Дулат Бабатайұлы шығармалары

Жоспар

Кіріспе
Өмірбаяны
Дулат өте шыншыл, турашыл, айтарын кімнен болса да тайсалмай бетке айтатын батыл ақын
Шығармашылығы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Дулат Бабатайұлы Дулат Бабатайұлы 1802 жылы қазіргі Семей облысының Аягөз ауданында туады.
Мұсылманша сауат ашып, оқу оқыған, өз уақытының аса білімді адамының бірі. Жалпақ қазақ жұртының жыр өлкесінде дара шапқан тұлпардың бірі - Дулат ақын 1871 жылы қайтыс болады.
Дулат казақ поэзиясының атты шулы үздігі. Өз уақытының жан ауыртқан жайларын өлеңге түсіруші жыршы ғана емес, сол жайлардан үлкен әлеуметтік ойлар түйген ойшыл.
Дулаттың жыр кестесі қазақ поэзиясының жаңа мүмкіндік көкжиектерін көтеріп кеткен ғажайып көркемдік әлем болды.
Күні бүгінге шейінгі қазақ әдебиетінің тарихына қатысты зерттеу-зерделеулерде Дулат акынның аты қағаберіс қалып көрген жері жоқ. Дулат Абайдың алдындағы жаңа сапаға ойысқан қазақ өлеңінің зергері. XIX ғасырда жасаған, орыс отаршылдығы бар ойранын салып жатқан уақытты көзбен көрген Дулат - сол дәуір туғызған зар заман әдебиетінің аса көрнекті өкілі.
Қазақ әдебиетіндегі белгілі бір дәуірде жасаған үлкен әдеби мектептің басы. Дулат өз заманындағы сауатты, білімді аса мәлім мәшһүр ақынның бірі.
Дулаттың бүгінге жеткен жыр мұрасы шамамен 1500 жолдай делінеді. 1839-1919 жылдар арасында ғұмыр кешкен Байділдә деген Дулаттың көз көрген, замандас адамы Дулат өлеңдерін жазып алып, қолжазба күйде сақтап ұстап, кейінгіге табыстайды. Оны беріге жеткізген Ғаббас Байділдәұлы мен Шәкір Әбенұлы.
Дулат Бабатайұлының өлеңдері Қазан төңкерісіне шейін "Өсиетнама" деген атпен Қазанда (1880) басылып шыққан. Баспаға Мүлкен Сейілұлы даярлаған. Бұл жинаққа өсиет, ғибарат өлең, толғаулар енді. Жалпы көлемі 800 жолдай.
Дулат ақыннын өмірбаян деректері, өлеңдері кейіннен жиналды. Әдебиет тарихына қатысты еңбектерде алғаш көрінуі С.Мұқанов пен Қ.Бекхожиннің 1939 жылғы хрестоматиясында. Мұнда ақын өмірбаяны мазмұндалады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
2. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Ал
        
        Жоспар
Кіріспе
Өмірбаяны
Дулат өте шыншыл, турашыл, айтарын кімнен болса да тайсалмай бетке айтатын
батыл ақын
Шығармашылығы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары
Өмірбаяны
Дулат ... ... ... 1802 жылы қазіргі Семей облысының
Аягөз ауданында ... ... ... оқу ... өз ... аса ... адамының
бірі. Жалпақ қазақ жұртының жыр өлкесінде дара шапқан ... бірі ... ақын 1871 жылы ... болады.
Дулат казақ поэзиясының атты шулы ... Өз ... жан ... ... түсіруші жыршы ғана емес, сол жайлардан үлкен әлеуметтік
ойлар түйген ... жыр ... ... ... жаңа ... көкжиектерін
көтеріп кеткен ғажайып көркемдік әлем болды.
Күні бүгінге шейінгі қазақ ... ... ... ... Дулат акынның аты қағаберіс қалып көрген жері жоқ. ... ... жаңа ... ... ... ... ... XIX ғасырда
жасаған, орыс отаршылдығы бар ойранын салып жатқан уақытты ... ... - сол ... ... зар ... ... аса ... өкілі.
Қазақ әдебиетіндегі белгілі бір дәуірде жасаған үлкен әдеби мектептің басы.
Дулат өз ... ... ... аса ... мәшһүр ақынның бірі.
Дулаттың бүгінге жеткен жыр мұрасы ... 1500 ... ... ... ... ... кешкен Байділдә деген Дулаттың көз көрген, замандас
адамы Дулат өлеңдерін жазып алып, қолжазба ... ... ... ... Оны ... жеткізген Ғаббас Байділдәұлы мен Шәкір Әбенұлы.
Дулат Бабатайұлының өлеңдері Қазан төңкерісіне шейін "Өсиетнама" ... ... (1880) ... ... Баспаға Мүлкен Сейілұлы даярлаған. Бұл
жинаққа өсиет, ғибарат өлең, толғаулар енді. Жалпы ... 800 ... ... өмірбаян деректері, өлеңдері ... ... ... ... еңбектерде алғаш көрінуі С.Мұқанов пен Қ.Бекхожиннің ... ... ... ақын ... ... ... тікелей өзінің өмірбаянын немесе өмірінін белгілі
бір кезеңін сипаттайтын туындылары аз. Әйтсе де жыраудың ... ... ... ... ... шығармаларына сүйеніп, сенімді ... ... ... ... ... атым – ... қарт,
Көзге түсер сиқым жоқ,
Орынсыз күлер күлкім жоқ,
Есепсіз ұйықтар ұйқым жоқ.
Көзге ... ... ... терен ойым бар,            
Шынардан биік санам бар, 
Атан өгіз ағызған
Ақылдан алпыс салам бар.
Қорған құрыш сөзім бар,                 
Бұлттан өтіп, мұнарды
Болжайтұғын көзім бар...
Қайратымнан атым зор
Белгілі атым ... ... – ақыл ... ... кел, міне, – дейді.
 
Бұл – ақынның автопортреті. Мұндағы "көзге түсер сиқы жоқ", ел ... ... ... аз ... ... ... шарлаған кемеңгер, ақылы
дария, сөзі алтыннан ауыр Байғыз қарт – ақынның ... да, ол өз ... ... ... ... ... "Көнелерден
сұрасам, сөзін жинап, құрасам", – деп өзі ... ел ... ... жинаған білім, білігі де ұшан-теңіз кісі болған, ақындық атағы да
қатты шықкан. ... ... ... ... ... да ... ... табылады.
 
Өксігіңді ойласам,                            
Ұйқы беріп, қайғы алам,
Ел құлағы саңырау,
Кімге айтамын сөзімді?                           
Дулат сынды сорлыда               
Ұйқы, тыныштық бола ма?
 
Әр тақырыптағы өлеңдерінен алынған бұл ... де ... ... ... ... ... көрініп ... ... өте ... ... ... ... болса да тайсалмай бетке
айтатын батыл ақын
Дулат өте ... ... ... кімнен болса да тайсалмай бетке
айтатын батыл ақын болған.
Әйгілі Барақ төреге көптің алдында: "жегенге ток, ішсең мас, өз ... ... деп ... ... ... жүрек жұтқан ер болу керек шығар.
Жалғыз Барақ төре емес, Кеңесбай, ... ... ... мен Ешен
сияқты өзін әулие көрсетіп, бірақ дін жолын теріс жүргізетін молдаға, т.б.
айтқандарында ... ... кем ... ... ... жолын қуып, талмай ізденген. Ақындықты тәңірдің
сыйы, елдің жан сырын, мұң-шерін ... ... өнер деп ... ... ... ... ... қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам, –
 
деген сөздің ... де ... өмір ... ... ... ... үшін ең киын ... болды.
Сондықтан ол шаттық өлең емес, "зар заман" жырын ... Оның ... ... өзінен артық ешкім де айтып бере алмайды. Дулат өзінің "Ақындық
туралы" тамаша толғауында "Сары алтынның буындай, ... ... ... ... жырын:
 
Қайырсыз, сараң байыңды,    
Еріншек, есек жарыңды,         
Халыққа емес сыйымды,
Парақор баспақ биіңді,
Ел бүлдіргіш бегіңді             
Улы тілмен улаттым.
Сана беріп ойына,                                 
Қуат беріп бойына,         
Аққан жасы сел болған,
Етегі ... көл ... боп шері ... ... ... ... уаттым... –
 
деп сипаттайды. Дулат сол дәуірдегі өзінің ақындык ...... "ұлы ... ... ... ... елін ... деп, әбден
анықтап алған. Кемеңгер жыраудың бүкіл шығармашылығы осы екі ... ... ... ... ... ... биік түрі деп ... Сондықтан
өлеңнің, ең алдымен, өнер туындысы ретіндегі қасиеттеріне ерекше ... ... ... арнау өлеңінде:
 
Сөз-жібек жіп, жыр-кесте,
Айшығы айқын көрінбес,
Өрнексіз тігіп, баттаса, –
 
деп, ал "Ақындар туралы" толғауында:            
 
Шашудай болып шашылар
Меруерттей асыл сөз деген.           
Жыршылардың ... ... ... дәл ... ... ... –    
 
деп, шынайы өнер туындысы саналатын өлең мен оның ... ... тың ... ... ... жеткізген.
Ақын өзінің ұзақ ғұмырында шығармашылырын аталған талаптарға қатаң
бағындырып отырған. Оның бізге жеткен қомақты ... ... ... қол ... табу ... ... өзіне дейінгі қазақ ақындарының ең
таланттыларының бірі деп, Дулатты ауызға алуы тегін емес.
Дулат туындылары Қазан ... ... ... арасына кең тараған.
Кеңес кезінде де ара-тұра әр түрлі жинақтарда жарияланып жүрді. Алайда
шығармалары түгелге жуық қамтылған көлемді басылымы – ... ... ... ... және ... зерттеу мақаласымен қоса, 1991
жылы "Замана сазы (өлеңдер мен Дастандар)" деген атпен ... ... ... ... ... ... ... бергі жерде оқу
бағдарламаларына енгізіліп, мектеп пен жоғары оқу ... ... ... ... 2002 жылы ... ... атап өтілген туғанына
200 жыл толу мерейтойы қарсаңында ақын шығармашылығын жаңаша ... ... ... ... ... жұмыстар істелді.
XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті де сол тұстағы қоғамның әлеуметтік ... ... ... сан ... сипатта бейнелеуімен ерекшеленеді.
Ақындық қуатын азаттық, теңдік ... ... ... ... халқының қасіреті жөнінде тіліп айтатын турашыл ақын Дулат, жыр
семсері ... ... ... ... ... ... тағы ... да
ақиық ақындар туындыларының қыр-сыры кеңінен баяндалады.
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы әдебиетті Дулат Бабатайұлының асыл
мұрасы идеялық құндылығымен әрі ... ... де ... ... ... отаршылдық зардаптарын жете ... ... ... ... «Ел ... ... берсе-қазақтың бағы жанбайды» деген
терең тұжырымға келді.
Азған елдің адамы...
Момынға жапса ... ... , ... ... саясаттың өктемдігі қазақ халқының ... ділі мен ... де ... дөп ... айта алды. Сөйтіп, XIX
ғасырдың ... ... ... ... қара ... ... терме,
өлең – жыр, арнау, айтыс өлеңдері кеңінен дамыды. Дулат сияқты суреткерлер
шығармаларында табиғат лирикасы ерекшелене ... ... ... ... ... ... ... Бабатайұлы (1802-1871)
Дулат Бабатайұлы – қазақ әдебиеті тарихында ... орын ... ... Оның ... өз ... ... өмір шындығы, көкейкесті
мәселелері зор ақындық қуатпен, шынайы да өткір сыншылдықпен бейнеленеді.
Ақын отаршылдық ... ... ... ... ауыр ... күйзеле
суреттеді. Ел мен жердің тағдырын естерінен шығарып, өз бастарының қамын
ойлап кеткен атқа мінерлердің ... ... ... ... ... ... суреттілік, бейнелеу тәсілдерінің сонылығы, сөз
өрнектерінің айқындығы мен әсемдігі тән. Бұл тұрғыдан ол ... ... ... ... ... ... іспетті.
Дулат 1802 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Аягөз ... өзі ... ... қонысы» деп, ... ... ... жырлаған Ақжайлау, Сандықтас деп аталатын
өңірде ... 1871 жылы ... ... ақын ... ... пысық болып өседі. Жасында ауыл молдасынан
оқып, арабша хат таниды.
Шығармаларына, соның ішінде «Ешенге» ... ... өлең мен ... ... ... ұзақ ... қарағанда, мұсылманшылық білімі
айтарлықтай терең болғаны байқалады.
Дулаттың тікелей өзінің өмірбаянына ... ... ... ... қатысты оқиғаларды сипаттайтын туындылары жоққа тән. Әйтсе де
жыраудың мінезі, ой өрісі мен ... ... ... ... ... ... жасауға болады.
Жолаушы келе жатып түскен үйдегі аңшы жігітпен әзілдесіп ... ... ... сөзі ... тиген жырау «Айтқызбасымды
айтқыздың» деп басталатын тымсал ... өлең ... ... ... бармақтай байғызды» мысал етіп:
-Менің атым-Байғыз қарт,
Көзге түсер сиқым жоқ,
Орынсыз күлер ... ... ... ... ... ... ... бар,
Теңізден терең ойым бар
Шынардан биік санам бар,
Атан өгіз ағызған
Ақылдан алпыс салам бар,
Қорған құрыш сөзім бар,
Бұлттан өтіп, мұнарды
Болжайтұғын көзім ... атым ... атым ... ... ... ... кел міне,-
дейді.
Мұны – ақынның автопортреті деуге болады. Мұндағы «көзге түсер сиқы
жоқ», ел ... ... ... ... аз ұйықтайтын, атағы ... ... ... ... сөзі ... ауыр Байғыз қарт- ақын
Дулаттың өзі.
Шынында да, ол өз заманының «байғыз қарты» ... ... ел ... ... ... білім, білігі де ұшан- теңізкісі болған. Ақындық
атағы да дүрілдеп шыққан. Бұған ... ... ... ... да ... ... ... ойласам,
Ұйқы беріп, қайғы алам.
Ебі кеткен ел болды,
Енді қайда мен барам?
Ел құлағы саңырау,
Кімге айтамын сөзімді?
Дулат сынды сорлыда
Ұйқы, ... бола ... ... ... ... бұл үзінділерінде «Байғыз қарт» -
Дулаттың ерекше сипаттары көрініп тұрған жоқ ... өте ... ... ... ... да ... ... батыл ақын болған.
Әйгілі Барақ төреге көптің алдында:
Жегенге ... ... елін ... ... ... ... болды жаққаның.
Қашан сенің ашылар,
Момындарға құрылған
Қанды қара қақпаның?..-
деуі – соның айқын дәлелі.
Жалғыз Барақ төре емес,Кеңесбай,Сүлеймен сияқты сұлтандар мен ... өзін ... ... ... дін жолын теріс жүргізетін молдаға,т.б.
айтқандарында жаңағылардан асырмаса, кем түсірмейді.
Дулат жасынан ақындық жолын қуып, талмай ... ... тек ... өлең ... ... сәнін кіргізетін өнер деп емес,
тәңірдің сыйы, елдің жан сырын, ... мұң ... ... ... өнер деп ... ... ... еңбектеніп, шаршы топта сол жүйемен
сайраған. Оның аузына бұрын-соңды ешкім айтпаған:
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам,-
деген ... ... ... де содан.
Дулаттың өмір сүрген уақытты қазақ халқы үшін ең қиын заман болды.
Сондықтан ол шаттық өлең ... «зар ... ... ... Оның жөнін Дулат
өзінің «Тегімді менің сұрасаң» деген тамаша толғауында ... ... ... ... суындай...сорғалаған нөсердей» жырын «тасқын судай
ағызып,шәрбәт ... ... ... есек ... емес ... баспақ биіңді,
Ел бүлдіргіш бегіңді
Улы тілмен улаттым.
Сана беріп ойына,
Қуат беріп бойына,
Аққан жасы сел ... ... көл ... боп шері ... беріп қайғы алған,
Қайғылыны уаттым...-
деп түсіндіреді. Дулат сол дәуірдегі өзінің ақындық мұратын ел ... ... ... ... ... елін «ойына – сана, бойына қуат ... деп ... ... ... ... ... бүкіл шығармашылығы бір-
біріне кереғар осы екі арнаның тоғысуынан тұрады.
Дулат бай-мырзаға жағынып, ... ... ... алқа ... ... ... жұмсайтын жағымпаз ... ... ... ... - өнердің асыл, биік түрі деп білді.
Сондықтан, ең алдымен, өнер ... ... ... ... мән
береді. «Сүлейменге» деген арнау өлеңінде:
Сөз – жібек жіп, жыр-кесте,
Айшығы айқын ... ... ... ал ... ... ... болып шашылар,
Меруерттей асыл сөз деген.
Жыршылардың шайыры,
Асыл сөзді езбеген.
Нысананы дәл басып,
Қалаған жерден ... ... өнер ... ... өлең мен оның шығарушысына қоятын
талаптарын соны метафоралармен әдемі кестелеп ... ... ұзақ ... ... аталған талаптарға қатаң
бағындырып отырған. Оның ... ... ... ... ... бос, тоқуы
селкеу, өрнегі әрсіз туынды табу ... ...... ... деп білген
Абай өзіне дейінгі қазақ ақындарының ең таланттыларының бірі ... ... алуы ... ... Әуезовтың «Абай» роман – эпопеясының «Ақын аға» деген ... ... ... ... «Екі ... әже мен Ұлжан шешеннің
жасөспірім Абайдың өтінішімен ауылдарында бір ай ... ... ... ... ... алынған Дулат болатын. Қазақстанның
Ресейге «өз еркімен» қосылғандығын отаршылдық санады деп ақынды айыптаған
тоталитарлық жүйе ... ... атын ... ... ... ... ... тыйым салды.
Шығармашылығы
Дулаттың өлең-толғауларының мазмұны мен тақырыптық ауқымы өте кең
және алуан түрлі. Бір өлең ... ... ... ... мен ... ... өзінің тақырыбы арнасынан асып ... ... ... ... ... ... ... Дулат емес, мұндай
жағдайлар басқа ірі ақындарда жиі ... ақын ... жеке ... ... ... ... шарттылық басым. Мұны ұлы жырау шығармашылығын оқып-
үйрену барысында ескеріп ... ... ... көріністері
Дулат – қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыс қалпын
өктем зорлықпен бұзған XIX ... ... ... ... ел ... ... халықтың бұрынғы еркін өмірінің өткенін, адамдардың
мінез-құлқы мен ... ой – ... ... ... мен ... ... орын алғанын – Дулат көзімен көріп, жүрегімен сезініп өсті.
Қарашасы ... ... ... ұстатқан,ханы қарашасының қамын
ойлаған заманның орнына барлық билікті жат ... ... ... алып,
қазақтан қойылған билеушілер оның қолшоқпарына , «барып кел – шауып кел»
шабарманына ... ел ... ... ... ... ... ... көз бағынышьының кейпіне түскені – ... ... – шері ... Сахараның еркіндік сүйгіш рухы мен даналығын бойына
молынан дарытқан, жаратылысынан ... ... ... ... ... ... қоса ынтымақ-бірлігін жоғалта
бастаған халқының жоқшысына айналды. Дулат мұндай масқара ... ... ... ... өз бастарын ойлап, халықты
ұмытқандығынан деп, ... ... ... ... ... ... ... қазының
Ел сілкінді ісінен.
Ауылдың атқамінері
Жемтікке қонған күшіген...
Майырдың алса бұйрығын,
Борбайға қысып құйрығын,
Ел пысығы жортады.
Өзі елді қорқытып,
Онан өзі ... ... ... күйіне.
Ұлығының бұйрығын алысымен құйрығын борбайына қысып, безіп бара
жатқан ит ... ... ... де ... ... оқырман көз алдына
айқын елестейді. «Өзі елді ... одан өзі ... ... ... ... ... ... сай типтік бейне екендігін кейін – 80-жылдары
ұлы Абай ... ... ... ... ... ... да ... болады.
«Дұшпанына оқ салып, елге қарай атылатын» қазақтан ... ... ақын ... ... ... ғана ... ... ондай атқамінерлердің мінін бетпе-бет, ... ... ... ... ... ... «Ақтанға» деген арнау
өлеңдері сондай ... ... ... ... өз ... қазақтан шыққан ел билеушілер
арасында бірен-саран болса да жөні түзу, ... ... ... барын
жоққа шығармайды. «Сүлейменге» деген өлеңінде Сүлеймен төрені адалдығы,
әділдігі,еліне күйінетіндігі, ... ... ... ... үшін ... ... ... қылықты.
Ұлық кетсе, қазаққа
Қорқау қасқыр құлықты,-
«төрелердей емессін» дейді. Әйтсе де турашыл Дулат ... ... ... болғанмен,сен де елдің еріне лайық айтарлықтай ештеңе
тындырған ... ... ... жеткізеді.
«Орыс заңын қуаттап», ұсақтап кеткен атқамінерлерден үміт үзген Дулат
бірде елді «артқа бұрылып ... ... тағы ... ... ... наразылығын туғызудың шарасын ойластырады.
Дулаттың арнау өлеңдері ішінде «Ақтанға» деген ... ... ... бала Ақтанның көзтүркі өмірі ақынның аяушылық ... ... ... ... ... бір «жалаң аяқ, жалаң
бас... қысы-жазы қарны аш» ... ... да жаны ... жыр ... ... қатыбас» деп налитыны бар. Ал Дулатты баланың қазіргі күйінен
гөрі,болашағы көбірек толғандырады. ... ... ... ел ... ... өз еркі өзіндегі өткен деуренін ... ... ... ... ... ... Дулаттың есіл – дерті, аңсаған арман-тілегі –
халықтаң ... ... ... ... ... ... ... адамшылық
туралы ұғым – түсініктерін сақтап қалу.
Адамдардың пейіл,құлқындағы өзгерістер
Дулат ел өміріне ... көз ... өз ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынас көріністерін хандық
замандағы, халық мойнына отаршылдық қамыты киілмеген,бағзыдан келе жатқан
өмір қалпы бұзылмаған кездегісімен ... ... ... ... ... ... сүйіп, оның тағдыр талайы толғандырған ... ... сол ... ... мен ... ... ... сыншылдық тұрғысынан көрініс тапты. Ақын:
Лашын өрлеп ұша алмай,
Ер майданға түсе алмай,
Үлкеннің тілін кіші алмай,
Елдегі жақсы ... ... жаңа ... ... мен ... ... пен құнсыздық туралы
ұғымдардың кереғар түрде өзгергенін, байлардың саудагерлікпен ... ... – асыл ... ... елеусіз болып қалғанын
айтады. Дулат бұл ойын:
Мәстек озып, бәйге алды,
Тайша бұл боп, тай ... ... жай ... қылы ... ... ... ... өмірінің мән-мағынасы бақытқа талпынудан тұрады. Ал ... да ... ... ... ғана табуға болатыны жайында ұлы
ойшылдар мен ақындар бірін-бірі қайталап айтумен келеді. ...... ... көтерген шаңырағы, жаққан ошағы. Демек, бақыт –
тағдырларын табыстырған қыз бен ... ... ... ... ... ... ... қуаныш пен қайғыны, баршылық пен
жоқшылықты қатар тұрып, тең ... ... ... ... тату ... ... ... деген сөз.
Туған жер тақсіреті
Атамекен – адамның ата-бабаларынан бері ... ... қаны ... ... келе ... жері. Сондықтан адам туған жерін дүниедегі ең қымбаттты,
ең қасиетті, ең аяулысы – ... ... ... жерге қатынас- адамның
адамшылығының, ізгілігінің, парасатының көрінісі. Туған жер – ... ... үшін оның ел – ... ... бойы ... ... және солай болып қалуы
үшін, жанын пида ғып күресіп келе ... құм ... ... өңір ғана ... ... ата-ана, бала-шаға, жар қосағы, дос-жаран, аТуған жерге
қатынас- адамның адамшылығының, ізгілігінің, ... ... ... – белгілі бір адам үшін оның ел – жұрты ғасырлар бойы ғұмыр кешіп ... ... ... ... ... пида ғып күресіп келе жатқан құм ... өңір ғана ... ... ... ... бала-шаға, жар қосағы, дос-
жаран, ағайын – ... ... ... жалғаннан көретін қызығы мен
бақытының тұрағы, өлгеннен кейін де ұрпақтарына рухы жар ... ... ... ... ... ... ... жер,
Анам келін болған жер,
Кіндік қаным тамған жер,-
деген ... ... ... туған жеріне деген шексіз сүйіспеншілігі,
терең де ыстық сезімі тамаша бейнеленген. Бұдан атамекен адамға өмір ... ... пен ел үшін ... ... ... көреміз. Адам
толық бақытты болу үшін аяулы Отаны болу керек, сүйіспеншілік жайындағы
барлық түсініктеріміз ... ... бір ғана ... біріккен дейді
даналар.
XIX -ғасырдың ұлы ... ... ... да ... ... тебіреністерінен халқымыздың туған жер мен жан дүние жақындығының
қаншалықты терең тамырлы әрі мәңгілік екеніне тағыда ... ... ... ... ... ... ... отаршылдары елді құт қонысынан
шетке ысырған тұста шығарған өлеңдерінде ... ... ... тағдыры
үшін қан жылаған ақын жүрегінің күйініші үлкен суреткерлік ... ... ... «Аягөз», «О, Сарыарқа,Сарыарқа!», «Ақжайлау мен
Сандықтас» деген тамаша жырларында сол ... ... ... кестелі
тілмен суреттей отырып: «Осынау,атамекен,құт-берекелі ... ... ... сұрақ қояды. Сол арқылы жұрттың туған жерді сүю, қорғау
түйсігін оятып, оның қазіргі мына ... ... ... ... Бабатайұлы – қазақ әдебиетінің тарихындағы ең көрнекті
ақындардың бірі. Оның ... ... ... тартқан тамаша көркем
туындылары ... ... ... ... болып табылады. Дулат
өзімен тұстас және өзінен кейінгі ақындар шығармашылығына үлкен ... жаңа ... жаңа ... соны ... ... ... қазақ
поэзиясына тың образдар әкелді. Ол –суырыпсалма дәстүрлі қазақ поэзиясын
жазба поэзияға жалғаған екі ортадағы ... ... ... саты ... ... ... бірі, қазақ өлеңінің зергері. Дулат – «зар ... ... ... ... айыптап, шен-шекпенге сатылған
атқамінерлердің өз ... ... ... тонағанын, ұлттық намыс аяқ ... ... ... ... шеттетіліп, бас иесіз қалғанын ашына
бейнеледі. Ақын жұрт ... ескі ... ... ... халық
кегін жоқтаушы ердің образын сомдаған жаңа сипатты поэма жазды.
ХІХ ғасыр әдебиеті. Дулат Бабатайұлының ... мен ... ... ... қай ... ... ... те белгілі бір тарихи-
әлеуметтік ... ... ... ... І ... ... қоғамындағы іргелі өзгерістер, бір
жағынан, Қоқан хандығының, екінші жағынан, Ресей ... ... ... ... қатысты өріс алды.
Қоқан хандығы 1814-1815 жылдары Түркістан, Жетісу өлкелерін күшпен
бағындырды. Сөйтіп, ... мен Сыр ... ХІХ ... ІІ ... дейін
өз қарамағында ұстады. Жергілікті халықтан алым-салықтарды шектен тыс
жинап, экономикалық қысымшылық көрсетті. ... ... құл ... ... ... шет ... ... да кәсіпке айналдырды.
Бұған ашынған елдің Қоқан өктемдігіне қарсы батыл наразылықтары қарулы
қақтығыстарға ... ... ... сол ... ... елеулі із қалдырды. Осындай оқиғалар
тұсында өмір сүріп, оған ... ... ... ... ... ... ... өткір шенейді.
Махамбет, Шернияз, Сүйінбай т.б. ақындар да ... ... ... ... өз ... ... ... әрекеттерін сынады. Сөйтіп, бұрынғы от ауызды, орақ тілді Қазтуған,
Шалкиіз, Жиенбет, Жанақ сынды жыраулардың сыншылдық дәстүрін ... ... ... ... ... Ресей патшалығының отарлауы мен
феодалдық қысымдарға қарсы күрестер, қозғалыстар етек алды. 30-жылдардағы
Исатай-Махамбет көтерілісіне байланысты ... ... ... ... жалынды жырлары әдебиетіміздің күрескерлік мазмұнын дамытты.
ХІХ ғ. І жартысындағы поэзияда қазақтың қара өлеңі, толғау, ... ... ... ... ... дамыды. Дулат сияқты суреткерлер
шығармаларында табиғат лирикасы ерекшелене түсті.
Қазақ даласында отаршылдық өктемдіктің орнығуы – ... сол ... ... ашу-ызасын өршіте түсті. Осы кезеңде өз халқының
тіршілік-тынысын,көңіл-күйін ... ... ... ... т.б. ... ... ... ел-жұртының қайғы – қасіретін тебірене толғады, өздері
өмір сүрген бұл дәуірге «зар заман» деген айдар тақты.
Шығармашылығы
Дулаттың өлең-толғауларының мазмұны мен тақырыптың ... өте кең ... ... Бір өлең ... ... ... ойлар мен идеялар көп
жағдайда, басқа өлең-толғаулардағы ... ... ... ақын ... жеке ... ... ... басым. Мұны ұлы жырау шығармашылығын оқып-үйрену барысында
ескеріп отырған жөн.
Зар заман көріністері
Дулат – ... ... ... бойы қалыптасқан тұрмыс қалпын өктем
зорлықпен бұзған XIX ғасырдың ақыны. Отарлық ... ... ... еркін өмірінің еткенін, адамдардың ... ... ... сахара салты мен түсінігіне жат өзгерістер
орын ...... ... жаны сергек Дулат көзімен көріп,
жүрегімен сезініп өсті. Барлық билікті патша қолына алып, ... ... оның ... ... ... ел жайлы қоныс,
құнарлы жерлерінен ығыстырылып, бағыныштының ... ... ... ... ... ... ... Сахараның ергіндік сүйініш рухы
мен даналығын бойына молынан дарытқан, жаратылысынан ерекше ... ... осы ... жаңа дәуірдің жыршысына, отаршылдықтың айыптаушысына,
еркіндік, ынтымақ-бірлігін жоғалта бастаған халқының ... ... ... масқара жағдай ел басшыларының жағымпаздығынан, өз ойлап,
халықты ұмытқандығынан болды деп, ... ... ... "Тегімді менің
сұрасаң" – деген өлеңінде:
 
Аға сұлтан, қазының
Ел сілкінді ісінен.
Ауылдың атқа мінері –
Жемтікке ... ... алса ... ... құйрығын,
Ел пысығы жортады.
 
Ұлығының бұйрығын алысымен, құйрығын борбайына қысып, безіп бара жатқан
ит сияқты пысықтың күлкілі де жексұрын ... ... ... ... ... ... "Өзі елді ... одан өзі қорқатын" бейшараның
қылығы кісі жиренетіндей.
Бұл тарихи шындыққа сай типтік бейне екендігін ... ... ... күлкі еткен болыстың образымен айны қатесі жоқ ұқсастығынан да көруге
болады.
Қазақтан шыққан әкімдердің қылықтарын ақын жалпылама, аты-жөнсіз ... ... ... ... ... ... бетпе-бет, кеп адамның
алдында айтады. Оның ... ... ... ... ... ... ақынның батылдығын көрсететін шығармалар болып табылады.
Мысалы, Барақ ... ... оның ... ... ... талап, жәбір көрсеткенін тайынбай бетіне басады.
 
О, Барақ жас, Барақ жас,
Жегенге тоқ, ішсең мас.
Жақсы болса ұлығы,
Өз елін ... ... ... қан шықса,
Жаман ит жұлып жей берер,
Алды-артына қарамас.
Азғын елдің бектері
Қан шықса, елін жұлмалар
Қасқырменен аралас...                           
Сендер атқа мінген ... ... ... ... ...
 
дегі күйінеді, Ақын "Кеңесбайға" деген арнауын да әңгімені осы сарында
өрбіте келіп:                                  
 
Ыдысысың параның;                     
 Қотара құйса толмайтын.
Ашылған әбден араның ... ... ... ... ... ... ... екіжүзділігін, араны ашылған парақорлығын айтады. ... ... өз ... ... ... ... арасында бірен-саран болса
да жұртының жайын ойлайтындары барын жоққа шығармайды. ... ... ... ... ... ... күйінетіндігі, дұшпанға
қаһарлы, қаттылығы, мінезінің ... ... ... ... шабытты жырын төгеді. Мұнда төренің көңілін аулап, жағынушылық
жоқ. Егер ақын Сүлейменнің бойынан мін көрсе, ... ... ... ... сияқты, бетіне айтқызбайтындай ерекше себеп жоқ – Екіншіден, бұл
арнауда да ... ... ... ... ... ... Егер бұл ... бойында да болса, онда бұлар жайында сөз ... ... өз ... ... елде итше ... ... ... "қыздай қылышты" бола ... куыс ... ... ... қылықты.
Ұлық кетсе, қазаққа
Қорқау қасқыр құлықты, –
 
деп шенеп, күлкі етеді. Әйтсе де ... ... ... ... еріне
лайық іс тындырдың демейді. Қайта "ниетің түзу болғанмен, сен ... ... ... ... ... астарлап жеткізеді.
 
Бірақ, жалған, қайтейін,
Мезгілсіз келіп дүниеге,
Аптапқа түскен басың бар.
Жау айбынар досың жоқ,
Жар-жапсарда қосың бар.
Жылайсың да шыдайсың, –деп, ... ... мен ... арасындағы
алшақтыққа кешіріммен, түсіністікпен қарайды. Бұл – өте ... ... жүйе ... үстемдік құрған жағдайда елі үшін туған ерлер не ...... ... ... ... Дулаттың күмілжуі мен Сүлеймен төренін
бойындағы қайшылыққа "түсіністікпен" қарауы әлгі сұраққа өзінін де анық
жауабының ...... ... ... бойы ... ... қалпын өктем
зорлықпен бұзған XIX ғасырдың ... ... ... күшейгенін
халықтың бұрынғы еркін ... ... ... ... ... ... ... салты мен түсінігіне жат өзгерістер
орын алғанын – ... ... жаны ... ... көзімен көріп,
жүрегімен сезініп өсті. Барлық билікті патша қолына алып, қазақтан қойылған
билеушілер оның ... ... ... ел жайлы қоныс,
құнарлы жерлерінен ығыстырылып, ... ... ... ... ... ... қайғы-шері болды. Сахараның ергіндік сүйініш рухы
мен даналығын бойына молынан дарытқан, жаратылысынан ... ... ... осы ... жаңа ... ... ... айыптаушысына,
еркіндік, ынтымақ-бірлігін жоғалта бастаған халқының жоқшысына айналды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.  «Қазақ ... ... ... 2001;
2.  «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Маңғыстау»энциклопедиясы, Ал

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары29 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь