Қазақ жауынгерлік қару-жарақ жүйелеу дәстүрі.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І.тарау. Қазақ жауынгерлік қару.жарақ жүйелеу дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... 11
ІІ.тарау. Дәстүрлі қару.жарақ жасау ісіне байланысты ғұрыптар мен наным.сенімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ІІІ.тарау. Қару.жарақтың ғұрыптық қызметінің мифологиялық негізі ... ... ..34
ІV.тарау. Қару.жарақтың магиялық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
КІРІСПЕ

Еліміздің тәуелсіздік алуымен қазақтың өткен тарихына, әскери өнерінің, қару-жарағының тарихына деген қызығушылық арта түсуде. Бірақ бүгінде қазақтың дәстүрлі жауынгерлік қару-жарағы туралы жазылған еңбектерде, басылымдарда көптеген жаңсақтықтар мен шатастырулар, қате пікірлер мен түсініктер кездеседі. Бұл — қазақтың дәстүрлі қару-жарағының осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыдан тиянақты зерттелмей келгенінің салдары.
Қазақ халқының қару-жарағына қатысты алғашқы этнографиялық мәліметтер ХVІІІ-ХІХ ғасырларда әр түрлі мақсаттармен Қазақстанда болып, қазақтың тұрмыс салтын зерттеген орыс және еуропа зерттеушілері — Т.В.Аткинсонның, П.С.Палластың, И.Г.Георгидің, И.П.Фальктің [1, 2], Дж.Кэстльдің [3], П.И.Рычковтың, В.В.Радловтың [4], А.И.Левшиннің [5], С.Б.Броневскийдің [6], Б.Залесскийдің [7] және т.б. еңбектерінде жинақталды, бірақ бұл авторлар көбіне қазақтар қолданған қару-жарақ түрлерін жалпы сипаттаумен ғана шектелді.
Қазақ қаруын шын мәнісінде кешенді тұрғыдан алғашқы зерттеушілердің бірі қазақтың тұңғыш ғалымы III. Уәлиханов болатын. Оның еңбектерінде XVIII-XIX ғғ. қазақтың суық және от қаруының түрлері, олардың типтері, жасалу технологиясы, қазақ тіліндегі дәстүрлі кәсіби атаулары, олардың қолданылуы, қазақ халқының қару-жарақпен байланысты салттары, ырымдары туралы мәселелер көтерілді, сонымен бірге олардың бітімін, сыртқы ерекшелігін көрсететін, сол кездегі қолданыста болған нұсқалардан тікелей салынған суреттері де берілді [8, 9, 10, 11, 12]. Өкінішке орай бұл мәселелердің көпшілігінің зерттелуі ғылымда өз жалғасын таппай, қазақ қару-жарағы тек бір аспектіде ғана, тек бір бағытта ғана, атап айтқанда әскери істің бір бөлігі ретінде ғана қарастырылып келді. Тіпті этнографиялық сипаттағы еңбектерде де қару-жарақ тек соғыс құралы функциясы тұрғысынан ғана зерттелді.

1. 1978. - 216 с. (4-22).
Пайдаланған әдебиеттер

2. Прошлое Казахстана в источниках и материалах / Под ред. проф. Асфендиярова С.Д. и проф. Кунте П.А. — 2-е издание. - Алматы: Қазақстан, 1997. - Сб. 1: (V в. до н.э.-Х V П в.н.э.). - 383 с
3. Прошлое Казахстана в источниках и материалах / Под ред. проф. Асфендиярова С.Д. —2 —е издание. Сб.2. - Алматы: Қазақстан, 1998. — 350 с.
4. Кэстль Джон. Дневник путешествия в году 1736-м из Оренбурга к Абулхаиру, хану Киргиз-Кайсацкой Орды / Пер. с нем В.Штанкенберга, В.Скорого. - Алматы: Жибек жолы, 1998. - 152 с, ил.
5. Радлов В.В. Из Сибири: Страницы дневника. Пер.
с нем. К.Д. Цивиной и Б.Е. Чистовой. Примеч. и послесл.
С.И. Вайнштеина. Топонимич. редакция, схемы маршрутов
экспедиций и аннотир. указатель географических названий
Г.И. Донидзе. Указатель этнич.названий Е.П. Батьеновой. - М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1989. — 749 с.,илл., карты.- (Этнографическая библиотека).
6. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей (под. общ. редакцией академи-ка М.К. Козыбаева). - Алматы: Санат, 1996. — 656 с
7. Броневский С.Б. О киргиз-кайсацкой Средней Орде
// Отечественные записки. — Спб., СПб., 1830. - 4.42. - С. 180-190. 1832. Часть 3-ая.
8. Залесский Б. Қазақ сахарасына саяхат, — Алматы: Өнер, 1991. - 132 с, илл.
9. Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние вре-
мена и их военные доспехи // Валиханов Ч.Ч. Собрание
сочинений. В 5-ти томах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. Т.1. - 778 с. (464-466).
10. Валиханов Ч.Ч. Песни Урака // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. — Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1961. - Т.1. - 778 с. (192-195).
11. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // Ва-лиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. - Т.1. - Алма-Ата: Издательство Акаде-мии наук Казахской ССР, 1961. - 778 с. (469-493).
12. Валиханов Ч.Ч. Исторические предания о батырах XVIII в. // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти то-мах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. - Т.1. - Алма-Ата: Из-дательство Акәдемии наук Казахской ССР, 1961. - 778 с. (220-227).
13. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах. - Алматы: Гылым, 1972.— Т. 5: Графическое наследие. [Зарисовки, этюды и чертежи]. — Алма—Ата: Гылым, 1972. -143 с.ил.
14. Семенюк Г.И. Оружие, военная организация и военное искусство казахов в ХVІІ-ХVІІІ в.в. // Вопросы военной истории России XVIII и первой половины XIX веков. - М.: Наука,1969. - 445 с. (269-272).
15. Курылев В.П. Оружие казахов. // Материальная культура и хозяйства народов Кавказа, Средней Азии и Ка-захстана. СМАЭ XXXIV. - Л.: Наука,
        
        Кіріспе.....................................................................
..............................................3
І-тарау. Қазақ жауынгерлік қару-жарақ жүйелеу
дәстүрі................................11
ІІ-тарау. Дәстүрлі қару-жарақ жасау ... ... ... мен ... ... ... қызметінің мифологиялық
негізі..........34
ІV-тарау. Қару-жарақтың магиялық
қызметі....................................................39
Қорытынды...................................................................
........................................49
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
....................51
КІРІСПЕ
Еліміздің тәуелсіздік алуымен қазақтың өткен тарихына, ... ... ... ... ... арта ... Бірақ
бүгінде қазақтың дәстүрлі жауынгерлік қару-жарағы туралы ... ... ... ... мен ... ... мен ... кездеседі. Бұл — қазақтың дәстүрлі қару-жарағының
осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыдан тиянақты зерттелмей келгенінің салдары.
Қазақ ... ... ... ... этнографиялық мәліметтер
ХVІІІ-ХІХ ғасырларда әр түрлі ... ... ... ... салтын зерттеген орыс және еуропа зерттеушілері — Т.В.Аткинсонның,
П.С.Палластың, ... ... [1, 2], ... ... ... [4], А.И.Левшиннің [5], С.Б.Броневскийдің [6],
Б.Залесскийдің [7] және т.б. еңбектерінде жинақталды, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... ғана
шектелді.
Қазақ қаруын шын мәнісінде кешенді тұрғыдан алғашқы ... ... ... ... III. ... ... Оның еңбектерінде XVIII-
XIX ғғ. қазақтың суық және от қаруының түрлері, олардың типтері, жасалу
технологиясы, ... ... ... ... ... ... ... халқының қару-жарақпен байланысты салттары, ырымдары туралы мәселелер
көтерілді, сонымен бірге олардың бітімін, сыртқы ерекшелігін ... ... ... ... нұсқалардан тікелей салынған суреттері ... [8, 9, 10, 11, 12]. ... орай бұл ... көпшілігінің
зерттелуі ғылымда өз жалғасын таппай, қазақ қару-жарағы тек бір аспектіде
ғана, тек бір бағытта ғана, атап ... ... ... бір ... ... ... ... Тіпті этнографиялық сипаттағы еңбектерде де қару-
жарақ тек соғыс ... ... ... ғана зерттелді.
Қазақстандық тарихнамада тікелей қазақтың ХVП-ХІХ ғғ. қару-жарағына
қатысты мәселелер ең алғаш рет 1969 жылы ... ... ... ... онда ... қару-жарағының жекелеген түрлері ғана
қысқаша сипатталды [13]. Бұл жылдары ... ... ... ... ... ... Антропология және этнография музейінің ... ... ... ... зерттеген В.П.Курылевтың еңбегін
айтуға болады [14]. Ол аталған музей колллекциясындағы қазақ ... ... ... ... жасалу әдістерін зерттеп, найзаның,
жақтың, ... ... ... мәдениетіндегі ғұрыптық және символдық мәні
туралы да сөз қозғады.
Соңғы уақытта ... ... ... ... тарихы,
қазақтың әскери өнері тарихына қатысты еңбектерінде де қару-жараққа қатысты
проблемалар қарастырылады. Бұл бағыттағы соңғы ... ... кең ... ... ... Қ.Р.Аманжоловтың, А.Ш.Кадырбаевтың,
Т.К.Алланиязовтың, Ш.Қартаеваның, А.К.Көшкүмбаевтың еңбектерін атауға
болады. ... бұл ... ... қазақ қару-жарағы қазақ халқының
әскери ісі мәселелерінің шеңберінде ғана ... ... орай ... ... ... ... қолданылу ерекшелігі ғана қамтылған.
Қазақ халқының қолөнерін зерттеуге ... ... ... [16], ... [17, 18], ... [19],
Р.Н.Шойбековтың [20] еңбектерінде қолөнер түрлерінің әдістерімен ... ... ... қару-жарағының да жекелеген түрлерінің жасалу
технологиясы, көркемдеу тәсілдері зерттеліп, оларға қатысты халықтық ... ... ... қазақтардың құлпытастарында қару-жарақтың
бейнелену мәселелері Ж.М.Жетібаевтің [21], С.Е.Әжіғалидің еңбектерінде [22,
23] сөз болады.
XX ... ... ... Еуразиялық көшпелілердің әскери ісі
мен қару-жарағын зерттеуге арналған еңбектер көптеп жариялана бастады. ... ... [24], ... [25], ... ... [27, 28, 29] және т.б. ғалымдардың еңбектерінде [30, 31, 32]
археологиялық материалдардың ... ... ... ... ... зерттелсе, Сібірді мекен еткен түркі халықтарының орта ғасырдағы
қаруы, қорғаныс жарақтары мен ... ... ... ... [33, 34,
35, 36, 37, 38], А.И.Соловьевтың [39] және т.б ... ... ... Көшпелі халықтардың ... ... ... ... ... еңбектерін ерекше атап өту керек ... ... ... мекен еткен сақ, түркі, қыпшақ,
қимақтардың қару-жарағы ... [43], ... ... [45], ... [41] еңбектерінде қарастырылады.
Бұл зерттеулер қазақ қару-жарағының генезисін, тарихи дамуын, эволюциясын
анықтауға ... ... ... ... ... ... діни дүниетанымымен байланысын
арқау еткен тікелей зерттеу жоқ. Бірақ көшпелі халықтарда қаруға табыну өте
ертеден келе ... діни ... бірі ... ... ... және қару ... ... [43, 44],
Д.С.Раевскийдің [45, 46], А.К.Акишевтің [47, 48] және т.б. ... ... ... діни ғұрып-салттары, тыйымдары, ырым-
жораларына арналған Ә.Т.Төлеубаевтің [50], ... [51] ... ... салттарындағы қару-жарақтың да магиялық-ғұрыптық қолданысы
айтылады. Этностың тіршілікті қамтамасыз ету жүйесін зерттеуге ... ... ... мәдениеттің бір компоненті ретінде ... ... ... ... ... ... ... қару-жарағын этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеген
Ә.Қайдаровтың, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі қару-жарақ
атауларының қалыптасуы, ерекшеліктері, семантикасы ... [53, ... ... ... ... болсақ қазақ қару-жарағын кешенді
түрде жан-жақты зерттеуге арналған ... ... ... жоқ ... Қазақ қару-жарағына қатысты көптеген мәселелер әр түрлі ... ... ... ... ... ... қарастырылып келген, ал
қару-жарақтың дәстүрлі мәдениеттегі басқа функциялары ғылыми ... ... ... ... жеке ... ... ... алып қарастырған жұмыстар да жоқтың қасы.
Дәстүрлі қару-жарақ - ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... қару-жарақ тек соғыс құралы ғана емес, ... түрі ... ... ... ... ... олар өздерінің
түрлі тұрмыстық және әлеуметтік функциялары арқылы ... өмір ... ... ... ... ... қазақтың дәстүрлі халықтық
мәдениетінің контексінде қарастырып, ... ... ... ... ... семантикалық, құрылымдық және функционалдық
байланыстары мен ... ... ... ғана этникалық
мәдениеттің маңызды бір компоненті болған қару-жарақтың шынайы ... ... бұл ... ... ... қару-жарақ жүйесін көшпелі
қоғамда жан-жақты функциялар атқаратын, сол арқылы дәстүрлі мәдениеттің
өмір ... ... ... ... ... сияқты үлкен
жүйенің бір құрамдас бөлігі ретінде көрсету мақсат етіп қойылды.
Тұңғыш рет бұл ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы түрлі функциясы, қару-жарақта этностың дәстүрлі
дүниетанымының көрініс табуы, қару-жарақ жасау ісінің ғұрыптық ... ... ... ... ... ... дәстүрлі ырымдары,
салттары қарастырылады. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... бұл жүйелеудің басты прициптері
ашылып, қазақ қару-жарақтарының негізгі ... мен ... ... ... ... қазақ қару-жарағының жасалу технологиясы, ... ... ... дайындау, өңдеу әдістері, көркемдеп әшекейлеу,
өлшемін анықтау тәсілдері туралы әңгімеленеді. Қазақ ... ... ... ... ... атау-терминдер қарастырылып, олардың
тілдегі қалыптасу заңдылықтары ашылып көрсетілген.
Бұл кітап көпшіліктің қазақтың жауынгерлік қару-жарағы туралы танымы
мен ... ... ... ... ... мен ... ... бағыт береді деп сенеміз.
Кітапта қазақтардың көне заманнан келе жатқан тек дәстүрлі суық қаруы,
ату қаруы және қорғаныс ... ғана ... Ал от ... әскери
қарудың жаңа жүйесін құрайтындықтан және өзіндік ерекшелігіне байланысты
әскери істе жауынгерлік қаруды ... жаңа ... ... ... ... ... бұл ... еңбекте қарастырылмаған.
Кітап автордың әр түрлі сипаттағы деректемелерін, қазақ қару-жарағын
көп жылғы зерттеудің ... осы ... ... ... ... жазылды. Қазақ қару-жарағын зерттеуде негізгі
материалдар — заттық ескерткіштер, ... және ... ... және жеке ... ... сақтаулы бізге жеткен қазақ
қару-жарағының бұрынғы ... ... ... ... ... даму тарихын, қалыптасуын зерттеуде деректеме ретінде Қазақстан
территориясында және ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде жарияланған археологиялық
материалдар да тартылды.
Қолданылған дереккөздерінің ... тобы — ... ... Байырғы
және орта ғасырлық көшпелілердің көшпелі түркі-монғол ... ... ... ... ... ... ... Геродоттың,
Ксенофонттың, Анна Комнинаның еңбектері [56, 57, 58], Еуропа саяхатшылары
Плано ... ... де ... ... Полоның еңбектері [59, 60], соңғы
жылда қазақ тіліне түпнұсқадан аударылып басылып ... ... ... [61, 62], көне ... ... ... ... «Оғыз-наме»,
«Қорқыт ата кітабы» [63, 64] деректері пайдаланылды.
Кеңінен қолданылған дереккөздері ретінде араб, парсы, түркі тілді орта-
ғасырлық шығыс авторлары — ... ... [65, 66], ... ... 69, 70], ... Баласағұнның шығармаларын [71], Жошы ұлысы, Алтын орда,
Әбілхайыр хандығы заманынан мәліметтер беретін ортағасырлық шығыс ... ... ... ... [72, 73, 74], ... Қазақ
хандығының құрылуы мен қалыптасуы кезеңіне қатысты мол ... ... ... ... [75[, ... ... ... [76], Фазладлах ибн
Рузбиханның [77], Әбілғазының [78], Қадырғали Жалайридың [79], ... ... [80] атау ... ... ... қатысты деректер ХVІІ-ХІХ ғасырлардағы
орыс-қазақ қатынастарын ... ... ... ҚР ОММ ... ... ... ... қатысты музейлік және басқа
сипаттағы түрлі құжаттық материалдарда да кездеседі [81, 82].
Зерттеу барысында ... ... ... түрі — ... Бұл ... дереккөздеріне XIX ғасырлардағы қазақ
тұрмысын көрсететін, Орталық мемлекеттік архив пен ҚР ОММ ... ... ... аяғы — XX ... түсірілген фотолар, Батыс Қазақстанның XVIII-
XIX ғғ. құлпытастары мен күмбезді тамдарындағы қару-жарақ суреттері [84,
85, 86, 87], ... ... ... ... ... еуропа
саяхатшылары, зерттеушілері И.Ю.Клапроттың, Т.В.Аткинсонның, Дж.Кестльдің,
орыс суретшілері А.О.Орловскийдің, ... ... ... және т.б әр ... музейлер қорларында
сақтауды этнографиялық суреттері [88, 89, 90] жатады. ... бұл ... ... ... Ш.Уәлихановтың суреттерін ерекше атап өту ... ... ... ... ... формалары мен
түрлерінің қалыптасу тарихын нақтауда ... ... ... тудырған
бейнелеу өнері ескерткіштері — балбал тастар мен әр ... ... ... ... ... ... көшпелі халықтармен әр заманда
көршілес болған қытай, иран, орыс, түрік, монғол және т.б. халықтардың ... да ... [92, 93, 94, ... ... көп мәлімет беретін басты дереккөздерінің бір тобы —
қазақтың және ... ... ... ... ауыз ... және фольклорлық
материалдары. Қазақ қару-жарағы туралы мол ... ... ... ... үлгісі — қазақтың ... ... ... ... ... — батырлар, тақырыбы — олардың жауынгерлік өмірі
мен ерліктері болғандықтан, ... ... ... ... ... ... батыр», «Қамбар батыр» эпостарында [96, 97, ... ... Орда ... мен ... ... туған «Тоқтамыс», «Ер Едіге»,
«Қырымның қырық батыры», «Ер Тарғын» қиссаларында [100, 101, 102], қазақ-
жоңғар соғысы ... ... ... ... ... ... ... және т.б. дастандар мен тарихи жырларда [103, 104] ... ... мол ... ... қару-жарағын зерттеуге дереккөзі болатын ауыз әдебиетінің
қомақты тобы — жыраулар поэзиясы. ... ... ... ... ...... әскерилер болған батырлар әлеуметтік ... ... ... Әскери лексика жыраулардың ... ... ... ... ... осы күні ұмыт ... ... көптеген атауларды, ұғым-түсініктерді солардың ... ... ... ... ... ... да ... — батырлық ертегілері, аңыздары, ғұрыптық ... [105, 106, 107, 108, ... көп ... ... ... алынған ғылыми нәтижелер мен
тұжырымдар негізінде көп уақыт бойы көшпелілердің қару-жарағының ... ... ... де ... ... 2001
жылы ҚР Президенттік мәдениет орталығының тапсырысы бойынша археологиялық
материалдардың және басқа да ... ... ... ... ... т.ғ.к. Н.Әлімбайдың ғылыми жетекшілігімен, автордың
жобасы бойынша ғұн көсемінің ... мен ... ... ... ҚР ОММ ... материалда орындап
шықты. 1996 жылы жеке ... ... ... автордың ғылыми-
көркемдік реконструкциясының жобасы бойынша XIII ғасырдағы монғол ханының
қаруы және қорғаныс жарағы комплекті кәсіби қару-жарақ ... ... ... ... ... бұл ... ... белгілі коллекционер А.Акимбектің жеке коллекциясында. ... ... ... ... тарихи фильм үшін дайындаған
автордың ғылыми-көркемдік жобасы бойынша қазақ ... ... ... ... жетекшілігімен «Шеберлер ауылының» кәсіби суретші-
зергерлері материалда орындап шыққан болатын. Қазақтың дәстүрлі шабуыл
қаруы мен ... ... ... ... қалпына келтіріп, олардың
жасалу технологиясын, формаларын, өлшемдерін тәжірибе жүзінде тексеру
нәтижелері де бұл ... жазу ... ... ... тарихи профильді музейлерде қазақ қаруын зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... жасауда,
қазақтың қару-жарағын экспозицияда этнографиялық тұрғыдан көрсетуге
методикалық құрал ... ... ... ... ... ... орта мектептерде қазақ халқының қару-жарағының тарихын оқытуда
оқу құралы ретінде ... да ... ... ... әскери істің, әскери
өнердің, музей ... ... ... ... ... жасауда көмекші құрал бола алады.
І-тарау. Қазақ жауынгерлік қару-жарақ жүйелеу дәстүрі
Ер қаруының жүйеленуі. ... ... ... «бес ... «бес қаруы бойында», «бес қаруын сайланған» деген сөз ... ауыз ... жиі ... ... «ер ...... ... мақал сөз де бар. Бірақ бұл бір ауыз сөздің астарында не мағына
жатқаны бұл күндері ... ... «Ер ... ... не? ... неге ... Олардың қандай ерекшеліктері бар?
Қазақ тілінде адамға қатысты қолданылатын «ер» сөзінің екі ... бар: 1) ... ... ... ... 2) ... ... ер жүрек,
жауынгер кісі. Көне түркі тіліндегі руникалық ... ... ... ... ... ... де «ер, ерен» сөзі ... ... ... білдірді [110]. Қазақтың эпостық қаһармандары Ер Қосай, Ер
Тарғын ... «ер» ... ... ... ... батыр есімдеріндегі
сияқты, «батыр» сөзінің синонимі ретінде қолданылған. Түркі тілдерінде
«батыр» ... ... ... сөзі ... ... ... ... жатқан «ер», «алып» сөздерін ... Ал ...... ... ... ... ... Соғысқа, әскери іске
қатысты осы екі атау ... «ер ... ... сөз ... халықтық әскери
термин ретінде, жай қару емес, соғыс қаруы, ... ... жеке ... ... ... найза т.б.) деген ... Бүл сөз ... ер ... ... екі ... ... ... - жалпы еркек адам емес, тек ... ... ... ұстайтын құрал екендігі, екінші — ... ... ... ... ... құрал екендігі. Осы күндері әдебиет, баспасөз беттерінде
әр түрлі авторлар «бес қаруға» бірнеше құралдарды, садақ, найза, ... ... ... пышақ, қамшы т.б. жатқызып жүр. Енді осы аталған
құралдардың бәрі де жоғарыда анықталған екі ерекшелікке сәйкес келе ... ... ... ғана емес, атқа мінген әр адам ... ... ... және мал ... бәрі ... Қамшы әдетте малды және құл
иеленуші қоғамда мал санатында есептелген құлдарды ұру үшін ... да, ... ... да ... ... жанға қамшымен дүре
соғылатын. Сондықтан көшпелі ... оның ... ... ... қамшы жұмсау оны малға, құлға немесе қылмыскерге теңеумен
бірдей болды. Қамшыны құлға, ... ... ... ретінде түсіну
ортағасырлық жазба деректерде де айтылады. Шайқы Шақиқ Балхи өзінен ... ... ... ... ... былай дейді: «О, мұсылмандардың
әміршісі! ...Ол [Алла ... ... ... ... ... ... үшін үш
зат берді: байлық, семсер және ... ... сен ... ... ... ... сен халықты езушілерді құртуға міндеттісің, ... ... ... ... ... грек ... ... жазып кеткен скифтердің ертедегі ... да осы ... ... Елу жыл бойы ... ... ... еліне қайтып келе жатады. Ұзақ жылдар бойы ерлерінен хабар
болмаған әйелдері өздерінің соқыр ... ... ... бала ... ... елдің шетіне жеткенде құлдан туған, есейген ұлдар оларды
елге жібермей, соғыса бастайды. Ұзақ айқасып, скифтер оларды жеңе ... соң, ... ... ... ... құрады. Сонда бір ақылгөй қарт
жауынгер мынадай кеңес берген екен: «Ей, скиф ... осы біз ... ... Біз өз ... ... жүрміз! Біздер қарумен соғысқан
соң, олар өздерін бізге тең санап, азат адам санап жүр, ... ... Біз ... жарақтарымызды тастап, оларға қамшы алып шығайық. Егер
біздің қару орнына қамшы алып ... ... олар ... құл ... ... оны ... қарсыласуға шамасы жетпейді» [112]. Скифтер
бұл кеңесті мақұл көріп, құлдарға қамшы алып шығады. ... ... ... ... ... ұмытып, қаша жөнелген екен. Міне, бұл аңызда скифтер
қамшыны жауынгерлік қару емес ... ... ... ... ... ... ... анық айтылған, оның осы мәні құлдан
туған ұлдарға өздерінің құл ... ... ... ... ... ... дұрыс түсінбегендіктен, Ресей ғалымы А.П.Бородовский
бұл аңызға сүйеніп, скифтер қамшыны соғыс қаруы ретінде ... деп ... ... [113]. ... өзі ... ... ... Спартада да құлдар
көтерілісін спарталықтар жауынгерлік қарумен ... ... ... ... қару емес ... ... мысал қылып келтіреді. Дәстүрлі
қоғамда затты қолданғанда оның символдық мәні ескеріліп отырады. ... мен ... үшін ... ... ... ... қару ... қаншалықты мүмкін емес болса, өздеріне тең, азат, әскери адамға
қамшы жұмсау соншалықты мүмкін ... ... да ... ... ... XIX ... ... та жазып кеткен [114]. Шығыс бейнелеу
өнерінде де айқас кезінде қамшы қолданған жауынгерлер ... ... адам ... ... ... кісі ... тұрмыстық затты да,
егіншінің, малшының құралын да, ... да, ... да ... ... ... та әр кәсіби істі ... зат ... тек ... ... ... ескерсек, малшы құралы — қамшыны ер қаруына жатқызу қателік.
Барлық түркі халықтарының қаһармандық эпостарында соғыс ... ... ... 5 қару ... ... — садақ ату (1),
найзаласу (2), қылыштасу (3), балталасу (4) мен шоқпарласу (5) ... ... ұлы ... да осы қару ... батырлардың сайысы
болған. Қару түрінің жауынгерлік жекпе-жек сайысын өткізу мүмкіншілігі — ер
қаруының үшінші ... ... ... ... ... ... ... әскери ұйымының құрылымын
сипаттағанда, негізінен әскердің ондық жүйемен бөлінуі ғана айтылды. Бұл ... ... ... сипаты ғана, яғни сандық көрсеткіші ғана.
Қазіргі замандағыдай, бұрынғы кездерде де көшпелі ... ... қару ... ... ... Әр ... жете меңгерген
жауынгерлерден арнайы ... ... ... айбалташылар,
шоқпаршылардан тұратын әскери бөліктер, қосындар құрылған. Мысалы, ... ... ... және басқа түркілерден құралған жетпіс мың әскердің
құрамында 20 мың садақшылар ... 30 мың ... ... 5 мың
гүрзішілер қосыны, 15 мың найзагерлер ... және 15 мың ... ... айтылады [115]. Түркі халықтарының ... да ... ... кездеседі. Әскерді бұлай қару түріне қарай бөлу қазақтарда да
болғанын тарихи ... ... ... [116, 119 б; 117, 112 б]. ... де Абылай, Кенесары әскерлерінде де осындай қару түріне сәйкес
бөлінген ... ... ... ... әр ... бөліктерінің
жауынгерлері бір ғана қару түрін ұстап жүрген жоқ, мергендер қолына найза,
қылыш ұстаса, найзагерлердің белінде қылышы, садағы ... ... Ал ... ... бес ... ... ауыр ... арнаулы бөліктер
құрылған. Қару түрінің әскер ... ... — «ер ... ... ... ... қару түріне қарай бөлінуі әскери құрылымның
сапалық сипаты, ал бұл ... оның ... ... ... ... табылады.
Көшпелілердің соғыс өнерінде батырлардың жекпе-жегі ғана емес, бүкіл
әскердің ашық ... ... оның ... осы ... ... қолдануға құрылды. Ұрыс алыс қашықтықтан ... ... ... аттары шығынға ұшыраған жау әскерімен жақын қашықтықта
бетпе-бет айқаста найзаласумен жалғасты, одан әрі ... қоян ... ... ... айбалта, шоқпар сілтеу секілді тәсілдерге
көшетін. ... ... ... ... қаша ұрыс ... ... келе жатып артқа қарай садақ атуға көшіп, жаудан айласын асыруға
тырысатын. Бұл ... ... ... түркі-монғол халықтарына ортақ ... ... ... ... ... бес қару ... ... мүмкіншілігін ескеріп, соған негіздеген. «Әмір Темір
аманаты» атты ортағасырлық ... ... ... делінеді: «Жақсы
қолбасшы, жау әскербасыларының санын біліп, оған өзінікін қарсы қоюы тиіс,
ол қай қарумен ... ... олар ... ... семсермен қаруланғандар бола ма, айқастың басына ... ... ... ... [118, с. ... Әскери тактикаға неігіз болу
— ер қаруының бесінші ерекшелігі. Сонымен, ... ... ... ... ... тактиканы анықтайтын қарулардың ішінде де қанжар
мен қамшы жоқ.
Соғыс қаруының тағы бір ерекшелігі, бұл — ... ... ер ... ... ... ... ... лауазымдарды белгілеу, әр түрлі
символдық мағынада ... ... ... және ... өнер
жәдігерлеріне сүйенсек бұл дәстүрдің ... ... ... ... ... ... таққа отырғанда, қазақ хандарын ақ киізге
көтергенде ... ... ... ... ... ... ... корольге семсер таққан, Шыңғысханның кешіктендері (жеке ұланы)
«қылшан ұстаушылар» деп аталған, оғыздарда жақ хандықтың ... ... ... жеке ... ... ... бөлігі
(солақтар) белгі ретінде жақ пен жебе ... ... ... ... «үзеңгішілерінің» (үзеңгі ағасы), орыс патшаларының жеке
күзетшілері «рындалардың» ... ... ... Шоқпар —казак
атамандарының, поляк гетмандарының лауазым белгісі. Иран, ... ... ... ... ... ... ұстайтын. Байрақ, шашақ тағылған найза —
көп халықтарда әскербасылық белгі. Мұнда да әскери дәреже белгісі ... ... ... ... ... ... ... найза, айбалта,
шоқпар және садақ. Әскери дәрежені бейнелейтін қарулардың ішінде де қанжар
жоқ. Көшпелі ... әр ... ... ... сапы,
қылыштардың формасын тура ... яғни сол ... ... арналған кішірейтілген үлгісі. Қанжарды (кездікті, пышақты)
күнделікті тұрмыста хан да, қара да, батыр да, ... да, ер де, әйел ... да ... Қанжарды көбіне күнделікті өмірде, серуенде, үйде т.б.
таққанын көреміз.
«Ер қаруының» санының бесеу болып қалыптасуы олардың айқаста бірін-
бірі ... ... тек ... жеке ... ... ... Соғыс қаруларының негізгі жұмсалу тәсілі бес түрлі болып
қалыптасқан. ... ату ... кесу ... ... (найза), шабу (балта),
соғу (шоқпар). «Қылыш мұраты — кесу» деген қазақ мақалында қылыштың ... анық ... ... ... осы ... ... ғана. Осы бес ер қаруының әр ... ... ... ... функция да беріледі, мысалы, кесу қаруына түйреу-шабу мүмкіншілігі,
шабу қаруына қосымша кесу-түйреу-соғу қасиеті, соғу ... ... ... ... бұл ... ... ... негізгі жұмсау
тәсілін өзгертпейді, бірақ қандай қосымша қасиеттері қосылғаны ... ... ... ... әр қару түрінің бірнеше жаңа типтері мен
үлгілері пайда болады. Бұл толықтырулар әр ... ... ... ... ... Соғыс қаруының өзiндiк жұмсау тәсiлмен айшықталынуы — ер каруының
жетiншi ерекшелiгi.
Сонымен, «ер қаруы — бес ... ... ... ... ... ... мынадай басты ерекшелiктерге сай ... ... ... бар; б)жауынгерлер ғана ... ... ғана ... ... сайысын өткiзуге болатын; д)әскер бөлiктерiн құруға
негiз болатын; ж)әскери тактиканы анықтайтын; и)әскери қару ... ... ... ... ... ... ... қарудың негiзгi
бес категориясы — ату қаруы (садақ, оқ,), түйреу қаруы (найза, сүңгi), ... ... ... ... соғу ... ... ... шабу қаруы (балта,
айбалта, шақан) жатады.
Бұдан «ер қаруы — бес ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлiк қаруды классификациялаудың
өзiндiк жүйесi жатқанын көруге болады. ... ... ауыз ... талдау қазақтардың (жалпы көшпелi түркi ... ... ... ... бұл ... ... қалпына келтiруге
мүмкiндiк бередi. Бұл жүйенiң тағы да ... ... бар? Тағы ... негiзделген? Соны талдап көрейiк.
Қазақ тiлiнде қару-жарақ түрлерiнiң, оның типтерiнiң, жеке үлгiлерiнiң
қалыптасқан өзiндiк дәстүрлi атаулары бар, ал ... ... ... атау — ... ... ... жүйелеудiң басты әдiсi.
Ғылыми терминдердiң де бiр функциясы осы. Егер сол ... ... ... ... бiз бұл ... ... заттың қандай
белгiлерi жатқанын бiле аламыз. Қарудың зат ретiндегi қасиетiн ... ... бар, ... жарақат салу тәсiлi, формасы, материалы, көлемi,
әшекейленуi. Ендi ауыз ... ... қару ... ... ... мен қаруды классификациялауға негiз бола
алатын заттық ... ... ... ... ... ... түрi мен ... негiзгi атауы: мысалы, қылыш (қисық қару),
Қарудың түрiнiң және оның типтерiнiң негiзгi ... ... ... ... сөз), ... (бұзу), шақан (шағу, жару), қарудың
жарақат салу тәсiлiн көрсетедi.
2. айбалта (ай ... ... төрт ... ... ... басы қырлануы)
осы негiзгi жарақат салу тәсiлдерiнен ... ... ... ... Қару түрiнiң және оның типтерiнiң қосалқы, жанама атаулары: мысалы, ақ
алмас (болаттан жасалған қару), берен (асыл темiрден ... ... ... ... ... ... қарудың жасалаған материалын
көрсетедi.
4. Қарудың кейбiр жеке үлгiлерiнiң атаулары: мысалы, «сырлы жебе», «қызыл
найза», «алтын ... ... ... ерекшелiгiн көрсетедi.
5. Қару түрi мен типтерiнiң атауына ... ... ... ... оқ, сала ... ... ... ұзындык, өлшем бiрлiктерi) –
қарудың мөлшерiн көрсетедi.
енгiзедi. Соғыс қаруының өзiндiк ... ... ... — ер ... ... «ер қаруы — бес қаруға» мынадай анықтама беруге болады. «Ер
қаруына» ... ... ... сай ... ... ... ... б)жауынгерлер ғана ... ... ғана ... ... сайысын өткiзуге болатын; д)әскер бөлiктерiн құруға
негiз болатын; ... ... ... ... қару ретiнде түрлi
жоғарғы дәрежелi әскери лауазымды белгiлейтiн ... ... ... ... — ату ... (садақ, оқ,), түйреу қаруы (найза, сүңгi), кесу
қаруы (қылыш семсер, сапы), соғу қаруы (шоқпар, гүрзi), шабу ... ... ... ... «ер ... — бес ... сөздерiнiң астарында көшпелi халықтарда
ертеден ... ... ... қаруды классификациялаудың
өзiндiк жүйесi жатқанын көруге болады. Тiлдiк ... ауыз ... ... қазақтардың (жалпы көшпелi түркi халықтарының деуге
болады) қаруды ... бұл ... ... ... ... бередi. Бұл жүйенiң тағы да қандай ерекшелiктерi бар? Тағы қандай
талаптарға негiзделген? Соны талдап көрейiк.
Қазақ тiлiнде ... ... оның ... жеке ... ... ... атаулары бар, ал таным тұрғысынан ... атау — ... ... объектiнi жүйелеудiң басты әдiсi.
Ғылыми терминдердiң де бiр ... осы. Егер сол ... ... ... ... бiз бұл ... негiзiнде заттың қандай
белгiлерi жатқанын бiле аламыз. Қарудың зат ретiндегi ... ... ... бар, ... ... салу тәсiлi, формасы, материалы, көлемi,
әшекейленуi. Ендi ауыз әдебиетiнде ... қару ... ... ... мен ... классификациялауға негiз бола
алатын заттық ... ... ... ... сәйкестендiрiп
көрейiк:
6. Қарудың түрiнiң және оның типтерiнiң негiзгi ... ... ... бiлдiретiн сөз), бұздыған (бұзу), шақан (шағу, жару), қарудың
жарақат салу тәсiлiн көрсетедi.
7. ... түрi мен ... ... ... мысалы, қылыш (қисық
қару), айбалта (ай формалы қару), төрт қырлы сүңгi (қарудың басы
қырлануы) осы ... ... салу ... ... ... ... ... Қару түрiнiң және оның типтерiнiң қосалқы, ... ... ақ ... ... ... ... берен (асыл темiрден
жасалған қару), тас шоқпар (тастан жасалған қару), қарудың жасалаған
материалын көрсетедi.
9. ... ... жеке ... ... мысалы, «сырлы жебе»,
«қызыл найза», «алтын ... ... ... ... Қару түрi мен типтерiнiң атауына қосылып айтылатын сөздер: ... оқ, сала ... ... ... ... ... бiрлiктерi) –
қарудың мөлшерiн көрсетедi.
Бұл салыстырудан байқайтынымыз — қаруды ... ... ... ... жарақат салу тәсiлi, сосын осыдан туындаған, ... ... ... ... одан ... қарудың жасалған материалы, сосын
әшекейлеу ерекшелiгi, ең соңғы белгiсi ретiнде қарудың ... ... ... Қару ... оның ... — сабының формасы мен ұзындығы
жеке атау ретiнде көрiнiс таппаған, яғни қаруды бөлуде ... ... ... сөз. Қазақ тiлiнде барлық қару түрiнiң (мысалы ... ... ... ... ... үшiн ... ... формасы мен
өлшемi қандай болсын, бiр атаумен «сап» деп аталады. Қазақтардың дәстүрлi
қаруды ... ... сап ... қару ... де ... бiрдей
конструктивтiк элемент ретiнде саналып, функциясы жағынан кейiнгi дәрежеде
есептелiп, ... ... ... қазiргi ғылымдағыдай қаруды
классификациялауға және типологизациялауға негiз болмайды.
Орыс тiлiнде қарудың қысқа сабы — ... ... ... ұзындықты
сабы — топорище, ұзын сап — древко деп бөлiнедi де, орыс тiлдi ... ... ... ... ... «ударное оружие» деп
жiктелiп келiп, ұзын сапты ... ... ... деп ... ... түрi ... Қаруды бұлай жiктеу классификациялаудың ... ... ... Мұнда классификациялаудың екi басты
ережесi: нәрселердi ... ... бiр ... және ... ... ... тиiс және бөлу секiрмелi болмауы тиiс деген ... ... Яғни ... ... ... ... бойынша бөлiп келiп, оның сабына
ауысып кету логикалық қайшылық, тудырып тұр. ... қару ... ... сезгендiктен оны жөнге келтiру үшiн бiрнеше әрекеттер жасады,
мысалы қаруды жүйелеудiң алгоритмiн ... ... ... ... ... ұғымына ұқсас, қарудың барлық түрiне бiрдей қолданылатын
держатель — ... ... ... Осы ... ... ... ... тәсiлi әлдеқайда ұтымды екенiн көруге болады.
Қорғаныс жарағының жүйеленуi. Жауынгерлердiң әскери құралының екiншi
тобы қорғаныс құралдары — жарақтар. Бұл категорияға ... ... ... бiрнеше заттар тобы кiредi. Бiрiншi — денеге киiлiп қорғаныс
болатын ... ... ... ... ... дәстүрлi атауы — «ер киiмi».
Ер киiмiне жататындар: 1) денеге киiлiп кеуденi ... ... түрi ... ... ... белдiк; 2) басқа киiлетiн қорғаныс жарағы —
жауынгерлiк бас ... ... ... ... ... телпектер;
3) аяқты қолды қорғайтын жарақтар — жеңсе, белдемше, тiзелiк, балтырлық.
Арнаулы қорғаныс ... ... олар ... әр ... ... күшейту әдiсi
арқылы дамып, пайда болған, сондықтан бұл жарақ түрлерiнiң конструктивтiк
элементтерi киiм бөлiктерiнiң формаларын ... ... ... ... ... ... түрi ... ұстап қолданылатын жарақ —
қалқан.
Қазақтың дәстүрлi жүйесiнде сауыт түрлерiнiң жiктелуi оның ... ... ... байланысты, ал қорғаныс жарақтарының
атауларының барлық түркi халықтарында бiрдей болуы бұл жүйе түркi ... ... Ер ... ... сауыттардың қорғаныс қасиетiн
қалыптастыру әдiсiне қарай бес түрi бар. Олар — ... ... ... «кiреуке(лi) сауыт» немесе «кiреуке», «берен(гiлi) сауыт» немесе
«берен», «қаттама сауыт» немесе «қаттау», ... ... ... ... сауыт үлгiлерi — осы бес негiзгi түрiнiң вариациялары,
түрленуi немесе осылардың әр ... ... ... ... үлгiлерi. Бұл
атаулар сауыттардың қаттап (қабаттап), кiреукелеп (торлап), көбелеп ... ... ... ... сауыттар алғашқыда киiмдi әр
түрлi жолымен күшейту әдiсi ... ... ... қазақ ауыз
әдебиетiнде «тон» сезi ... ... ... ... ... ... ... «кiреуке тон», «темiр тон» деп атала ... Бұл ... ... ... киiм ... тек сауытқа ғана емес, жауынгерлiк бас
киiмге де қатысты қолданылуы туыстас ... ... ... бiр ... ... бөрiк» сөз тiркесiнде сақталған. Жауынгерлiк бас киiмдер қазақ
тiлiнде түрлерiнiң ... және ... ... ... «темiр
телпек», «жез телпек», «алтын қалпақ» деп аталуы ер киiмiнiң бұл түрiнiң
типтерi, үлгiлерi ... ... және ... ... ... да
бөлiнгенiн айғақтайды. Қорғаныс жарағының қолға ұстап қолданылатын түрiнiң
атауы қалқан сөзiнде жауынгердiң өзiн ... ... ... ... ... қазақ тiлiнде қолданылатын қорғаныс жарақтарының түрлерi, типтерi
үлгiлерiнiң атауларын жарақты классификациялуға негiз ... ... ... ... көрейiк.
1. Жарақтың түрiнiң және типiнiң негiзгi атауы: мысалы, көбе (көбелеп
жасалған сауыт), кiреуке (кiреукелеп, торлап жасалған ... ... ... ... сауыт), қалқан (қалқалайтын зат), қорғаныс
қасиетiн жасау тәсiлiн көрсетедi.
2. Жарақ түрiнiң және типiнiң негiзгi атауы, ... көбе тон, ... ... ... формасын (киiм формасын ... ... ... жеке ... ... ... ... жез телпек, темiр
қалпақ, алтын қалпақ, темiр белдемше, қорғаныс жарағының жасалған
материалын көрсетедi.
4. ... жеке ... ... — торғай көз кiреуке, бадана көз кiреуке
— қорғаныс ... ... ... ... ... бiз ... ... бiрiншi кезекте оның қорғаныс қасиетiн
қалыптастыру тәсiлi, одан ... сол ... ... ... ... формасы,
содан кейiн жасалатын материалы негiз болғанын көремiз. Қорғаныс жарағының
көлемiн, өлшемiн ... ... ... ... ... ... ... қолданылған. Яғни қазақтарда қарудың ... ... ... да ... ... ... ... маңызды заттық
белгiлерiне: бiрiншi кезекте ... ... ... ... ... ... ... туындаған формасына, сосын қорғаныс жасауға
қолданылатын материалына, ел соңында конструктивтi ... ... ... ... ... оның ... киiм формасын қайталайтынын
меңзейдi, сондықтан олардың жекелеген үлгiлерi сырт ... әр ... ... ... ... ... ... «шапан
пiшiндес», «бешпент пiшiндес», «қамзол пiшiндес», «күртеше пiшiндес» және
«кеудеше (жилет) пiшiндес» деп, бес ... ... ... ... ... ұзын ... ... болады да, етектерi ұзын не қысқалау болып
келедi. Бешпент ... ... жеңi ... ... ғана ... ... онша ұзын ... жағасыз немесе жағалы болып келедi. Сырт
пiшiнi камзолға ұқсас ... ... ... болады да, етегi ұзын
болады. Күртеше сауыттар ұзын жеңдi, бiрақ етегi ... ... ... ... ... ... ... ғана жететiн қысқа келедi де, жағалы
не жағасыз болады. Әр ... ... ... ... ... ... пiшiнiң осы бес үлгiсi, кейде екi-үш үлгiсi, немесе жеке үлгiлерi
ғана қолданылуы мүмкiн.
Сауыттарды «тон» деп ... ... ... ... ... бас ... де «көбе бөрiк», «темiр қалпақ», «жез телпек»
деп аталуы олардың да бас киiмдердi металл, сүйек және т.б. ... ... ... ... Бұл ... ... ... қалыптасуын анықтайды, олар өздерiне негiз болған бас ... ғана ... ... да ... оның жалпы конструкциясын сақтап,
жасалу материалына ... ... ... ... бас ... ... де бас ... бөлiктерiнiң атауларын қабылдаған.
Кейiн бұл қорғаныс жарақтары тұтастай металдан ... ... ... ... ... алғанда қазақтардың бас киiмдерiнiң
негiзгi түрлерiне сәйкес келетiндiктен, бұл ... ... ... тапқанын ескерiп, формасына байланысты жауынгерлiк бас ... ... ... ... ... пiшiндес» және «телпек
(тақия) пiшiндес» деп негiзгi төрт типке бөлуге болады.
Жауынгерлiк бас киiмнiң ... ... осы төрт ... ... ... бар: ... ... дулығалардың төбесi биiк, үшкiр
немесе сопақ болады, кейде қалпақтiкiндей ... ... ... ... ... төбесi дөңгелене келген, онша биiк болмайды, кейде
бiрнеше бөлiктерден (сайдан) ... ... ... ... ... ... ... жасалады немесе дөңес ... ... ... ... дулығалардың төбесi онша биiк емес, оның желкелiк,
құлақтың бөлiктерi болады. Телпек ... ... ... бас ... аласа, бастың үстiңгi ... ғана ... ... Оны басқа
дулығалардың астынан, кейде жеке өзiн ... ... ... музейлiк материалдар қорғаныс қасиетiн қалыптастыру әдiсiне қарай
жауынгерлiк бас киiмдердiң көбелi, кiреукелi, ... ... ... ... ... көрсетедi.
Осы жоғарыда айтылғандардың бәрiн қорытындылайтын болсақ, қазақтардың
жауынгерлiк қару-жарақ ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... әр қару түрiнiң өз орны, қызметi, ерекшелiгi,
қолдану жолы болды. Көне түркi заманында пайда болып, барлық көшпелi ... ... ... бұл жүйе ... ... ... қазақ халқының
өмiрiнде онша көп өзгермей қолданылып келдi.
Қазiргi қарутану ғылымы жетiстiктерiне және қазақтың ... ... ... ... ... ... ... қару-жарағының
ғылыми классификациясын жасадық. Бұл жерде бiз қару-жарақтың әскери ... ... ғана ... ... ... ... ... қызметтерiн де ескердiк және қару-жарақтың қазақ халқын қураған
ру-тайпалардың ертеде қолданған үлгiлерiн де қамтыдық. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... тарихымен
байланысты болғандықтан, бұл ғылыми классификацияны ... ... ... ... ... де ... Дәстүрлі қару-жарақ жасау ісіне байланысты
ғұрыптар мен наным-сенімдер
Дәстүрлi мәдениетте адамның әр iс-әрекетi, әлемдi ... ... ... сәйкестендiрiлiп отырды. Бұл күнделiктi өмiрдi
мифологиялық тұрғыдан программалау болатын. Затты жасау актi ... және ... ... ... ... нығайту және оны
қалпына келтiру болып саналды. Кез келген шығармашылық, жаратушылық әрекет
өмiрлiк қажеттiктермен ғана емес, ғұрыппен де ... ... ... ... мәдениетiнде кез келген рационалдық бiлiм,
иррационалдық ... ... ... ... ғұрыппен
бөлiнбейтiн тұтастықта болып, қолөнер саласында кез келген затты өндiрудiң
технологиялық процесi ... ... ... ... [119, с. 113]. ... акт ... ... қатаң тәртiппен белгiлендi. Өндiру
процесiнде кеңiстiктiк және ... ... ... заттың жасалу
уақыты мен затты жасауға таңдалатын материалға да шектеу қойылып, ... үшiн ... ... ... түрде физикалық талаптарды
ғана емес, символдық талаптарды да қанағаттандыруы ... ... ... да, оның ... әдiстерi де катаң ... ... ... оны ... операциясымен аяқталатын. Сол себептi дәстүрлi
мәдениетте затты өндiру процесiне таза технологиялық ... ... ... ... ... арбау, киелi формулаларды айту, ғұрыптық
әрекеттер т.б. қосылып, ол бiртұтас магиялық iс-әрекетке айналды.
Ғұрыпталған, ... ... ... ... бiртұтас технологиялық
процесс дәстүрлi санада әмбебап мифологиялық ... ... ... жасау әлемдi жаратудың бiр жолы ретiнде түсiнiлдi [120, ... ... Қару да ... ... бiр ... ... ... қару
жасау процесi де әлемдi жарату ... ... ... ... және ... ... ... жасалынған толыққұнды зат
ретiнде қару бiр ... екi ...... ... ... ... ... дүниелерге жататын, сол арқылы қару адам
тәртiбiнiң регуляторы қызметiн атқаратын дәстүрлi ... ... ... ие болатын.
Дәстүрлi мәдени құбылыс ретiнде қару-жарақ жасау iсi де қазақтарда,
ғұрыптық және технологиялық процестердiң тұтастығын құрады, ... ... ... процесi белгiлi бiр салттық ғұрып түрiнде еткен. ... ... ... ... ... сипатының элементтерi қазақтың
қаһармандық эпостарында батырларды қаруымен серттесу сөздерiнде сақталған.
IПайқас алдында ... ... ... ... ... ... ... ғұрыпты қайталап отырады. Мысалы жақтың оғының жасалуына қатысты эпоста
сақталған деректердi ғұрыптық тұрғыдан талдап ... ... ақ ... ... қу ... ... ... ай жатқан қуарып,
Қырық қара нар майына
Алып едiм суарып».
«Ер Қосай» [122, т.2, 13 б].
Бұл үзiндiден бiз оқтың жасалатын ... ... ... (қу ... ... ... ... төбеде өскен ағаштың таңдалуы оның
физикалық қасиетi оқтың ... сай ... ... ал ... ... тау, төбе ... таудың» символы ретiнде
түсiнiлгенiн ескерсек, төбе жердiң символдық мәні де бұл ... ... ... Яғни бұл ... жоғарыда айтылғандай, қару жасауға қолданылатын
материалдық физикалық та, ... ... да ... ... ... ... ағашты кептiру уақыты өлшемiн анықтауда және оны суаруға
қолданатын май ... ... ... ... да дәстүрлi мәдениетте киелi
«қырық» санының алынуы да технологиялық қажеттiлiктен емес, ... ... Майы ... ... ... белгiлi бiр түстен
(кiлең қара түстi) болуы да осы ғұрыптық қажеттiлiк. Дәстүрлi қоғамдағы
түрлi ғұрыптарда қолданылатын ... ... ... ... ... ие
болды [123, с.81-93]. Яғни магиялық ғұрыптың элементтерi ретiнде бәрi ... және ... ... ... реттелген. Ауыз әдебиетiндегi
семсер, қылыштардың жасалуына қатысты деректерден де, олардың ... болу үшiн, ... ... зат, ... мөлшерiн, ырымға қатысатын
адамдардың санын анықтауда мiндеттi ... ... ... ... (124, ... қолданғанын (мысалы қырық ұста жиылу, қырық күн соғу сияқты) ... күн ... ... ... ... қара ... қабыл алыңыз.
«Сырым батыр» [125, 24 б].
Әрине технологиялық мақсатқа сәйкес оның iшiне ... ағаш ... ... ... т.б. сияқты әр ... ... ... кiруi заңды едi, бiрақ ... салт ... оны ... адам ... ... процесс тұрғысынан да мiндеттi болатын.
Фольклорлық туындыларда ... ... оның ... ... салттың орындалғанын атап өту қарудың қасиеттiлiгiн көрсетудiң бiр
әдiсi болды.
Дәстүрлi мәдениетте зат ... ... ... ... сфераға
жататындықтан құдайлар, киелi рухтар әлемiнен санкцияланып, басқарылып
отыруға тиiс едi, адам тек сол ... ... ғана ... ... әрбiр кәсiптiң киелi пiрi болады деп саналып, iстi ... ... ... ... ... ... бiр iстi ... сол пiрлерiнiң атын
айтып «менiң қолым емес, пәленшенiң қолы» деп тiлек сөз айтып, iстiң ... осы ... ... тапсыратын. Ұсталықтың пiрi Дәуiт пайғамбар
саналады, бұл киелi тұлга қазақтарға ислам ... ... ... ...... ... темiр өңдеудi, қару-жарақ жасауды Алла
үйреткен бiрiншi адам. Сондықтан кiреуке сауыт жасау ... ... ... ... ... Арабтарда кiреуке сауытты
«Дәуiттiң сауыты» деп ... ... Алла ... ... темiрдi балқыту
және сауыт жасау өнерiн үйреткенi айтылады. ... (Ғ.С.) ға ... ... үшiн ... ... ... ... едiк» (21-Әнбия сүресi, 79
аят). «Расында Дәуiт (Ғ.С.) ке өз ... ... ... ... ... ... сүресi, 9-10-аяттар), «Кең сауыттар жаса, оны
тоқығанда мөлшерле» ... ... [126, 328, 429 ... ... ... қазақ ұсталары Ер Дәуiттi (Дауыт пайғамбарды
қазақтар осылай атайды) ... пiрi ... ... Сауыт жасарда ұсталар
дуға оқып, Ер Дәуiттен ... ... ... ... жақпай темiр пiсiрген!
Көн көрiгi бақылдап,
Балға, төсi шақылдап!
Пiрiм ер Дәуiт сен ... ... мен ... [127, 45 ... ... ... ... жасаған қару-жарақтарында
Дәуiттiң балғасының iзi болады, оны Дәуiт соғады деп сенген.
Бүгiн қанға боялсын,
Балған тиген ақсауыт
Бекiтiп соққан Ер ... оқты ... ... жаланқат.
«Қобыланды батыр» [128, т.1,
496.117 б.]
Қазақтарда әр турлi салтанатты, ... ... ... ... қолдануына да, олардың табиғи әсемдiк қасиетiнен бұрын, ... ... ... рөл ... ... ... ерте ... металл мен тастардың семантикалық статусы жоғары болып, белгiлi бiр
магиялық мәнге ие ... ... ... ... - иесiн түрлi қауiп
қатерден сақтайды, ... ... деп ... егер ... көк тасы ... ұстаса жеңiлмейдi деп сенген. «Фируза» (перуза) парсыша ... ... ... ... Сондықтан тастың осы магиялық
қасиетiне сену шығыс халықтарында әскери ... ... ... өте ... ... болды, қазақ қару-жарағында да бирюза әшекей ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын
ақық тас туралы да осыны айтуға болады. Қазақтар ақық тас мол ... ... көз ... сақтайды, жүректiң толқуын басып, дұшпаныңа сұсты болуына
игi ... ... деп ... ... бетiне металмен жиектелiп
орнатылатын ... ... деп ... да ... емес, шыныда да ол киелi көз
ретiнде түсiнiлiп, қорғау қасиетi ие болады деп сенген [129, с.28]. ... ... ... ... сену туралы да осыны айтуға болады.
Құрылымдың тұрғыдан алғанда жауынгерлiк қару жасаудың магиялық ғұрпы
мынандай элементтерден тұратынын ... ... ... ... ... ... ... қайталайтын, әлемдi
моделдейтiн магиялық ғұрып ... ... ... ... ... ... ... технологиялық талаптарға ғана
емес, бiрiншi кезекте символдың талаптарға сәйкес ... ... ... салт ... оған ... адам, яғни бiрнеше ұста қатысады,
көне сенiмдердегi киелi санға табынуға байланысты олардың саны 7, 9, ... ... ... және оның ... ... барысында уақыт өлшемдерiн, шикiзат
құрамының ... ... да ... сан қолданылады.
4. Ғұрыпта түстiң символдың мәнi ескерiлiп, оған ... ... ... жасауда қолданылатын заттардың түстерi тәртiппен
белгiленедi.
5. Қару-жарақты жасау процесiн бастар алдында ұсталық кәсiптiң ... ... ... сездiк формулалар айтылады.
Қару-жарақты өндiру барысының осы ғұрыптық ... ... ғана ... зат ... зат ... өмiр ... өзiнiң
тиiстi қызметтерiн толық атқара алатын.
Технологиялық процесс алдымен Әлемдi Жаратушының дүние бастауында
орындаған операцияларын ... деп ... зат ... ... ... (дүниенi жаратушы) iсiн жалғастырушы саналды. Түркi
халықтарында ... ... ... ... ... ... ... байланыстырылды, ұсталық өнердiң құпияларын алдымен жер
асты дүниесiнiң рухтары игерген деп ... ... ... көне мифтерi
бойынша жер асты дүниесiнiң патшасы Эрлiк алғашқы темiр ұстасы болған және
алғашқы ұсталық саймандарды ойлап ... ... ... ... ... ... жер асты ... жататын Кыдай Бахсы адамдарға
темiр ұсталығының қабiлетiн берiп, ... ... ... ұста табиғаттан тыс күшке ие, сондықтан ол шаманға ... ... деп ... ... ... көне мифологиясында темiр ұстасының
функциясы алғашқы демиургтардың дүниенi алғашқы қол өнерiне үйретушiлердiң,
әлемдi жасаушылардың функциясына тең ... [130, ... 131, ... ... ... ... соғу Жаңа жыл ... орындайтын ғұрыптық ырым болған. Бұл ырымның пайда ... ... ... ... ... ... ... аңыздық дерек келтiредi: «Жау
жойқын қырғын салғаннан кейiн екi ... және екi әйел ғана аман ... ... олар ... тау мен ... тар да қиын бiр ... ... жолы жоқ, адам жете алмайтын бiр жерге қашып кетедi. Таудың
ортасы ауасы ... шөбi ... ... дала ... Бұл ... аты ... ... қыр деген сөз. Ал сол екi ер адамның аты ... және ... ... ұрпақтары сол жерде ұзақ жылдар тұрып қалып, көбейедi. Әр
тармағы бөлек ру болып, жеке өз аттарымен белгiлi ... ... ... тау мен ... ... жер тар ... олар ... кеңесiп, бұл
жердей оңай жолмен шығуды ақылдасады. Олар көптен берi темiр рудасын алып
темiр балқытқан бiр жердi ... ... Бәрi ... орманнан көп отын мен
көмiр дайындайды, жетпiс өгiз бен жылқыны сойып, ... алып ... Отын мен ... сол ... беткейiне жиып, орын дайындап, от
жағып, ... ... ... ... ... үрлейдi, соның нәтижесiнде
көп темiр ... ... асуы да ... Бәрi сол ... ... кең ... Көрiктердi үрлеген Қиян тайпасының басты тармағы ... ... ... үрлеуге Нукуздан тараған рулар және уранқайт тайпасы ... ... ... тегi ... ... оның әулетiнде осы
темiр тауды балқытқанды, темiр ұсталығын ұмытпай, Жаңа жылдың бiрiншi күнi,
осы еркiндiкке шыққанына ... ... ... ... ... жиып,
төстi дайындап, көмiр жағып, темiрдi балғамен ұрып, ... ... ... өзге ... кеңеспей, барлығының ошақтарын аяқпен таптап, алдымен
тау қойнауынан шығады, қоңыраттардың аяқтарының жиi ауыратыны, олардың ... ... [132, ... 133]. Эргене-кунды көрген монғолдардың
айтуынша, ол жер өмiрге соншалықты қиын, ауыр болмаған, тауды балқытудағы
басты ... ... жаңа ... жол ... ... ... Бұл аңыз
ұсталық өнердi киелеудiң мифте көрiнiс ... және ... ... темiр
балқыту үлкен iстi бастауда орындалатын магиялық ғұрып ретiнде ... ... ... ... ең ... ... атақ — ... да
пайда болуы да осы ұсталықпен байланыстырылады. Аңыз бойынша темiр ұстасы
(темiршi) тауды ... ... ... ... алып ... оның ... ... атағы бекiтiлген [134, с.349]. Жоғарғы әскери
дәреже ... ... ... көне ... ... жазба
ескерткiштерiнiң текстерiнде де кездеседi.
Оңымда — шад апат бектер,
Солымда — тархандар, бұйырық бектер [135, 53 ... ... ... ... ... сөзi ұста ... Моңғол тiлiнде ұсталар осы күнге шейiн «дархан» (тархан) деп
аталады, темiр ... ... ... деп, ... ... ... iстейтiн ұстаны) «алтын дархан» деп атайды.
Диалектизм ретiнде ұстаны «дархан» деп ату ... ... де ... ... диалектерiнде «дарқан» — ұста, шебер. Батыс
Қазақстандағы Шақпақ ата жер асты ... (XVIII ғ.) ... ... ... ... ... ... уста тархан» деген
жазуда ұста мен тархан сөзi қатар қолданылған [136, с.22].
Түркi ... де ... ... ... ... шеберлiктi бiлдiредi. Қазақ тiлiнде де ... ... ... да, ... де, ... қол өнер шеберлерiн осы мағынада «ұста»
деп атайды. «Ұста» сөзi қазақ тiлiнде шебер, өнегелi, iсмер ... ... ... ... ұста деген сияқты тіркестерде қолданылады. Әскери атақ
ретінде «тархан» атауы де әуел баста ... ... ... ... ұстасы»
деген магынада қолданылған болу керек.
Тархан, (дархан) ...... ... ... үшін берілетін атақ,
көшпелі халықтарда бұл атақтың дәрежесі ... ... ... ... ... ... атты ... тархандық туралы былай дейді:
«Тарханның мәнісі былай. Бұл атақты ... ... ... ... ... ... келсе, есікте оны ешкім тексермейді, өзі ... ... Егер ол кісі ... іс ... ... ... ... кейін ғана сұралады. Бұл артықшылық одан ... ... ... ... [137, 43 б].
Шыңғыс хан заманында ... ... ... ... ... ... (тархан) дәрежесі берілетін. Олардың бас ... ... ... ... ... ... ... «қауырсын
тағушылар» деп те атаған. Бұл дәреже олардың ұрпағына мұра болып қалатын
да, олар сол үшін ... және оның ... ... ... ... ... дәрежесі түркі халықтарында XIX ғасырға дейін сақталды, кейін
Қытай, Жоңғар мемлекеті, орыстардың патшалық администрациясы бұл ... ... ... ... ... үшін пайдаланды. Жоңғар қонтайшасы
Ғалдан-Церен Малайсары батырға тархандық грамота берсе [138, т.З, с.172-
173], орыс ... ... ... (ұрпақтарына мұрагерлікпен) Есет
батыр, Сырым батыр, Тіленші батыр және т.б. ... [139, с. 230]. ... хан да ... ... тархан атағын беру ... ... ... ... ... әулетінде адамдарға қойылатын
Темір, Темірші (Тимучин) ... де осы ... ... ... ... Бұдан ұсталықтың әскери іспен байланысы қару-жарақ
жасаудан әлде қайда терең де, ... те ... ... осы ... ... ... ... қару-
жарақтарды жасау, өңдеу, беріктеу, әшекейлеу әдіс-тәсілдерінің көбі барлық
түркі халықтарынан ортақ, ерте заманда қалыптасқан ... ... ... қару-жарақ жасау өнерінің тамыры тереңде жатқанын көрсетеді. Өткен
ғасырларда биік деңгейге ... бұл өнер ... ... қару-жараққа
сұраныстың жоғалуымен құлдырауға ұшырап, жоғалып кетті.
Дәстүрлі мәдениеттің синкретизмдігіне байланысты қару-жарақты ... ... ... акт ... ғана ... жеке адам ... адам ... орындайтын ғұрыптық салт түрінде өтті. Қару-жарақты
жасаушы ...... мен ... бұл өнердің техникалары мен
технологияларын меңгерген шеберлер ғана емес, магиялық ғұрыпты орындаушы
ретінде түсініліп, ... ... ... жағынан шаманмен қатар
тұрды.
Қару жасаушы ұсталардың шеберлігі, олардың магиялық қасиеті ең жоғарғы
әскери ... де ... ... ең ... ... әскери атаққа
айналып көшпелі халықтарда XIX ғасырға дейін сақталып келген.
ІІІ-тарау. Қару-жарақтың ғұрыптық қызметінің мифологиялық негізі
Дәстүрлі ... әлем ... ... ... ... мен ... бір ғана ... атқармай, міндетті түрде
көпфункционалъды болды. «Материалдық мәдениеттің ... тек ... ғана ... — деп ... ... — Ол сонымен
бірге түрлі функцияларды орындайды, оны ... үшін ... ... немесе физико-химиялық факторларды ғана емес, ... ... ... да ескеру қажет» [140, с.317]. ... ... ... ... ... ... ... оларды
нышандайтын, олардың белгісі болатын ... ... ... ... ие ... Бұл ... киелі саналып (сакрализацияланып),
адамдардың осы киелі ... ... ... ... ... ... ... [141, с.159-168]. Осы ғұрыптық қатынас барысында
нышандық мәнге ие болған толыққұнды зат ғұрыптың объектісі де, ... ... да ... [142, с.46]. ... семиотикалық, нышандық
мәнінің маңыздылығы оның пайдалылық құндылығынан кем ... жоқ, ... ... және ... ... ... қолданылды. Дәстүрлі
мәдениетте әр нәрсе практикалық және ... ... ... ... ғана ... ... айналып, зат та, символдық белгі де ... ... ғана ... зат ... ... зат ... ер ... көшпелі қоғамда өте ерте заманнан діни
ғұрыптың символдық объектісі ... ... ... ... ... Арес ... семсер түрінде түсінілген және жауынгер халық
болған скифтер барлық ... ... тек ... ғана ... Көне грек ... ... (б.з. ... V ғ.) сипаттауынша
«Арестің альтары (табынуға арналған арнаулы орын) ағаш сырықтарын бірінің
үстіне бірін үйіп ... ені мен ... ... ... келген биік төбешік түрінде жасалды, үстіңгі жағында
төртбұрышты алаңқай орналасып, оның үш жағы жар ... ... бір ... көтерілуге болатын. Төбенің ... көне ... ... ... Бұл ... Арестің альтары әлемнің моделі ретінде
түсінілгені анық көрініп тұр: ... өзі — ... ... ... ...... кіндігінің» символы, сол әлем кіндігінде
орналасқан үш ... ... ... ... ... алломорфы (ұқсас
форма) [143,с. 3-7]. Жыл ... ... осы ... ... ... ... құрбандық шалынып, олардың қаны төбенің үстіндегі семсерге
құйылатын. Мұндай зиярат орындары скиф жерінің ... ... ... Рим ... ... ... (IV ғасыр) сарматтардың және аландардың
жерге шаншылған ... ... ... құдайы Марсқа (Ареске)
табынатынын жазады, яғни олардың да соғыс ... ... оған ... ... ... болған. Орыс ғалымы Д.С.Раевский өз зерттеуінде
скифтердің қалыптасқан күрделі ... ... ал көне ... ... ... ... дәлелдеп жазды [144, с. 122; 145, с.
132]. ... көне ... да ... ... ... ... саналып,
табыныс объектісі болды деп тұжырымдай аламыз.
Қарудың мифопэтикалық әлем моделінің антропоморфты ... ... ... ... ... қарудың
анатомиялық кодпен белгіленген конструктивті бөліктерінің атауларында
көрініс тапқаны туралы жоғарыдағы тарауда айтқанбыз. Осы ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетте қарудың
алдыңғы жаққа бағытталуы — ... ... ал ... ...... ... болып қабылданды. Жоғарғы жаққа
бағытталу — жоғарғы дүниемен, әлемге ... ... ... құдайлар
әлемімен байланыс, ал төменгі жаққа бағытталу — ... ... ... ... ... ... жоғары қарап тұруы, жүзінің алға қарай
бағытталуы активті позиция — қарудың жандануы ... ... ... ... ... ... ... қарудың жансыздануы (өлуі),
тынышталуы, әрекетсізденуі.
Сондықтан да қазақтардың тыйым салттарында қаруды (мысалы, пышақты)
адамға бергенде басын, ... алға ... ... ... ... пышақ
ұзарып, адамды жаралауы мүмкін, яғни пышақ ... ... ... зат
ретінде өз бетімен әрекет етеді деп ... ... ... жауға
сілтегенде қылыш, семсерлердің ұзаруы жиі айтылады. Ал керісінше қаруды
адамға бергенде сап ... беру оны ... ... ... ... ... ... қарудың басын
жоғары көтеріп алып жүруі ... ... ... ... оның ... ... дайындығын көрсету, ал басқа бейбіт жағдайда ... ... ... ... ... алынып жүріледі. Көшпелі
халықтардың ... ... ... ... ... ... ... қаруды басын төмен ... ... ... шаншып қою дәстүрі
(мысалы, сақ-скифтердің, түркілердің, ... ... ... ... Яғни ... басы ... ... өлілер әлеміне
бағытталып қойылды, әрекетсіздік позицияға келтірілді.
Антропоформизм ... ... қару адам ... жанды
саналғандықтан, белгілі деңгейде белсенділік пен ... ие ... ... ... өз ... ... ете ... деген көне
анимистік сенімнің жаңғырығы тілімізде эвфемизмге айналған қарудың ... ... ... ... ... ... «сақ ... жанама атауларында оның осы ... ... (өзі ... өзі
тиетіні) туралы түсінік көрініс тапқан. Алғашқыда бұл түсінік анимизмге,
қарудың да өз ... өз рухы ... ... ... ... болса, кейін
құдайлар туралы түсініктің пайда болуымен қарудың әрекетін ... ... ... Бұл түсініктердің негізінде қаруға қатысты
көшпелі халықтарда түрлі ... ... ... ... ... көтеруге болмайды, қаруды көтергеннен кейін, оны жұмсамау адамның
өзіне қауіпті саналды, суырылған семсер тек қан ... қана ... ... ... сол ... қару ... түрде жұмсалып, тым
болмағанда жауынгер өз бармағын кесіп қан ... ... Ерте ... ... көтергендерге түрлі қоғамдық ... ... ... жазбаларында ғұндардың мемлекетінде себепсіз қару ... ... ... ... ... да себепсіз біреуге қару
көтеруге, кезеуге тыйым салынды, ал «жау ... соң ... ... ... ... мақалының астарлы мәні, жау кеткен соң көтерілген қару, орнымен
қолданылмаған соң, неге болса да шабылсын дегенді мағыналайды.
Қазақтарда ертеде ... ... ... ... ... бір үлгісі
— оны жауынгердің жаны орналасатын орны, оның жанының индикаторы ... бұл ... ... қазақтың көптеген батырлық ертегілерінен
табуға болады. Батырдың жанын сақтаушы ретінде қару батырмен бірге ... ... ... деп ... ... өлуі — оның ... бұзылуы.
Көшпелілердің жерлеу ғұрыптарында өлген ... ... ... ... ... халықтарының жерлеу ырымында қаруды символдық
түрде бұзу, қазақтарда ... жоқ ... ... оның ... отқа ... астарында осы көне діни сенім жатыр, яғни қаруды бұзу барысында
ондағы адам жаны (немесе қарудың өз ... ... Сол ... ... ... сынған қалдықтары, немесе сынған, бүлінген
қарулар көптеп табылады.
Қазақ ертегілерінде мына бір ... желі жиі ... ... ... ... ... ... деген түсінілгендіктен, оны өлтіру
үшін қаскөй жаулары осы қаруларды ұрлап алып су түбіне (өзен, теңіз түбіне)
тастайды, яғни ... жаны бар қару ... ... өлілер дүниесіне
жіберіледі. Сюжет барысында бұл әрекет салдарынан ... ... жаны да ... ... ... сол ... ... иесі де өледі.
Ертегі кейіпкерлері ол қаруларды су түбінен алып шығу арқылы, яғни ... ... ... ... ... қайтару ғұрпы арқылы, батырды
қайта тірілтіп алады («Кедейдің үш баласы», «Үш ... ... ... б]. ... ... бұл ... ... бір элементі ретінде
батырды толық тірілту үшін, су түбінен алынған қаруды отқа күйдіру әрекеті
жасалады (мысалы, «Ұшар ханның баласы» ... яғни қару ... отқа ... мен соғу ... ... ... қайталанады, бұл
қаруға қайтадан жан беру, қаруды қайтадан ... ... ... ... алғанда отқа күйдіру жолымен суда жатқан қару тоттан
тазартылса, ал ғұрыптық тұрғыдан алғанда бұл әрекет арқылы ... ... ... ... зияны отпен аласталды.
ІV-тарау. Қару-жарақтың магиялық қызметі
Дәстүрлі мәдениетте қару-жарақты жанды объект ретінде қабылдау магиялық
ойлау жүйесінде ... ... және ... ... ырымдарды
қалыптастырды. Соның бірі — «қаруды арбау». Дәстүрлі мәдениетте ... ...... ... ... ... жолмен әсер
ету үшін қолданылатын магиялық ырым. Арбау ... өмір мен ... ... ... ... ... сол байланысты іске асыратын сөз
магиясына ... ... ...... бір ... қолданғанда
магиялық сөздік формулалардың көмегі арқылы ... ... рухы мен ... ... [147, 44,234 ... қаруды арбаудың ең көне үлгілерін б.з. дейінгі ... ... ... ... ... ... ... (қаруға арналған гимндерде) және «Атхарваведада» ... ... [148, ... 149, ... Бұл көне ... заттың өзінің атауының орнына, кейін қазақтардағыдай, жанама,
эвфемистік магиялық атаулары қолданылған.
Арбау сөз негізінде поэтикалық формада — тақпақ ... өлең ... ... ... ... ... ... батырдың қарумен
серттесу сөздері — әскери магиялық ырымдарда қолданылған жауынгерлік қаруды
арбау сөздерінің ... ... ... атқа ... ... атқа ... ... алмасам маған серт!.. Шым жібектен ескен кірісі, Үзіліп
кетсең саған серт!
«Ер Қосай» [150, т.2, 14, 40 б].
Бұл қаруды арбау сөздері ... ... ... ... ... ... толық композициялық бітімі мынандай бөліктерден тұрады: 1. кіріспе;
2. ... ... ... 3. зеку, қорқыту; 4. атын атап бұйырумен
аяқтау [151, 44,234 б]. ... ... ... ... ... сөздің
кейбір элементтері түсіп қалуы немесе оның ... ... ... ... ... бір элементі — қасиетті есімдерге жугіну. ... ... әр ... ... ... (қолдаушыларына)
жүгінген.
Бұрынғы кезде қазақтарда батырлар асынған қарудың әр түрінің белгілі
бір әулие-пірлері бар деп ... ... ... ... ер ... ... ретінде түркі, иран халықтарына ортақ
аңызға айналған мифтік қаһармандар — Рүстем, Дастан есімдерімен бірге Ер
Дәуіт, Ибраһим-Халел ... ... ... ... [152, 136-
137,154 б].
Арбау сөздер магиялық ғұрыптың маңызды компонентінің бірі, ... ... сөз ... ... тағы бір ... ... ... іс-әрекетпен қабыса жүреді. Айқас алдында арбау сөз ... ... ... ... қолдану әрекетінің өзі магиялық әрекет болды да,
арбау сөз бен ... ... ... ... ... айқаста
қолдану енді магиялық ғұрыпқа айналды. Зерттеушілер ортағасырлық Еуропа
халықтарында кәсіби жауынгерлердің ... ... ... шыққанда өздерін
жеңіс үшін шалынатын құрбандық ретінде ... ... ... ғұрыптық сипаты болғанын дәлелдеп жазады [153, с. 90]. Көшпелі
халықтарда да соғыстың маңызды сәті ... ...... ... ... ... ... қан төгу, адам өлімі болғандықтан, нақтылы
функциясы жағынан құрбандық шалу ... ... ... ... тұрғысынан келгенде айқас — жауынгерлердің ел үшін,
патша үшін құрбандыққа баруы, немесе жаудың ... ... ... ... арқылы құдіреттен, құдайдан жеңісті тілеп алу. Әсіресе бұл
ғұрыптық сипат, бұл ғұрыптық функция бүкіл ... ... ... ... ... ... жігінің соғыстағы басты міндеті саналған батырлар
жекпе-жегіне тән болды. Магиялық сөздік формулалар арқылы қаруды арбау және
белгілі бір ... ... ... ... әрекет, бұл әрекеттердің және
онда қолданылатын ғұрыптық заттардың — ... ... ... ... ... ... киелі рухтарға сыйыну — бәрі де
әскери жекпе-жекті ... ... ... ... ... ... қарудың қандануы, қызметі жағынан алғанда, оның құрбандық ғұрпы
екенін дәлелдейді. Бұл салтта қарудың магиялық ... ... ... ... ... Осы ... адам — ғұрыпты орындаушы да, ... ... ... өзі де, яғни ол екі ... ... ... ... ғұрыптың ашық және жасырын астарлы
мағынасы болатынын дәлелдейді [154, с. 16]. ... ... ... мағынасы, оның магиялық-ғұрыптық мәнінің жұрнағы қазақ тілінде
осы күні де сақталған. Соғыста өлген жауынгерлерге байланысты ... ... ... «ел үшін ... болды», «халық үшін жанын құрбан
ету» сияқты сөз тіркестерінің осы күнге дейін ... — сол ... ... оның мағынасының тілде көркем метафора түрінде сақталып
қалған ... ... ... ... Э.Б.Тэйлор тілдегі мағынасы
күңгірт сөз тіркестерінің, қызметі ұмытылған көне сөздердің халық санасында
«этнографиялық естелік» болып ... көне ... мен діни ... ... ... ... тануға этнографиялық кілт ретінде
қолдануды көрсеткен болатын [155, с. 15-22]. Алғашқыда, ... ... ... ... ... кәсіпқой әскерилердің ел үшін соғыстағы
құрбандығы түрінде өтетін ғұрыптық әрекетіне қатысты айтылған бұл сөздер,
кейін соғыста өлген барлық ... ... да ... ... өте тек
символдық мағынаға ие болған.
Аңшылық кәсіп пен әскери кәсіптің тамыры бір ... ... екі ... де қарудың магиялық функциясы бірдей — ... ... ... мен ... бір ... қолдану түрінде өтетін
магиялық ғұрып арқылы істің нәтижесіне ... ету. ... ... ... сенім болған. Аңшы мыңыншы аңды атқанда ол аң құламай
отырып қалады екен, аңның бұлай отырып қалуы жаман ырым саналып, бұл ... ... деп ... ... ескі салт ... аңшы ... ... шақырып, садақа беріп, мылтықтың оқпанының аузын кескен (Сібір түркі
халықтарында да осыған ... ... ... бар). Бұл — ... ... ... ... ырымды қолдану арқылы болашақта болуы
мүмкін қауіпті қайтару мақсатынан туған салт.
Сакральдық зат ретінде ер ... ... және ... ... ... да
көптеген ғұрыптардың атрибуты болды. Қарудың ... ... ... ... құрал ретінде қолданылуында көрініс тапқан. Сібір
шамандарында даңғараның пайда болуына дейін культтық әрекетте басты құрал
жақ (садақ) болды. Шағатай, шор, ... ... ... ... ... Кейін даңғара қолданылатын болғанда даңғараға салынатын ғұрыптық
суреттің жер мен ... ... ... ... ... диаметр сызық
«кіріс» деп аталды да, аспан бөлігі ретінде түсінілген даңғараның ... ... ... ... ... жақтың бастарымен түйіскен
жерлері көкжиектің шығыс және батыс қақпасымен (күннің шығысы мен батысы)
теңестірілді [156, с.76]
Орта ғасырда ... да ... ... көк ... бір ... ортағасырлық ғалымдар көк күмбез айналасының бір ... ... жақ) деп ... Омар ... ... ... доға (жай) ... ортасынан өтетін сызықты оқ немесе жебе ... Алла ... ... ... жақсылық пен жамандық осы сызық, доғалар арқылы
өтеді. Жайдың екі доғасы алты бөлікке бөлінеді, ... ... ... ... ... — деп ... [157, 58-59 б]. Қазақтардың
найзағайды «жайдың (жақтың) оғы» деп атайтыны осы түсінікке ... ... ... ... ... ... салғанда қылыш,
айбалта, жақ пен оқты қолданды, кейбір жағдайда олар шаманның ... ... ... ... ... бұл ... ... қару
сияқты зұлым рухтармен айқасатын құрал болды [158, с.117; 159, с.99]. ... ... ... өтетін болғандықтан, Сібірдегі түркі ... осы ... ... ... айбалта, жақ пен оқтың темірден
жасалған кішкене модельдерін де таққан. Қазақ бақсылары да ... ... ... қару ... қолданды [160, т.1, с.116].
Шамандық-бақсылық ғүрыпта ер қаруымен бірге ер ... де ... ... ... ... ... ... шаманның ар-наулы
киімі ретінде көбе, құяқ ... ... ... ... шарайна
тақталар бекітілетін, қазақ бақсыларының сарындарында да ... ... ... жарағы болган кіреуке сауыттар айтылады [161, с. 113;
162, с. 268-271].
Дәстүрлі қоғамда қолданылатын ... ... ең кең ... түрі
— болжау магиясында да ер қаруы ғұрыптық құрал ретінде маңызды рөл ... ... ... ... бірі — ... ... ... жақпен оқ ату арқылы адамның кінәсін ... және ... ... ... жиі айтылады. Мысалы, «Қараүйрек» ертегісінде ... ... ... ... әуеге садақ атысады, нәтижесінде қара
ниетті ағаларының өз оқтары да, Қараүйректің де оғы ... ... ... ... ертегісінде Желкілдек батыр да, оған опасыздық
жасаған Әзтемір де, жауы Телегей де «өзімді өзім ... ... ... деп ... оқ атады. Кінәлі болғаны үшін оқтары Әзтемір ... ... ... ... [163, 42,126 б]. Бұл ырым ... ... ... Ырымның мақсаты — құдайлар бағыттап
отыратын қарудың өзіндік ... ... ... анықтау және жазалау.
Бұл салттың қазақтарда болған басқа бір варианты — жазалы адамды «оққа
байлау» ... бүл салт ... ... ... ... ... қолданылған
адамның кінәсін тексеру әдісінің бірі болатын. Ол үшін ... ... ... екі ... ... садақтың оқтарының арасынан
өткізеді, егер адам кінәсіз болса, оған оқ тимейді, егер оған ... ... оның ... ... Бұл ... ... ... XIX ғасырға
дейін сақталды. Кейін пайда болған от қаруы — мылтық та осындай ғұрыптық
мақсатта ... ... ... кісі өліміне қатысты ... ... ... үшін ... «жан ... ... ... жазады,
ол үшін күдіктілер ретінде сотқа тартылғандар кісі ... ... ... ант беруге тиісті болған [164, с. 208].
Болжау магияларының тағы бір түрі — әр ... іске ... ... ырымдары. Ағылшын саяхатшысы Дж.Кестль өзінің күнделік-кітабында
қазақтардың жол жүруде ... ... үшін ... ... ... бір
үлгісін келтіреді. «Бал ашу мына түрде өтті: екі қырғыз (қазақ), ... киіз ... ... ... тізерлеп отырды. Олар әр
қолдарында ұшын өз денелеріне қаратып бір-бірден оқ ұстады да, ... бар ... ... ... ... ... ... түйістірді, сонда олар екі ұзын ... ... ... ... ... қатты ұстап тұрып, олар анық бір ... ... ... ... айта бастады. Егер оқтар оңға қарай
қозғалса біз жолымызды әрі қарай жалғастыруға тиісті едік те, ал егер ... біз кері ... ... еді. Алынған болжамға сәйкес біз кейін
қайтуға мәжбүр болдық» [165, с. 45-46]. Дж.Кестль өз кітабында бұл ... ... де ... ... ... қызметін айғақтайтын жоғарыда
келтірілген мәліметтер, сөз жоқ, оның ... шын ... ... ... ... қадым заманнан қалыптасқан дәстүрлі
дүниетанымындағы айрықша орны мен ... тағы бір ... ... ... қалыптасқан өмір циклы ырымдарында да қару-жарақ
ғұрыптық құрал функциясын ... ... неке қию ... ат ... ... ... оғы ... Оғыздар заманында «жігіт үйленер
болса, әуелі ... оқ ... сол оқ ... ... ... ... [166, 41 б]. ... кезде қазақтарда да садақпен атылған оқтың
түскен жеріне жас жұбайлардың отауын құратын, яғни қарудың әрекеті арқылы
отаудың ... орны ... [167, с. ... ... ... ... қазақтарда ұзатылған қыздың жасауының ішіне
де ең бағалы зат ретінде қымбат қару-жарақ түрлері (сауыт, қалқан, ... [168, с. 306]. «Ер ... ... ... сұлу ... ... Ақсырмал сауытты сұрап алады [169, 9 б]. ... ... ... өзінің немересі Мейіржанды күйеуге бергенде оның жасауына,
түрлі бағалы заттармен қоса, сәукеледен кейін, кезінде Орыс ... ... ... ... Шерғазы ханға сыйланған, жазуы бар ... ... ... [170, с. ... пен ... ... ... зат ретінде түркі халықтарында ұл
баланың бесігіне, киіміне таққан. Дәстүрлі түсінік бойынша бұл тұмар балаға
батыл да күшті болуға көмектеседі деп ... [171, с.187]. ... осы ... жақ пен ... ... ... кездесіп отыруы,
жақ пен оқтың бейнесін қорғағыш тұмар ретінде киімге тағу дәстүрі ... көне ... ... ... ... ... ... табыну жерлеу ғұрпымен тығыз байланысты, ер
қаруы жерлеу мүліктеріне кіретін негізгі заттардың бірі ... ... ... ... ... ... өлген жауынгерлер өзі ұстаған
және соғыста олжалаған қару-жарағымен жерленіп, молаларының ... ... ... ... ... ... [172, с. 8-10; 173, ... Ғұрыптық қару ретінде жерлеу ғұрыптарында кей жағдайда қарудың өзі
емес, оның ағаштан, тастан жасалған үлгілері пайдаланылды.
ХVПІ-ХІХ ғасырларға ... ... да ... ... оның ... А.И.Левшин: «Кейде мәйітпен бірге қару-жарақты, ат ... ... ... ... жақ, оқ, ... ... ... — саяхатшы үшін таңғаларлық көріністің бірі. Бір жерде ол
желкілдеген аттың жалы, баулар және ... ... ... ... салт ... моласынан ол найза мен ерді, садақты,
жебені табады...» десе [174, с. 24, 339, 341], ... ... XV-III ... ... ... тұрған найзалар мен
қылшандағы оқтар өлген адамның батырлығының белгісі болды». «Кезінде Ұлқияқ
өзенінің бойында, Орск бекінісінен 470 шақырым ... ... ... ... үстінен күмбезді төрт бұрышты ғимарат салынып, оның астына
денесімен бірге қылыш, найза және жебелер қойылған» [175, с.11]. ... ... ... жауынгерлердің моласында, ... ... ... [176, с. 52].
Қазақтардың жерлеу ғұрпымен байланысты «найза сындыру» салтын да айту
керек [150, с. ... Бұл салт ... ... ... ... ... ... қазақтар «өлікті қойып болған соң «қара» тұрғызады. «Қара»
дегені найза ұшына белгі байлау, мәйіт жас болса — ... ...... ... болса бір жағы қара, бір жағы қызыл, не ақ матадан құрап тігеді.
Бұл — қара ... ... ... ... қай ту ұстаған болса өлігіне
сол ту байланады, ... жас пен ... ... ... тігілген белгі
қай түрлі болсын «қара» деп аталады, «қаралы күн» ... ... ... [177, 180 б]. 1870 жылы ... ... ... ... адамды жерлеу және оған ас беру дәстүрінің очеркі» атты мақаласында
Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... және басқа жақсы заттарының бәрі үй ішінде ... ... ... ... ұшы ... ... ұзын найза қойылады. Найзаның ұшына үлкен
орамал байланады, егер өлген адам жас ... ... орта ... ... қарт ... ақ ... байланады. Мұның мәнісі — бұл үйде қандай
жастағы ... ... осы ... бойынша жүргіншілерге білдіру. Бұл
заттардың бәрі кейде бүкіл жыл бойы сол ... тұра ... ... ... ... өлген адамның үйіне ілініп қойылған заттардың бәрі
жиналып ... ... ... ... ... сындырылады (бұл белгілер
әйелдерге қойылмайды)» [178, 171 б].
Көшпелі халықтардың көнеден келе ... ант беру ... да ... ... ... атқарды. Геродоттың жазуынша скифтердің достық
туралы келісім-анты былай жүзеге асады: «Үлкен қыш ыдысқа анттасатындардың
қандары араласқан шарап құйылады (ол үшін ... ... ... ... шекіп, қан шығарады). Сонан соң ыдысқа семсер, жебе, ... ... ... Бұл дәстүрден соң, ұзақ жалбарынып алады да, сол жердегі
анттасушылар және құрметті ... ... ... ... [179, с. ... бұл анда болу ... ... өнерінде де көрініс тапты.
Бұл дәстүр тек батыстағы скифтерде ғана емес, шығыста мекен ... ... өмір ... көне ... да болған. Қытай жазба деректерінде
ғұндардың Ху-хан-ше тәңіріқұты мен оның ... және Хан ... Хан Чаң, Жан Мың ... және ... ... ... тауына көтеріліп, Но өзеннінің шығыс жағалауына барып, ақ боз атты
құрбандыққа ... да, ... ... қылышын алып, оның ұшын шарапқа
малды». Бұл — бір кезде Лаушан тәңіріқұт ... ... ... ... істелген тостаганға құйылған ант шарабы ... ... осы ант ... ... [180, 82 ... ... ... ру-тайпаларда да бұл ырым ертеден кең тараған.
Керейдің ханы Тоғрұл мен ... ... ... Есугей бахадүр осылай
серттесіп анда болады. Қыпшақтарда екі адам анда ... ... ... ... малып, ант беріскен. Махмұт Қашқари: «Қырғыз, йабақу, қыпшақ,
тағы басқа халықтар ант ішкенде, яғни уәде ... ... ... ... ... «Бұ көк ... ... шықсын»,— дейді. Яғни «осы уәде
бұзылса, темір қанға боялсын, ... ... өш ... ... ... ... биік санайды, темірге (қаруға — А.Қ.) құрмет қылады»,— деп жазады
[181, 419 ... ... де анда болу ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі «құдандалы» (құда-андалы) болу ... ... Анда ... адамдар қан құйылған ыдысқа семсерді, жебені малып,
куәгерлердің алдында ... не ... ... ант ... [182, с. 283].
Қазақтарда құда түсу салтында да ... құда ... ... ақ ... найзаның жебесін малып ант беріп, қару малынған қанды ішкен. Анда
болу ғұрпының бір варианты — ... ... ... ... ... ... бір-біріне беруі, айырбастауы. Бұлай қару алмасу да қаруда
батырдың жаны болады деп ... көне ... ... ... ... мен қару айырбастаудың ішкі мәні бір, бұл — ... ... ... ... ... ... айырбастаудың символы. Қазақ
ертегілерінде де дос ... ... ... ... қылыштарын
айырбастайды не қанжар, пышақтарын беріп кетеді, сол ... ... ... ... сол ... аян ... ... болған жағдайда бір-
біріне көмекке келеді. Яғни адаммен болатын барлық өзгерістер оның қаруында
көрінеді деп сенген. [183, 185 ... ... ... ... қару-жарақтың қазақтың байырғы
тіршілік цикліне байланысты ғұрыптық және салттық әрекеті мен ... ... бір ... ... ... ... екінші
жағынан ең мәнді құралдарының бірі, тіпті ... ... ... ... болғандығын парақтауға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақтың дәстүрлі жауынгерлік қару-жарағы қазақ халқын құраған ру-
тайпалардың әрқайсысына тән ... ... ... ... ... өзі ... ... әскери қатынастарда болған халықтардың әскери
өнерінің ықпалын да қабылдап, Қазақ хандығының құрылуымен ... ... ... ... ... тән жауынгерлік қарулар мен қорганыс
жарақтарының ... ... ... ... ... ал жекелеген
түрлері XIX ғасырларға дейін қолданылып келді.
Этникалық мәдениеттің құрамдас бір бөлігі, ерекше бір ... ... ... ... соғыс құралы қызметінен басқа да
көптеген функцияларды атқарды. Қару-жарақта қазақ этносының мифологиялық
дүние ... діни ... ... ... ... ... ... антропоморфизм, анимизм ... көне діни ... одан ... ... ... ... көңіл бөлінетін.
Бұл наным-сенімдердің қалдықтары ... ... осы ... дейін
сақталуда. Қару-жарақтың ғұрыптық-магиялық функциясы қазақтарда қару-
жарақпен байланысты тек әскери ғана ... ... ... ... ... ... түрлі салт-дәстүрлер, ырымдарды тудырды.
Қару-жарақтың әр түрлі әлеуметтік қатынастарды ... ... ... жеке ... ... статусының айыру белгісі
ретінде қолданылуы — яғни оның ... ... да ... ... бар ... ... Осы тұрғыдан алғанда дәстүрлі мәдениетте қару-
жарақтың символдық тілі болды деп айтуға болады. Сол тіл ... ... ... ... ... ... кейін бүкіл қоғамды қамтыған
қару идеологиясы да болды.
Қару-жарақта ... ... ... ... және ... байланыстары,
этникалық даму процесінің ерекшеліктері көрініс тапқан. Қазақ ... ... ... ... ... үлгілерінің, типтерінің
пайда болуында, жасалу технологиялардың дамуында осы тарихи-мәдени, әскери
байланыстардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ісінің, қару-жарақ жасау өнерінің әсерін көрсек,
бұл халықтардың әскери ісіне өз ... ... ... ... ... ... өнерінің, қару-жарақ ісінің де ықпалы болды.
Осы этникалық мәдениеттердің өзара ықпалы белгілерін, ... ... ... ... ... ... ... әлемдік әскери
өнерінің тарихында алар өз орны, оған қосқан өз үлесі бар ... ... ... ... да ... ... қазақтың дәстүрлі
жауынгерлік ... ... ... өркениетте алар орнын ... әрі ... ... сөзсіз.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Прошлое Казахстана в источниках и материалах / Под ред. ... С.Д. и ... ... П.А. — 2-е ... - ... Қазақстан,
1997. - Сб. 1: (V в. до н.э.-Х V П в.н.э.). - 383 с
2. Прошлое ... в ... и ... / Под ред. ... С.Д. —2 —е ... Сб.2. - Алматы: ... — 350 ... ... ... ... путешествия в году 1736-м из Оренбурга к ... ... Орды / Пер. с нем ... ... ... ... ... 1998. - 152 с, ил.
4. Радлов В.В. Из Сибири: Страницы дневника. Пер.
с нем. К.Д. ... и Б.Е. ... ... и послесл.
С.И. Вайнштеина. Топонимич. редакция, схемы маршрутов
экспедиций и аннотир. указатель географических названий
Г.И. Донидзе. Указатель этнич.названий Е.П. ... - М.: ... ... ... литературы, 1989. — 749 с.,илл., ... ... ... А.И. ... киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей
(под. общ. ... ... М.К. ... - ... ... 1996. ... ... Броневский С.Б. О киргиз-кайсацкой Средней Орде
// Отечественные ... — Спб., СПб., 1830. - 4.42. ... 180-190. 1832. ... ... Залесский Б. Қазақ сахарасына саяхат, — Алматы: Өнер, 1991. - 132 с,
илл.
8. ... Ч.Ч. ... ... в ... вре-
мена и их военные доспехи // Валиханов Ч.Ч. Собрание
сочинений. В 5-ти томах / ... ... и др. ... ... ... наук Каз ССР, 1961. Т.1. - 778 с. ... Валиханов Ч.Ч. Песни Урака // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в ... / ... ... и др. — ... ... ... наук
Казахской ССР, 1961. - Т.1. - 778 с. (192-195).
10. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // ... Ч.Ч. ... в 5-ти ... / ... А.Х.Маргулан и др. - Т.1. - Алма-Ата:
Издательство Акаде-мии наук Казахской ССР, 1961. - 778 с. ... ... Ч.Ч. ... предания о батырах XVIII в. // Валиханов
Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти то-мах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. - ... ... ... ... наук ... ССР, 1961. - 778 с. (220-
227).
12. Валиханов Ч.Ч. ... ... в 5-ти ... - ... 1972.— Т. 5: ... ... ... этюды ...... ... 1972. -143 ... ... Г.И. Оружие, военная организация и военное искусство казахов в
ХVІІ-ХVІІІ в.в. // Вопросы военной истории России XVIII и ... ... ... - М.: ... - 445 с. ... ... В.П. ... казахов. // Материальная культура и ... ... ... Азии и ... СМАЭ XXXIV. - Л.: ... - 216 с. ... Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное ис-кусство. В 3-х томах. —
Алма-Ата: Өнер. — 1987. — ... 248 с - Т.2. - 1987. - 288 с - Т. 3. ... - 248 ... Арғынбаев X. Қазақ халқының қол өнері. Ғылыми-зерттеу еңбек. — Алматы:
Өнер, 1987. — 128 б.
17. Басенов Т.К. ... ... в ...... ... ... наук Казахской ССР, 1957. - 98 с. , илл.
18. ... Т.К. ... ... ...... ... издательство художествен-ной литературы, 1958. — 48 с.
19. Қасиманов С. ... ... қол ... - ... Қазақстан, 1995. -
240б.
20. Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік ... ... ... 1991. — 88 б.
22. ЖетібаевЖ.М. Маңғыстау және ... ... ... ... // Известия НАН РК. Серия общественных наук. 1993, №5, - 61-
68 б
23. Аджиғалиев С.И. ... ... ... архитектуры
Западного Казахстана (на основе исследования малых форм). — ... ... 260 ... ... С.И. ... мемориально-культовой архитектуры кочевников
Арало-Каспия II ... ... ... ... диссертации на соискание ученой степени
док.ист.наук. — Алматы, 1997 — 52 с.
25. Черненко Е.В. ... ...... 1968. - 191 ... ... А. И. Вооружение скифов. САИ. Выпуск Д 1-4. - М.: Наука, 1964.
- 81 с
27. Смирнов К.Ф. Вооружения ... ... С и ... по
археологии СССР. № 101. - М.: ... ... наук ... 1961. ... с, ... ... А.М. Очерки военного дела сарматов. - М.: Наука, 1971. - 171 ... ... А.М. Из ... ... ... ... // ... и этнография Средней Азии. - 122-127 с
30. Хазанов А.М. Сложные луки ... ... и ... в скифо-сарматскую
эпоху // Материальная культура народов Средней Азии и Казахстана. — ... 1966. - 172 с. с ил. ... ... дело ... ... ... Азии.— Новосибирск:
Наука, 1987. — 224 с.
32. Военное дело древних племен Сибири и ... ...... 1981.—198с.
33. Вооружение скифов и савроматов: Сборник научных трудов. — Киев: Наукова
34. думка, 1984. — 158 ... ... Ю.С. ... ... киргизов VI-XII вв. — Новосибирск:
Наука. 1980. — 176 с
36. Худяков Ю.С. Сложный лук у ... ... ... в ... половине I
тыс.н.э. // Историческая этнография (Проблемы археологии и этнографии:
Межвузовский сборник. Вып.ІІІ). - Л.: ... ... ... 1985. - 160 с. ... Худяков Ю.С. Вооружение ... ... ... ... вв. // ... дело древних племен Сибири и Центральной Азии. -
Новосибирск: Наука, 1981. - 198 с ... ... Ю.С. ... ... кочевников Южной Сибири ... ... - ... ... 1986. - 268 с.
39. Худяков Ю.С. Соловьев А.И. Из истории защитного доспеха в ... ... ... // Военное дело древнего населения ... ... ... Наука, 1987. - 224 с. (135-163).
40. Худяков Ю.С. Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху ... ... ...... ... Сиб. отд-ние, 1991. — 190
с.
41. Соловьев А.И. ... дело ... ... ... ... ... — Новосибирск: ... 1987. - 192 ... ... М.В. ... ... вооружение второй
половины ХІV-начала XV века. // Куликовская битва в истории и ... ... ... ... научной конференции. — М.: Из-дательство
МГУ, 1983. - 312 с, ил. (244-269).
43. Арсланова Ф. X. ... ... При ... ... вв.) ... в ... ... Алма-Ата: Наука, 1968. - (98-111)
44. Арсланова Ф.Х. Погребение тюркского времени в Восточном Казахстане //
Культура древних ... и ... ... — Алма-Ата, 1969.
45.
46. АкишевК.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. — М.: ... — 132 с: ... ... С.С. О ... оружия у скифов // Вооружение скифов и
савроматов: Сборник научных трудов. - ... ... ... 1984. — ... ... Раевский Д.С. Очерки идеологии скифо-сакских племен (опыт реконструкции
скифской мифологии). — М.: Наука. Гл. ... ... ... — 216 ... ... Д.С. Модель мира скифской культуры. ... ... ... ... ... 1 тысячелетия до н.э. — М.: Наука.
Гл. редакция восточной литературы, 1985. — 256 ... ... ... ... и ... ... ... дело древних племен Сибирии Центральной Азии. - ... 1981. -198с. ... ... ... и ... ... Наука, 1984. - 176 с.
52. Военное искусство кочевников Центральной Азии
и Казахстана ... ... и ... ... — Алматы:, 1998. — 196 ... ... А.Г. ... ... ... в ... обрядности
казахов (ХІХ-начало XX в). — Алма-Ата: Гылым. 1994. - 214 ... ... Ә.К. ... ... табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы
лингвистік зерттеу). Филология ғылымдарының докторы дәрежесін алу ... ... ... — Алматы, 1995. - 62 б.
55. Бессонова С.С. ... ... ... - ... Наукова
думка, 1983.
56. Байжанов Т. Военная лексика в ... ... ... ... соскание ученой степени кан-дидата филологических ...... - ,28 ... ... А.Г. ... и вооружение воина-батыра в казахском эпосе
и их этно-лингвистическое объяснение // ... АН Каз ССР. ... - 1976. № 6. - С. ... ... Ә. ... ... өзекті мәселелері = Актуальные вопросы
казахского языка. — ... Ана ... 1998. - 304 ... Геродот. История в девяти книгах. — А.: Наука, 1972. - 360 с.
60. Алимбай Н., ... М.С., ... X. ... культура
жизнеобеспечения казахов. Очерки теории и истории. — Алматы: Гылым,
1998. — 234 ... ... ... — М.: ... 1976. — 335 с.
62. Путешествие в Восточные страны Плано Карпини и Гильома де ... ... ... ...... Гылым, 1993. — 248
с
63. Книга Марко Поло. Серия: Путешествия. Откры-тия. Приключения. — Алматы:
Наука, 1990. — 352 ... ... «Хан ... ... ... ... / Ауд. алғы ... жазған
және құрастырған Қ. Салғараұлы. - Алматы: Санат, 1998.-288 б.
65. Түріктер (тужиө). Жуыжәндер. ... ...... 1999. — 314 ... «Оғыз—наме», «Мұхаббат-наме».—Алматы: Ғылым, 1986. - 208 б.
67. Корқыт ата ... ... ... ... Эпос / Орыс ... ... ... М, Байділдаев. - Алматы: Жазушы, 1986. — 128 б.:
суретті.
68. ... ... ... ... ... ... ... 3 ... ... ... — Алмагы: Хаит, 1997. - Т.2.
- 538 6.
69. ... ... ... ... ... ... ... томдық шығармалар жинағы. - Алматы: Хант, 1997. - Т. 3. - 600 б.
70. Горелик М.В. Ранний ... ... ... ... XIV в.) ... ... и антропология Монголии. - Новосибирск: Наука,
1987. — 260 с. ... ... ... Сборник летописей,— М.-Л.: Издательство Академии наук
СССР, 1952. — Т.1. Кн 2. — 316 ... ... ... Сборник летописеи.— М.-Л.: Издательство Академии ... 1960. — Т.2. — 248 ... ... ад дин ... Огуз-наме. - Баку: Элм, 1987. - 128 с
74. Юсуф Баласагунский. Благодатное знание. — М.: Наука, 1983. - 558 ... ... ... ... к ... Зо-лотой Орды. Т.ІІ.
(Извлечения из ... ... ... В.Г. ... ... А.А. Рома-скевичем и С.Л.Волиным. — М.-Л.: Издательство
Академии наук СССР, 1941. - 308 с.
76. ... Т.К. ... на ... ... Потомки Чингиз-хана. -
Алматы: Дайк-Пресс, 2001. - 276 ... ... ... / ... ... ... ... В.П.Юдина, комментарии, ... ...... ... 1992. - 296 ... ... ... Хайдар. Тарихи Рашиди (Рашидова история). Пер. с перс.
языка. 2- изд. дополненное. - Алматы: Санат, 1999. - 656 ... ... ... ... ... Бабырнама. — Алматы: Ататек, 1993. — ... ... ибн ... ... ... ... (Записки
бухарского гостя) / Пер., предисл. и примеч. Р.О.Джалиловой. - М.: ... — 197 ... ... ... шежіресі. (Халық қазынасы). — Алматы: Ана тілі, 1991. -
208 б.
82. Жалайыр Қадырғали. Шежірелер жинағы. — ... ... 1997. — ... ... Құрбанғали. Тауарих хамса (Бес тарих) / Ауд. Б. Төтенаев,
А. ...... ... 1992. - 304 ... ... ... в ... веках: (Сборник документов и
материалов). — Алма-Ата: Наука, 1961. - 444 ... ... ... в ... веках (1771-1867 годы): (Сборник
86. документов и ... / ... Ф.Н. ... Я. Басин, Т.Ж.Шоинбаев, К.Ж.Жунусбаев, В.С.Мусаева. - ... 1964. - 576 ... ... С.С. ... и ... ... ... — Б.:2000. — 144 с.
88. Аджигалиев С.И. Генезис ... ... ... II ... ... ситорико-культурная
интерпретация). Автореферат диссертации на соискание ... ...... 1997 — 52 ... ... Маңғыстау және Үстүрт қазақтарының халық ... // ... НАН РК. ... ... наук. 1993, №5, - 61-
68 б
90. Самашев З.С. Монументальное ... ... ... // ... ... на ... Шелковом пути
/Межвузовский научный сборник. — Алматы: АГУ им. ... 1993.— 200 с. ... ... ... Дневник путешествия в году 1736-м из ... ... хану ... Орды / Пер. с нем ... - ... ... жолы, 1998. - 152 с, ил.
92. Завадская Е.В. Василий Васильевич ... - М.: ... - 112 ... ... ... альбом художника П.М.Кошарова (1837) ... ... ... и этнографии Академии наук СССР. Т. XIV. М.:
Наука, 1953.-С. 147-193.
94. Валиханов Ч.Ч. ... ... в 5-ти ... - ... 1972.— Т. 5: ... ... ... ... ...... ... 1972. -143 с.ил.
95. Монгольская национальная живопись ... ... — Улан ... 1986. — 146 ... ... миниатюра. — Ташкент: Издательство ли-тературы и искусства
им. Гафура Гуляма, 1980. - 103 ... ... ... = ... к ... / Автор-составитель Хамид
Сулейман. — Ташкент: Издательство «ФАН», 1978. - 159 с;
98. Низами Гянджеви. Хамсе. Миниатюры. - ... ... 1983. - 144 ... ... Екі ... ... ... 1977. — т. 1: Батырлар жыры /
Құраст., алғы ... ... ... О. ... — 367 б.
суретті. — т. 2: Батырлық дастандар. — 378 б.
100. ... ... ... Көп ... / Қаз ССР ... ... ... атындағы әдебиет және өнер институты. — Алматы: Жазушы, 1986.— Т.
1: Батырлар жыры ... ... А. ... — 1986. — 264 б. ... ... Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық / Қаз ССР Ғылым академиясының ... ... ... және өнер ...... Жазушы, 1986.— т.
2: Батырлар жыры /Жауапты шығарушы А. Айдашев. — 1986. — 264 б. ... ... ... халық әдебиеті; Көп томдық / Қаз ССР Ғылым ... ... ... ... және өнер институты. — Алматы: Жазушы, 1986.— Т.
3: Батырлар жыры /Жауапты шығарушы Ж. ... — 1987. — 305 б. ... Ер ... Ер ... ... ... М.К. ... итоги изучения археологии раннежелезного века
Казахстана // Новое в археологии Казахстана. — Наука: ... ... ... ... ... Көп ... / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. — Алматы: ... 1986.— ... ... жыры ... М. Ғұмаров, Ж Әбішев. — 1989. — 400 б. суретті.
Көрұғлы.
105. Қазақ халық әдебиеті: Көп ... / Қаз ССР ... ... ... ... ... және өнер ... — Алматы: Жазушы, 1986.— т.
5: Батырлар жыры /Құраст. О. Нұрмағамбетова. — 1989. — 384 б. ... ... ... ... Көп ... / Қаз ССР ... академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. — Алматы: Жазушы, 1986.— т.
6: Батырлар жыры ... ... ... ... / Құраст. Қ.Сидықов, О.
Нұрмағамбетова. — 1990. — 272 б. суретті.
107. Қазақ халық әдебиеті: Көп ... / Қаз ССР ... ... М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты.— Алматы: Білім, 1995.— Т. 1:
Тарихи жырлар: Абылай хан. -1995. - 288 ... ... ... ... Көп ... / Қаз ССР ... ... М.О.
Әуезов атындагы әдебиет және өнер институты, — Тарихи жырлар. Т. ... - ... ... 1996. - 224 ... ... ... әдебиеті: Көп томдық / Қаз ССР Ғылым академиясының ... ... ... және өнер ...... ... 1986.— Т.
1: Ертегілер / Жауапты шыгарушы Т. ... 1988. — 288 б. ... ... ... әдебиеті: Көптомдық / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер ...... ... 1986.— ... Ертегілер / Жауапты шығарушы Т.Алпысбаев. 1988. — 288 б. суретті.
111. Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық / Қаз ССР ... ... ... ... ... және өнер ...... Жазушы, 1986.— Т.
3: Қиял—ғажайып ертегілер /Жауапты ... ... 1988. — 320 ... ... ... ... Көп томдық / Қаз ССР Ғылым академиясының ... ... ... және өнер институты. — Алматы: Жазушы, 1986.— Т.
4: Ертегілер / Жауапты шығарушы А. ... — 1989. — 304 б. ... ... бақсы-балгерлері / Құраст. Ж. Дәуренбеков, Е. Тұрсынов. ... Ана ... 1993. — 224 ... Наджип Э.Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков XIV
века. На ... ... и ... Кутба, в четырех книгах. Кн. 1. — М.:
Наука. Гл. ред. ... ... 1979. — 478 ... Дулати Мухаммед Хайдар. Тарихи Рашиди (Рашидова история). Пер. с перс.
языка. 2- изд. ... - ... ... 1999. - 656 ... ... История в девяти книгах. — А.: Наука, 1972. - 360 с.
117. Бородовский А.П. ... и ... их ... в ... племен скифского времени // Военное дело ... ... ... - ... ... 1987. - 224 с. ... Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние вре-
мена и их военные ... // ... Ч.Ч. ... В 5-ти ... / ... ... и др. Алма-
Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. Т.1. - 778 с. ... ... А.И. ... ... или ... орд ... (под. общ. ... академи-ка М.К. Козыбаева). - Алматы: ... — 656 ... ... ... Батырлар жыры / Құраст. С.Дәуітұлы. - ... ... - 224 ... ... ... ...... "Отау" баспасы, 1993. - 154 б.
122. Әмір темір аманаты. — Алматы: ... 1991. — 96 ... ... Э.Н. ... ... ... ... XIV века.
На материале «Хисроу и Ши-рин» Кутба, в ... ... Кн. 1. — ... Гл. ред. вост. литературы, 1979. — 478 с
124. Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири. Пространство и ... мир. / ... Э. Л., ... И.В., ... М.С, - ... 1988. - 225 ... Рашид ад-дин. Сборник летописей. Т.1. — Л.: Издательство Академии наук
СССР, 1952. — Т.1. Кн. 1.— 222 ... ... Екі ... ... ... 1977. — т. 1: Батырлар жыры /
Құраст., алғы сөзін, түсініктерін жазған О. ... — 367 ... — т. 2: ... ... — 378 ... Успенская Е.Н. Раджпуты: рыцари средневековой Индии. — СПб.: Евразия,
2000. — 384 с., илл.
128. Айдаров Г. Язык ... ... ... ... ... — Алма-Ата: Наука Каз ССР, 1971. - 380 с
129. Дала кемеңгері немесе ... ... сыр. - ... ... ... Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. — Медине: Құран Шәриф басым
комбинаты, 1991. — 604 б.
131. Қазақ ... / ... Ж. ... Е. ... ... Ана ... 1993. — 224 ... Ақсауыт. Екі томдық.— Алматы: Жазушы, 1977. — т. 1: Батырлар жыры /
Құраст., алғы сөзін, түсініктерін ... О. ... — 367 ... — т. 2: ... ... — 378 ... Токтабаева Ш.Ж. Символика камней и металлов в ... ... // ... МН-АН РК, Серия общественных наук,
1997, № 2. С. 28-34.
134. Традиционное мировоззрение тюрков ... ... Знак и ... ... Наука, 1990. —210 с.
135. Мифы народов мира. Энциклопедия: в 2-х томах. / Гл. ред. С.А.Токарев.
Второе ... .— М.: ... ... 1992. - Т.2. К-Я. - 719 ... ... Распопова В.И. Металлические изделия раннесред-невекового Согда. -
Л.: ... ... В.И. ... ... ... в лрев-неиндийском эпосе //
Махабхарата. Книга четвертая. Ви-ратапарва или книга о Вирате. Перевод ... и ... В. И. ... — А.: ... 1967. — 212 с ... ... ... Алексиада (Перевод с греческого
Я. Н. Любарского). — Спб.: Издательство «Алетейя», 1990. - 704 с
139. Айдаров Ғ. Орхон ескерткішінің тексті.- Алматы: ... 1990. - 220 ... ... М.М. ... ... ... Западного
Казахстана. — Алма—Лта: өнер, 1987. — 160 с, илл.
141. Әбілғазы. Түрік шежіресі. (Халық қазынасы). — ... Ана ... ... 208 ... ... Ч.Ч. Собрание сочинений. В 5-ти томах. [Редкол: А.Х.
Маргулан и др.]. т. I. — ... ... ... наук Каз ... — 778 с. — Т.ІІ. - Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ... — 796 с. - Т.ІП. - ... ... ... наук Каз ... — Т.ІV. / ... ... и др. — Алма-Ата:
Наука, 1968. - 782 с.с ... ... М. ... ... Учебное пособие. — Алма-ты: Санат, 1998. - 344
с.
144. Леви — Строс. Структурная антропология. - М.: ... Гл. ... 1983. — 536 ... ... А.Р. ... и функция в примитивном обществе. Очерки
и лекции. — М.: ... ... ... литература» РАН, 2001. —
304 ... ... ... ... и ритуал. - М.: Наука, Гл.ред.вост. ... - 277 ... ... С.С. О ... ... у скифов // Вооружение скифов и
савроматов: Сборник научных ... - ... ... ... 1984. — ... (3-21).
148. Прошлое Казахстана в письменных источниках. V в. до н.э.—XV в. н.э.
(Извлечения из источников) / ... ... ... Б.Б. ... ... ... 1997. - 370 с.
149. Раевский Д.С. ... ... ... ... ... скифской мифологии). — М.: Наука. Гл. редакция ... 1977. — 216 ... ... ... әдебиеті: Көптомдық / Қаз ССР Ғылым ... ... ... ... және өнер ... — Алматы: Жазушы, 1986.— Т.
2: Ертегілер / Жауапты шығарушы Т.Алпысбаев. 1988. — 288 б. суретті.
151. ... Б. ... ... фольклорындағы арбау жанрының кейбір
мәселелері // Қазақ фольклорының тарихилығы. — Алматы: Ғылым, 1993. ... б. ... ... Ғ. Орхон ескерткішінің тексті.- Алматы: Ғылым, 1990. - 220 ... Да ... меня ... и ... Из ... по-эзии: Пер. С
ведийск/стихотворное переложение В. ... ... пер. ... ... ... ... и ... т. Елизаренковой; Стихи под
ред. Арк. Штейнберга.— М.: Художественная литература, 1984. — 270 ... ... Б. ... ... фольклорындағы арбау жанрының кейбір
мәселелері // Қазақ фольклорының тарихилығы. — Алматы: ... 1993. ... б. ... ... ... Сборник летописей,— М.-Л.: Издательство Академии наук
СССР, 1952. — Т.1. Кн 2. — 316 ... ... ... ... Көп ... / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. — Алматы: ... 1986.— ... ... жыры ... М. ... Ж ... — 1989. — 400 б. ... Кардини Ф. Истоки средневекового рыцарьства. Пер. с ит. / ... ... ... Общ. ред. В.И. Уко-ловой и А.А. ...... 1987. — 384 ... ... ... ... и ... - М.: Наука, Гл.ред.вост. литературы,
1983. - 277 ... ... Э.Б. Миф и ... в ... ... / Пер. с ... — Смоленск: Русич, 2000.- 624 с.
160. Термези Ходжа Самандар. Дастурал-мулук. - М., 1971
161. Наурызнама: ... ...... Жалын, 1993. - 112 б.
162. Потапов Л.П. Алтайский шаманизм. - Л.: ... 1991. -320 ... ... ... ... тобчи («Золотое сказание») / Перевод с ... ком. и ... Н.П. ... - М.: Наука, 1973. - 440с.
164. Керимов К. ... ... ... Ишыг, 1980. - 222 с
165. Басилов Б.Н. Избранники духов. — М.: Политиздат, 1984. - 208 с, ил.
166. Вайнштейн С.П. Мир ... ... ... — М.: ... 1991. - ... ... халық әдебиеті: Көптомдық / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. — ... ... 1986.— ... ... / ... шығарушы А. Айдашев. — 1989. — 304 б. суретті.
168. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у ... // ... Ч.Ч. ... в 5-ти томах / Редкол: А.Х.Маргулан и др. - Т.1. - Алма-Ата:
Издательство Акаде-мии наук ... ССР, 1961. - 778 с. ... ... ... ... ... в году 1736-м из Оренбурга ... хану ... Орды / Пер. с нем ... - ... Жибек жолы, 1998. - 152 с, ил.
170. Корқыт ата кітабы. Огыздың батырлық жырлары: Эпос / Орыс ... ... ... М, Байділдаев. - Алматы: ... 1986. — 128 ... ... А.Г. ... ... веровании в семейной обрядности
казахов (ХІХ-начало XX в). — Алма-Ата: Гылым. 1994. - 214 ... ... ... ... - ... 1995, — 352 ... Қазақ халық әдебиеті: Көптомдық / Қаз ССР Ғылым академиясының ... ... ... және өнер ...... Жазушы, 1986.— Т.
4: Ертегілер / Жауапты шығарушы А. Айдашев. — 1989. — 304 б. ... ... ... ... - ... Казахстан,
1995, — 352 с
175. Древние обряды верования и культы ... ... ... ... ... — М.: ... 1986. - 208 с.
176. Вооружение скифов и ... ... ... трудов. — Киев:
Наукова думка, 1984. — 158 с.
177. Прошлое Казахстана в письменных источниках. V в. до ... в. ... из ... / ... ... ... Б.Б. ...
Алматы: Өлке, 1997. - 370 с.
178. ... А.И. ... ... или киргиз-кайсацких, орд и
степей (под. общ. редакцией академи-ка М.К. Козыбаева). - ... ... — 656 ... ... ... в ... и материалах / Под ред. проф.
Асфендиярова С.Д. и проф. Кунте П.А. — 2-е ... - ... ... - Сб. 1: (V в. до ... V П ... - 383 ... Аджиғалиев С.И. Генезис традиционной погребально-культовой архитектуры
Западного Казахстана (на ... ... ... ...... ... 260 с.
181. Халид Құрбанғали. Тауарих хамса (Бес тарих) / Ауд. Б. ... ...... ... 1992. - 304 ... ... Ы. Таза ... өлеңдер, әңгімелер, хаттар, очерктер. —
Алматы: ... 1988. - 320 ... ... ... в ... ... — А.: ... 1972. - 360 с.
184. Сиуңну. «Хан кітабы» (Көне қытай ... / Ауд. алғы ... және ... Қ. ... - ... Санат, 1998.-288 б.
185. Қашқари Махмұт. Түрік ... ... ... ... 3 ... ... ... — Алмагы: Хаит, 1997. - Т.2.
- 538 6.
186. Казахи: историко-этнографическое исследование. - ... ... — 352 ... ... халық әдебиеті: Көптомдық / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер ...... ... 1986.— Т.
2: Ертегілер / Жауапты шығарушы ... 1988. — 288 б. ...

Пән: Алғашқы әскери дайындық
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы59 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Байқоңыр космодромы және оның Қазақстан биосферасына әсері9 бет
Драгуновтың мергендік вентовкасы 6 бет
Казіргі заманғы ұрыс сипаты7 бет
ХХ ғасырға дейінгі әскери өнер тактикасының дамуы6 бет
Жануарлардың морфо-физиологиялық құрылымы. Жануарлар әлемінің тектік және туыстық байланысы4 бет
Заң актлерін кодификациялау13 бет
Кодификация (сұрыптау) және инкорпорация (реттестіру) құқықтық нормаларды жүйеге келтірудің негізгі жолдары31 бет
Мұрағат тізімдемесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь