ХІХ ғасыр әдебиетінің майталман ақыны Базар Оңдасынұлы.

Жоспар

І. Кіріспе.
1.1. ХІХ ғасыр әдебиетінің майталман ақыны Базар Оңдасынұлы.
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. Базар Оңдасынұлының өмірі мен шығармашылығы.
ІІІ. Қорытынды.
Қазіргі Қызылорда облысының Қазалы ауданының 6-ауылында туып-өскен. Базардың өлеңін жинаушылардың бірі Әлқуат Қайнарбаевтің деректеріне қарағанда ақын 1839 жылы туып, 1911 жылы өлген (Бейіті Қызылқұмның Жалпақтау деген жерінде). Шыққан тегі шөмен. Тек 16 жасынан бастап өнер жолына түскен. Базардың ұрпағы Өзбекстанның Бұхара облысы, Тамды ауылы, Қосбармақ деген жерінде тұрады. Базар өз бетімен оқып, сауатын ашқан. Ер жеткен шағында діни кітаптарды, қолына түскен шығыс әдебиет үлгілерін бас алмай оқып жүрген. Өзі — белгілі суырып салма ақын. Базар өлеңдері 20-жылдардан бастап жинала бастады. Ә. Диваев, С. Сейфуллин, Ә. Марғулан аыан өнеріне алғаш назар аударып, жазып алушылар болды. 1925 жылы Ташкент қаласында басылған „Терме" атты жинақта жыраудың бір топ өлеңдері тұңғыш рет басылып шықты. Кейін 1931 жылы С. Сейфуллин оның заман туралы толғауларын (көлемі 200 жолға жуық) “Қазақ әдебиетінің ескі нұсқалары” жинағына енгізді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
2. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Ал
        
        Жоспар
І. Кіріспе.
1.1. ХІХ ғасыр әдебиетінің майталман ақыны Базар Оңдасынұлы.
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. Базар Оңдасынұлының өмірі мен шығармашылығы.
ІІІ. Қорытынды.
БАЗАР ОҢДАСҰЛЫ
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жинаушылардың бірі Әлқуат Қайнарбаевтің ... ақын 1839 жылы ... 1911 жылы ... (Бейіті Қызылқұмның
Жалпақтау деген жерінде). Шыққан тегі шөмен. Тек 16 ... ... ... ... ... ұрпағы Өзбекстанның Бұхара облысы, Тамды ауылы,
Қосбармақ деген жерінде ... ... өз ... ... ... ашқан. Ер
жеткен шағында діни кітаптарды, ... ... ... әдебиет үлгілерін бас
алмай оқып жүрген. Өзі — ... ... ... ... ... өлеңдері 20-
жылдардан бастап жинала бастады. Ә. Диваев, С. ... Ә. ... ... алғаш назар аударып, жазып алушылар болды. 1925 жылы ... ... ... атты жинақта жыраудың бір топ өлеңдері тұңғыш
рет басылып шықты. Кейін 1931 жылы С. ... оның ... ... ... 200 ... ... ... әдебиетінің ескі нұсқалары”
жинағына енгізді.
Базар өлеңдерінің бір ... ... ... ... ... мен “Үш ғасыр жырлайды» (1965), „Бес ғасыр ... ... да ... Ақын ... ... ... әлі қолжазба қорында
жатыр. Олар—"Мақпал — Сегіз", „Айна тарақ", „Әмина қыз", „Ахметжүсіп" атты
лирикалық толғау дастандары. Аталмыш ...... ... ... ... ... сезім жырларын шертетін кейбір шығыстық
сюжеттерді еске ... ... ... да бар, ... ... ... туңғыш шығармалар жинағы 1986 жылы жарық көрді.
Базардың аты ... көп ... ... Арқа мен Сыр ... ... ... ... кездеседі. Мысалы: Жұмақымет, Сүйкімбай сияқты
жыраулар Базар жырларын жақсы ... көп ... ... ... ... иесі ... ... мына бір
жолдардан да аңғаруға болады.
Дабылымды есітіп, ... әлім мен ... ... көрмекке. Мен едім ... ... ... Екі ... тел ... ... бойында, Күшпек санды күреңі...
Он екі ата бай ұлы
Базардың өлеңдері алуан ... Ақын ... жеке ... ... ... ел ... ... өткен кеткенін, жақсы-жаманын,
жастар жайын кең толғайды. Солардың ішінде „Халық үшін ... ... ... ... бес", ... ... жарым", „Дүние", т. б.
өлеңдерінің мәні ... ... ... ... ... қамы үшін ... қарсы тайсалмай
шабатын батырды ол ерекше ардақтайды.
Жігіт жаута шаппай ма, ... үшін ... ... ... ... бір ... ... жақынын,
Күдері баулы көк шыбық, Бірдей көріп ... ... ... ақылы мен қайраты тең түсіп, оның бәрі елі, халқы үшін ... ... онда ел де, ер де өз ... ... еді. Амал не ... ... сондықтан ақылға негізделмеген қуат дөкір қимылдар жасайды.
Күшке, қайратқа ұштаспаған ақыл да ... ... Ол өз ... ... емес. Ақын өмір тәжірибелерінен түйгендерін осылайша
қорытады.
Андасаң ақыл тең, ... ... өзі жар ... жерден жығатын, Тәңірі берген жігіттің
Денеңе біткен қуатпен. ... күні ... ... ... ... ... күндеріне қарама-қарсы қойып,
жастарға ақыл айтады. Ақыл мен қуатты ұштастырып, өркенді іс қыла білуге
үндейді. Ақын ... ... ... ... ... бес" ... ... да
өзінше толғанады:
Екі ауылдың арасын ... ... ... ... бес. ... ... ... асауды Ақысы кеткен ... ... ... ... қатқан жиырма бес.
Жалтарғанды жаздырмай,
Ақын ақ жарқын жігіттік ... бос ... ... өмір ... қарсы.
Дүниенің өткінші екенін ол әрдайым ескертіп, ... ... ... қапы
өткізбеуге, халыққа пайдалы іс көрсетіп, жан аямай, азаматтарша парасатты
өмір сүруге ... ... ... ақын жастық екпінді табиғаттың долы күшіне —
қара дауыл, нөсер жауынға ұқсата жырлады.
Елінің арын арқалап, зарын жадыратар абзал азамат ... ... ... ... ... ... ... қуат пен жігер сол бір мақсат үшін ... ... де, елде де ... ... еді. ... ұл ... ... ақын осы пікірлерін былай түйеді:
Халқына басы қадірлі — Қолы сақи ... ... ... ... ... тиер ... ... ... ... ... батырларды ардақтап, жыр толғайды:
Қаһары келсе хандарды — Жанқожа, Есет, Қыстаубай,
Алтын тақтан тайдырған, ... ... ... бір ... ... ... ... күнде қырық шапқан,
Базардың кейбір арнаулары өзінің жеке адамдарға деген ... ... ... жарыма", „Назарға" атты толғаулары — осындай өлеңдер.
Ел дәулеті асып, халық ырысы молая түсуін тілеген ақын, ең алдымен ... ... ... оны ... ... батырды аңсайды.
Аздыра ма халқыңды, ... адыр адыр ... ... ер ... ... қалар елден соң.
Намысыңды жібермейді, Елдің сәні ... жер ... ... ... ... соң...
Жыраудың өлеңдері суретті. Ер азаматтың жолдасы болған аты бейнеленген
мына бір өлеңі оған айқын мысал бола алады:
Жал, құйрығы өрілген, ... іші ... ... берілген. Шын айналып қазығын
Бастырық жабу, жемменен, ... ... ... ... семірген. Тері кепсе тыңайып,
Шын жарауы түскенде, Сыр ... ... ... ... ... ... дүр-дүр керілген. Ортекедей ойнақтап,
Ұлы дүбір болғанда, ... ... ... тілі ... ... өрнекті. Орынды қолданылған айқын теңеулерге
толы:
Жауырыны жазық тақтайдай, Қаптаған қара дауылдай.
Жыландай белі бүгілген. ... ... ... қара ... Қара ... ... ... ... ... ... ... екпіні — ... ... ... ... жоқ-жітік, қоғам өміріндегі к.айшылык. — бәрі
бодан ... ауыр ... ... ақын біркелкі таниды. Барды
ағайыншылықпен бөлісуге, ұйымшылдыққа үндейді. Үлкенді сыйлап, көпті көріп
білген дана ... ... ... ... өмір ... ... ... елесіндей,
Зәулімнің асқар биік белесіндей.
Алдыңда ағаң бар да арманың ... ... ... биік ... ... кен болады,
Қасиетті қариялардың кеңесіндей.
Біреулер малға ғана бай болып жүр,
Дарияның иірім тартқан кеңесіндей.
Кейбіреу таппай қорек ... ... ... ... ... ... ... Базар да адамның кәрілік шағын, әрбір ... ... тап ... ... ... Қай ақын ... адамның өмірін
жырлағанда тән тозса да жан, ... ... деп ... ... ... да, оның ... жас ... әр нәрседен дәмелі болып, жер-көкті
кезіп, дамыл таппайды.
Көңілдің аты арымас, тозбас тоны,
Бұл көңілқоныс ... ... ... ... ... мың шаһар аралайды,
Мысалы, бай-көпестей жеткен қолы.
Әр түрлі аң атудан ... ... оқ ... ... ... ... ... теңеулер арқылы бейнелеуге шеберлігі оның
халықтық тіл байлығын жақсы меңгергеніне айғақ бола алады.
Баяны бар ма дүниенің Ай ... ... ... ... ... ... ... орға тас ... ... кемі ... ... шыдатпай. Тай-жолбарыс сияқты-ай.
Ұстасқан қолды қидырған,
Адам баласының өмір бойы ... жеңе ... келе ... ешкімді
ешуақытта құтқармаған Жебірайылдың қара құрығы — өлім. Сол өлімге Базар да
қатты наразы. Ол өлімнің хақ ... ... да оған күні ... бас игісі
жок,. Өмірді нәтижелі өкінішсіз өткізуді тілейді.
Әуеде жүрген ақсұңқар. ... ... ... бөктеріп ұшатын. ... ... ... ... қонатын, Алма ... құба ... ие бар ... ... ... ... ... ... қиын ... ... ... өрт боп ... ... негізгі пікір — жоғары адамгершілікті уағыздау. Ол
адам деген атқа тән әділ, адамгершілік іс қыла ... ... ... сол ... кең ... ... өлшенуге
тиіс. „Әр нәрсенің нарқы бар" өлеңінде ақын бұл пікірлерін ашық баяндайды.
Мырза менен саранды ... ... ... ... ... Салыстырсаң білерсің,
Ылди мен зәулім асқардай, ... ... ... бала оқытып тек қана дүмше алымпаз молда атанып жүргендерге шүйліге
түседі. Олардың қолы адал емес, арын сатып мал ... ... ... ... ... жомарт адал жандар тобына қосуға ... ашық ... ... өлімді аңдыған күшігеннен кем
түспейтінін бетіне басып, өлім үстінде баю олардың негізгі ... ... ... ... ... үшін ... аумасаң,
Жоқтың артын ашады. Мен ... ... ... ... ... оқып күңіреніп,
Жылап-сықтап жатқанда, Сары ... ... ойың ... ... ... ... құрсын жолама. ... ... ... ... көңілін ауласаң,
деп молдаларды ақылға шақырмақ та болады.
Заманындағы қрғамдық топтарды іріктеп, оларды өзінің сын ... Тек қана ... ... ... ... ... ... тізіп, оларға да
сын айтады. Құлқьшына құл боп тойынған би болыстар мен ел қорғауды мулде
ойлаудан қалған батыр ... бар ... гөрі жоқ ... жөн ... ... көз ... ... ... тура ... әркім ден қойған, Төбедей билер төрде жоқ.
Елдегі қаріп-қасерге пана боп, ел ... ... ... хан да, жоқ
жітікке қарасар қайырымды бай да жоқ боп ... ... бай мен ... ... ... Себебі,— олар өз басының ғана ... деп ақын ... да өз ... ... ... кетпеген, ... ... ... ... ... ... ... пепен қасерге
Қайырлы байды еш жерден — ... ... көп ... ... ... жан ... — аяқ жетер жерде жоқ, ... оның орда ... ... таж ... ақын өз ... басшылықтың берекесі кетіп, азып-тозып жатқанын
осылай аңғартады. Заманын түзеп, елін жолға салар адал азаматты ... ... сол ... ... ... кетіп адамгершіліктен қол
үзулері себеп болып тұр— деп, тусінеді ақын.
Түзелер еді бұл ... ... ... ... ... ... жер ... дейді.
Тегінде Базар кезіндегі әділетсіз қоғамына батыл сын айтып, оларға
наразылар жағын қолдап ... ... Ал ... бұндай қызба, өжет
жыраулардың көмейне құм құйып, ... ... ... ... ... ... айтқан арнауы сол шындықты танытады.
Алты ай жатып түрмеде, Назекеңді көрген ... ... ... кірді ажары.
Осы жолдарға қарағанда ақынның тұсындағы жуандарға жақпағаны, олардан
қуғын көріп қасірет шеккені анық,
Базар қаншама қарсылық ... ... сара ... ... Елі, ... ... ... адал жүріп анық басқан. Дұшпанын сынаудан бір тынбай,
тілін тартпай өткен, заманының ... ... ... ... ... ... деуінің сыры да осы, халықшылдығын айтқаны болса керек.
Тереңдігім теңіздей, ... ... ... ... ... ... Сере ... семіздей.
Дұшпанды талай матадым, ... ... ... тебіздей. ... ... өзін ... аңыз болған Жиренше шешенге салыстырады. Бұл жайдан-
жай айтылған салыстыру деп айтута болмайды. Шынында да ... — өз ... ... ... шешен. Оны халық Жиреншеден кем көрмеген.
Базар ақындық өнердің негізгі мақсаты халық үшін ... ету ... Ол өзін ... ... ... ... де сол халқының құмарын
қандырса деп армандайды.
Көптен бері ... ... ... ... халықтың шынары. ... ... ... ... ... ... ... ұнары,
Белгілі сөзбен сына әрі. ... ... ... бұл ... құмары,—
Ақын өлеңінде метафоралар да көп кездеседі. Ауыстыруларда ақын, әсіресе,
өзі туралы айтқан өлеңдерінде көбірек қолданады. Мысалы мұны „Өлеңнің ... ... ... ... аңғаруға болады.
Қайыңның қатты безі едім, Есіткендерді емірентіп,
Өлеңнің аққан көзі едім. ... ... ... ... ... Талай жерді тындатып,
Шебердің ... тезі ... ... ... ... ... Сүйінбай мен Шернияз өлеңдеріне ұқсастықтар да байқалатын
сияқты. ... ... ... ... ой ... ақыл ... ... тұспалдайды. Халықтық шешендікті меңгерген жырау әрдайым төгілте
жыр толғап, өлеңнен бейне бір екпінді сел ағызғандай болады.
Қу қанжыға жүйріктен ... ... ... ... берік артық. ... ... ... ... жоқ ... ... жауап бергеннен
Баса киген бөрік артық. Аққа ... серт ... ... ... ... да ... әдебиетке тән қасиеттерден құр
емес. Онда бір дыбыстан басталатын өлең жолдарының жиі кездесуі ... елді ... ... құр кетпей.
Күн-түн қатқан жиырма бес. Бір тіл қатқан ... ... кез ... де Базар — негізінен жыраулар дәстүрін берік ұстаған төкпе ак,ын.
Оның поэзиясына жыраулық сарын — тән құбылыс.
Ақын өлеңіне бейнелілік пен ... тән. Ол неше бір ... ... ... ... ... қолданады. Адам тұлғасын,
сырт пішін кескін-келбетін суреттеуде болсын, ақындық шабыт, әсем тіл
айшықтары белес ... ... қыс ... ... ... жаз шыққан
шақты былай суреттейді:
Жоғарыдан төненге Жапырақтары жайқалып,
Жүйесін ... су ... ... ... ... ... ... гүлдер қызарар.
Жердің бетін су алар. Бұлбұлдар сайрап бағында,
Жадырап күн, көк ... ... ... ... қуанар.
Енді бір өлеңінде ақын ару қыз образын ... ... сырт ... ... ... сөз тізбелейді.
Азу тісі ақсиған, Көзі ... ... ... ... Келісті келтен кермиық...
Ақындар бойындағы ерекше шабыт пен таланттың көріністерін Базар өзіндік
сөздермен танытады. Ақын ... ... ... ұқсатады.
Шабарына келгенде, Озарына келгенде,
Қашаған қуған жүйріктей, Қарадан шығып ... ... ... ... ... өз ... ... қазақ ақындарын жақсы білген.
Оның ішінде ... ... ... сияқты Ақтөбе ақындарын, Қарадос, Өске
сияқты ... ... ... ... Орынбаилардай Арқаның атақты
ақындарын ол өзінің өлеңдеріне қосып ... ... дер ... ... ... ... ... тіл берген. Ақтекенің ішінде,
Алжаспай сөзді ағызып, ... ... ... ... ... ... да өткен сұм дүние,—
Қарадос, Өске, Бұдабай,
деуі бұған дәлел бола ... ... ... ... ... сарыны, тіпті кейде
Махамбет сарыны да ... ... ... ... ... ... олардың шығармаларындағы мәнсіздікті-
дәмсіздікті атап көрсетеді. Қажыған халық бойына қуат құяр ... ... ... ... ... „жоқтау" шығаруды кәсіп етіңкіреп жүретін
Бұдабай сияқтыларға көңілі толмайды.
Дүниені қудым екіленіп,
Ұстамаққа кезеніп.
Дүние қырын салмады,
Ешбір маған еміреніп.
Құлпырған қара құндыз ... ... ... ... ... ... ... тарапқа толлқытты.
Көңіл мұңдар желденіп.
Дүние қызық көрінеді,
Алтайындай алдымда.
Соқпаққа көрдім серменіп –
Кейбір күндер ыңыранып
Қайрат сыймай қанат,
Нар бурадай ... жоқ бұл ... ... қуғанмен.
Атаңа нәлет дүниенің,
Алдағанын шын көріп,
Ақ шариғат ойламай,-
Дүниенің әлегі,
Қолды көңіл кірленіп.
Жалпы Базар ақын дүние туралы көп жырлаған.
Базар — сөз жоқ, өз ... ... ... ... ... мәселелеріне
үн қоса білген, кең тынысты жырау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.  «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, ... ... ... ... ... (10 ... ... 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Ал

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
Сыр бойы ақын-жыраулары шығармаларындағы шығыстық дәстүр16 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
«Классика ғасыры» деп аталатын ХІХ ғ. мәдениеті3 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Азербайджан халқының ұлы ақыны физули14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь