Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы

Мазмұны

Кіріспе

1 Ақшаның мәні және қызметтері
2 Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы
3 Валюталық қорлар

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып абылады. Тауар - бұл сату немесе айырбастау үшін жас-алынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің өнімі (зат), оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға ай-налуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды, Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. "Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше^өмір сүретін тауар, ол ақша"'.
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір-біріне аүысаяы
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталынуы барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылады (1 балта = 5 қүмыра, 1 қой = 1 қап бидай және ъб.).
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы тауар массасының ішінен барынша жиі айырбасталатын тауардың бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Мысалы, бидайды етке, майға, жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін болды. Ақша дегеніміз — тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған түрі, құнның эквиваленттік формасы мен тұтыну құны біте қайнасқан ерекше тауар. Яғни ақша — тауар өндіру мен оны айырбастау үрдісінде басқа тауарлардан бөлініп шыққан ерекше тауар, оның айрықша қызметі - барлық тауарларға ортақ балама (эквивалент) рөлін атқару. Осыдан келіп ақшаның жаппай күші болады. Ақшаның қоғамдағы мәнін К. Маркс "жеке адам өзінің қоғамдық билігін де, қоғаммен байланысын да өзінің қалтасына салып жүреді" деген афоризммен сипаттады. Ол мынадан айқын көрінеді:
Біріншіден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық еңбектің нәтижесі екенін анықтауға болады. Мысалы, ақшаның тауар айырбасында делдалдық етуі арқылы қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі айқындалып, сандық есебі жүргізіледі.
Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни қоғамдық өндірістегі үлесін де ақша арқылы анықтауға болады. Себебі адам қоғамдық еңбектегі үлесін жалақы ретінде алғанда, ақша төлем құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас үрдісінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі қайшылықтары да шешіледі. Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкіл тауарлар тұтыну құны түрінде айырбас қатынасының бір жағында тұрады да, ал екінші жағында бүкіл тауарларға қарама-қарсы ақша тұрады.
Тауарлар дүниесінің тауар және ақша болып екіге бөлінуі оның тұтыну құны мен құнының, яғни тауардың ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшылығын шешуге жол салады. Өйткені, егерде тауар сатылса, оның тұтыну құнының біреудің қажетін өтеуге керек болғандығы. Бұл бір жағынан, ал екінші жағынан оның құнының бар екендігі дәлелденгені. Сатылған құн енді ақша түрінде тауар өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, тауар өндіруідіге түскен ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез келген қажетті тұтыну құнын алуға мүмкіндік туады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айыр-басталатын тауар - барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасынан жалпы құндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір тауарға нық бекітілмеген еді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның жалпы құндық формасы ақша формасына айналды. Тауар айналысының тарихи эволюциялық процесінде жалпы құндық эквивалент немесе ресімделінбеген ақша формасын, әр түрлі тауарлар қабылдады. Әрбір тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір мезгілде әр түрлі эквиваленттер болды. Сонымен, бірінші , ірі еңбек бөлінісінің нәтижесінде мал бағушылардың шығуымен мал (ірі қара) айырбас құралына айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи-климаттық жағдайларға байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. Шалғынды аудандарда - жылқы, сиыр және қой; ал шөл және шөлейт аудандарда - түйе; тундрада - бұғы жалпы құнды эквивалент қызметін атқарады. Малды жалпы эквиваленті ретінде пайдаланылғаны туралы нақты дәлелдер әр түрлі қолжазбаларда, қазба жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда, поэзияларда кездеседі. Гомердің көне Троя батырлары туралы поэмасында.Өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда "өгіз" деген атау ойып өрнектелініп жазылып жүрді. Латынның сөзі "пекуния" (ақша) "пекус" "мал") сөзінен шыққан. "Рупа" ("мал") сөзі үңділердің ақша бірлігінің атауы "рупия" негізінде жатыр.
Пайданылған әдебиеттер тізімі

1.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер туралы» ереже-Актілер жинағы,2002,18құжат.
2.Валюталарды айырбастаудың нарықтық бағамын анықтау тәртібін белгілеу-Актілер жинағы,2003 N8.
3."Коммерциялық банктер операциялары", Мақыш С.Б., Алматы-2004ж.
4.Банковское дело / Под ред. Лаврушина О.И. — М., 1992.
5.Банковское дело / Под ред. Колесникова В.И. — М., 1995.
6.Шеденов Ө.Қ.Жалпы экономикалық теормя.-Ақтөбе,2004.
7.Ақша,несие,банктер.-Алматы,2001.
Мезілімдік басылымдар
8.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
9."Ұлттық банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004жж-Ақиқат,1999,N5.
10.Коммерциялық банк құрылымы.- "АльПари" 2002ж, 6.
11.Валюта түсінігі.-"Банки Казахстана", 2005-ж., N6.
12.Банковское дело: стратегическое руководство / Под ред.
13.Екінші деңгейдегі банктердің несиелік саясаты.-Аль-Пари,2004,N6.
14.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 Ақшаның мәні және қызметтері
2 Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы
3 ... ... ... ежелгі заманда ... ... Олар ... өндірісінің
дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып абылады. Тауар - бұл сату немесе
айырбастау үшін жас-алынған еңбек ... Адам ... ... оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын ... ... ... ... ... ... ай-налуы ақшаның
пайда болуындағы объективті алғышарттарды ... ... кез ... ... бола ... Егер ... еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз сатып
алушысын таппаса ... ... ... ... онда ... ... уақыттың рәсуә ... ... ... тауарлық
формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір
тауар қажетті тұтыну құнын алу ... бола ... ... ... бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. "Айырбас құн тауарлардың
өзінен бөлініп шыққан және ... ... өз ... ... тауар, ол
ақша"'.
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның
құны жасырын ... ... және тек қана ... ... ... ... және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін ... және ... ... ... ... құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір ... ... ... ... ... жай ... ... қолданылады (1 балта = 5 қүмыра, 1 қой = 1 қап ... және ... ... ... барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы
тауар массасының ішінен ... жиі ... ... ... ... жай формасы толық формаға өте бастады. ... ... ... жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін болды. Ақша ... ... ... ... ... түрі, құнның эквиваленттік
формасы мен тұтыну құны біте ... ... ... Яғни ақша — ... мен оны ... үрдісінде басқа тауарлардан бөлініп шыққан ерекше
тауар, оның айрықша қызметі - барлық ... ... ... ... атқару. Осыдан келіп ақшаның жаппай күші болады. Ақшаның қоғамдағы
мәнін К. Маркс "жеке адам ... ... ... де, ... ... өзінің қалтасына салып жүреді" деген афоризммен сипаттады. Ол мынадан
айқын көрінеді:
Біріншіден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана ... ... ... ... ... болады. Мысалы, ақшаның тауар айырбасында
делдалдық етуі арқылы ... ... ... ... ... сандық
есебі жүргізіледі.
Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни қоғамдық өндірістегі үлесін де
ақша арқылы анықтауға болады. Себебі адам ... ... ... ... ... ақша ... құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас үрдісінде ақшаның делдалдық ... ... ... да ... Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкіл
тауарлар тұтыну құны ... ... ... бір жағында тұрады да, ал
екінші ... ... ... ... ақша ... дүниесінің тауар және ақша болып екіге бөлінуі оның тұтыну құны
мен құнының, яғни тауардың ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшылығын ... ... ... ... тауар сатылса, оның тұтыну құнының біреудің
қажетін өтеуге керек болғандығы. Бұл бір жағынан, ал екінші ... ... бар ... дәлелденгені. Сатылған құн енді ақша түрінде тауар
өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, ... ... ... ... ... өз ... ... кез келген қажетті тұтыну құнын алуға
мүмкіндік ... ... ... ... ... жиі айыр-басталатын тауар -
барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады.
Осыдан ... ... ... немесе кең көлемдегі формасынан жалпы құндық
формасына ... ... өту ... ... оның ролі бір тауарға нық
бекітілмеген еді. ... ... ... ... ролін белгілі бір
тауарлар көптеп ... ... және осы ... ақша деп ... Құнның
жалпы құндық формасы ақша формасына айналды. Тауар айналысының ... ... ... ... ... ... ... ақша
формасын, әр түрлі тауарлар қабылдады. Әрбір тауарлы шаруашылық уклад өз
эквивалентін алға тартады. Бір ... ... әр ... ... және ... халықтарда бір мезгілде әр түрлі эквиваленттер болды. Сонымен,
бірінші , ірі еңбек бөлінісінің ... мал ... ... ... қара) айырбас құралына айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи-
климаттық ... ... ... сол ... ... ... болды.
Шалғынды аудандарда - жылқы, сиыр және қой; ал шөл және шөлейт аудандарда -
түйе; тундрада - бұғы жалпы құнды ... ... ... ... ... ... ... туралы нақты дәлелдер әр түрлі
қолжазбаларда, қазба жұмыстарының ... ... ... ... ... көне Троя ... туралы
поэмасында.Өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. ... ... ... ... ... деген атау ойып
өрнектелініп жазылып жүрді. Латынның сөзі "пекуния" (ақша) ... ... ... ... ... сөзі ... ақша ... атауы
"рупия" негізінде жатыр.
1.Ақшаның мәні мен қызметтері
Ежелгі Русьта да ақша металл ақшаларға ауысқаннан кейін де "мал" атауға
ие болды. ... ... 1018 ж. ... ... дің ... ... 4 күн, старостылардан гривен және боярлардан 18 гривенен тұрады".
Ол кездегі қазынашы "малшы", қазына, қазына жинау орны - "мал ... деп ... ... шығуы да малменен байланысты, өйткені ескі герман
тілінде бұл сөз мал басы ... ... ... ... ... ... ... халықтары ең бірінші тауар ретінде ... үшін ... ... ... ... ... әр түрлі тауарлар сатып алу
барысында құстардың, андардың жүндерін пайдаланды (үкі, түлкі, және т.б.).
Құс ... ... ... ... ал аң ... ... ... жалпы құндық эквивалент ретінде қолданылды. Жүн ... ... және ... ... кең көлемде таралды. Ежелгі
Русьтардың ... ... ... ... ... жүн ең ... құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша
жүйесінің бүгіні болып саналды. 1610 жылы жаулап алынан ... ... 5450 руб. ... пен 7000 руб. жүн ... ... ... ... тайпалар айналыс құралы ретінде
бақалшақ (раковинді) ақшаларды пайдаланды. ... ... ... ... ... ... ... цимбис, бонгез, хайква және т.б.
Көлемі түймедей ақшыл-қызғылт бақалшақ Кари көптеп таралды. Безендірулер
түрінде ... ... ... Үнді елінде, Қытайда, Үндіқытайда,
Африканың Шығыс жағалауларында, Цейлонда және Филиппин аралдарына алғашқы
ақшалардың қызметін атқарды. ... ... ... ... ... жыртқыш аңдардың келбет-кескінін көрсете өрнектеліп,
былғары ... ... ... ... ... ... ... жағалауларында, Полинезияда, Каролин және Соломон
аралдарында айырбасу құралы ретінде пайдаланылды.
Бақалшақ ақшалар ... ... ең бір ... ... ... ... ... күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай өзгеріске
ұшыраған жоқ. XX ғасырдың 70-жылдарының ... ... ... ... ... ақша ... ретінде бақалшақтардың үш түрі: ең
арзаны - қара түсті (курила), ақ ... ... аса ... - ... түсті
(ронго) пайдаланылды.
Әлемде әр түрлі "экзотикалық" ақшалар болған. Каролин аралдары ... Яв ... осы ... ... фея ақша айналысында ... ... ... дөңгелекше тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын ... ... ... диаметрі бірнеше метрге, ал массасы тоннаға
дейін жетеді. Сауда мәмілесі орындалғаннан кейін ... ... ... ... өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бір ... құны үш ... алты ... он екі қойға теңестірілді.
Өнер мен жер игерушілердің бөлінуімен эквиваленттің жетілуі жалғасты.
Бөлінушілік, бірігушілік, ... ... бар ... ... Бұл аз ... ... ... - зәйтүн майы, күріш, кофе, какао,
құйма түріндегі тұздар, т.б.
Жалпы эквивалент ретінде металдар да пайдалана бастады. Ежелгі ... ... ... ... қорғасын, мыс, күміс, алтын түріндегі
ақшалар пайдаланылды. Рим ... ... ... және орта ... ... ... ақшаларды құйды. Қытайда және Ежелгі Римде мыс
ақша ретінде пайдаланылды. ХҮІІ ... ... ... ... ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшелер қолданылды.
Металл ақшаларының артықшылығы, олар -біркелкі, төзімді, ұсақталынады,
және т.б. Металл ақшалардың кең таралуымен ақша ... ... ... ... ... келе металдардың арасында басты роль алтын мен
күміске өте ... ... олар ... ... үшін аса ... сапаға
ие. Әрине, металдар бұған дейінгі ақша формаларын бірден ығыстырып ... жоқ. Ұзақ ... бойы ... ақшалар тауар формасын сақтап келді.
Темір ақшалар күрек, таға, шеге, шынжыр және т.б. формаларда ұзақ ... ... Грек ... ... "драхма" "бір уыс шеге" деген
мағынаны білдіреді. Мыс ақшалар қазандық, ... ... ... ... және алтын ақшалар жүзік, сырға, білезік түрінде пайдаланылды.
Бірақ б.э. дейін XIII ... ... ... ... ... ... ... себепке байланысты көптеген ақша ... ... ливр ... фунт), марка (жарты фунт) салмақ бірліктері атауымен
аталады. ... ... ... бар формасыз металл ақшаларды ... әр ... ... ... формасы бар металл ақшалар ауыстыра
бастады. Монеталардың пайда болуы - ... ... ... ... ... өмір ... ... қажеттілік ол тауар өндірісі және
тауар айналысының ... ... Кез ... ... ... ақша
айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бір-бірінен бөлінбейді. Ақша
айналысы болмаса, онда ... ... да ... XVI ... ... (1516 ж.) утопиялық социализмнің ... ... Моор ... ... утопия аралы және мемлекеттің үздік
құрылымы туралы алтын кітап" деген еңбегінде: "Алдау, ұрлау, тонау... кісі
өлтіру зан ... ... ... кім ... ... де бұл
жөнінде алдын ала ескертілмеу мүмкіндігі бар жерде алдымен ақша құрымай,
олар да жоғалмайды, сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... және ұйқысыз түндері де ұмытылар еді.
Егер ақша адам өмірінен алысталынатын болса, онда тіпті ақша қажеттілігінен
туған кедейліктің өзі де жойылар еді".
Ол ... Т. Моор тағы ... ... "Қай ... болсын барлық нәрсені ақша
өлшемімен өлшейтін болса, онда ол ... ... ... ... және
дұрыс ағысының болуы мүмкін емес".
XIX ғ. Социал утопистері - ... ... Грей және ... ... теріс
көзқараста болды. Прудон тауар өндірісін сақтай отырып, ақшаны жоюдың
жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды.
Мұндай ... ... де ... ... ... (1917) ... соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқала бастаған кезде ақшаны
жою сәті келеді, яғни тарихтың өзі осыған алып келді деген тұжырымдар ... ... ... ... ауыл ... өнімдерін өнеркәсіп өнімдеріне
тікелей айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның бәрі сәтсіз
аяқталды. С.Г. Струмилин ақшаның ... ... ... -тредаларды, ал
ағылшын экономисі Смит Фальтнер ... ... - ... ... ... К. ... ... дейді: ақшаларды жоя отырып, біз
қоғамдық ... ең ... ... ... ... мүмкін немесе
ең төменгі сатыға (алғашқы қауымдық құрылысқа) қайта оралар едік. Қанша
дегенмен де ... - ол ... ... да ақша ... олар бар және
бола береді.
- Ақша ... дами ... ... ... қала ... ... тауар ерекше
жалпылама эквивалент.
Ақша - жалпы бірдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың
құны бейнеленеді және оның ... ... ... ... ... ... ... айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент ролі тарша түрде алтынға бекітілген. Алтынның
басқа ... ... ... ... қасиеті, оның табиғи қасиеті емес.
К. Маркс айтқандай: "Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл ... ... ... ... ... ... ... үшін ең бір лайық тауар
болып қалып отыр. Біріншіден, ол ерекше табиғи сапаға ие: бөлінуі ... ... тот ... тек,қана "патша арағында" (2/3 тұзды және
1/3 азот ... ... ... ең ... ... жоғары құнға ие.
Қанша дегенмен оның қорының аз ... ... ... ... ... өте ... болуына әкеліп соқтырады. Алтынды тұтыну жылдан-
жылға өсуде. Ол әр түрлі салаларда пайдаланылады - электроникадан ... ... ... ... өте жұқа ... ... балқытылған
құймалар түрінде кездеседі. Тек қана циферблаты 6 м ... ... ... ... үшін 26 кг ... жұмсалады, мұндағы алтын жалату
қалындығы 3 мк. Жуық. XX ғасырда 60 мың ... ... ... ... 30 мың тоннаға жуығы - екінші дүние жүзілік ... ... XIX ... ... ... ... ... орында болды.
Өткен ғасырдың 40-жылдарында оның дүниежүзілік алтын өндірісіндегі ... ... ... қиын және ... көп қажет етеді. Сонымен, 1 кг алтын
алу үшін 3000 м орта ... тау ... 100 ... ... қажет.
Алтынды ең көп өндіретін Оңтүстік Африка ... (ОАР) ... ... ету жағдайы құлдардың өмірі сияқты: олар 40°С-ден
жоғары ... ... жер ... ... ... ... бұрын, ОАР-
да әлемдік алтын өндірісінің 2/3-і өндірілсе, ал қазір 1/3-і ... ... ... апатты жағдайда құлдырауда.
Қазақстанда 160 алтын кен орындары бар. Соның ішінде 60-сы ... ... және ... ... ... 1994 жылы 25 ... ... құрады.
Алтын тек қана алтын валюта резервтерді ғана құрамайды, сонымен бірге
электронды-есептеуіш және компьютерлік ... ... ... ... талшықтарды жасау үшін де қолданылады.
Жасанды алтынды ойлап табу сұрақтары әр кез ... ... ... уақыттарда алхимиктер еңбектенді. Ежелгі Египетте жалған
алтын құймалары табылған. Біздің ғалымдар ұзақ уақыт іздену мен ... ... ... ... мынадай құрамда алды: палладий - 65%,
индий - 35%. Электр кедергісі алтынның техникалық құймасына ... ... ... ... алты есе асып ... ... ... (палладий - 55%, индий -45%) червондық алтын
алынды, бірақ мұндай ... ... ... бұл процестің тиімділігін
көрсетпеді. Қазіргі ядерлік физика атомдардан күкірт және сынаптан алтын
атомдарын ... ... ... Бірақ жасанды алтынды жасау мүмкіндігі бұл
процесті тиімді етпейді. Мұндай алтынның өзіндік құны өте жоғары және бұл
жолмен алынған ... ... ... ... ... төмен болуына
байланысты нарықта бәсекеге түсе алмайды. Сонымен қатар, жасанды ... тіс ... және ... бұйымдарды жасауда пайдаланылады,
бірақ еш уақытта ол жалпыға бірдей эквивалент ретінде бола алмайды. "Ақша -
зат емес, ол - ... ... ... ... ... тудырушылар болып келеді. Бұл
дегеніміз, қоғамнан бөлінген адамдар үшін ақша ... ... ... ... олар ... ... Батып бара жатқан кемеден құтқарылып
алынған заттар оған адам аяғы ... ... ... болған, ал ақшалар
болса өзінің барлық құндылығын жоғалтты.
Ақша - өндіру мен бөлу ... ... ... ... ... ... көрсететін, тарихи даму үстіндегі
экономикалық ... ... ... ... ... ... мәні оның үш ... бірігуімен көрініс табады.
* жалпыға тікелей айырбасталу;
* айырбас құнының дербес формасы;
* еңбектің сыртқы заттық өлшемі.
Жалпыға ... ... ... ... пайдалану, кез келген
материалдық құндылықтарға ақшаны айырбастау мүмкіншілігінің бар екендігін
көрсетеді. ... ... бұл ... елеулі қысқарды және тік
қоғамдық жиынтық өнімді пайдалану және бөлумен ғана ... ... ... жер асты ... ... және ... ... Қазіргі
кезде жекешелендіру процестерінің жүруімен ... ... ... ... ақшаны пайдаланудың көлемі едәуір кеңіді.
Еңбектің сыртқы заттық өлшемі тауарды ... ... ақша ... ... мүмкін құнын анықтау арқылы
көрінеді. Ғалым-экономистердің арасында ... ... ... ... ... әр ... көзқарас бар. ... ... ... ол ... ... ... және ақша
қызметтерін атқару ролін ... ... ... ... ... ... ... немесе жайылыңқы формасына қайтып келді.
Несие ақшалар ... ... ... ... ... ... ... қызметтерін атқаруды жалғастыруда дейді екінші біреулер. Ал,
енді үшінші біреулер, ... ... ... ... ... ... бірдей экривалент ролін орындаушы, ерекше тауар ретіндегі өзінің
қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Төлем, айналыс және қорлану
құралы болып, алтын белгілері -қағаздай белгілері) қағаз және несие ақшалар
қызмет атқарады. ... та ... ... ақша ... ... отыр ... ол жалпыға бірдей эквивалентті білдіреді.
Ақшаның әрбір қызметі ақшаның тауар айырбастау процесінен туындайтын,
тауар өндірушілердің өзара ... ... ... ... маңызының белгілі бір жағын мінездейді. Ақша бес түрлі қыз-мет
атқарады: қүн өлшемі, ... ... ... ... қор және қазына жинау
құралы, дүниежүзілік ақша.
Ақша құн өлшемі ретінде. ... ... ... ... өндірісі жағдайында
туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады. Өзінің
жеке құны бар тауар ғана, құн өлшемі бола алады. Бұндай ... ... ... ... жұмсалған, құнды құрайтын алтын саналады. Яғни,
бұл қызметті толық құнды ақшалар атқарады. Ақша ... ... - ол ... ... осы ... ... құнды көрсетеді.
Ақша құн өлшемі қызметін идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни
тауардың құнын өлшеу ... ... ... ... ... ... ... ақша формасына айналуы үшін ... ... ... бағасын өлшеу үшін қолма-қол ақшаның болуы қажет емес, ... ... ... ойша ... ... ... ... болады, өйткені олар адам еңбегінің өнімі.
Ақша түрінде көрінетін тауардың құны, оның бағасы болып табылады. Толық
құнды ақша ... ... ... ... ... жоқ. ... ... болмайды, олардың құны өздерімен анықталуы мүмкін емес. ... ... кез ... ... ... сатып алу мүмкіндігі бар. Сатып
алу қасиетімен ерекшеленеді.
Құн өлшеу қызметі жалпы эквивалент ... ... ... деген
қатынасын көрсетеді. Бірақ тауардың бағасын анықтау үшін баға ... ... ақша ... ... ... мыс) мемлекет заңды түрде
баға масштабын тұрақты етіп ұстады. Металдың ... ... ақша ... ... рет ... ... бастағанда баға масштабы олардың
салмақтық құрамына сай келді. Мысалы, фунт ... ... ... есебінде пайда болды. Тарихи даму барысында баға масшта-бы ақшаның
салмақтық ... ... ... ... және баға ... ... ақша қызметтерінің арасында
едәуір айырмашылық бар. Құн ... ... ... емес ... ... болып табылады. Ол құн заңыменен анықталады. Баға
масштабы заңды сипатқа ие бола отырып, мемлекет билігіне ... және ... ... ... ... үшін қызмет етеді.
Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен алтынның тройск унциясына
(31,1 г) 35 ... ... ... ... Ол 1971 және ... ... девальвациялануына дейін сақталды және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейін жетті.
Арнайы баға масштабы ... құны мен оның ... ... ... ... болып кетуіне байланысты өзінің ... ... ... ... ... жж.) ... ... алтын
бағасы және алтын паритеті жойылды. Құн ... ... ... ... ... ... уақытта алтын тауарға тікелей айырбасталмайды және ... ... ... ... ... қарай ығыстырып
тастау жағдайында ақшалы тауар (алтын) тікелей ... ... ... ... ақшалармен операциялар жүргізуге қарсы тұрады. Осыдан
алтын қағаз және несие ақшалардың құнын өлшеу ... ... ... ... ... ... өлшенген құнды көрсетеді, өйткені өзінің
құны жоқ. Сонымен алтын белгілерінің, яғни толық кұнды емес және ... ... ... ақша формаларының олардың алтындық мазмұнынан
ажырауына алып келді.
Ақша айналыс құралы. Ақша айналыс ... ... ... ... ... ... бір ... екінші қолға ауыса отырып, өзінің ... ... ақша ... ... ... ... кезінде, ақша делдал ролін атқарады, ал бұл кездегі сатып
алу және сату ... ... ... мен ... ... ... Сатушы, тауарын сатқаннан кейін, басқа тауарды сатып алуға әр
уақытта асықпайды. Ол тауарды бір нарықта сатуы, ал ... ... ... мүмкін. Делдал ретіндегі ақшаның көмегімен уақыт пен кеңістіктегі
өзара сай келмеушілік жойылды.
Өзінің құнын өткізгеннен кейін, айналыстан ... ... ... ... құралы ретінде барлық уақытта осында қалып отырады және
сату-сатып алу процесіне қызмет етеді.
Біздерге ақша ... ... ... ... ... ... саудада тұрғындардың тауарларды сатып алуы
кезінде орындайды. Шет елдерде мұндай шектеулер жоқ. Онда ... ... және т.б. ... ... есептесуіне тыйым са-лынбаған.
Айналыс құралы ретінде ақша қызметтерінің ерекшеліктері мыналар:
* тауар мен ... ... ... оны ... ... ... ... (қолма-қол) ақшалар
орындайды;
* ақшаның бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ... емес (алтын), оны ауыстырушылар- ақша
белгілері орындайды.
Бірақ бұл, несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен ... ... ... сөз ... Бұл ... ... ... алтын нарығында жасырын
айналыс болуыменен түсіндіріледі.
Акша айналыс ... ... ... ... ... ... саны ... тиіс тауарлардың бағасы мен массасы негізінде, яғни
өткізілуі тиіс тауарлар бағасының сомасымен анықталады. Қанша дегенмен бір
ақша бірлігі бір - ... ... ... ... ... ... айналысы қанша көп болса, айналыс үшін олардың қажетті саны сонша аз
болады.
Егер ақшаның айналыстағы массасы тауар массасынан көп ... онда ... ... яғни инфляцияға алып келеді.
Ақша төлем құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты. Бірақ
ақша қозғалысы міндетті түрде тауар қозғалысымен бір ... ... ... Ақша құнның еркін формасында көрінеді. Олар өткізу процесін еркін
аяқтайды. Ақшаның қозғалысы тауар қозғалысынан ерте ... кеш ... ... мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы болмаса, яғни тауар ... ... ... ... ... ... керісінше болса, онда бұл жағдайда
ақшалар төлем құралы ... ... ... ... ... тек қана ... айналысына ғана емес,
сонымен бірге қаржы-несие қатынастарына да ... ... ... ақшалай
төлемдерді төмендегідей етіп топтатуға болады:
* тауарларды және қызметтерді төлеуге байланысты мін-
деттемелер;
* еңбек ақы төлеуге ... ... ... ... қаржылық міндеттемелер;
* банктік қарыз, мемлекеттік және тұтыну несиесі ... ... ... сақтандыру міндеттемелері;
* әкімшілік-сот сипатындағы міндеттемелер және басқа-
лары.
Ақша төлем құралы ретінде айналыс ... ... ... ... ... ... делдал болып табылмайды, ол тек қана сату-сатып алуды
аяқтайды. Нәтижесінде ... ... ... өз бетінше еркін
қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге сатып ала ... ... ... ... берудің орнына, борыштық міндеттемені жазып ұсынады. Бұл борыш
өтелген кезде, ақша төлем құралы ... ... ... ... қызметін толық бағалы емес нақты ақшалар ... ... ал ... міндеттемелерді өзара өтеуде идеалды ақшалар атқарады.
Төлем құралы ... ... ... оның ... ... ... ... болғанымен ол олармен берік байланыста екені
анық. Ақшаның төлем құралы қызметі, оның құн өлшемі және ... ... ... етуі барысында көрінуі мүмкін. Ақшаның төлем құралы ретінде
қызмет етуінің дамуы резервтік қор құрудың, яғни ... қор және ... ... ... қажет екенін көрсетеді.
Ақшаның төлем құралы қызметін атқаруына байланысты ақша айналысы заңы
өзінің неғұрлым ... ... ... Егер ... несиеге сатылса, онда
қолма-қол ақша қажет емес. Бұл айналыстың қолма-қол ... ... ... ... ... мерзімі жақындаған сайын борыштарды жабу
үшін ақша айналымының қажеттілігі артады. Өзара өтелетін төлемдер соммасы
айналыс үшін ... ... ... Егер ... да бір ... ... ... төлем өз уақытында түспейтін болса, онда бұл өзімен
бірге ... да ... ... тудырады (қарыз бойынша мерзімі өткен
берішек, бюджеттік төлемдер, ... ... және ... ... ... ақша нарығының графигінде әр түрлі
бейнеленеді. Қатаң саясат ақша жиынын ақшаның ұсыныс қисығының ... ... ... ... ... Ал икемді монетарлық
саясатта ақшаның ұсыныс қисығы горизонталды түрде болады.
Ақша-несие ... ... ... көп жағдайда ақшаға сұраныспен
байланыста болады. Мысалы, егерде ақшаға сүраныстың өсуі инфляциялық
үрдістермен байланысты болса, онда ақша ... ... ... үшін ... ... жөн, бұл ... ақша ұсынысын вертикалды түрде
бейнелейді.
Егерде ақша айналымының күтпеген, кездейсоқ ... ... ... ... ... онда ... ... қалыпты
деңгейде ұстап тұратын саясат пайдаланылады. Бұл ... ақша ... ... Ls қисығының бұрыштық көлбеуіне байланысты ... ... ... ақша ... ... ... мөлшерлемесіне (1-
сурет) әсер етеді. Орталық банк бір мезгілде ақша ... мен ... ... ... ... ақшаға сұраныс өскен кезде тұрақты
пайыз мөлшерлемесін ... тұру ... банк ақша ... ... оны
сұраныстың өсуіне байланысты пайыз мөлшерлемесін өте тез өсірмеу үшін
жасайды (Бұл ... Lr ... оңға ... ... ... R — ... мөлшерлемесі М — ақша жиыны
Сурет1.Салыстырмалы түрде
Сурет 2 Салыстырмалы түрде қарағанда ... ақша ... ... ... механизмі және оның салық-бюджет, валюта
саясаттарымен байланысы. Монетарлық саясат өте ... ... ... ... ... ... әр бөліктің сапалы жұмысына
тәуелді.
Ақшаның айырбас кұнының дербес формасы ретінде пайдалану тауарларды тікелей
өткізуменен байланысты емес. Ақшаны бұл ... ... ... олар
несие беру, бюджеттің кірістерін қарыздық берешектерді өтеу, мемлекеттік
бюджеттің кірістерін қалыптастыру, ... және ... ... ... ... банктің несиелік ресурстарды басқа
банктерге сатуы және ... ... ... ... тікелей айырбасталмайды және бағалар
алтынменен көрсетілмейді. Алтынды айналыстан ... ... ... ... ... ... ... тікелей массасына емес, алтын
нарығындағы несие ақшалармен операциялар жүргізуге қарсы ... ... ... және ... ... ... өлшеу ретінде көрінеді. Несие
ақшалар тауардың қүнын өлшемейді, өлшенген құнды көрсетеді, өйткені ... жоқ. ... ... ... яғни ... ... емес және қағаз
ақшалардың пайда болуы, ақша формаларының олардың ... ... алып ... ... және ... қаиынастардың ұғымы.
Валюталық - бұл ұлттық шаруашылық қызметтерінің нәтижелері мен өзара
алмасуына қызмет ететін және ... ... ... етуі ... ... қоғамдық қатынастар жиынтығы.
Валюталық жекелеген элементтері -вексель ісі ... ... ... ... ... келесі даму кезеңдері Лиондағы "вексель жәрменкелері"
мен басқа да Орта ғасырлық Еуропадағы сауда орталықтары болды, онда ... ... ... жүргізілді. Халықаралық қатынастардың одан әрі
дамуы өндіргіш күштерінің өсуімен, дүниежүзілік нарықтардың ... ... ... ... байланысты болды.
Валюталық жүйелер материалдық өндіріс саласына, сондай-ақ бөлу, айырбас
және тұтыну салаларына қатысты ... ... ... ... ... ... ұлттық және дүниежүзілік экономиканың
дамуына, саяси жағдайға, елдер арасындағы күштердің арақатынасына тәуелді.
Халықаралық ... ... ... ... ... жүйе ... Экономикалық тұрғыдан қарағанда - бұл шаруашылық
байланыстарды интернационалдандыру ... ... ... ... ... жиынтығы; ұйымдық-заң-дық тұрғысынан
қарағанда - белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация ... ... ... ... ... ... ... жүйенің типтері ... ... ... ... ұдайы өндіріс процесіне қажетті валюталық ресурстарды
қалыптастыруға және ... ... ... ... ... ... қатынастардың жиынтығы ретінде ұлттық
жүйе пайда болды. Ұйымдық-заңдық ... ... -бұл ... ... ... тарихи түрде қалыптасқан және
халықаралық құқық ... ... ... ... ... ... валюталық қатынастарды ұйымдастырудың ... ... ... ... жүйе елдің ақша жүйесінің бір бөлігі
бола отырып, өзінше дербес және ... ... шыға ... ... жүйенің ерекшелігі ел экономикасындағы сыртқы эконо-микалық
байланыстардың даму дәрежесімен анықталады.
Ұлттық валюталық жүйе мен ... ... даму ... және ... ... ... ... қатынастарды ұйымдастыру формасы - дүниежүзілік валюталық жүйе
өзара ажырамастай ... ... және ... ... жүйелердің
мұндай байланыстылығы олардың біртұтас екендігін білдірмейді, себебі
олардың ... ... етуі және ... ... ... ... және дүниежүзілік шаруашылыққа ықпал етуі әр ... ... ... ... жүйені ұлттық жүйемен байланыстыратын, яғни
валюталық қатынастарға қызмет көрсететін және реттейтін, мемлекетаралық
валюталық реттеулердс және ... ... ... негіз болатын
ұлттық банктер болып табылады.
Дүниежүзілік валюталық жүйені мемлекеттік-құқықтық ... ... ... ... және дүниежүзілік аренадағы күштердің
орналастырылуымен, ... және ... ... ... және дүниежүзілік валюталық жүйе арасындағы байланыс пен
айырмашылықтар, олардың элементтерінен байқалады ... ... ... жүйе ... ... - ... ақша ... болса, ал дүниежүзілік валюталық жүйе - бір немесе бірнеше
резервтік ... ... ... ... ... ... валюта - халықаралық төлем және резерв құралы функциясын
орындайтын, ... ... үшін ... паритет пен валюталық бағамды
анықтауға базалық қызмет ететін, ... ... ... ... интервенция жүргізуде пайдаланылатын алдыңғы ... ... ... ... ерекше категориясы.
Резервтік валюта мәртебесін алудағы алғышарттар:
* дүниежүзілік өндірісте, тауарлар мен капитал экспорттарында ... ету ... ... ... ... ... бар ... мекемелердің
дамыған торабы;
* басқа елдерде оған деген сұранысты қамтамасыз ... ... ... ... ... және ... шектеудің
болмауы.
Резервтік валюта мәртебесі эмитент-елдің экономикасына белгілі бір
міндеттемелерді жүктейді: осы ... ... ... ... сауда және валюталық шектеулердің ... ... ... ... ... валютаны резервтік дәрежеге көтеру ұлттық
шаруашылық үшін төлем ... ... ... ... ... ... және мерзімсіз халықаралық несие алу жолымен ... ... ... ... ... есептік ақша бірлігі - валюталық паритет пен ... ... ... ... мен ... ... үшін
шартты бірлік ретінде пайдаланылатын валюталық бірлік. ... ... ... қатынастарға қызмет ету үшін қажетті дүние-жүзілік
несиелік ақша типтері ... СДР ... ... алу ... және ЭКЮ
(еуропа валюта бірлігі) қызмет етеді. Бұл халықаралық активтер ... есеп ... ... ... ... жазбаша жазу
жолымен: СДР - Халықаралық валюталық қорда, ЭКЮ -Еуропалық қауымдастыққа
ынтымақтастық валюталық ... ... ... ... ... ... ... кіретін валюталардың орташа өлшемді құнын және
бағамдарын өлшеу ... ... ... 1973 жылы ... айынан бастап өзгермелі бағам
режимін ... ... ... және ... валюталы-несиелік
ұйымдарда қолданылады. Осы топтағы валюталар ... ... ... ... компоненттердің мөлшері орташа өлшемді бағам мақсатына байланысты
белгіленеді.
Валюталардың ... ... ... ... ... ... АҚШ
долларына қатысты нарықтық құнының сомасында ... СДР ... ... ... ... ... ... бес валютадан тұрады
(1.01.1991 ж. жағдай бойынша): АҚШ доллары - 40%, ... ... - ... йені - 17%, ... франкі - 11%, фунт стерлинг 11%.
Елдің экономикалық және валюталық жағдайларына байланысты анықталатын
валюталардың конверсиялау дәрежесі валюталық жүйенің келесі бір ... ... да ... ... ... ... ақша
бірліктері ретінде еркін конверсияланатын валюталар ... 1978 ... ... валюталық қорлар мынадай ұғымдарды енгізген болатын:
"еркін пайдаланылатын валюта", яғни халықаралық
есеп айырысуларда және ... ... ... ... қолданылатын;
валюталық шектеулері бар, жартылай конверсияланған елдердің валюталары;
валюталар айырбасына тыйым салынған, ... ... ... ... есеп ... ... асыруды, валюталық
қаражаттарды біршама тиімді пайдалануын, валюталық ... ... ... ... ... ... алуын, валюталық
тәуекелдерді сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеуді, ... ... ... ете ... ішкі және ... төлем
айналымына қызмет етеді.
Халықаралық есеп айырысудың өзіндік ерекшелігі барлық елдер үшін жалпыға
бірдей ... ... ... ... ... да ... ... қызметтер, несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер
бойынша есеп ... ... ... ... ... ... ... екінші біріне айырбастау болып табылады.
Валюталық нарықтарда шетел ... ... ... пен ... ең
алдымен сатылған тауарлар және көрсетілген қызметтер үшін валюталық түсім
алған экспортерлардан; ... ... ... мен ... және ... алынған қызметтері үшін төлемдерді төлеуде импортерден;
сондай-ақ көрсеткен қызметтері үшін ... ... ... ... ... комиссия түрінде валюталар алатын сақтандыру қоғамдары мен
банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиені және оған ... ... т.б. ... міндеттемесі бар занды және жеке тұлғалардан туындайды.
Сонымен, валюталық нарықтарда валюталық ... ... ... мен оған ... ... қызметтер және
халықаралық капиталдар мен несиелер қозғалысы негіз болып табылады.
Валюталық ... - ... пен ... ... ... айналатын
валюталарға сауда-саттық жүргізілетін ресми орталықты сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... байланыстардың интернационалдануы не-
гізінде валюталық нарықтардың интернационалдануының күшеюі;
* байланыстың жаңа жүйелерін ... ... ... ... ішінде үздіксіз операцияларды жасау;
банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша түрде негізделетін
валюталық операцияларды жүргізу техникасын біртұтастандыру;
коммерциялық ... ... ... алыпсатарлық және
арбитраждық валюталық мәмілелер көлемін ұлғайту.
Валюталық операциялардың көлеміне, ... және ... ... ... ... ... ... халықаралық, аймақтық
және ұлттық (жергілікті) болып бөлінеді.
Халықаралық валюталық нарықтар ірі дүниежүзілік ... ... ... ... ... Нью-Йорктегі, Франкфурт-на-
Майнедегі, Париждегі, Цюрихе, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық
нарықтарды бөліп айтуға ... Бұл ... ... ... кеңінен қолданылатын валюталармен операциялар жүзеге асырылады.
Аймақтық және ... ... ... бір ... ... ... Оның ... сингапур доллары, сауд
риалы, кувейт динары және т.б. бар.
Ұлттық валюталық нарықтар деп, ережеге сәйкес, халықаралық операцияларды
жүргізуге маманданбаған, өз ... ... ... ... ... және ... болуы мүмкін) валюта бойынша қызмет ... ... ... ... ... жүзеге асыратын операцияларының
жиынтығын айтады. Сонымен қатар, ішкі ... ... ... ... арасында жасалатын операцияларды, жеке тұлғалар
арасындағы операцияларды, сондай-ақ валюта ... ... да ... ... ... ... қарап,
Қазақстанда ұлттық нарықтың жұмыс жасайтынын айтуға болады. 2001 ... ... - 1124735 мың, ОЕМ - 11165 ... ... ... ... ... ішкі валюталық заңдылықтарының ырықтандырылуына
байланысты ресми валюталық нарық "қара нарықпен" толықтырылуы мүмкін. "Қара
нарықтың" болуы ... ТМД ... тән ... ... ... Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, айырбас орындарының көптеп
ашылуы пайда массасын өсіру үшін банктер арасында бәсекені ұлғайта отырып,
"көше" нарықтарында ... ... ... және ... ... нарықтың" әрекет ету аясының қысқаруына әкелді.
Институтциональдық көзқараспен қарағанда, валюталық нарық банктер,
банкирлер үйін, ... ... және ірі ... жиынтығын
білдіреді.
Қалған банктер мен брокерлік фирмалар өздерінің валюталық ... ... ... жетекшілік етуімен, ережеге сәйкес олардың
қарамағында жүзеге асырады. Валюталық нарықтардағы ... ... ... ... мен ... ... үлесіне келеді. Мұндай
сызба, валюталық нарықты банкаралық ... ... ... ... операцияларды жүргізуге құқылы банктер ... ... ... деп аталады.
Девиздік банктердің валюталық нарықтағы операцияларға ... ... ... банк ... оның ... ... бөлімдер және
филиалдар тораптарының даму дәрежесіне, жүргізілетін ... ... ... ... ... және т.б. ... жүйелерінің
жағдайына, банк саясатына байланысты.
Әдетте, валюталық ... ... ... ... ... ... телефон бойынша), бірақ кейбір елдерде (Скандинавия елінде)
Орталық банк ... ... ... ... ... ... сақталған. Мұндай жағдай Қазақстан Рес-публикасында да
әрекет етеді, яғни Қазақстан қор биржасында аптасына 2 рет ... ... ... ... ... екі ... ... бөлуге болады.
Бірінші топқа пассивті қатысушылар, яғни ... ... ... ... әр ... ... да, баға белгіленімін білу үшін
олар басқа банктерге өтініш ... ... ... ... топ) ... баға ... ... өтініш жасайтын банктер үшін
бағаны белгілейді (маркет-мэйкерлер). Осы қатысушылар ... ... ... ... ... ... және үлкен дилерлер штаты бар
20-ға жуық банктер ерекше бөлінеді. Бұл банктер 100 млн. АҚШ долларындағы
(мәміленің ... ... - 5 ... 10 млн.) ірі ... мәміле жасай
отырып, валюталық нарыққа маңызды ықпал етеді.
Дүниежүзінің тек өте ірі ... ... ... ... ... ... білікті дилерлер бар. Өз клиенттерінің
тапсырмаларын ғана орындайтын және валюталық операцияларды өз ... ... ... ... ... ... банктерге,
өздерінің клиенттері мен банк арасындағы делдалдық ролді ... ... ... ... туралы жалпы түсінігі бар банктік
қызметкер болса жеткілікті. Мысалға, 2000-ға жуық бөлімшелері мен ... ... та үш ... ғана ... -на-Майнеде, Дюсельдорфта және
Гамбургте) халықаралық банкаралық валюталық нарықта операциялар жүргізетін
валюталық департаменті бар Германияның ірі ... ... - ... алуға болады. Қалған бөлімшелері валюталық операцияларды шектеулі
сомалар бойынша, Дойче Банктің үш бөлімшесінің ... ... ... ... ... ... жүргізе алады.
Банктердің басқа да топтары ірі, бірақ азырақ ... ... ... ... олар бір, ... валюталармен операциялар
жүргізуге маманданады және стандартты сомаларға баға ... ... бұл ... ... ... ... пайдаланады.
Брокерлік фирмалар 30%-ға жуық валюталық операцияларға қызмет ... ... ... ... ... ... ... тұлғасында, екі банкінің арасында -
валюта-ларды сатушы және сатып алушы банктер арасында ... ... ... ... ... бола ... ... брокерлік комиссиялық
ақы алады (брокер арқылы сатылған немесе сатып алынған әрбір миллион доллар
үшін 20 АҚШ доллары), ол төлемді ... ... ... ... ... тең бөледі және онда котировка қосылмайды, әр ай сайын тікелей
брокерге төленіп отырады.
Брокер мәміле жасайтын және баға ... ... ... ... ... арқылы жұмыс істеудің айтарлықтай артықшылығы
мыналар: ... ... ... және ... белгілейтін кез
келген бағамен мәміле жасау мүмкіндігі, мәміле жасағандағы құпиялық және өз
бағасын ұсыну мүмкіндігі. Дилер мен ... ... ... тек ... ... сенім және сыйластық болғанда ғана
мүмкін және ол тығыз өзара қатынас негізінде қалыптасады.
Банктердің валютамен ... ... ... ... ... ... ... де жүзеге асырылады.
Шетел валютасы халықаралық төлем айналымында әдетте ақшалай белгілер
түрінде болмайды, ол банктік және несиелік ... ... ... ... ... сәйкес телеграфтық және пошталық аударым, чек, тратта
түрінде болады.
Аударым - бұл ... ... ... ... клиентінің
өтініші бойынша және оның есебінен телеграфтық немесе пошталық аударым
(бұйрық) негізінде ... бір ақша ... ... ... ... ... ... бұйрығы. Аударым барысында банк екі операцияны ... ... ... өз ... ... валютаға шетел валютасын сатады
және шетел валютасын шетелге аударады. Бұл жерде телеграфтық ... ... есеп ... ... және ... код ... арқылы қорғауға
кепіл береді.
Банктік чек - шетелдік банк-корреспондентке чекті ұстаушының ... ... бір ақша ... ... туралы банктің жазбаша бұйрығы.
Экспортер, ондай чекті ала отырып, оны өзінің банкіне сатады.
Банктік ... - осы ... ... ... ... траттасы (аудармалы векселі). Импортерлер өздерінің банктерінен бұл
вексельді сатып ... және оны ... ... ... ... ... ... борыштық міндеттемесін өтейді. Ал осы елдің
банкінің міндеттемесі ... ... ... ... өзінің
корреспондентінің шотын қажетті валюталық қаражаттармен қамтамасыз ету
болып табылады.
Бұл жерде ... мен ... тек қана ... ... сондай-ақ сауда
және өнеркәсіптік фирмалардың, жеке тұлғалардың бере алатынын да есте
сақтау қажет.
Несиелік айналыс ... ... ... ... алтын мен шетел
валюталарын ығыстырып, әр түрлі елдердің банктері арасында корреспонденттік
қатынастардың дамуына және шетел валютасында ... ... ... ... ... қатты ықпал етті. Бұл өз
кезегінде операцияларды қолма-қолсыз түрде ... есеп ... және ... ... ... ... ... есеп айырысулардың сызбалы механизмін былай беруге болады:
тауарды (қызметті) экспорттаушы сатқан тауары ... үшін ... ... валютасына жататын чек, аударым және басқа да төлем құжаттарын
өз елінде коммерциялық банкіге сата отырып, оның орнына экспорттық ... ... ... валютаны алады. Коммерциялық банк өзінің шетелдегі банк-
корреспондентіне бұл төлем құжаттарды жібереді де ... ... ... ... ... валюталық қаражаттарды төлеуін
талап етеді. Алынған шетел валютасындағы соманы шетел ... ... ... ... ... Валюталық қорлар
1944 жылы Бреттон-Вудс қаласында (АҚШ) халықаралық ... ... ... осы ... ... ... қор (ХВҚ) ... шешім қабылданды. Алғашында мүшелерінің саны 35 мемлекет болса, 1993
жылы олардың саны 174-ке дейін ... ... ... да ... ... қордың мүшесі болып табылады.
ХВҚ-ға кіргенде, әрбір мемлекет квота (жазылу бойынша салым), мүшелік
жарна сияқты ... бір ақша ... ... Қор ... мүше-елдердің
жарнасы екі бөліктен: 1) сол елдің квотасының 25% сомасы ... ... ... мен доллар запастарының 10% сомасы көлемін-дегі алтын түрінде;
2) квотаның ... ... ... ... түріндегі жарнадан тұрады.
Квотаның маңызы әр түрлі болып келеді. Біріншіден, олар біріккен ақшалай
запастарын құрайды, ХВҚ оларды қаржылық қиыншылықтарға ... өз ... беру үшін ... Екіншіден, олардың негізінде, жарна төлеген
мүшесі ХВҚ-дан қарызға алатын немесе СДР деп аталатын ... ... ... ... ... соманың мөлшері анықталады. Жарна үлкейген
сайын, мүшеелдің керек жағдайында алатын несиесінің көлемі де үлкен ... олар ... ... ... ... ... Ел бай болған
сайын, оның квотасы солғұрлым ... ... ... ... ел ... істеуін және әл-ауқаттылығын талдау негізінде белгіленеді. Әрбір бес
жыл сайын квотаның мөлшері қайта ... ... әрі ХВҚ ... ... ... ... ... көбейтілуі немесе азайтылуы
мүмкін. 1945 ж. ХВҚ-ның 35 мүшесі 7,6 млрд. $ төлеген,
1992. ж. ... 156 ... 130 ... $-ға жуық ... ж. 174 ел - 140 ... $ ... саясатын анықтауға керекті дауыс санының көп бөлігін, көп ақша
қосқан ... ... ... ... ... АҚШ ... оған барлық
дауыстың 17%-ы келеді. Екінші орында Жапония - 7%, әрі қарай - ... ... - ... жоғарғы директивті органы - губернаторлар кеңесі, мұнда әрбір
мемлекет губернатор ... ... ... ... ... банк ... балама губернаторлардан тұрады. Себебі, губернаторлар сияқты олардың
орынбасарлары қаржы министрлері ... ... банк ... болғандықтан,
олар өздерінің үкіметтері атынан шығуға уәкілдіктері бар. Губернатор кеңесі
жылына бір рет ғана ... Оның ... ... ... ... валюталық ұсыныстарды әзірлеу;
* экономканы қайта құру жөнінде өте кедей ... ... ... ... жаңа ... ... ... өзгерту, ХВҚ-
ға мүшеелдерді тексеру.
Қалған уақытта губернаторлар, штаб-пәтері Вашингтонда (АҚШ) орналасқан
атқарушы кеңесті құрайтын өкілдері арқылы, ... ... ... ... ... ... ... Жиырма төрт атқарушы
директор, ресми отырыстарда, аптасына үш рет ... ... ... ... ... ... шаралардың жүзеге
асырылуын бақылайды. Қазіргі уақыттағы жеті атқарушы директор мына елдердің
өкілдері: Ұлыбритания, ... ... Сауд ... ... ... және Жапония. Қалған елдер топтасып, 19 мүшеел ... ... ... ... ... ... 17 ... келеді.
Атқарушы кеңестің шешімді қабылдауы мына баптарға негізделеді:
* займ тек қана мүшеелдің ... ... ... ... ... займ ... үкіметтермен кепілдендірілуі тиіс;
* займ беру шешімі экономикалық себептерге негізделуі тиіс.
ХВҚ-ның қызметкерлері 2 ... жуық ... ... және ... ... ол ... ... атқарушы кеңестің басшысы
болады, оны кеңес сайлайды. ... ... ... - ... ары ... ... емес ... келеді. 100-ге жуық елдің
қызметшілерінің интернационалдық құрамы, негізінен экономистерден ... ... онда ... ... ... мемлекеттік қаржы және
салық салу бойынша сарапшылар бар. Жұмысқа қабылдау ... ... ... ... ХВҚ-ның Вашингтондағы штаб-пәтерінде
орналасқан, ... ... ... ... Женевадағы және Нью-Йорктағы Б¥¥-
ның жекелеген бөлімшелерінде немесе ХВҚ-ның мүшесі болып табылатын ... ... ... ... ... ел: өз ... ... елдер ақшаларына
қатысты құнын анықтау бойынша жасайтын қадамдары ... ... ... етуге, ұлттық ақшаларды шетел ақшаларына айырбастауды шектеуден
бас тартуға және ... ... ... ... етіп ... себебі мұндай саясат тәртіптелген және конструктивті түрде
оның ұлттық байлығымен қатар, жалпы ... ... ... алып ... осы ... ... ... өзіне міндетті ғып санайды.
Алғашқыда ХВҚ-ды құрған кезде оның мақсаты ретінде: оған мүше-елдердің
төлем баланстары мен валюталық бағамдарын ... ... оның ... ... мәселелері қойылған болатын. Бұл ХВҚ-қа мүше-елдердің өз
валютасының паритетін алтынмен немесе АҚШ ... ... және ... оны ... ... ... ... ал ағымдағы операциялар
жүргізгенде бұл паритет мөлшері төмен немесе жоғарыға 1-1,5%-дан астамнан
артық ауытқымауға келісім бергендерімен байланысты болып отыр.
Қазіргі ... ... ... соң, яғни ... бағамдар
енді ХВҚ-мен шектелмейді, мүше-елдердің төлем баланстарының ... және ... ... үшін ... ... сонымен қатар, қажетті
жағдайда қысқа мерзімді несиелерді беру, берілген халықаралық ұйымның іс-
әрекетінің негізгі бағыттары болып ... ... ... ... ... ... бір ... келтірудегі қиындықтарға үнемі
жолығып отыруына байланысты, ХВҚ несие беруді ... ... ... несиелері ақылы және шартты болып табылады. ... ... ... ... жою ... ... несиелердің ең кең тараған
түрі резервтік несиелер (стендбай) болып саналады. ХВҚ ... ... ... ... түрін: мерзімі ұзартылған, оңай қол жеткізуге болатын,
құрылымдық адаптациялар мақсатына, ... ... ... ... байланысты ұсынады. Несиенің жалғыз "шартсыз" түрі, яғни
ХВҚ-ға мүшеел автоматты түрде ... ... үлес ... ... болып табылады. Бірақ бұл несиенің үлесі өте аз.
ХВҚ-ға мүше-елдер, сонымен ... СДР ... ... ... және бұл валюталық бірлікте несиелер ала алады. СДР ... ... ... жазу ... болғанымен, бірақ оларды кез
келген ұлттық валютаға айырбастауға болады. ХВҚ қатысушыларының қаншалықты
тырысқанымен СДР «әлем валютасы» бола алмады. ... ... ... ... валюталық резервтердің 5-6%-ын құрайды. Бүгінгі таңда 30 млрд.$
құнына тең 21,4 млрд. СДР бар.
Әрбір мүшенің ... ... ... ... сомадан бірнеше есе
көп сомада несие алу ... ... да ... ресурстарға деген
сұраныстын өсу кезеңінде квоталар өздерінің мүшелерш ... ... ... қамтамасыз ете алмайды. Осындай жағдайға байланысты ХВҚ
1962 жылдан ... ... ... және банктермен бірге несиелік
желісін ашқан (қазіргі кезде 25 млрд. $-ға жуық ... Бұл ... ... ... жағдайлары деп аталған несиелік желі ... 5 жыл ... ... ХВҚ осы ... сәйкес алынған несиелер бойынша
пайыздар төлейді және займдарды 5 жылдан кейін өтеуге міндеттенеді. Алайда
мұндай займдарды ... ... ... ХВҚ-ның құқықтары квоталардың жалпы
көлемінің 60%-дай мөлшерімен шектелген.
Халықаралық валюталық жүйені бақылау және ... ... ... ... ХВҚ, ... оқу ... - ЭДИ ... даму
институты) арқы-лы да көмектеседі, мұнда техникалық және білім ... ... ... ... ... ... ... қызмет
етуіне қажетті институттар құру үшін ұсыныстар мен кеңестер алады.
90-жылдардың басында өзінің әдеттегі ... ... ... жоспарлау экономикасынан нарыққа өту қиындықтарын кешіп
отырған, ... ... ... ... КСРО ... көмек көрсету
үшін ірі компаниясын ұйымдастырды. ХВҚ, оларды тек ... ғана ... (бұл ... 24 ... ... 7,5% ... пайыз мөлшерінде алуға
рұқсат етілген), сонымен қатар, еркін ... ... ... ... ... емес тарифтік режимдер, валюталар конвертациялануы, салық
салу жүйесі, орталық банктер сияқты экономикалық және ... да ... қүру ... ... баға ... ... ... беретін
көмегі негізгі үш формада жүргізіледі:
1. Экономикалық ... әр ... ... ... ... кеңестерді жиі береді және ұсыныстар жасайды, кейіннен ХВҚ-
ның атқарушы кеңесінің отырыстарында бұл елдердің дамуының қорытындыларын
талқылайды.
ХВҚ ... ... ... ... ... ... көмек
көрсетеді. Мұндай көмек ақшалай резервтердің көбеюіне алып келетін және ... ... ... ... ... ... беретін өте
ұқыпты дайындалған экономикалық бағдарламалар шеңберінде ұсынылады.
Сонымен қатар, ... ... ... ХВҚ-ның қолдауы, басқа
да ресми инстанциялармен немесе коммерциялық мекемелермен қосымша қар-жылық
көмек беруінде катализатор рөлін атқарады.
ХВҚ бұл елдерге ... ... ... және ... ... сарапшыларының ұсынған, ұлттық экономиканы басқарудың негізі.
Халықаралық есеп ... ... ... ... ... қарама-қарсы талаптарды өзара есепке алу жолымен банк-
корреспонденттер арқылы сыртқы экономикалық опера-циялары ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қорытынды.
Валюталық жүйенің басты ... - ... ... ... ... ... ... факторлар қатары анықталған. Шетел
валюталарының бағамдарының әр ... ... мен баға ... нарықтарды валюталық операцияларды жүргізудің ... ... ... ... ... қызметтер және
капиталдар мен несиелердің халықаралық қозғалысы жатады. Валюталық нарықтар
валю таға деген сұраныс пен ... ... ... сатып
алу-сату операциялары жүргізілетін ресми орталықты ... ... ... ... ... нарықтар халықаралық,
аймақтық және ... ... ... ... ... екі басты топқа бөледі: пассивті,
валюталық ... ... ... ... ... банктерден және
брокерлік фирмалардан баға белгіленімін білгісі келетіндер; активті баға
белгіленімін сұрағандар үшін ... ... ... ... ... ... айналымында ең бастысы банктік және
неиелік айналыс құралдары - телеграфтық және пошталық аударымдар, ... ... ... Әр ... ... валюталарының салыстырылуы
олардың өндіріс және айырбас процесінде қалыптасатын
оъективті ... ... ... ... - ... елдің ақша бірлігіне қатысты сол ... ... ... Ол ... ... бекітілген валюталық паритет шеңберінде
ауытқып отырады.
Валюталардың баға белгіленімі айырбас үшін ұсынылған екі ақша ... ... ... мүмкіндік жасайды. Валюталық баға белгілеу түрі
валютаның жағдайына, оның ... ... әсер ... ... ... мәні ... ал оның ... өзгереді.
Сауда-өнеркәсіптік клиенттер үшін валюталар баға белгілеу кросс-бағам
негізінде бекітіледі, ол екі валютаның өзара қатынасының ... ... ... ... ... ... ... және тұтастай алғанда
экономиканың ақша жүйесін теңгенің айырбас бағамының күрт ауытқуының теріс
салдарынан ... ... ... ... ... валютаның объективті
белгіленген айырбас бағамы мемлекеттің макроэкономикалық тұрақтылығын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... валюталық реттеу саласындағы негізгі
басымдығы ұлттық валютаның бағамын қайта бағалауға жол бермейтін және ... ... ... ... ... отандық өндірістің бәсекеге
қабілеттілігіне теріс әсер етпейтін бағам саясатын таңдау болуға тиіс.
Шикізатқа әлемдік бағаның көтерілуі және 1999 жылы ... ... ... өндіруші және кейбір импорт алмастырушы салалардың
өсуіне және ... ... ... ... ... Айырбас бағамы
саясаты әлемдік бағаның өзгеруіне, сыртқы ... ... ... ... ішкі ... ... іргетасы болуға тиіс. Осы саясатты жаңа
технологияларды, жабдықтарды пайдалану, еңбек сапасын арттыру ... ... ... ... ұстану арқылы мемлекет жедел ... шыға ... ... бес жыл ... ... ... құбылмалы айырбас бағамын
сақтау көзделеді, ол құнсызданудың ел ішіндегі және шетелдегі инфляция
деңгейінің ... ... ... көздейді, мұның өзі ... ... ... баға ... ... сақталуына
және сол арқылы қалыптасып келе жатқан қолайлы экономикалық позицияның
нығаюына және ... ... ... ... үшін алғышарттар жасауға
ықпал етеді.
Осы валюталық режимді сақтау өндірістің және әлбетте ... ... ... ... ... яғни шикізатқа әлемдік
бағаның өзгеруіне қарай ел экономикасының жоғары осалдығы сақталады. Бұған
қоса, ... ... ... айналымында Ресейдің үлесі жоғары, сондықтан
экономиканың ... ... ... ... ... экономиканың осы тәуелділігі еңсерілсе, ... ... ... ... ... басқарудың валюталық режимін өзгерту қажеттігі
туындайды. Бұл ... жаңа ... ... мынадай бірнеше нұсқасы болуы
мүмкін:
* "валюта себетіне" (АҚШ доллары, еуро, иена, ресей рублі және ... ... ... ... ... ... бүкіл ТМД-ның,
Орталық Азия республикаларының (Қырғызстан, ... ... ... ... елдердің бірімен одақтың (Қырғыз-
стан) шеңберінде бірыңғай валютаға көшу.
Сонымөн бірге, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қолдауға ... ... ғана ... ... Бұл ... ... өнімділігін, өнім
сапасын арттыру, қосылған құны жоғары өнім шығаруды ұлғайту бағытында
экономиканы құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... рөл атқаруға тиіс.
Пайданылған әдебиеттер тізімі
1.2002 жылы 3 маусымдағы ... банк ... № 213 ... «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер
туралы» ереже-Актілер ... ... ... бағамын анықтау тәртібін белгілеу-
Актілер жинағы,2003 N8.
3."Коммерциялық банктер операциялары", Мақыш С.Б., Алматы-2004ж.
4.Банковское дело / Под ред. Лаврушина О.И. — М., 1992.
5.Банковское дело / Под ред. ... В.И. — М., ... ... ... теормя.-Ақтөбе,2004.
7.Ақша,несие,банктер.-Алматы,2001.
Мезілімдік басылымдар
8.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
9."Ұлттық банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004жж-Ақиқат,1999,N5.
10.Коммерциялық банк ... ... 2002ж, ... түсінігі.-"Банки Казахстана", 2005-ж., N6.
12.Банковское дело: стратегическое руководство / Под ред.
13.Екінші деңгейдегі банктердің ... ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Валюталық жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы26 бет
Халықаралық валюталық қатынастар25 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Арнаулы субъектілердің қылмысқа қатысуы50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь