Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі

Мазмұны

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... 7
2.2. Үстеудің морфологиялық белгілері, түрлері және жасалу жолдары ... ... 9
2.3.Үстеудің мағыналық топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.4. Үстеудің сөзжасамның жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.5. Ғ. Мұстафиннің «Қарағанды» романындағы үстеулердің сөйледегі қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Кіріспе
Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен ісінің әр түрлі сындық, бейнелік, мекендік, мезгілдік, шарттық, мөлшерлік күй –жайларын және сынның белгісін білдіреді. Ал, қимылдың белгілері пысықтауыш мүше ретінде қолданылатын басқа есім сөздер мен етістік формалы мысалы, көсемшелер арқылы да білдіріледі. Бірақ белгілі жағдайда ғана пысықтауыш болып қызмет атқаратын ондай есім, сөздер мен етістік формалары өздерінің бастапқы қасиеттерін жоймайды. Осы себептен пысықтауыш мүше болған сөздердің барлығы бірдей үстеу болуы шарт емес. Ол осы үйде тұрады және Мен мынау колкоздан пана таптым, енді орным осында. М. Әуезов деген схөйлемдерді алсақ, бірінші сөйлемдегі пысықтауыш үйде деген сөз болса, екінші сөйлемдегі пысықтауыш – осында деген сөз. Бірақ мағына жағынан бұл екі пысықтауыштың арасында елеулі айырмашылық бар: жатыс септігінде қолданылып пысықтауыш болып тұрған үйде деген зат есім жатыс септікте тұрып қана пысықтауыш болып тұрса, осында деген пысықтауыштың бастапқы түбірі осы деген есімдік болғанымен, - онда қосымшасы оның табиғи бөлмесі болып тұрақталып, көнеленіп қалған. Сол қалпында ол тек пысықтауыш қызметіне жұмсалады.
Сол сияқты бірге бірді қосса, екі болады: Бірге жасасып келгенмен, жақынға жақынның қасиеті бірден танылмайды (М.Ә.). деген сөйлемдерді бірге –ні салыстырсақ, екеуінің түрі бірдей болғанымен, мағынасы мен қызметі екі басқа. Олардың екеуінің де түбірі –бір, екеуінің де қосымшасы – барыс септікжалғауы –ге. Бірақ бұл сөз мағына жағынан екі жарылып сараланған. Алғашқы сөйлемдегі бірге өзінің тура мағынасында қолданылып, толықтауыш болып тұр. Ол барыс септіктің нешеге? Қаншаға? Деген негізгі сұрауларынажауап береді.
Ал, екінші сөйлемдегі бірге (өзінің тура мағынасындақолданылып, сөзді бастапқы мағынасынан, алыстап демек, объектілік мәнмен адвербиалдық мағынаға көшіп, қимыл қалай жасалатындығын білдіреді. Ендеше, алғашқы сөйлемдей бірге деген сөз барыс септіктегі сан есім болса, екінші сөйлемдей бірге дееген сөз үстеу болады.
Осылар тәрізді бірден –бірді кемітсе, нольқалады; қуаныш, қайғы бірден қысқан Жамбылдың көзі, бұлаудай (Ғ. Мұстафин) дегендегі бірден деген сөз алғашқы сөйлемде шығыс септіктегі зат есім (толықтауыш) болады да, екінші сөйлемде үстеу сөз (пысықтауыш) болады.
Осылайша мағына жағынан әуелі төркіндерімен (Мысалы: зат есімдердің, сын есімдердің, есімдіктердің қатарларынан ) бөлініп лексикалық мазмұны жағынан қимылдың алуан түрлі күй –жайларын білдерітен сөздер үстеуге жатады. Тіліміздегі бірге, бірде (кейде деген мағынадағы), бірден, кенеттен, амалсыздан, кейде, шалқасынан, жүресінен, зорға, жатқа, басқа теке, қапыда, абайсызда, жөнімен, ертемен, алға, арқа, алда, артта, мұнда, сонда, осында сияқтанған үстеулердің барлығы да жоғарыдағыдай көнелену жолымен, қалыптасқан үстеулер.
Қазақ тілінде үстеулер осындай көнелу тәсілі арқылы бір –жолата үстеуге айналғаны, немесе мағынасы жағынан екі жарылып, сараланып, демек, бір жағынан, үстеуге айналса, екінші жағынан, өздерінің әуелі лексикалық топтарының да (мысалы: өздерінің әуелгі лексикалық топтарының да Мысалы: есімдердің де) қатарында қалып жүрген сөздер көп. Мұндай сөздер, әсіресе,жатыс, шығыс, барыс, көмектес септіктердің формаларында жиі ұшырайды.
Есімдерден көнелену арқылы туған үстеулер сияқты етістік формаларынан көнеленіп шыққан үстеулер де бар. Етістік түрлерінен көшіріп шыққан үстеулер де көбінесе көсемше формаларментүрлес келеді. Бірақ көсемше формада тұрған сөздердің барлығы да бірдей үстеу бола бермейді. Мысалы: Ол өзінен - өзі сөйлей кірді (С. Мұқанов) деген сөйлемдегі Сөйлей деген –үстеу сөз емес, көсемше. Өйткені, сөйлей, сөйлеп деген көсемшелер жіктік жалғауды тікелей қабылдап, сөйлемде дара тұрып та (мысалы: сөйлеймін, сөйлейсің, сөйлеппін, сөйлепсіз т.б.) басқа көмекші етістікпен тіркесіп те (мысалы: сөйлеп тұрмын, сөйлеп тұрсың, сөйлеп отыр,
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Ысқақов «Қазақ тілі» Алматы-1991 жыл
2. Кеңесбаев С. «Қазақ тілі» морфология Алматы-1992 жыл
3. Исаев С. «Қазаігі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты» Алматы-1998 жыл
4. Қалыбаева А. Оралбаева Н. «Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі» Алматы – 1986 жыл
5. Оралбай Н. «Қазақ тілінің сөз жасамы» Алматы – 2002 жыл
6. Салқынбай А. «Тарихи сөз жасам» Алматы – 1999 жыл
7. Омарова А.К. «Қазаіргі қазақ тіліндегі нөлдік морфема» Алматы – 2004 жыл
8. Омар Б. «Қазақ тілі» Шымкент -2005 жыл
9. саралбаев Ж. «Сөзжасам мәселелері» Алматы – 2002 жыл
10. Жаңабекова А.Ә. «Сөз формаларын жасаудағы қосымшалардың функциялдық ерекшеліктері» Алматы – 2001 жыл
11. «Қазақ тілінің грамматикасы» Морфология Алматы - 1967 жыл
12. Ғ. Мұстафин « Қарағанды» романы ІІ-том Алматы – 1955жыл
13. Тансықбаева Б. «Қазіргі қазақ тіліндегі үстеудің сөзжасам жүйесі» Алматы – 2006 жыл
        
        Мазмұны
І. Кіріспе------------------------------------------------------------------
--------------------3
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі----------------------
------7
2.2. Үстеудің морфологиялық белгілері, ... және ... ... мағыналық топтары----------------------------------------------
--------14
2.4. Үстеудің сөзжасамның жүйесі--------------------------------------------
---------17
2.5. Ғ. Мұстафиннің «Қарағанды» романындағы ... ... ... ... ... ... ... сөздер заттың әр қилы қимылы мен ісінің әр түрлі сындық,
бейнелік, мекендік, ... ... ... күй ... және сынның
белгісін білдіреді. Ал, ... ... ... мүше ... ... есім ... мен ... формалы мысалы, көсемшелер
арқылы да білдіріледі. Бірақ белгілі ... ғана ... ... қызмет
атқаратын ондай есім, сөздер мен ... ... ... ... жоймайды. Осы себептен пысықтауыш мүше болған сөздердің барлығы
бірдей үстеу ... шарт ... Ол осы үйде ... және Мен ... ... таптым, енді орным осында. М. Әуезов деген схөйлемдерді алсақ, бірінші
сөйлемдегі пысықтауыш үйде деген сөз болса, екінші сөйлемдегі ... ... ... сөз. ... ... ... бұл екі ... арасында
елеулі айырмашылық бар: ... ... ... ... ... үйде деген зат есім жатыс септікте тұрып қана ... ... ... ... ... бастапқы түбірі осы деген есімдік
болғанымен, - онда ... оның ... ... ... ... қалған. Сол қалпында ол тек пысықтауыш қызметіне жұмсалады.
Сол сияқты бірге бірді қосса, екі болады: Бірге жасасып ... ... ... ... ... (М.Ә.). деген сөйлемдерді бірге
–ні салыстырсақ, екеуінің түрі бірдей ... ... мен ... ... ... ... де түбірі –бір, екеуінің де қосымшасы – барыс
септікжалғауы –ге. Бірақ бұл сөз ... ... екі ... ... ... ... ... тура мағынасында қолданылып, толықтауыш
болып тұр. Ол ... ... ... ... ... ... ... екінші сөйлемдегі бірге (өзінің тура мағынасындақолданылып, сөзді
бастапқы мағынасынан, ... ... ... мәнмен адвербиалдық
мағынаға көшіп, қимыл қалай ... ... ... алғашқы
сөйлемдей бірге деген сөз барыс септіктегі сан есім болса, екінші сөйлемдей
бірге дееген сөз ... ... ... ... ... ... нольқалады; қуаныш, қайғы бірден
қысқан Жамбылдың көзі, бұлаудай (Ғ. Мұстафин) дегендегі бірден ... ... ... ... ... зат есім (толықтауыш) болады да, ... ... сөз ... ... ... ... ... төркіндерімен (Мысалы: зат есімдердің,
сын есімдердің, есімдіктердің қатарларынан ) ... ... ... ... алуан түрлі күй –жайларын білдерітен сөздер үстеуге
жатады. Тіліміздегі ... ... ... ... ... ... амалсыздан, кейде, шалқасынан, жүресінен, зорға, жатқа, басқа
теке, қапыда, абайсызда, жөнімен, ертемен, ... ... ... ... ... ... ... үстеулердің барлығы да ... ... ... ... ... ... ... көнелу тәсілі арқылы бір –жолата
үстеуге айналғаны, немесе ... ... екі ... ... ... ... үстеуге айналса, екінші жағынан, өздерінің әуелі лексикалық
топтарының да (мысалы: өздерінің әуелгі ... ... да ... де) қатарында қалып жүрген сөздер көп. ... ... ... ... ... ... ... жиі
ұшырайды.
Есімдерден көнелену арқылы туған үстеулер сияқты етістік формаларынан
көнеленіп шыққан үстеулер де бар. ... ... ... ... де ... көсемше формаларментүрлес келеді. Бірақ көсемше
формада тұрған сөздердің барлығы да ... ... бола ... ... Ол
өзінен - өзі сөйлей кірді (С. Мұқанов) деген сөйлемдегі Сөйлей деген ... ... ... ... ... ... ... көсемшелер жіктік жалғауды
тікелей қабылдап, сөйлемде дара тұрып та ... ... ... сөйлепсіз т.б.) басқа көмекші етістікпен тіркесіп те (мысалы:
сөйлеп тұрмын, сөйлеп тұрсың, ... ... ... тұр т.б.) ... ... баяндауыгы да, немесе сөйлемнің жай пысықтауыш
мүшесі де бола алады. Көсемшелерде жалпы ... тән ... ... ... ... ... Сондықтан бұл сияқты көсемшелер үстеу емес,
етістіктің көсемше формалары болып ... ... аз ... ... ... сөйлей, сөйлеп деген сөздердің
қасиеттері табылмайды. Өйткені ... аз ... ... ... тікелей
жіктік жалғаулары жалғанбайды: Олар жай сөйлемде де, ... да ... ... ... Бұл ... етістіктерге
тән шықтық және басқа қасиеттер де жоқ. Бұлар (аздап, аз -аздап) сөйлемде
пысықтауыш болып қана ... ... да, ... ... аз –аздап, аздан
–аздан, азғана –азғанадан деген сияқты мағынаны білдіреді.
Оның бер бағында етістікке жалғанатын ... ... –ма ... (пе), ... ... ... ... сөйлеп ем деп айтуға болса,
аздап, аз –аздамап деп айтуға болмайды). Сөйтіп, бұл сөздер ... ... ... тек ... ... ... ... ол ұқсастық тек сыртқы
тұлғасында (пішінінде) ҒАНА. Осындай аздап, аз – ... ... ... ... етістіктермен төркіндес үстеулер деп есептейміз.
Етістіктермен төркіндес болып келетін (көсемше формалар) үстеулер де
тек мағына жағынан ғана ... ... ... ... ... ) да
көсемшелерден алыстап кеткен сөздер болады. Мысалы: қайта, қайра, қайтара,
жалғай, айнала деген көсемше ... ... ... ... ... туынды жаңа үстеулер жобалады. Кейде –олар айналаң, айналасы деген
сияқты түрде тәелденіп те келеді.
Көсемше формадағы сөздің екі рет ... я ... ... қосарлануы арқылы үстеу тудыру тәсілі –аса құнарлы ... ... Абай көре ... ... болады. Сөйлей –сөйлей шешен болады.
(Мақал): Айтып –айтып өтті ... ... ... Не лаж (Абай)
Осындай көсемше тұлғада (формада) қосарлану арқылы ... ... жата ... ... –жығыла, ішпей –жемей, тұрмай, тиіп –қашып,
билеп –төстеп сасып –тасып т.б. сөздер жатады. Формасы жағынан азды ... бола ... да, ... ... жүр –жүрлеп, айт-айттап, тез
–тездеп, кес ... ... ... ... қос ... де ... ... оны джүр –жүрлеп сүйрей бастадыү (Ғ. Мұстафин)
Сонымен, үстеу сөздер деп ... ... ... ... қана ... ... - ... жағына өз алдына топ
болып қалыптасып, сөйлемде қызметінде жұмсалатын сөздерді айтамыз.
2.1. Қазақ тіл білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі.
Қазақ тіл ... ... ... ... А. ... Қ.
Жұбанов, С. Аманжолов, І. Кеңесбаев, К. ... Ғ. ... ... С. ... Қ. ... Ғ. ... Е. Саурықов, Ә. Ыбырайым т.б.
ғалымдардың пікірлері толық қамтылды.
«Тіл құралдың» 1915 ... ... А. ... үстеуді дербес
схөз тобы деп танып, үстеу жасайтын қосымшаларды көрсетпесе де, ... ... ... ... ... ... толық мәліметтер С. ... ... І. ... ... қазақ тіл білімінде ... сөз ... ... ... айта кетіп, үстеуге мынадай
анықтама ... ... на ... ... или ... ... наречие обазначает также признаки самих признаков, выраженных
прилагательными и самым наречен» (1,81 ... тілі ... мен ... күшейткіш үстеулер
тобындағы аса, тым, тіпті, өте сияқты тілдік ... ... ... ... ... Бұл ... ... Қ. Жұбанов , М. Балақаев, Н.
Сауранбаев, Ғ. Бегалиев үстеуге қате қосылған деп, ... ... ... қарастырады. С. Исаев, Н. Бралбай ол пікірдің дұрыстығын ғылыми
негізде дәлелдеді. Н. ... тіл ... ... ... кезеңінде –ақ үстеулердің қалыптасуындағы көсемше ... ... ... жан ... ... ... Ғ. ... шығарған «Қазақ тілінің грамматикасында» үстеудің сипаты ... мына ... ... ... ... -әрекеттің мән –жайын, сын
–сипатын, мезгілін, мекенін ... сөз ... ... дейміз» 1915-1947
жылдар аралығында дарық көрген қазақ тілі оқулықтарында үстеу ... ... жиі ... ... бірі ... ... ... үстеу саналуы.
Қазақ тіліндегі үстеуді алғаш ғылыми негізде зерттеген А. ... мына ... ... тапты: 2) үстеулердің сөз табы ретінде
қалыптасуына ... ... ... болған; үстеу қатарына көмекші
есімдердің қате ... ... ... ... ... ... ... қызметі негіз болған; ... ... ... қате қосылғаны анықталы; қосымшалардың түбірге кірігу ... ... ... сын ... сөз табы ... тек ... ... танылатыны дәлелденді үстеудің мағыналық тобының бары тілдік
деректермен дәлелдейді.
Үстеудің сөз жасамы туралы ... ... ... ғана ... Сөз ... ... ... қызмет атқаратын бірліктің бірі
сөзжасамдық жұрнақтар болатын болса, үстеу сөзжасамында қатысты бұл мәселе
ғылымда түбегейлі шешілмеген.
Үстеу сөзжасамындағы ... бірі ... ... кірігуі арқылы туынды үстеулердің қалыптасуы. Ғылымда ерте
танылғанысен қандай кәсіп ... ... ... ... әр ... ... жүр. 1962-64 ... грамматикалардан қосымшалардың көнелуі арқылы
жасалған деп жеке тәсіл ретінде көрсетсе, Ғ. ... ... ... ... деп, Ә. Төлеуов, Қ. Есенов, Н. ... және 2002 ... ... грамматикасында сөзжасамдық жұрнақ ретінде ... ... ... жүр. Сөз ... ... ... ... жоғын ескерер болсақ, үстеу сөзжасамның бұл ... ... ... ... бірімен саналатыны сөзсіз.
2.2. Үстеулердің морфологиялық белгілері, түрлері және жасалу жолдары.
Үстеу сөздерді морфологиялық ... мен ... ... 2 топқа
бөлуга болады:
1) Негізгі үстеулер 2) туынды үстеулер
Негізгі үстеулер ден қазіргі кезде морфоемаларға бөлшектеуге келмейтіні
тек белгілі бір формада ... ... ... ... ... ... ... әрең, азар, (әсер), әдейі,
жорта, қасақана, ұдайы, үнемі,дереу, шапшаң, қазір, енді, бағана, ілгері,
жоғары, төмен, әрі, ... ... ... тым, ... аса, ... әбден, ерекше
т.б.
Қазіргі кезде мүшелеуге келмейтіндіктен ғана, шартты ... ... деп атап ... ... ... де іштей екі топқа бөлуге
болады. Олардың бір тобына әстілі, әдейі, қазір, ... ... ... ... ... ... ... жатады. Екінші тобына жататын үстеулерді
ғылыми жолмен салыстыру арқылы мүшелеп, олардың басқа сөздерден шыққандығын
дәлелдеугее ... ... ... ... ... ұшқары, тысқары деген
үстеулер іш, сырт, ұш, тыс ... ... және ... кері ... ... ... ... үстеулердің әрі, бері, таман, бермен
шылауынан (соң шылаудың өзі де басында мағыналы сөз ... ... ... ... Ал ... , керегінше, керісінше, мейлінше сияқты
үстеулердің төркіні төте, кері, керек, мейлі дегендер болады.
Сонымен, негізгі үстеулердің көпшілігі тарихи ... ерте ... ... ... ... қалыптасқан туынды сөздер болған. Негізгі
үстеулердің үш түрлі ерекшеліктері бар:
1. ... ... ... ... ... ... оларға – рақ, - рек, -лау, -леу ... ... ... ... өте, аса, ... ... сияқты
күшейткіш үстеулер қолданылады. Мысалы, бұрын, ... тым ... ... ... кейбіреулері қосарланып та, палеониз жолмен
қабаттаса да, қолданады. Мысалы, құр босқа, жай ... ... бос ... құр ... ... - ... ... –босқа
т.б.
3. Негізгі үстеулерден қосымшалар арқылы да ... ... ... ... ... те ... үстеулер жасала береді.
Мысалы, әрең, әрең -әрең, азар –азар, әдейлеп – ... ... ... ... ілгері –кейін т.б.
Туынды үстеулеп деп басқа сөз таптарынан түрлі ... ... ... және ... тіркесу тәсілдері арқылы, сондай –ақ
кейбір сөз тіркестерінің тұрақтану ... ...... ... ... мен ... ... үстеулер екі топқа бөлінеді:
А) жалаң туынды үстеу
ә) ... ... ... ... ... үстеулер түрлі қосымшалар арқылы жасалған үстеулерді
жалаң туынды үстеулер бейміз. Олар, қандай қосымшалар ... да, ... ... бір сөз ... ... ... жалаң туынды үстеулерге
жалғанатын қосымшалар екі ... ... ... ... арқылы
жасалады, біреулері әртүрлі жалғаулардың көнеленуі, олар төмендегідей:
Жұрнақтар арқылы жасалатын жалаң үстеулер. ... ... ... ... Бұндай үстеу тудыратын жұрнақтар мыналар:
1. –ша,-ше жұрнағы үстеу тудыратын, әрі негізгі, әрі аса өнімді ... ... ... Осы ... ... ... үстеу мағына жағынан
негізінде амалдың қалай, қалайша істелетіндігінің бейнесін білдіреді. Бұл
жұрнақ ... зат ... де, ... ... де ... ... құсша, адамша) олардың женкеше түрінде де, көпше түрінде де
(мысалы, батырша, батырларша, ... ... т.б. ) және ... де (көзімше, көзіңше, көзімізше, көзінше т.б.) жалғанып ... ... ... кейбір негізгі сын есімнен де (есімше, жаңаша,
басқаша, қысқаша т.б.) туынды сын есімнен де ... ... ... ... ... де ... кейбіреулерше) үстеу сөздер
туады.
2. –лай, -лей (дай, -дей, -тай, -тей) ... да аса ... ... Мысалы, осылай, екіншілей, жастай, жібектей, күздей т.б.
3. –дайын, -дейін (тайын, -тейін) жұрнақтары да аса ... ... ... - дай және ын ... ... құрамды жұрнақтар. Мысалы.
Түлкі дейін түн қатып, бөрі ... жал ... ... ... ... ... мені от ... жоғары дайын шай қала.
4. – шалы, шама жұрнақтары сілтеу есімдіктерден үстеу жасайды. ... ... ... ... мұнша, мұншалық т.б.
5. Көсемшенің құрамында - лап, -леп (-дап, -деп, -тап, -теп) формалары
қосылған сөздің бәрі ... ... ... бола ... Өте мөте
веербальдық (етістікке тән жіктік форма қосылатын) жақтық мағына білдіретін
т.б. формалар ... ... ... ... ... мағына
бермейтіндері ғана демек азвербальданған ... ғана ... ... ... отыздан, темірлеп т.б.
6. –шылап, -шілеп жұрнағы бастапқы ша және лап ... ... ... ... ... бейсеншілеп т.б.
7. -қары, -кері жұрнағы санауы біраз сөздерге жалғанып үстеу ... ... ... ... ... ұшқары т.б.
8. –ын, -ін, -сын, -сін қосымшалары тек біраз сөздерге ғана ... ... ... ... ... жасырын, астарын, үстерін,
ертеңгісін, кешкісін т.б.
Көнеленген ... ... ... ... ... ... ... бір
алуан сөздің белгілі бір септік жалғау формасында әбден ... ... ... ... ... ... жатады. Осындай көнеленген
«қосымшалар» төркіндері септік жалғауларынан болғандықтан, сыртқы тұлғасы
жағынан сол ... ... ... ... ... ... есімдерге тән қасиет болғандықтан, мұндай
үстеулер кейбір септік жалғауларының көнеленуінің ... ... ... ... ... көнеленгенінен туған үстеулер: зорға, босқа, текке,
жатқа, бекерге, әреңге, алға, артқа т.б.
ә) Жатыс ... ... ... ... ... ... ... кейде, әліде т.б.
б) Шығыс септігінің көнеленуінен туған үстеулер: шалқасынан, жүресінен,
етбетінен, төтеден т.б.
в) Көмектес септігінің көнеленуінен туған ... ... ... ... ... ... ... үстеулер. Күрделі туынды үстеулер деп екі сөзден, я
бірігіп, яқысқрланып ... ... кемі екі я одан да көп ... ... үстеуді айтамыз. Осыған орай күрделі туынды үстеулер
үш түрлі жолмен жасалады.
а) басқа сөз таптарына тән ... ... ... ... үстеулер мыналар: бүгін, биыл, ... ... ... биыл,
екіншіәрі, ендігіәрі, әлдеқайда, бірқатар, неғұрлым, әжептеуір, бірқырау,
т.б.
ә) Сөздердің қосарлануы арқылы ... ... ... ... ... ... ... көзбе-көз, лек-легімен, үсті-
үстіне, алды-артына,қолды-қолына, бостан-босқа, т.б.
б) Жазуда бөлек таңбаланып, мағына жағынан бір сөз ... ... және ... ... тіркестер- оларды
екі салаға бөлуге болады.
Грамматикаланылған және лексикаланған тіркестер: күні ... ... күні ... ала жаздай, күндерде бір күн ертеден қара кешке дейін,
ала сала, оқи келе, т.б.
Идиомаланған ... ... қас пен ... арасында, аяқ астына,
елден ала бөтен.
2.3. Үстеулердің ... ... ... да ...... ... Кейбір
үстеу, сөздер, ... ... ... ... ... ... Мысалы, Ол сонда ғана әлін
тоқтатып, ... ... (М. ... Сен ... ... қал ... осында қайтып кел. (С. М) ... ... ... ... ... ... үстеу – бір ғбана сөз. ... осы ... ... ... ... ... екінші сөйлемде
мекендік ... ... ... тұр. Ол сөз ... ... ... сөйлемде қалай? Деген сұрауға жауап
ьереді.
Сол ... ол өлең ... ... ()с:М. Сен ... ... ... таста (Ғ. Мұстафин) ... ... ... ... де ... ... емес. Төртінші
сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... бағытын білдіріп тұр. Бірақ бұл сөздердің де ... ... сөз ... ... ... ... ... бөлінеді:
1. Мезгіл үстеулер
2. ... ... ... үстеулер
4. Сын (я бейне) үстеулер
5. Күшейту үстеудер
6. Мақсат үстеулер
7. Себеп –салдар үстеулер
8. ... у (я ... ... ... ... ... жалпы мезгілін я дәлді
мезгілін ... де, ... ... ? ... ... ... үстеулері қимылдың барлық бағытын білдіреді де, Мезгіл
үстебулері ас а көп. ... ... ... й ... ... ... ертең таңертең, ... ... ... ... бұрын, әуел-баста, ерте, кеш, күндіз, бірсүгүні, ... ... күні ... күні ... ... та ңда, күн ара, ... ... гүні, енді – енді, оқтын – ... ... ... ... ... үстеулері қимылдың орнын, бағытын білдіреді де, қайда?
Қайдан? ... ... ... ... ... ... ... жатады: ілгері, ілгеріде,
әрі, ... ... ... ... ... ... алға
арптта, әлдеқайда, сонда т.б.
3. Мөлшер ... ... ... я ... ... ... ... ң және сынның я теңдік, я ... ... де, ... ... Нешелеп? Қаншалап?
Сияқты ғана сұрабуларға жауап ... ... ... ... ... онша, сонша,
осынша, оншалық, соншалық, осыншамалық, ... ... ... ... ... ... – саран.
4. сын (бейне) үстеулері қимылдың ... ... ... ... ... ... білдіреді де, ... ... ... ... (не ... ... сұрайларға жауап береді.
БҰл ба й ... ... ... ... ... ... ... олай-бұлай, ... ... ... ... ... өзінше, әлінше, көзімше, пәрменінше,
тікелей, қолма-қол, ... ... ... көрнеу ілі,
өздігінен, өзді-өзді, ойлап- ... ... ... ... ... бекьер т.б.
5. Күшейті (я ұлғайту) үстеулері ... ... ... ... ... ... ... я аса күшейтіп, ас а
солғындатып, ... де, ... ... ... ... ... ... мынадаьй үстеулер жатады, ең, әбден, кілең,
сән, ... ... тым, нақ, ... мүлдем, дәл, төтенше,
жөнсіз, ора сан, өрен т.б.
6. ... ... ... ... ... ... - өзге топтарғьа сан жағынан өте аз ... ... алы, ... ... ... жатады: әдейі, ... ... ... басқа мақсат үстеулері ... к алық ... ... жас ... ... ... бола ... т.б.
7. Себеп - салдар үстеулер амалдың себебін я ... ... ... ... ... Жоққа, босқа, ... ... ... лажы с ... ... ... Бұларды ң
басқа көсемшелерінің қайталануы ... ... ...
сөйлей, көре-көре, оқи-оқи т.б. ... ... осы ... Топта у (я саралау) үстеулері ... және ... ... ... ... ... ... немесе, керісінше,
жекеленіп ... ... ... сөз ... жүйесі.
Әр сөз табының өзіне тән ерекшелігі бар ... і ... ... де ертеден қалыптасқан сөзіне тән
сөзжасамдық ... бар. ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады.
Туынды үстеулер ... әр ... ... ... үстеьу
жабс айтын жүйенің тәсіблдері де әр ... ... ... ... бәрі ... ... жүйесінде
қызмет атқарады.
Әр сөзжасамдық тәсіл белгілі ... ... ... сөз жасабйды. Үстеудің сөзжасамдық жүйесінің ... үш ... ... мен ... ... және
олар арқылы туынды ... ... үш ... ... сөз ... сөзжасамдық
жүйесіне тән. Бірақ олар әр сөз ... әр ... ... ... үш ... ... тәсілдердің ... ... ... ... ... ... басқа
сөз табына ... ... ... ... ... өзіне тән ... бар, олар ... ... ... сөз ... ... ... олардан туынды сөз ... ... ... ... жасалған туынды үстеулер,
олардың ... мен ... ... ... ... құрамына кіреді.
Сөз ... ... ... ... ... Б. ... Б. ... А. Салқынбай еңбектерін атап айтауға
болады.
Зерттеуде ... ... ... ... мән беріліп
арнайы қпарастырылады. Үстеу уәжделілік ... ... ... кез – ... ... туынды үстеуге ... ... ... ... ... ... бар үстеу жасауға бейім
топтары ғана уәждеме бола алады. Мысалы, босқа ... ... ... ... жете түсінбеді, туындыүстеудің мағыналығына арқау болатын
уәждеме сөз үстеу сөзжасам жүйесінің сөзжасамдық бірлігі деп ... сөз ... ... ... ... ... ... жатады. Шалуда үстеудің сөзжасамдық жұрнақтарының құрамы ... ... ... ашылмаған сөз жасамдық қабілеттері
зерттелмегені анықталады. ... ... ... ... ... ... деректер негізінде үстеудің 46 сөз жасамдық жұрнағы бары
дәлелденеді. Олардың мағыналарын, ... ... ... ... ... ... ... туынды үстеулер синтетикалқ тәсілге
жататындықтан ... ... ... ... тәсілдің қызмет
атқаратыны дәлелденіп үстеу ... ... ... ... ... жансақ екені анықталады.
әлемдік тіл білімінде нолдік морфеме мәселесі ерте танылды. Ресейде
нолдік сибрфема, сөз ... ... ... ... Н.Ю. ... ... ... Е.А. Земская, А.И. Смирницки й сияқты ірі ғалымдар
дәлелдесе, қазақ тілі білімінде А.үОмарова ... ... ... ... ... ... ... Ғылым дамуын сырт қалмау үшін үстеу
сөзжасамда нолдік сөзжасам жұрнақтың алатын орнын анықталды.
Үстеудің сөзжасам жүйесінде қарастырылған ... ... ... ... ... ... ... және күрделі үстеулер болып
бөлінеді.
Туынды түбір үстеулердің ішкі ... ... ... ... түбір үстеулер және қазіргі туынды түбір үстеулер болып жіктеледі.
Көне ... ... ... не ... не ... дәлелдеуді
қажет ететін кешкірім, тысқары, жолай, күндіз сияқты үстеулер ... ... ... үстеулерге мұсылманша, ойлап, ағайыншылап, сияқты
уәжделеді де жұрнағы да анық, қолданыста таныған түрлері жатқызылады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған күрделі ... ... ... ... ... деп ... Мысалы, таңертең кел деді де,
үйден шығып кетті. (С. Жүнісов) Зәкіржанның не ... келе ... ... ала ... ... сөзжасамдық жүйесіне сөзжасамдық мағыналар кіреді.
Біріккен күрделі үстеулер іштей ... ... және ... деп ... ... ... ... үстеу термині қолданылып
келгені белгілі.
Біріккен деген ... ... ... болмағандықтан ішкі түріне
кірікпеен термині қолданылады.
2.5. Ғ. ... ... ... ... ... ... өзге ... қарым-қатынасқа түсіп, қызмет
атқарады. Олардың өздеріне тән тиісті ... ... тану ... ... сөйлемде қандай сөз топтарымен тіркесетінін,
үшіншіден, үстеулердің сөйлемдегі орнын білу керек.
1. Үстеулер ... ... ... әр ... ... мүше ... атқарады. Мысалы, ерте ояндым, жете ... ... ... ... ... ... сөйлемдердеі ерте, амалсыздан
тоқтады, Үстеулері етістіктен болған баяндауыштарды пысықтап тұр.
2. Үстеуле осы жоғарыдағы сияқты, етістіктен болған басқа ... ... ... оның ... ...... ... ғана
(Ғ.Сланов) дегшен сөйлемдегі еміс-еміс ... ... ... формасынан болған бастауышты пысықтап тұр.
3. Үстеулер есімнен ьолған баяндауышьы да пысықтайды, мысалы, бозбаламын
мен де енді (Жамбыл), Бүгінгі ... ... ... ... сөйлемдерде енді үстеуді бозбаламын деген баяндауышты, ... ... ... ... ... тұр. ... үстеулер,
өздерінің семантикалық мағынасына қарай, әдеттен тыс, сын ... ... өзін де , зат ... де ... Мысалы, Мен бүгін сонша
шаршадым. (Ғ.М) Ол сонша өрескел сөз айтты. ... ... ... ... ... Сөйлемдерде сонша деген үстеу бірінші сөйлемде
етістікті (шаршадым) айқындаса, екінші сөйлемсде сын есімді (өрескел),
үшінші сөйлемде зат есімді (алтынды) ... ... ... ... баяндауыш ьа болады. Мысалы, ... ... Мен ... біргемін (Ғ.Сланов) үстеулер
үстеулік қасиеттен белгілі тексте ғана уақытша айрылып, я ... ... бола ... ) ... , бүгін халық мейрамы.Бүгінді ертең
жеңеді.(Ғ.Сланов)
4. Сөйлемде үстеулер қашан да болсын ( ... ... ... ... , я ... ... ... тұрады. Бірақ үстеулердің
ішінен орын талғамайтыны – мезгіл үстеулер. Егер олар баяндауыштан
басқа ... ... ... ... сол пысықтайтын мүшенің
алдынан (бұрын) тұрады. Ал ... ... онан ... та ... Үстеулердің басқа топтары өздерінің пысықтайтын (айқындайтын)
мүшелерінің тікелей қасында ... ... ... ... - ... ... ең әуелгі
орында – мезгіл үстеу, онан кейін – мекен үстеуі, одан кейін – ... , ... , сын ... ... Оның ... ертеде салынған бес алты тас барақ тым аласа,
қайсыірі жарылып ... ... ... тіреп қойыпты.
2. тортбақ қара мұрттыжігіт, «бұл кім өзі» дегендей шүйіле бір қарады
да барақ алдынан бері ... ... енді әр ... қол алысты.
4. Маңайдағы колохоздардан көмір алуға келген, колхозшылар да, өтіп
бар жатқан бірін-саран ... да, ... ... ... Шербаков кілтті алған соң, тебінгідей жалпақ алқанына ... ... ... да , ... ... көзін төңірекке жіберді.
6. Үйленуден бұрын келіншекке үй саламыз.
7. Екі қолын кең шалбарының қалтасына байлата сұғып, жай жүріп ... ... ... ... ... ... бара ... Орта белінен жерге батқан ағаш үй ерте күнде едірейіп – ақ тұрған
шығар, су тасқыны бұны да ... ... ол ... әріп – ақ ... ... ... Астын мұнша алыстан неге іздедің, шырағым
12. Осы жастар ертең оның ... ... ... Өте сақ ... ... мыртық-мыртық жүгіріп,қашып бара жатыр.
14. мейрам ертеңіне таңертең сейітқалыны ерте Щербаковтың пәтеріне
қарай ... Ерте ... ... ... ... ... жолды шоп басқан
16. Төмен қарап еді, қалташаның шоғындай әлденелер смығырайды.
17. Бүгін ... ... түрі ... ... ... көрмесе де бойына сеніп келгшен бетіне қайта сұрады.
19. Көміршілер арсында үлкен қайлашы үлкен атақ.
20. Мейрам сөзі ... тез ... ... әр қүұдықпен әр төбемен сырласып тұрғандай ұзақ ... ... ... ... ... ... ... су қалай жетпейді.
23. Бүгінім ертеңгіге бағынышты болған соң ... ... ... екі ... қоршай қонған қараша аулдардың ішінде ... ... ... «мен орташа» деп тұрған тәрізді.
25. алысқа кетсе су жоқ, жақында олт жоқ желкесін бір қасынды да жүгін
түсіре берді
26. ... ... ... жер ... Осында бір қыз жүр, жұрттың бәрі соған қарайды
28. Есігі ашық алдында бір қыңыр үй тұр.
29. Үйге кіріңіз деп, бастай ... ... ... ... ұрты суалыңқы, қара сақал, қара кісі әлі
де сыр бермей отырып
31. Аспанда ақ шарды бұлттар бар еді, қазір шайдай ... ... ұзын ... тор ... ... ... кейпі бұлардан бөлек
34. сыртқа шығуға өрісі жоқ, жан ... бір ... ... ... тып-тыныш , отырған қалпын бұзбастан көзщ ... ... ... Боз ... ... ... бері ... атын атп шақырып тұрған
дауысбасылды.
37. Бүгіннен бастап ,- деджі бағанадан бері жұртқа мал ... ... ... ... ... қашан келетінін кім біледі
39. кешегі ақсүйек бүгінгі « жұмысшы» әлібек көп жиылған Қарағандыға
осылайша ... ... ... ... бері жұма бұрын партия бюросының сайлауы болып өткен
41. Қыздармен қысқа ... да ... ... ... ... болу үшін ... тағы бір арқанмен тартып, қыр үстінен
бекітіп тастаймыз
43. Бүгін көрген ... ... жаңа ой ... Соның ішінде сен не бітіріп жүрсің, деген сұрақардақтың алдында
тұрды да қойды.
45. Үйне келіп ... ... да осы ... ... тұр алдынан...
46. Мейрам бұны бұрын естімеген
47. ат екпіні бағанадан бері басқанқ ... ... ... ... ... жадырап кетті көңіл
Қорытынды
Жалпы тіл білімінде үстеу түрліше ... оның ... ... ... ... ... ... болуына, үстеу қатарында оған ... ... ... ... ... дұрыс шешілуі үшін үстеудің ... ... ... деп ... Ғалымдар көрсетіп жүрген үстеудің
белгілерін қорыта ... ... ... ... ... ... анықталды.
Үстеу қимыл-әрекеттің жай күйін, оның қанша ? қайда?қалай? жасалғанын
білдіреді. А.Ысқақов, С.Исаев сөздері сөз таптарына ... ... ... ... ... ... отырып, үстеу деп танылған сөздер
үстеудің негізгі мағынасына сәйкес келуі керек деп танылады.
Үстеу мағынасына ... ... ... ... тұрақты
атқарады. Мысалы: Институтты биыл ... ... Ол ... ... ... ... ... қызметіндегі барлығы үстеу бола
бермейді, сондықтан лексикалық мағынасы ... ... жай – ... ... ... тіркеседі. Мысалы:күнімен жүрді, оқтын
– оқтын келеді. Сөздерді ... ... ... олардың тіркес жасау
қабілетін негізгі белгісі ретінде ұсынады, соған сәйкес үстеулерді тіркес
жасау ... ... ... ... ... Үстеу түрлемейтін сөз
табы.Үстеудің осы белгісіне байланысты ғалымдар пікірлерін саралай келе, үш
топқа жүктеуге болады. Үстеу ... сөз табы ... ... ... ... , ... , О. Джамалдинов, М. Щербак,
А.М.Азиабаев Я.С.Псянчин,Э.З. Тасайнаева, ... ... ... А. ... ... ішінара түрленеді деген пікірді
жақтайды. Оны А.Ысқақовтың үстеуге берген анықтамасынан ... ... ... деп ... ... ... лексика-семантикалық
жағынан өз алдынатоп болып қалыптасып, сөйлемде ... ... ... ... ... ... үстеуді түрленетін
сөз табы деп ... ... тән ... категориясы деп,
сондықтан ғалымдар үстеуді түрленбейтін сөз табы деп сипаттаған.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. ... ... ... Алматы-1991 жыл
2. Кеңесбаев С. «Қазақ тілі» морфология Алматы-1992 жыл
3. Исаев С. ... ... ... сөздердің грамматикалық сипаты»
Алматы-1998 жыл
4. Қалыбаева А. Оралбаева Н. «Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі»
Алматы – 1986 жыл
5. ... Н. ... ... сөз ... ... – 2002 жыл
6. Салқынбай А. «Тарихи сөз жасам» Алматы – 1999 жыл
7. Омарова А.К. «Қазаіргі қазақ тіліндегі нөлдік ... ... ... ... Омар Б. ... тілі» Шымкент -2005 жыл
9. саралбаев Ж. «Сөзжасам мәселелері» Алматы – 2002 жыл
10. Жаңабекова А.Ә. «Сөз ... ... ... ерекшеліктері» Алматы – 2001 жыл
11. «Қазақ тілінің грамматикасы» Морфология Алматы - 1967 ... Ғ. ... « ... ... ... Алматы – 1955жыл
13. Тансықбаева Б. «Қазіргі қазақ тіліндегі үстеудің ... ... – 2006 жыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үстеу. Үстеудің мағыналық сөзжасамы30 бет
Сөз таптарындағы семантикалық тәсілдің қызметі31 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Ежелгі дәуір тіл білімі және араб тіл білімі жайлы6 бет
Тілдің пайда болуы және жалпы тіл білімі5 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь