVІІІ – ХІХ
ғасырлардағы Маңғыстау ... ... ... ... атты еңбегінде
біршама қарастырылған.
Мұнда әрбір сөздің этимологиясын анықтау, сөз қолданысы, өзге ... ... ... стильдік ерекшеліктерге жеке –жеке
тоқталып, жан - жақты талдау жасалған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.  «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, ... ... ... ... (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Алматы, 1997

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мөңке би8 бет
Фразеологизм және оның зерттелуі. Қазақтың би-шешендерінің тіліндегі фразеологизмнің қолданылуы43 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Ақан сері10 бет
Ақан сері өмірі17 бет
Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары7 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Төле би жайлы37 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь