Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

І тарау. КӨПМАҒЫНАЛЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІ ТАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7
1. 1. Фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысы ... ... ... ... ... ... . 7
1. 2. Фразеологиялық омонимиядан көпмағыналықты ажырату жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
19
1.3. Қарсы мәнді фразеологизмдердегі көпмағыналық ... ... ... ... ... ... ... 27
1.4. Мағыналас фразеологизмдер қатарындағы көпмағыналы фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
31

ІІ тарау. КӨПМАҒЫНАЛЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ЛЕКСИКА.СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

36
2. 1. Көпмағыналы фразеологизмдердің семантикалық топтары ... ... ... 36
2.1.1. Этнофразеологизмдердегі көпмағыналылық ... ... ... ... ... ... ... ... . 37
2.1.2. Діни ұғымды білдіретін көпмағыналы фразеологизмдер ... ... ... . 43
2.1.3. Соматикалық фразеологизмдердің көпмағыналылығы ... ... ... ... . 45
2.1.4. Диалектілік фразеологизмдердегі көпмағыналылық ... ... ... ... ... . 59
2.1.5.Адам бейнесіне, мінез.құлқына байланысты пайда болған фразеологизмдердегі көпмағыналылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
62
2.1.6. Зоонимдердің көпмағыналы фразеологиялық тіркес құрамында таңбалануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
66
2.1.7. Өлшемдік ұғымдағы фразеологизмдердің көпмағыналылық бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
69
2.2. Көпмағыналы фразеологизмдердің стильдік қызметі ... ... ... ... ... .. 70

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
74
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 76
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаты. Тіл – өз халқының өркениетін, мәдениетін, әлеуметтік құрылысын, дүниетанымын бейнелеумен қатар, келешек ұрпақтың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда маңызды және шешуші рөл атқарады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тіл білімінде соңғы жылдары басты назарда болып отырған антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің нәтижелері арқылы этностың өткендегі өмір сүру тәжірибесі мен қазіргі болмысының және табиғи, рухани, мәдени құндылықтарының тілдегі көріністері түрлі салаларда, әсіресе, лексикалық және фразеологиялық құбылыстарда кездесетіні дәлелденіп отыр. Сонымен қатар тіл біліміндегі антропоцентристік фактор тілді талдау жүйесінің аспектілерін, тілдік және сөйлеу категорияларының арақатынасын, қызметін жаңаша қарастыруға мүмкіндік беріп отыр. Бұл ретте ұлттық болмыстың, ұлттық дүниетанымның тілдегі нақты көрінісі болып табылатын фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысы да ескерілуі тиіс.
Сондықтан қазіргі жаһандану кезеңінде қазақ тілінің болашағы жайлы түрлі тақырыптар қозғалып жүрген уақытта тіліміздің аса бай саласы фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысын зерттеуді бүгінгі күн талабынан туған міндетті жағдай деп тануға болады.
Бүгінгі күнге дейін фразеологизмдер саласында жазылған еңбектер мен тұжырым, пікірлер, семантикалық топтастырулар біршама екендігі байқалады. Алайда қазақ тіл білімінде тілдік бірліктердегі көпмағыналылық жайлы арнайы зерттеу жұмыстары жазылғанмен, көпмағыналы фразеологизмдер мәселесі - зерттеушілер назарынан тыс қалған тақырып. Фразеологизмдердегі көпмағыналылық туралы ой қазақ тіл білімінде алғаш фразеологиялық сөздіктің негізін қалаушы І.Кеңесбаевтың пікірінен бастау алады. Академик көпмағыналылық құбылысы негізінен тілдік бірліктерде кезедесетіндігі, сонымен қатар фразеологизмдерде де байқалатындығы, бірақ сөздерге қарағанда фразеологизмдерде көпмағыналылық аз кездесетіндігі туралы пікір білдіріп, мысал келтіріп өтеді. Ал орыс тіл білімінде аталған тақырып соңғы жылдары көптеп зерттелгендігі байқалады. Бұл туралы зерттеу жұмысымызда арнайы қарастырылады. Атап айтқанда: Л.Э.Биновичтің «О многозначности идиом» [1] мақаласы, В.П.Жуковтың «К вопросу о многозначности фразеологии» [2] еңбегі, Е.Ю.Федосованың «Полисемия русских фразеологизмов в когнитивном аспекте (на материале фразеосочетаний глагольного типа)» атты зерттеуі [3], І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» [4] мен Г.Смағұлованың «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» [5] атты зерттеу жұмыстарында арнайы ізденуге ой салатын нақты пікірлер мен тұжырымдар айтылады. Аталған зерттеу деректеріне сүйену арқылы бұл зерттеу жұмысында көпмағыналы фразеологизмдердің тілімізде молынан кездесетіндігіне назар аударылады, олар түрлі ментальдық-семантикалық жағынан топтастырылып қана қоймай, олардың өзге де тілдік категориялармен байланысы, жасалу жолдары мен мәнмәтінде (контексте) берілу сипаты, стильдік қызметі мен прагматикасы анықталады. Тіліміз көпмағыналы фразеологизмдерге бай екендігін анықтау барысында көркем шығармалардан, сөздіктерден мысалдар жинақталып, талданды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі кезеңде тіл біліміндегі көптеген зерттеу жұмыстары тілдегі ұлттық сипатты, ұлттық танымды, ұлттық рухты тануға, танытуға негізделген. Ұлттық мәдениеттің дерегі ретінде тілдегі фразеологизмдер түрлі қырынан қарастырылуда. Фразеологизмдерге де лексикалық бірліктер сияқты көпмағыналылық құбылысы тән. Көпмағыналы фразеологизмдердің туындауына о баста пайда болған еркін тіркестің тұрақтануымен қатар қоғамдық даму заңдылықтарындағы факторлар әсер етеді. Өйткені тіл түрлі даму жағдайларынан тыс қалса, этнос тілінің жұтаңдығын тудырып, тілдік қор аясын тарылтады. Зерттеу нысанымыздың тірегіне айналған көпмағыналылық құбылысын анықтау, қазақ этносының сөздік қорының молдығын, тілдік байлығын, сол арқылы қазақ фразеологиялық қорының толығу, өсу сатысының бар екендігін нақтылау зерттеу өзектілігі болып табылады.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіл білімінде осы уақытқа дейін көпмағыналық құбылысы лексика саласында, яғни лексикалық бірліктердің аясында қарастырылып келді. Ал фразеологизмдердің мағыналық түрлері, семантикалық өзгешеліктері, танымдық бейнесі, узуалды, окказионалды қолданысы, фразеологизмдерді топтастырудың этнолингвистикалық принциптері жеке зерттеу жұмыстарын жазуға негіз болғанымен, фразеологизмдердің мәнмәтінішілік семантикалық өзгерісі, көпмағыналық құбылысының пайда болу жолдары, жалпы фразеологизмдерде көпмағыналық бар ма деген арнайы мәселелер пікірлер аясында ғана қозғалғанымен, ғылыми тұрғыдан зерттеліп, айқындала қойған жоқ. Сондықтан да бұл мәселе дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны етіп алынып, арнайы қарастырылып отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Жуков В.П., Жуков А.В. Русская фразеология. - М., 2006.
2 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: Ғылым, 1977.
3 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері: филол. ғыл. докт. ... дисс. автореф. – Алматы, 1998.
4 Резуанова Г.К. Қазақ тіліндегі көп мағыналы сөздерден жасалған синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар: филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы, 1999.
5 Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздердің көпмағыналылығы. – Алматы, 1973.
6 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 299 б.
7 Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1988.
8 Белбаева М. Қазақ тілінің омонимдер сөздігі. – Алматы, 1988. – 192 б.
9 Мұсабаев Ғ., Кеңесбаев І. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1962.
10 Барлыбаев Р. Қазақ тіліндегі сөз мағыналарының кеңеюі мен тарылуы.
- Алматы, 1968. – 38-39 бб.
11 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 211 б.
12 Краморенко Г.И. К вопросу об изменчивости семантики фразеологических единиц//Труды кафедры иностранных языков. – Смоленск, 1962.
13 Зимин В.И., Никитин А.В. Многозначность слов и фразеологизмов // Вопросы семантики фразеологических единиц. – Новгород, 1977. - Ч. 1
14 Губанова В.А. Некоторые вопросы глагольной полисемии // Актуальные проблемы лексикологии. – Новосибирск, 1969. – С. 167.
15 Ермакова Е.Н. Фразеообразование в сфере фразеологии // Научное наследие Б.Н. Головина и актуальные проблемы современной лингвистики. - Нижний Новгород: Изд-во Нижегород. ун-та, 2006. – С.150-152.
16 Зализняк А.А. Феномен многозначности и способы его описания // Вопросы языкознания / А.А. Зализняк. – 2004. – № 2.
17 Лилич Г.А. Проблемы фразеологической семантики / Авт. А.К.Бирик, С.С.Волков и др. Под ред. Г.А. Лилич. – СП.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 1996. – 172 с.
18 Галкина-Федорук Е.М. К вопросу об омонимах в русском языке // Русский язык в школе. – 1975. – №3 – С. 17-19.
19 Литвин Ф.А. Многозначность слова в речи и языке. – М., 1996. – 98 с.
20 Болғанбаев Ә., Қалиев. Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. - Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. – 95 б.
21 Айғабылов А. Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 270 б.
22 Гвоздарев Н.А. Современный русский язык. Лексикология. Фразеология. – М., 2008. – С. 241.
23 Кайдаров А.Т., Жайсакова Р.Е. Принципы классификации фразеологизмов и их классификационные группы в современном казахском языке // Известия АН КазССР. Серия филол. – 1979. – № 3. – С. 8-10.
24 Рахматуллаев Ш. Некоторые вопросы узбекской фразеологии: автореф. ... доктора. филол.наук. – Ташкент: Фан, 1996. – 105 с.
25 Османова А.Ә. Қазақ тілі түсіндірме сөздігіндегі көп мағыналы етістіктердің лексикографиялық сипаты // Кітапта: Қазақ тілі түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. – Алматы: Ғылым, 1989. – 52-61-бб.
26 Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. - М.: Высшая школа, 1985. – 275 с.
27 Бондаренко В.Т. Варьирование устойчивых фраз в русской речи. – Тула: Изд-во Тульского гос. пед. ун-та, 1995. – 151 с.
28 Мұсабаева М.Д. Полисемия және лексикалық парадигма. // ҚР Ұлттық Ғылым Акад. Хабаршысы. – 2007. - №137. – 40 – 41 бб.
29 Гаврин С.Г. Фразеология современного русского языка в аспекте теории отражения: Учебное пособие по спецкурсу для филологов. – Пермь, 1974. – 256 с.
30 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 т., – Алматы: Ғылым, 1974-1986.
31 Молотков А.И. Основы фразеологии русского языка. – Л.: Наука, 1977. – 283 с.
32 Кронгауз М.А. Семантика. – М.: Академия, 2005. – С. 75.
33 Жалмаханов Ш.Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі көп мағыналы зат есімдердің мағыналық құрамы // ҚарМУ хабаршы, филология сериясы. – 2009. - 73-78 бб.
34 Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990.
35 Момынова Б., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Арыс, 2003. – 136 б.
36 Сулейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. - Алматы, 1996. – 333 б.
37 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Білім, 1992. – 236 б.
38 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. - Алматы, 1999. – 581 б.
39 Жалмаханов Ш.Ш. Қазіргі тіліндегі көп мағыналы зат есімдердің мағыналық құрамы. Оқу құралы. – Қарағанды, 2001. - 82 б.
40 Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. – Алматы, 2006. – 168 б.
41 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 2004. – 560 с.
42 Авакова Р.Ә. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 106 б.
43 Қалиұлы Б., Исақова С. Танымдық қазақ тілі. – Алматы: Әлішер, 2009. – 124-156 бб.
44 Мусин Ж. Антонимы в казахском языке: автореф. ... канд.филол. наук. – Алма-Ата, 1970. – 24 с.
45 Жүсіпов А. Қазіргі қазақ тіліндегі қарама-қарсылықтың коннекторлары: филол.ғыл. канд. .. дисс. – Астана, 2004. – 154 б.
46 Жұмабекова А.Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. – Алматы, 2000. – 210 б.
47 Болғанбаев Ә. Анатомиялық атауларға байланысты фразеологизмдер // Кітапта: Қазақ тілі түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. – Алматы: Ғылым, 1989. – 113 б.
48 Мусин Ж. Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. - Алматы, 1984. – 176 б.
49 Сырлыбаева Г. Қазақ тіліндегі қарсы мәнді фразеологизмдердің парадигмалары: филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. - Алматы, 2006. – 133 б.
50 Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1970. – 335 б.
51 Сатенова С.К. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты. – Алматы, 1997. – 183 б.
52 Смаилов А. Қазақ тіліндегі «әйел» концептісінің лингвомәдени еркшеліктері: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2007. – 120 б.
53 Уызбаева Б.К. Қазақ тіліндегі етістікті соматикалық фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты: филол.ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 1994. – 203 б.
54 Мағжан С. Қазақ тіліндегі бейвербалды элементтердің көп мағыналылығы: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2007. – 135 б.
55 Ешимов М. Ым семантикасы: универсалды және ұлттық табиғаты: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2004. – 175-176 бб.
56 Қалыбаева Қ. Қазақ тіліндегі диалектілік тұрақты сөз тіркестері. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған көмекші оқу құралы. – Алматы,1997.
57 Мұстафаұлы С. Қытай қазақтары тілінің тұрақты тіркестеріндегі жергілікті ерекшеліктер: филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы, 2002.
58 Исаева Ж.Т. Көркем әдебиет шығармаларының тіліндегі кейбір күрделі сөздердің қолданылу ерекшеліктері // Медицина білімі – мемлекеттік тіл аясында республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2009. – 127 б.
59 Дәркенбаева Ж. Қазақ тіліндегі фразеологиялық оралымдар: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2006. - 114 б.
60 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы, 2002. – 347-348 бб.
61 Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы, 1966. – 156 б.
62 Р.Сыздықова Қазақ әдеби тілінің тарихы. - Алматы: Ана тілі,1993.
63 Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манаспаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы: Мектеп, 1974. – 156 б.
64 Серғалиев М. Синтаксис және стилистика. – Алматы: Қазақ университеті, 1997. – 148 б.
65 Авакова Р. Фразеологиялық семантика. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 248 б.
66 Әлкебаева Д. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы. – Алматы, 2005. – 263 б.
67 Жақсыбаева Ф.З. Газет мәтінінің прагматикалық функциясы: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2000. – 153 б.
68 Бекзат Д.Б. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің прагматикалық аспектісі: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2002. – 120 б.
        
        Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен әдебиеті»
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... ... ... ТАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ | ... |7 ... | ... 1. ... көпмағыналылық құбылысы |7 ... | ... 2. ... омонимиядан көпмағыналықты ажырату жолдары | ... ... | ... Қарсы мәнді фразеологизмдердегі көпмағыналық |27 ... | ... ... ... ... ... |
|фразеологизмдер |31 ... ... | |
| | ... тарау. КӨПМАҒЫНАЛЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ| |
|ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ | ... ... | ... 1. Көпмағыналы фразеологизмдердің семантикалық топтары |36 ... | ... ... ... |37 ... | ... Діни ... ... ... фразеологизмдер |43 ... | ... ... ... ... |45 ... | ... Диалектілік фразеологизмдердегі көпмағыналылық |59 ... | ... ... мінез-құлқына байланысты пайда болған | ... ... |62 ... | ... Зоонимдердің көпмағыналы фразеологиялық тіркес құрамында | ... |66 ... ... | ... ... ... ... көпмағыналылық бейнесі| ... ... | ... ... ... ... қызметі |70 ... | |
| | ... |74 ... |
|.............................. | ... ... |76 ... ... | |
| | ... ... сипаты. Тіл – өз халқының ... ... ... ... ... қатар, келешек ұрпақтың
ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда маңызды және шешуші рөл атқарады. ... ... ... тіл білімінде соңғы жылдары басты назарда болып
отырған антропоцентристік бағыттағы ... ... ... ... өмір сүру ... мен қазіргі болмысының және табиғи,
рухани, мәдени құндылықтарының ... ... ... салаларда,
әсіресе, лексикалық және фразеологиялық құбылыстарда кездесетіні ... ... ... тіл ... ... фактор тілді талдау
жүйесінің аспектілерін, ... және ... ... арақатынасын,
қызметін жаңаша қарастыруға мүмкіндік беріп отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысы да ... ... ... жаһандану кезеңінде қазақ тілінің болашағы жайлы
түрлі тақырыптар қозғалып жүрген уақытта ... аса бай ... ... ... ... ... күн
талабынан туған міндетті жағдай деп тануға болады.
Бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... мен
тұжырым, пікірлер, семантикалық топтастырулар біршама екендігі байқалады.
Алайда қазақ тіл білімінде тілдік бірліктердегі көпмағыналылық жайлы арнайы
зерттеу ... ... ... ... мәселесі -
зерттеушілер назарынан тыс ... ... ... ... ой қазақ тіл білімінде алғаш фразеологиялық сөздіктің
негізін қалаушы ... ... ... ... ... ... негізінен тілдік бірліктерде кезедесетіндігі,
сонымен қатар фразеологизмдерде де байқалатындығы, бірақ сөздерге ... ... аз ... ... пікір білдіріп,
мысал келтіріп өтеді. Ал орыс тіл білімінде аталған тақырып соңғы жылдары
көптеп зерттелгендігі байқалады. Бұл ... ... ... арнайы
қарастырылады. Атап айтқанда: Л.Э.Биновичтің «О многозначности ... ... ... «К ... о ... ... [2] ... «Полисемия русских фразеологизмов в когнитивном аспекте ... ... ... ... атты ... ... «Қазақ тілінің ... ... [4] ... «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» [5]
атты зерттеу жұмыстарында арнайы ізденуге ой салатын нақты пікірлер ... ... ... ... ... ... ... бұл зерттеу
жұмысында көпмағыналы фразеологизмдердің тілімізде молынан кездесетіндігіне
назар аударылады, олар түрлі ментальдық-семантикалық жағынан топтастырылып
қана қоймай, ... өзге де ... ... ... жасалу
жолдары мен мәнмәтінде (контексте) берілу сипаты, стильдік қызметі ... ... ... ... ... бай
екендігін анықтау барысында көркем шығармалардан, сөздіктерден мысалдар
жинақталып, ... ... ... Қазіргі кезеңде тіл біліміндегі
көптеген зерттеу жұмыстары тілдегі ұлттық сипатты, ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің дерегі ретінде
тілдегі фразеологизмдер түрлі қырынан қарастырылуда. ... ... ... ... ... ... тән. ... туындауына о баста пайда ... ... ... ... ... даму заңдылықтарындағы факторлар әсер етеді.
Өйткені тіл ... даму ... тыс ... ... тілінің жұтаңдығын
тудырып, тілдік қор аясын тарылтады. Зерттеу нысанымыздың тірегіне айналған
көпмағыналылық құбылысын ... ... ... сөздік қорының молдығын,
тілдік байлығын, сол ... ... ... ... ... өсу
сатысының бар екендігін нақтылау зерттеу өзектілігі болып табылады.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіл білімінде осы ... ... ... ... саласында, яғни ... ... ... ... Ал фразеологизмдердің мағыналық түрлері, семантикалық
өзгешеліктері, танымдық ... ... ... қолданысы,
фразеологизмдерді топтастырудың этнолингвистикалық принциптері жеке ... ... ... ... фразеологизмдердің мәнмәтінішілік
семантикалық өзгерісі, көпмағыналық құбылысының пайда болу ... ... ... бар ма ... арнайы мәселелер пікірлер
аясында ғана қозғалғанымен, ғылыми тұрғыдан зерттеліп, айқындала ... ... да бұл ... ... жұмыстың зерттеу нысаны етіп алынып,
арнайы қарастырылып отыр.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... сөздігі» (1977), «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігі» (1-10 т., 1974-1986), ... ... ... (1-4 т., 2006), ... ... ... омонимдер сөздігі»
(1988), Г.Смағұлованың «Мағыналас фразеологизмдер сөздігі» ... ... ... ... ым мен мен ишараттың қазақша-
орысша түсіндірме сөздігі» (2003) және тағы ... ... ауыз ... ... ... алынды, сонымен қатар мерзімді баспасөз
беттерінен жинақталған көпмағыналы ... ... ... жұмысының мақсаты. Зерттеу жұмысының мақсаты – қазақ тіліндегі
фразеологизмдердің көпмағыналылығын айқындау. Осы ... жету ... ... ... ... фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысының зерттелу жайы мен
сөздіктерде берілу жолын айқындау;
– фразеологиялық ... ... ... ... саралау;
– қарсы мәнді және мағыналас фразеологизмдердің көпмағыналылыққа
қатысын саралау;
... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық сипатының көпмағыналы
фразеологизм жасаудағы маңыздылығын ... ... ... ... стильдік қызметін
анықтау.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:
көпмағыналы фразеологизмдер лексикалық бірлік сияқты ... ... ... ... ... ... ... кеңейе түсетін құбылыс;
– көпмағыналы фразеологизмдер омонимдерден бұрын туындаған ментальдық
ұғымдар, сондықтан олар омоним жасауға негіз бола алады;
... ... ... ... ... қатынастарды құрайды;
– фразеологизмдердің пайда болуының негізгі өзегі болып табылатын
этнотіркестер мен діни ... ... ... басым
бөлігіндегі тақырыптық құрамға енетін соматизмдердегі көпмағыналылық
қоғамдық өзгерістердің ... ... ... ... ... ... құрылымы
маңызды рөл атқарады;
– авторлық қолданыста көпмағыналы фразеологизмдер ... ... ... фразеологизм мағынасының сапалық сипатын ... ... ... ие ... ... теориялық мәні. Зерттеуде алынған нәтижелер,
айқындалған ... ... тіл ... ... лексикология,
лексикография, прагмалингвистика, этнолингвистика, функционалдық грамматика
салаларының одан әрі ... ... ... Сонымен бірге
фразеологизмдердің көпмағыналылығы ұлттық тіл ... ... ... атқара келе, тілдік жұмсалымда мәтіннің прагматикалық ... ... ... ... саны мен ... ... ... ерекшеліктері фразеологияның
парадигматикалық қатынастарының ... ... ... өз ... ... ... мәні. Зерттеу материалдары мен
нәтижелерін жоғары оқу орындарының филология факультеттерінде тіл ... ... ... ... мен ... ... тілінің
стилистикасы», «Көркем ... ... ... ... ... ... мен ... сабақтарында,
электив курстарын оқытуда, сөздік түзуде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысында қолданылған әдістер. Тақырыпты ... ... ... ... ... ... талдау, баяндау,
сипаттама, құрылымдық, лексика-семантикалық, прагматикалық әдістер
қолданылды.
Зерттеудің ... ... ... ... екі ... ... ... тізімінен тұрады.
1 КӨПМАҒЫНАЛЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІ ТАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Фразеологизмдердегі көпмағыналылық ... ... ... ... ... ... – сөз және сөздік қор. Осы
бірліктердің молдығы белгілі бір тілдің байлығын, тілдік ... ... ... ... ... ... – көп, сөз – аз» деп белгілі
ғалым ... атап ... ... деректер адамның қатысымдық
әрекетін және ойлау жүйесін анықтау мақсатында талданады. Тілдегі сөздік
құрам ... ... даму ... ... жаңа ... ... ... табылған жаңа ұғымға жаңа атаулар үстей беру ... ... сөз ... мәні ... еді. Осы ... тілде бар сөзге даму нәтижесінде пайда болған соны ұғымның атауын
беру сөзбен қатар тілдік мағынаның да дамуына негіз болады. ... ... ... даму ... өзі – жаңа ұғым пайда болу және оған
атау беру немесе бар атауды қатар ... Ал ... ... ... мен құбылыстарды, іс-әрекеттерді жеке-жеке сөздермен атау ... ... тыс ... ... еді. ... бір ... ... бірдей меңгеріп алудың өзі сол тілде ... ... ... ... «Сондықтан жаңа бір ұғымды сөзбен атаудың екі түрлі
жолы бар. Бірі, ол ұғымдарды жаңа бір сөзбен атау, ... ... ... яғни оған жаңа сөз ретінде ену. Екіншісі, тілімізде бұрыннан бар
сөздермен атау» [6, 29 б.]. ... ... жаңа ... ... лексиканың саны жаңа сөздерді жасап шығарғаннан ғана емес, сонымен
қатар бұрынырақ өліп ... сөз ... ... ... ... ... де көбейеді. Бұл дегеніміз лексикадағы сапалық та, сандық та
өзгеріске әкеледі», – деп, ... ... ... тарихи даму
процесі негізінде жүзеге асады, оған адам тарихының өзгеруі әсер ... ... ... Тіл жаңа сөз ... ... бұрыннан бар сөздердің
мағынасын кеңейту арқылы, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ауыспалы мағына жасауға
икем, егер заттар арасында ортақ белгілер болса, атау ауыса беруі ... ... [7, 111 ... тұрғыдан алғанда тілдің өмір сүру мүмкіндігі оның аясындағы тілдік
бірліктің, яғни сөздік қорының молдығымен анықталады. Әрбір сөздегі мағына
өзіндік ... ие ... ... ... ортадағы заттар мен
құбылыстарды ойша топшылап, оның ... ... ... ... ... өзі қоғамдық тәжірибеге, өмірге, дәстүрге байланысты. Заттар
мен қимыл-әрекеттің түр, түс, әрекет, т.б. ұқсастықтары мен ... ... ... ... екіншісіне атау болып ауыса береді.
Сондықтан да сөздің көпмағыналылығы – ... ... тән ... ол ... ... ... бар. Өйткені тіл-тілдің ... бір ... ... ... ... бар сөздер жиі ұшырасады.
Тіл білімінде әртүрлі мағынасы бар сөздер көпмағыналы сөз, ал көпмағыналық
құбылысы полисемия деп ... ... ... грек ... poli ... sema – ... ... сөздерінен жасалып, көпмағыналылық дегенді
білдіреді.
Сөздердің көпмағыналылығы туралы тілші-ғалымдардың ой-пікірлері ... ... ... ... ... ... деуге болмайды.
Лингвистика саласында көпмағыналылық құбылысы біршама зерттеу жұмыстарында
қарастырылған. ... бұл ... ... тіл білімінде де лексика
саласындағы зерттеу жұмыстарының тақырыбына арқау болған. Атап ... ... ... ... көпмағыналылығы» [8],
Ғ.Резуанованың «Қазақ тіліндегі көпмағыналы сөздерден жасалған синонимдік,
омонимдік, ... ... [6] ... ... ... зерттеу
еңбектері болуымен қатар, бірқатар анықтамалар мен тұжырымдар К.Аханов [9],
Ә.Болғанбаев [10], ... [11], ... [12], ... ... [14] т.б. ... көрініс тапты. Бұдан орыс тіл білімінде де,
қазақ тіл білімінде де ... ... ... саласында, сөздік
қор аясында зерттелгенін байқауға болады. Ал ... ... ... ... отырған фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысы туралы
көзқарастар орыс ... ... [1], ... ... ... [16], В.И. ... ... [17], А.В. Кабыш
[18], В.А. ... [19], Е.Н. ... [20], ... [21], ... [22], Г.А. Лилич [23], ... ... [4], Ә ... [10], Ғ. ... ... [9], ... [5] ... ғалымдардың еңбектерінде тұжырым,
ұсыныс, пікірлермен беріледі. Әрі аталған ... ... ... ... бар екені дау тудырмайтындықтан, фразеологизмдерде
көпмағыналылық құбылысы бар ма, жоқ па деген ... ... ... қазіргі кезде антропоцентристік таным арқылы ұлттың ... ... ... назар аударылып отырған уақытта ... ... ... ... ... мағынада қолданылу аясын
теориялық әдістерге сүйене отырып ... сол ... тіл ... ... орын ... ... ... арқылы қазақ этносының тілдік
байлығының өлшемін таныту болып табылады.
Фразеологизмдердегі көпмағыналылықты тереңірек зерттеу ең алдымен жеке
лексикалық бірліктердегі ... ... ... алады. Өйткені,
ең алғаш көпмағыналылық жайлы сөз қозғалғанда, фразеологизмдерден бұрын
тілдік бірліктердің ... ... бар ма ... ... ... мен ... ... еңбектерінде дау тудырған мәселе болатын.
Бұл сөздің көпмағыналылығы туралы ... ... ... екі түрлі
көзқарастың қалыптасуына алып келді.
Орыс ғалымы Ф.А.Литвин көпмағыналылықты тілдік және сөйлеу ... деп ... Ол оны тек ... ... түбірден, қосымшадан,
негізден және контекстен де іздейді [27, с.12].
Сөздің көпмағыналылығы деп бір сөзде бар тура ... мен ... ... ... ... ... бар ... айтуға болады», – дегенді
айтқандар да ... [28, ... ... ... ... – это ... ... одновременно обладать разными значениями в языке», –дейді
[29, с.11].
Қазақ тіл білімінде Ғ.Мұсабаев ... ... ... ... ... ... болған құбылыс деп көрсетеді [30, 47 б.]. ... ... мен даму ... ... ... сөздердің саны көп
болуымен ғана өлшеніп, мөлшерленіп қоймайды, ... ... ... ... де, ... де ... ... Сөздің сапа жағынан дамығандығын
көрсететін бірден бір белгі – сөздің көпмағыналылығы» [12, 95 б.], – ... ... ... ... ... ... екі немесе одан да көп
мағынаның болуын көрсетеді.
Көпмағыналылықтың ... болу жолы ... ... ... ... аз ... болады. Кейіннен меншікті бір мағынасының үстіне жаңадан
бір я бірнеше ... ... ... ... ... жаңа мағына әр
сөздің білдіретін айрықша қасиетінен, түрліше сыр-сипатынан келіп шығады.
Сөз өзі білдіретін ... ... ... ... ... ... ... да ауыспалы мағыналар пайда болатындығын атап өтеді. Сөздің
мағына жағынан байып, қорлануына алғашқы мағына ... ... ... ... ... ... болады деген мәселеге тіл маманы
К.Аханов: «Адам баласы қоғамының дамуы ... тіл де ... ... да ... ... мен даму тілдің лексикасындағы сөздердің
мағыналық жағына да қатысты болады. Адамдар өзін қоршаған ... ... ... ... ... түрлі сырлары мен белгілерін, әрине, бірден
танып білген емес. Заттар мен құбылыстар және олардың байланысы мен ... ... мен ... адам ... ... дамуы барысында
біртіндеп танылып отырады. Жаңадан танылған заттар мен ... ... ... ... әр уақытта жаңа сөздерді тудыра бермейді. Олар
көбінесе тілдің сөздік қорында бұрыннан бар ... ... да, ... ... ... ... ... үстіне қосымша мағына
үстеледі. Сөздің мағыналық жақтан дамуы, ... ... ... ... ... сияқты, жаңа сапа элементтерінің біртіндеп қор жинау ... ... ... ... ... ... икемділігі оның
жалпылаушы қасиетімен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... ... туынды жаңа мағыналардың қосылуына
мүмкіндік береді. Мұнан әртүрлі мағынада қолданылуға ... ... ... бар ... ... ... [9, 96-97 бб.], – деген
тұжырымдама жасайды.
Ғалым ... ... ... ... ... даму ... ... құбылыс», – деп көрсетеді. Әрине, сөз семантикалық алмасулар
негізінде бір затты немесе объективті құбылысты атаумен ... ... ... мен ... ... бар ... да атау ... Бұл үрдіс бір мезетте жүзеге аса алмасы белгілі. ... ... ... [12, 172 б.]. ... сөздердің парадигмасында
басты рөлді негізгі мағына атқаратындықтан, барлық қалған мағыналардың
байланысы осы мағынаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... мағынасы көрініс табатынын атап, сөздің көпмағыналылығының ... ... ... ... ұзақ ... ... сол тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... Сондықтан да басқа тілден жаңадан
енген сөздерде, ... ... ... ... ... омонимдерден ажырата білу керек. ... ... ішкі ... (метафора, метонимия, синекдоха, ... анық ... ... ... олар ... тура ... кете алмайды» [31, 120-122 бб.].
2008 жылы жарық көрген «Современный русский ... атты ... ... ... ... даму үрдісінде қоғам мен адамның таным
табиғатындағы туындап жатқан ... сөз ... ... ... [32, с. 241]. Бұл ... ... ... көпмағыналылық
құбылысының аясы кеңіп, сөздік қор мен сөз ... ... ... үлес ... ... ... ұғым ... қатар тілдің қоғамдық даму
бейнесі екендігін білдіреді.
Жоғарыда көпмағыналық құбылысына ... ... ... ... ... біз қарастыратын зерттеу жұмысы фразеологизмдердегі
көпмағыналылық ... ... ... ... ... қалыптасу жағдайларына
арналмақ. Өйткені көпмағыналылық фразеологизмдер арасында да ұшырасатыны
анық. Фразеологизмдердің мұндай семантикалық ... ... ... ... де, тіл ... ... гөрі жеке сөздердің
көпмағыналылығын зерттеу ... ... ... ... ... айтылды.
Бірақ көп мағынаға ие болу құбылысы фразеологизмдерде де ... ... ... ... ... ие ... себеп-салдары, түрлері туралы айтылған тұжырымдар тіл білімі
ғылымының негізгі зерттеу нысанына нақты ... да, оған ... ... сілтейтін ... ... ... көпмағыналығы жеке пән ретінде қарастырылмағанмен,
көптеген тілші-ғалымдардың фразеологияның ... ... ... ... ... ... ... туралы
мәселені неміс фразеологиясын зерттеуші ғалымдар Л.Э.Бинович ... [15], ... [16] өз ... ... ... ... [33], ... [34] зерттеулерінде
көпмағыналық мәселесіне талдаулар жасаған.
Көпмағыналы фразеологизмдердің мағынасы оның мазмұндық құрамын жасайды.
Олар бір-бірімен ... ... ... Қазіргі тіл білімінде бұл туралы
түрлі көзқарастар бар. Ол фразалық ... ... тең ... ... ... ма ... мәселелер төңірегінде айқындалады.
В.П.Жуков көпмағыналы фразеологизмдердің ... рөлі ... ... ... ... фразеологизмдердің мағыналық
құрылымында жеке мағыналар біртекті, тең дәрежелілігімен сипатталады.
Фразеологизмнің жеке ... ... ... ... немесе тудырушы
мағыналарды табу ... ... ... ... кезекті сөз тудырушы сөз
тіркесінің түрлі қасиеттерінің метафоралық ... ... ... ... ... жеке ... бір еркін сөз тіркесінің
кезекті метафоралануының нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... орнайды» [2, с. 41-52], – дейді.
Көпмағыналы фразеологизмдердің мағыналары бір фраземамен берілген
бірнеше семантикалық ... ... Бұл ... ... ... ... ... отырып, мағыналық жағынан ... ... ... беріледі. Фразалық ... ... ... ... оны ... алып, тіркесіп тұрған басқа сөздер
мен тіркестердің түрлі топтары әсер етеді. Осы орайда сөз ... ... ... ... если оно многозначно», – деп атап көрсеткен
Галкина-Федоруктың пікірін сөз ... де ... ... болады [24,
с.17-19].
Фразеологизмдердің көпмағыналылығын ... ... ... мәні ерекше. Бұл:
• біріншіден, көпмағыналылықты зерттеу ... ... ... және ... ... анықтауға мүмкіндік
береді;
• екіншіден, фразеологизмдердің мағыналық ... ... ... жасауға көмектеседі.
• үшіншіден, біздіңше, қазақ ... ... ... танытатын фразеологизмдердің жаңа мағынада
қолданылуы мен фразеологиялық ... ... ... ... де ... мүмкін.
Ғалымдар арасында жеке атаулар сияқты нақты көрініске ие ... ... ... бар ... оған жат ... екі ... пікір бар. Академик І.Кеңесбаев: «Көпмағыналылық пен
омонимия құбылыстары әдетте жеке ... ... ... ... Ал фразеологизмдерге келгенде бұл құбылыстар өзгеше реңкке
түседі. ... ... ... ... ... арасында
байқалып қалады [4, 592 б.]», - деген ... ... ... ... пен ... ... негізінен
лексикалық бірліктерге тән құбылыс. Бұл құбылыс фразеологиялық бірліктерде
ұшырасады. ... ... ... мен ... ... себептері бірдей емес» [35, с. 10], – деген
пікірлері І.Кеңесбаевтың ойын құптай түседі.
Фразеологиялық көпмағыналылық туралы алғашқы сөз қозғаушылар – ... ... ... ... ... көпмағыналылық
құбылысын сипаттауда жалпы тіл білімі ... ... ... ... ... де ... ескертеді [1, с. 13-17]. Өзбек ғалымы Ш.Рахматуллаев [36]
өзбек тілі материалдары негізінде фразеологиялық көпмағыналық мәселесін жан-
жақты ... Ол ... ... ... туу, даму жолдары мен
мағыналардың түрін анықтайды. Қарастырылған материалдар нәтижесін қорытып,
өзіндік ғылыми тұжырымдар жасайды. ... ... ... үш түрін атап көрсетеді:
1) алдыңғы мағына соңғы мағынаның жасалуына негіз болады;
2) алдыңғы мағына соңғы мағынаның жасалуына негіз болмайды;
3) бір ... ... ... ... бірінші және екінші
түрінің де кездесуі.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ажыратады. Фразеологиялық полисемияда
негізгі және туынды мағыналар болатындығын, негізгі мағынаның әрқашан ауыс
әрі образды ... ... ... [36, с. 20]. ... де тән ... екендігін, лексикалық көпмағыналылыққа
қарағанда фразеологиялық ... ... ... болатындығын атай
келіп, академик І.Кеңесбаев: «Белгілі бір фразаға тән көпмағыналылық екі
түрлі жолмен ... ... Оның бірі – ... ... ... ... жарыса туатын мағына». Сонымен қатар кейбір жағдайларда ... мен ... ... ... бір сәттерде тоғысып, одан тағы да бір
мағына пайда болу мүмкіндігін айтады [4, 592-593 б]. ... ... де ... негізгі заттық мағынадан өрбіп,
туынды мағына ... ... ... ... ... және көп мағынаның жалғаса, жарыса жасалатындығын көрсетеді
[10, 114 ... ... ... ... кепілі – сөздің ауыс
мағынада қолданылуы болса керек. Ал ... сөз ... ... ... Ол – сөздің негізгі мағынасынан ... ... ... ... ... ... ... өзара белгілі дәрежеде
бөлініп, әрқайсысы ... ... ... олар ... негізгі
мағынасымен өзектес болып, бір-бірінен алыстамай белгілі бір семантикалық
топқа бірігіп тұрады» деген ой түйеді [37, 60 б.]. Сөз ... ... ... бірі ... ... ... фразеологиялық
тіркестерде де бұл құбылыс ауқымды сипатқа ие болады. Өйткені ... ... жеке ... даму ... ... ... зерттеу - бүгінгі күн талабынан туындайтын күрделі
сала. Сондықтан бұл пікірді фразеологиялық көпмағыналыққа да қатысты ... ... ... ... ... ... ... Ғалым: «Фразеологизмдердің бір қасиеті – оның мағына тұрақтылығы,
яғни бір ғана мағыналылығы болып табылады. Демек, көпмағыналы бола ... ...... ... бұл ... ... тән ... [38, с.102], – деп тұжырымдайды.
Көпмағыналы фразеологизмдерді зерттеуге жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... талдаулар жасала қойған
жоқ. Көпмағыналы фразеологизмдерге талдау жасай келе ғалымдар олардың аса
көп емес ... ... Н.М. ... «Фразеологизмдерде ауыспалы
мағынаның пайда болуы оның нақты ... ... ... ... салыстырғанда контекстік қозғалысы төмендеу,
фразеологизмдердің жеке мағынасы ұсақ ... ... ... оларда көпмағыналылық болмайды» [39, с. 47], – ... ... ... ... ... ... ... еркін сөз тіркесін неғұрлым
талдап көрсету үшін оны қайта метофоралау ... ... ... ... ... осындай көпмағыналы фразеологизмдер
туындайтынын, фразеологизмдердің көпмағыналық құбылысы ақиқат және болуға
тиісті нәрсе ... ... ... ... [2, с. 43 ].
Фразеологизмдерде көпмағыналылық тудыруда мәнмәтіннің (контекст) рөлі
зор. Өйткені фразеологиялық ... ... тек ... ... ... ... «именно в контексте можно понять конкретный
смысл данной ... он ... ... ... ... [3, с. 27]. Сондықтан ғалымдар мәнмәтінге ерекше назар аударған.
В.Т.Бондаренко тілдік потенцияның мәнмәтінде ... ... ... [40,
с.112], Л.Н.Корнилова: «Что между значением ФЕ и ее окружением, контекстом
существует двусторонная связь, которая «проявляется в том, что ... ... для ... как ... ... содержания,
«открывается», обнаруживается через контекст» [22, с. 265],- деп атап
көрсетеді.
Д.Э.Розенталь, ... ... ... ... как ... у ... сохранивших в
языке частичную мотивированность значений, имеющих целостное значение и по
своей структуре ... со ... ... ФС ... ... ... «первое участие в бою», стало
употребляться в ... ... ... – «первое серьезное испытание в
каком-либо деле» [41, с 5].
Сөз сияқты тұрақты тіркестерде де ... ... - ... ... ... ... бұл құбылыс сол тілде сөйлейтін халықтың
ойлау дәрежесінің дамуына байланысты ... ... ... лингвистикалық та, сыртқы да фактордың әсерінен ... ... да ... және ... ... ... мағынаның әрқашан ауыс әрі образды болып келетіндігін дәлелдейді»
[30, с. 84]. ... ... ... ... ... көркем
шығарма мәтіні үшін айрықша мәні зор. Сөздер сияқты тіркестерді де тек қана
негізгі ... ... ... ешбір жазушының шығармасы әсерлі болып
шықпас еді. Фразалық тіркесті қолданушы сөз ... мен ... ... ... жазушылар, ақындар тіркесті қалай болса солай қолдана
салмайды. Қазақ ... ... ... ... ... ... айтқанда, көпмағыналы сөздердің ішкі құрылысында белгілі бір
байланыс болады, ол ... бір зат не ... ... не ... не зат пен ... атын ... зат не ... ауыстырып
қолдану заңдылығына негізделеді. «Сөздің мағынасы болуына себеп болатын
мұндай қолданыс тәсілдерін сөздің ауыспалы мағынада ... деп ... ... ... қатысты да айтуға болады. Ыңғайына қарай әртүрлі
мағынада қолданылатын сөз автордың айтайын деген ойын ... ... дәл етіп ... [39, с. ... ... сүйенер болсақ, фразеологизмдерде үнемі бір
мағынада жұмсалатындарымен қоса өзге де ... ... ... ... ... құбылысы тән, бірақ жиі
кездесе бермейді. Осы ... ... Г.Н. ... ... қатысына орай төмендегідей ерекшеліктерін жіктеп
көрсетеді:
1) ... ... жиі ... ... пайда болуына қатысты өзіндік ерекшеліктерінен ... да ... ... ... ... ... көпмағыналы сөздерде
байқалатындай, тура және ауыспалы мағынаның ... ... екі ... келеді. Себебі, фразеологизмнің өзі көбіне метафоралық қолданыста
жасалатын тілдік тұлға;
3) фразеологизмнің көпмағыналылығы тек мысал ... ... ... ... ... танылады [5, 33 б.].
Аталған ерекшеліктер көпмағыналы фразеологизмдердің антонимияға қатысын
анықтауға, олардың өзіндік сипатын айқындауға негіз бола ... ... ... ... ... ие болу мүмкіндігі көп жағдайда шектеулі екендігі ... ... Сол ... жеке ... бірліктердің көпмағыналылыққа
ие болу мүмкіндігі түрлі жағдайларға байланысты танылса, ... бар ... ... әрине фразеологизмдердің көпмағыналылық құбылысы
қоғамдық, тілдік ситуациялармен бірлікте көрініс таппайтыны ... ... ... ... ... зерттеуші Ғ.Қ.Резуанова сыртқы
қоғамдық факторлар жаңа мағынаның тууына ... ... айта ... ... ... атап көрсетеді:
1) қоғамның даму барысында;
2) ұқсас ұғымдар көршілес ... ... ... ... ... ... сананың дамуымен байланысты;
4) ойдың нақтылықтан абстрактылыққа ауысуы барысында;
5) ұғымның ... ... ... [6, ... пікір тіркестердегі көпмағыналылықтың дамуын толықтай ... ... ... ... ішінде қоғам мен ойлау
жүйесінің, сана белгісінің уақыт өзгерісі барысында ауыспалылыққа ұшырауы
тіркестердің ... ... ... ... ... ... ... ғана үшінші, төртінші мағынаның пайда болуын көрсетеді.
Полисемиялық жүйеде бастапқы туынды және туындыдан туынды деривациялық
моделдері арқылы даму үлгісі бар да, ... ... ... ... тек жалпылауыштық мағынадан бастау алатын жүйе бар болғанмен [42,
138 б.], тіркестерде пайда болатын кейінгі мағыналар тек негізгі ... ... ... ... ... ... тууы негізінде дамиды.
Фразеологиялық полисемия келесі үрдістердің нәтижесінде туындайды ... ... ... ... ... табылады. Атап айтқанда:
1. Фразеологизмдердің бейнелі мағынасы тарихи құрылымның барынша жаңа
реалдарға ие болу нәтижесінің атауы болуынан;
2. Сыртқы ... ... ... ... ... яғни ... мазмұндағы сөз тіркестерімен мүмкіндігінше
үйлесім таба алу себебінен;
3. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... арқылы нәтижесінде;
4. Фразеологизмнің семантикалық құрылымының ... ... ... ... [ 43, с. 147 ].
Жоғарыда аталған көпмағыналылық тудырушы құбылыстар жеке лексикалық
бірліктер мен атаулар тудырудың ... ... ... Бұл ... ... ... ... болады. Көрсетілген полисемияның
пайда болуына қатысты ... ... ... даму ... ... жаңа ... сатысы фразеологиялық оралымдардың пайда болуына аз да
болса ... ете ... ... көптеп кездеспесе де, мұндай фразалық
тіркестер жаңа мағынаға ие ... ... ... кесер» тіркесі көне қазақ
тарихында салт ... ғана ... ұғым ... ... ...... жаңа ... сәби жүрер алдында тез жүрсін және жүйрік
болсын ... ... ... ... ... Соған байланысты арнайы жөн-
жоралғылары жасалған. Ал қазіргі кезде аталған тіркестің жаңа қалыптасқан
мағынасы – ... ашу, ... ... ... тұсаукесер
тіркесі. Және бұл тек мәнмәтін ішінде ғана ... ... ... тұсаукесер тойына жан-жақтан қонақтар көп көп ... ... ... ... ... Ә. Нұршайықовтың «Мәңгілік махаббат
жыры» деген прозамен жазылған поэмасының ... ... ... ... өтті ... ... ... «жолын ашты» мағынасын соңғы
уақытта баспасөз беттерінде ... ... жүр. ... ... ... ... де, ... де тұсауын кесті (Ана тілі, №8, 2010). Сол
сияқты «Бет ... ... ... ... да жаңа ... ... болады: 1) Халықтық дәстүрге байланысты жаңа түскен жас келінге
жақсы тілек айту ... ... ... ... ... ... бет ... 2) Алғашқы қадам. Бұл концерт шетел өнерпаздары көрсетер өнердің
алғашқы бастамасы, бет ... ғана (Жас ... ... Үлкен киіз үй. Бұлттай қасы жауып екі көзін, Алты қанат ақ орда ... ... Ерте ... ... иесі ... үйді осылай атаған.
Бұл мағыналар «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» берілген [44, 45
б.]. ... ... ... ... жаңа ... ... – Астанадағы Елбасы
сарайының «Ақ орда» аталуы.
Жеке сөздер сияқты қоғамның ... ... ... ... ... сол ... ... байланысты болса да ұлттық
ұғымға жақын, халық ... ... ... орын ... үйлесім табуы қажет. ... ... ... ... ... туындағандықтан не мағынадан, не лингвистикалық
сипатынан айрылады. Мысалы, «тұсау кесер» ... ... ... ... ... ... жол сілтеу ұғымдарын берсе, екінші
жаңа пайда болған фразалық ... де ... соны ... әрекет сәті
дәлдік тауып тұр. Сондықтан жаңа оралым халық ұғымында қабылданып, тілдік
айналымға еніп кетті. ... ... ... ... ... ... ... шарты мен талғамы аса қиын болғандықтан
этникалық болмысқа енбесе лингвистикалық айналымнан да шығып қалады.
Күнделікті жағдайда экономикалық, саяси және ... ... ... мен ... ... ... ... болады. Бірақ қоғамда
кездесетін барлық ... мен ... ... ... атау ... көпмағыналылықпен қолдану тілдің шамадан тыс
күрделену үрдісін тудырады. Сондықтан жаңа бір ... ... екі жолы ... – ол ... жаңа бір ... ... ... құрамды байыту. Екіншісі –
бір заттар мен құбылыстарды көргенде екінші бір заттың ... ... еске ... ... ... Сол ... ұқсас келген екі немесе
бірнеше затты бір атаумен атау. Әрине, ... ... ... ... де әрекеттерге байланысты ... ... Оның ... ... ... ... ие ... көбінесе жеке лексикалық
бірліктер пайда болады. Ал фразеологизм заттың нақты атауы емес, ... ойды ... ... ... ... тілдік құбылыс көп
жағдайда фразалық тіркестердің ... жеке ... ... ... ... қатары да көп болады.
Дегенмен қоғам дамуына байланысты фразеологизмдердің өз ішінен ... ... және ... ... жүрген фразалық тіркестердің бар
екендігін байқаймыз. Мысалы, дауыс берді – ... ... ... ... ... ... ... 1) үн қатты; 2) ... ... ерік ... ... ... көрсетілген. Қақпаның ар
жағына келіп, дауыс берген әйел, ... ... ... ... ... еді. ... Бұл ... - әдеби тілде бейнеленген, халық арасында
аса көп активті мағынаға ие ... ... ... ... ... ... ... байланысты жалпы түсінікте қалыптасқан «сайлауға
дауыс беру» деген екінші мағынасы жиі қолданысқа ие болған. Ол ... мен ... ... аса көп ... ... қоғам бейнесі
күнделікті баспасөзбен тығыз байланысты болғандықтан ... ... ... ... ... ... «Екі мың ... жылы халық қалаулыларына
дауыс беру кезінде біраз кемшіліктер орын алды». Мұнда кейін пайда болған
екінші, кейде үшінші ... ... ... жүр.
Жалпы фразеологизмдердің көпмағыналылығына назар аударған ... ... ... ... ... ... деген тіркесті шектеулі ... ... ... ... жинақталған материалдар нәтижесі фразеологизмдердегі
көпмағыналылықтың қолданыс аясы кең ... ... ... ... ... да ... бірліктер
сияқты бір ғана ортақ ... ... ... ... зерттеуші Ғ.Резуанова «тарамдалған полисемия» ... ... ... ... ... ... ... компоненті
болады. Мысал ретінде зерттеуші үй сөзінің 1) адам ... ... 2) үй. ... ... ... ... үй іші; 3) ... бір
қоғамдық қажеттілік үшін пайдаланылатын орын, мекеме; Мәдениет үйі, өнер
үйі, ғалымдар үйі т.б. ... ... Бұл ... ... ... ... ... көрсетеді [6, 28 б.]. Бұл ... де ... ... ... ... мағыналардың жуықтас
семаларға ауысқанын көрсетеді. Өйткені көбінесе, екіншілік, ішінара
үшіншілік ... ... ... түп ... ... сема ... ... кез келген сөздердің байланысынан тіркес пайда болмайтындықтан, дайын,
бірнеше уақыт бойы қалыптасқан тіркестер семантикалық ұқсастығына ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, «қара
шаңырақ» тіркесі бастапқы мағынада тек жеке үй мағынасында болса, кейінгі
мағыналық дамуы «туған жер», ... ... ... ... ... ... ... өнерінің қара шаңырағы, білім, ғылымның ... ... ... ... жаңа ... ... жақын мағыналармен
байланыста болатын тізбекті полисемия болып табылады. Мысалы, көз деген
сөз: 1) адам ... ... көру ... 2) ... ... ... Бұл мағыналар адамның көру мүшесінің ерекшелігінен туындаған
мағыналар. Сөздің өзі ... ... ... ... ... ... бере ... осыдан байқауға болады. Дәл осы сипатты көп
мағынаға ие ым мен ишарат ... бар. ... ... шұқу ... мағыналары: «нұқып көрсету», «бетіне басу»; бас шайқау – «таңдану»,
«таң қалу»; «жоқ, ... ... ... ... жоққа шығару»; бас
бармағынын көрсету – «мақтану», «дұрыс болды», «мақұлдау», «өте жақсы»,
«керемет», «айтары жоқ» ... ... ... ... түрі – ... Бұл түрдің ерекшелігі әлденеше туынды ... бірі ... ... ... ... ал ... ... мазмұнындағы қандай
да болмасын бір мағынасы арқылы негізгі сөзбен ... ... ... ... шұқу – ... ... шұқу – көзімен жер шұқу осы
тізбектелген көпмағыналылыққа ... бола ... ... ... ... ... сақталған, ол байланыс ... ... ... ... ... шұқу арқылы өзге тізбектердің байланысы
шыққан.
Көпмағыналы сөз бен көпмағыналы тіркестің ұқсастығы мен айырмашылығын
көрсеткен зерттеуші А.М.Чепасова ... сөз ... ... ... бір ... әр ... «семантикалық субкатегориясы»
болу мүмкін екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... және мағыналық құрылымы туынды болады» ... 19], - деп ... тіл ... фразеологизмдерді зерттеуші Г.Смағұлова да
тіркестердің көпмағыналылығы ... ... ... ... ... Көпмағыналылықтың пайда болуына қатысты өзіндік
ерекшеліктерінен туатын басқа да өзгешеліктер бар. Бұл – бір. ... ... ... ... сөздерде байқалатындай,
тура және ауыспалы мағынаның арасындағы байланыс екі жақты ... ... ... өзі ... ... қолданыстан жасалатын
тілдік тұлға» [5, 32 б.] дегенді ... Бұл ... біз де ... ... отырып, фразалық тіркес мүмкіндігі бір тақырыптың
ауыспалы атауы, сөздердің сөйлеу тіліндегі қатынасы мен ... ... ... ... ... ... түсінікті беретіндігін
байқадық. Әрі көпмағыналы фразеологизмдер белгілі жағдаяттың, қоғамдық
үрдістердің нәтижесінде дамитындығына көз жеткіздік. ... ... ... ... ... ... байланыстағы
атаулардың тарихи жаңа реалдарға құрылу нәтижесіне байланысты;
2) жалпы түсінік ... ... ... бейнеде таралуына
байланысты;
3) сонымен қатар фразеологияның семантикалық құрылымы абстрактылы
деңгейде көбірек дамуына байланысты да көп ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы әр түрлі
тәсілдер арқылы ... ... Кез ... ... құралдың толық мағыналық
қыры немесе синтагмадан тыс тұрғандағы байқалмайтын мағынасы сөйлем ... ... ... ... яғни жеке ... тіл бірлігін қолдануы
сол тіркес үшін тілдік орта болып табылады. ... ... ... осы тілдік ортада толық ... ... ... көпмағыналылығы ішкі мүмкіндіктен және сол ішкі мүмкіндіктің
тілдік ... ... ... ... ... ... дұрыс болса, ол
бірден объективтеніп мәтіндік мағынасы айқындалады.
Негізінен көпмағыналылықтың пайда болуына мыналар себеп болады: ... ... 2) ... мәтін; 3) әртүрлі қолданыс. Яғни белгілі бір
лексиканың тілдік жүйесіндегі дәстүрлі мағынасынан өзгеше ... ... ... ... түрткі болады. Ұқсас жағдаятты вербалдаудың
нәтижесінен жаңа қолданыс келіп ... Жаңа ... жаңа ... ... жаңа ... ортада түзіледі.
Көпмағыналық парадигма анықталуы үшін сөз тіркесі синтаксистік мағына
беруші тілдік құрал ретінде қарастырылады. Сол ... оның ... ... ... ... орта ... ... нақтылап қана
қоймай, оны тудырады да, яғни бір сөз тіркесінің көп ... ... ... ... ... сол көпмағынаның нақтылануы тек сөйлеуде
ғана көрінеді.
Фразеологиялық көпмағыналылық көбінесе, екінші мәрте семантикалық
тұрғыдан ... ... ... Әрі фразеологизмдерде бірнеше
мағынаның (көп мағынаның) болуы ... ... баю көзі ... Мысалы, Басы айналу – 1) алдап-арбау; 2) дегеніне ... ... Бас тігу – 1) ... пида ету; 2) нар ... ету. Бетімен
кету – ешкімде ісі жоқ, өзімен-өзі болу ойына ... ... ... ... салмау алғашқы мағынасы тура мағынада қолданылған, осы ұғымға
жалғастырылып үстірт ... ... ... ... ... ... лексика-
грамматикалық топқа қатысты фразеологизмдер жатады. Фразеологизмнің көп
мағынаға ие болуына түрлі семантикалық даму негіз ... ... ... ... сыңарларының лексикалық жақтан
әлсіреуі және жаңа мазмұнға өтуі;
- көне сөздер және оның жаңа ... ... ... ... ... ... үстеуі, метафоралық мағынаға
ауысуы.
Көпмағыналы фразеологизмдердің мағыналық ... ... ... ... болады. Заман өзгерісіне қарай біріншісі
солғынданса, екінші мағынасы айқындалуы мүмкін. Ым-мен ишаратқа ... ... деп айту ... Олардың мағынасының өзектіленуі мен солғындануы
мәнмәтіндік ортаға байланысты. Ол туралы ... ... ... Көпмағыналы тіркестердің арасында семантикалық байланыс болатыны
белгілі. Яғни көпмағыналы ... ... жеке ... ... ... да бір ... сема арқылы байланысады.
Қорыта келе, фразеологизмдердегі көпмағыналылықтың пайда ... жеке ... ... ... аса мол болмаса да, қоғамның
өркендеуіне және ауызекі тіл ... ... ... ... ... тіл білімінде, көркем туындыларда қолданыс тапқан фразеологизмдегі
полисемия құбылысы – ... ... ... ... ... ... фразалық
тіркестер. Оған «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» [44], «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігіне» [4] назар аудара ... та көз ... ... қатар бірыңғай полисемиялық көрініске ие болмаса да ... ... ... бар ... ... ... пайда болып, қолданысқа енген фразеологиялық оралымдарды да
табуға болады. Әрі оларды қазіргі тілдік ... ... ... ... және ... ... ... тіркестер деп бөлген жөн сияқты.
Әрі ... ... ... ... ... гөрі кейінгі
мағыналарының қолданыс аясы кең.
1.2 Фразеологиялық омонимиядан көпмағыналылықты ажыратудың жолдары
Көпмағыналылық тіліміздің, оның ішінде ... ... ... ... ... ... сөздердің қосымша ұғымға ие болатыны
зерттеушілер арасында ... ... ... ... ... оған ... ... пікірлер де сан алуан. Ал тіл ... ... ... ... тығыз байланысты тілдік құбылыстардың бірі
– омонимдер. Зерттеушілер ... ... ... ... ... біршама қарастырылған. Басты критерий – көпмағыналы ... ... ... ал ... ... ... ... байланыс
жоқ. Сондықтан синоним мен омонимдерді, антоним мен ... ... ... ... мен ... ... ... тудырып жатады.
Себебі, басқаларға қарағанда екеуі әлдеқайда тығыз байланысты, әрі ... ... ... ...... ...... деген екі сөзінен
құралған. Қазақ тіліндегі омонимдерге ... ... ... ... де, бұл ... ... бар ... ертеде-ақ ескерілген. Оның
алғашқы елену үлгісін біз ... ... ... ... ... ... ... бұл еңбегінде омонимдерді араб цифрымен жеке бөліп көрсетіп
отырады [62]. ... ... ... [63], ... ... [65], ... [66] сияқты түркітанушы ғалымдар өз
еңбектерінде түркі тілдерінен мысал келтіре отырып, әр қырынан ... ... ... мәселесі алғаш рет А.Байтұрсынов [67], Қ.Жұбанов
[68] сынды ғалымдар еңбектерінде белгілі дәрежеде сөз ... ... ... қарастырылмай келді. Кейінірек Ғ.Мұсабаевтың [12],
С.Кеңесбаевтың [4], ... [11] ... ... ... ... тіліндегі омонимдерді алғаш рет зерттеу нысанына ... ... ... - ... ... ... ... алшақтауынан омонимдер жасалады,
ал омоним сөздер ешқашан да ... ... ... Бұл мәселеде
зерттеуші В.И.Абаев: «Полисемия омонимияға, омонимия полисемияға еш уақытта
айналмайды», – деген ... айта кету ... ... ... ... ... графикалық құбылыс, полисемия - семантикалық тектестік.
Яғни ... ... ... ... синоним сөздер мазмұндық қана бірлікте
болса, полисемиялық сөздер формалық та, мазмұндық та бірліктегі құбылыс, ... Ш.Ш. ... ... ... ойды ... ... «Омонимдер мен көпмағыналы сөздердің қай мағынасы туралы
айтылып тұрғаны ... ... ... ... да ... арқылы
берілетін ақпараттарды контекст арқылы анықтауға болады. Мысалы, «ара»
сөзін жеке алып ... оны бір ... ... ... естігенде
әңгіменің ағаш немесе металл кесетін көп тісті құрал ара ма, әлде ұшатын,
қанатты насеком, бал ... ... ... түсінбеуіміз мүмкін. Сондықтан
бұл тұста ақпарат алу мен таратудағы контекстің рөлінің ... ... ... қиын емес. Жалпы оны ешкім де жоққа шығара алмайды. Алайда
синонимдермен салыстырғанда, омонимдер мен ... ... ... ... сөз ... ... белгілі болса, онда біз ... ... ... қабылдап, өзгеге жеткізе аламыз», -
дейді зерттеуші Г.Әлімбек. Жеке сөздер сияқты фразалық тіркестер жөнінде ... ... ... болады.
Бастапқы жазылған зерттеу еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... тілші-ғалымдар пікірлерінен
байқаймыз. Мысалы, зерттеуші О. Ахманованың зерттеуінде басым ... ... ... әр ... ... мен ... ... бір тектес ұқсас бөлшектеріне бағытталса, омоним сөздерде жеке
мағыналар ондай әр басқа ... мен ... ... ... қарап кейбір жағдайда берілген лексикалық бірліктерді ажырату да
қиынға түсіп жатады. Мысалы, «жан» лексемасын қарастырып ... 1959 ... ... ... түсіндірме сөздігінде» «жан» сөзінің алты мағынасы
берілген:
1. адамның психологиялық ішкі сарайы – ойы, ... ... ... ... жан-жануарға тіршілік беретін рух. Адамның тәні
бар және жаны бар деген сенім болған. Жан ... жан ... ... ... Кісі, адам. Үй ішінде бір жан жоқ. Жер жан басына мезгіл-
мезгіл ... ... да, ... жайы ... ... ... жоқ.
4. Ауыс. Ар, ұят, ұждан. Жауыз ойлап, жалған күлме, ... таза ... ... ... өте жақын жақсы көретін адам. Балам – балым, баланың баласы –
жаным (мақал).
6. Ауыс. Қаратпа сөз. Уа, ... ... сал, ... ... ... [44, 57 ... ... арасы жақын көпмағыналы сөздер ретінде көрсетілген. Ал
1978 жылы шыққан ... ... ... ... ... сөзінің төрт
мағынасы омоним ретінде көрсетілген және қаратпа мағынасы «жаным» түрінде
жеке берілген. Ал М.Белбаеваның «Қазақ тілінің ... ... ... үш мағына омоним ретінде (діни, адам, от алып ... ... ... [11, 38 б.].
Түрікмен тілін зерттеуші О.Назаров полисемия мен омонимнің ... ... деп ... ... ... Көпмағыналы сөздің мағыналары арасында мағыналық байланыс сақталады.
Мысалы «жүз» – адамның, судың, аспанның, ... ... ... ... ... ... бар ... айтады. Қазақ тілінде де «бет»
сөзі осындай мәндерде қолданылады: адамның беті, кітаптың ... ... ... ... сөздің мағыналарының ортақ синонимін табамыз да, олардың
мағыналары ... ... ... Ал ... ... ... ... байланыс жоқ.
3. Алынған ауыспалы мағыналар сөз табын сақтайды. Мысалы: өткір сөзін
алайық, бұдан тараған мағыналар да сын есім ... ... Атап ... ... өткір қылыш, өткір ақыл, өткір көзқарас, өткір қалам, өткір
көз.
4. Көп мағыналы сөз омоним ... ... ал ... ... ... ... Көпмағыналы сөздің негізі ауыспалы мағынадан туады, ал омонимдер
тура мағынадан ... Бір ... ... ... ... болады. Мысалы, үй-
офицерлер үйі, мәдениет үйі, оқушылар үйі.
7. Омонимдер қысқарту негізінде де пайда ... ... алар – ар ... - өш ... ... ... «Сөз жаңа ... ие болып, жаңа
түсінік қалыптастыру ... ... ұғым ... ... ... байлығы тілдің
байлығын көрсетеді» [65, с. 202], – ... Х. ... ... ... ... мен кең ... тууына ашылатын жол» [15, с.
97], – дейді. Ғалым Н.Н. ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына қызмет ететіндігін» айтады. «Сөз біреу
болғанымен түсінікте бірнешеуге айналуы мүмкін» [25, с.174] ... ... тыс ... ... ғалымдар арасында сөздің мағынасы алғашқы ма әлде мәтін
алғашқы ма деген ... ... ... ... ... де, ... ... де екіншілік мағынасы тек контексте анықталып,
мәтіндік сипатын бейнелейді. XIX ... ... ... бір сөздің
бірнеше мағынасы болу жағдайы мен ... ... ... ... ... мағына болмасын ескіні жоя алмайды, екеуі қатар өмір сүреді» деген
көзқараста болған. Сөздің де тура және ... кең және тар, ... ... ... ... жаңа ... ие ... көпмағыналық
тудыруға себепші жағдайлардың негізгісі болып саналады.
Ә.Болғанбайұлы мен Ғ.Қалиұлы: «Омонимия мен көпмағыналық құбылыстары
негізінен жеке сөздің арасында жиі ... Ал ... ... онша тән ... ... түрлері үнемі дара мағыналы болады да,
фразалық тіркестердің қайсыбіреулері көп ... ... ... ... б.], – ... ой ... қазіргі біршама зерттелген жалпы тіл білімінде көпмағыналы сөздер
мен омонимдердің аражігі ажыратылып, әрқайсысының өзіне тән ... ... ... Ал көпмағыналылық құбылысы мәтіндік жеке
нұсқаларға ие болатын ... ... ... ... ... пікірінше: «Сөздің жаңа мағынасы тіл жүйесі заңдылығы бойынша
ескі мағынаның семантикалық қайта құрылуынан пайда ... [67, 106 ... ... ... қысқа мәтінде сөздің орнына байланысты қайта-қайта
туындамайды» [58, 124 б.], «полисемия – бір сөздің шегінде түрлі ... мен ... ... [34, с. 104]. ... сөз мағынасын анықтау
мен жүзеге асыру ... ... ... табу ... ... ... ... екінші мағынаның лексикалық мағына арқылы көрініс табуы. М.И
Сидоренконың пікірі бойынша: ... – бұл ... даму ... ... пайда болуы емес, тек бір мағынананың әр кездегі түрлі
мәтіндік мағына беруі, ... ... ... барлық жағдайы түпкі
мағынаның түрліше жүзеге асуы, сөйлеуде сөздің басқа ... ... [29, с. 166]. ... ... сөз әр ... жағдайда пайда
болып, мәтін арқылы көпмағыналық тудыруға себеп болатындығын ... ... ... сияқты ғалымдар көпмағыналылық
пен омонимдерді шатастырмау қажеттілігін айта ... ... ... ... ... сақтаған фразеологизмдерде болатындығына мынадай
мысал келтіреді: ... ...... мағынасы спортқа қатысты,
кеңейген түрі белгілі бір іске қатысып бағын сынап көру. Бұл фразеологиялық
омонимдердің ... ... ... ... мағыналылықтан
толықтай айырылуына байланысты болады.
Е.В.Радченко омонимдік фразеологизмдер: ... ... ... ... ... ... ... болады» [23, с.
104], – дейді. Яғни ... ... ... ... ... тіркесімдері өзгеріп, грамматикалық формасы ... ... ... мен ... туралы зерттеуші
В.П.Жуковтың «фразеологизмдердегі көпмағыналық құбылыс пен ... ... және ... ... ... – деген пікірі омоним мен
көпмағыналылық тек ... ... ғана ... ... ... құбылыс екенін анықтай түседі [2, с. 141-142].
Жоғарыда көпмағыналылыққа қатысты айтылған ой тұжырымдар сөздің немесе
фразаның қанша көп ... (үш ... одан да көп) ... да ... ... болатынын, жеке фразаны контекстсіз мысалға айтқанда ... ... ... ... негізгі мағынасын түсінетіні байқалады. Бірақ
тілді қолданушы ... ... ... пен ... ... алмай жататын құбылыстар кездесіп ... Бұл ... ... да ... ... жоқ емес. Өйткені көпмағыналылықтың алшақтауынан
омонимдер жасалатыны белгілі, ал омоним ... ... да көп ... ... ... ... сөзбен омоним сөздердің өзара ... бар. ... ... – айтылуы, жазылуы, бір болғанмен
мүлдем байланысы жоқ, яғни ұқсас семантикалық белгілері жоқ деген ... ... ... да мәтінде неғұрлым анығырақ
көрінеді, сондықтан ... ... ... ... нақты мағынасын
түсінуге болады, ол түрлі ұғым тудырады.
Көпмағыналылық ауызекі сөйлеу тіліне кедергі келтірмейді, мәтін ... сөз ... ... ... болып отырады. В.М. Глухов
омоним сөздердің мағынасы ішінара бір-бірінен ерекшеленсе, көп ... ... «бір ... ... (бір ... ... мағынаны
пайда болдырады) [53, с. 94] құрайтындығын айтады. ... әр ... ... жүйе ... ... ... тілдік жүйеден тыс
көрініс болып табылады.
Көпмағыналылық пен омонимдердің ... ... ... ... да ... ... Аузын ашу – 1) таңдану, 2) сөйлеу; 3) ... ... ас ... Осы ... ... І.Кеңесбаев талдай келе: «Бұл
тіркестердің түп төркіні біреу-ақ. Сондықтан осы ... ... ... ... ... деп білген жөн тәрізді. Әйтсе де бұның өзі әлі де
ойлана зерттей ... ... ... ... [4, 592 б.] ... ой айтады.
Зерттеуші Р.А.Османова: «Многозначность слова и явление ... ... ... деп ... еңбегінде сөздің семантикалық өзгерісіне
талдау жасай отырып, көпмағыналылықтың пайда болу ... ... ... қолданылуы көпмағыналылықты тудырса, тек бір ... ... ... ... бір мағынаның көрінуіне мүмкіндік береді
[37, 54 б.], – дейді. Бұл пікірді фразалық тіркестерге қатысты да қолдануға
болады. Өйткені ... ... ... сан ... тарихында
қалыптасқан, дағдылы формасы болғандықтан контекстен тыс ... ... ғана ойға ... Кейінгі екіншілік, кейде үшіншілік мағыналары
тек сөйлем ішінде ғана анықталып, жаңарған ұғымға ие болып ... ... деп ... ... ... өзге жаңа ... ... түпкі ұғымға
жақын, дамыған мағынасы қолданылады.
Біздіңше, алғашқы екі мағына тілдің даму ... ... ... байланыс үзілген фразеологизмдер, сондықтан олар
омонимдес, ал бірінші мен үшінші мағыналар да ... ... ... ... мен ... ... ... келіп омонимдес
фразеологизмдер көпмағыналы фразеологизмдердің жеке мағыналарының
арасындағы ... ... ... ... ... Бұл ... ... көпмағыналылық пен омонимді ажырату үшін
мағыналық байланыс бар ма, жоқ па ... ... ... ... жөн. ... ... байланыс сақталып, ол аңғарылып тұрса, онда олар ... ... Егер ... арасында байланыс болмаса, онда
олар омонимдес фразеологизмдер. Сонымен ... ... ... фразеологизмдердің шегін семантикалық байланыстың ... ... ... әрі ... болу үшін сөз тіркестерінің
түптөркіні бөлек болу қажет екендігін ... ... ... ... ... көпмағыналы тіркестер тікелей және
ауыспалы әдіс ... ... ... ... ... ... кең ұғымды
тіркестермен ерекшеленетінін байқаймыз. Олардың екі немесе одан да ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Метафоралық бейнедегі фразеологизмдердің мағыналық құрылымында жеке
мағыналар ішкі ... ... ... ... сызықты құрайды.
Мұндай мағыналардың көмегімен әдетте ... ... ... ... ұғымдар беріледі. Керісінше, ішкі ... ... ... ... жеке мағынаның бөлек орналасуы
айырмашылығын көрсету алғышарттары ... ... ... жойылуына әкелуі мүмкін. Бұл омоним мен көпмағыналылықтың
арасындағы аралық жағдай.
Мысалы, «өліп кете жаздады»:
1) сұғанақтанды;
2) пайда үшін жанын ... ... ... ... ... ... ... түссе, өліп кете
жаздап оқиды (С.С.). Ал омонимге айналу алғышарты 1) ... ... ... өліп кете ... 2) өбек болды (Асты-үстіне түсіп, өліп ... ... ... ... екі ... туындатады.
Аяғынан тұру 1) науқастан жазылды, сауықты; 2) нық ... ... ... ... құбылыс көпмағыналы фразеологизмдерден тек
мағыналық ... ... ... Бұл төмендегі мысалдардан да
байқалады:
От тұтатты 1) ... жік ... ... ... (Ел едік ... ... Желігіп өңкей кірме от тұтатты); 2) Бірнәрсенің алғашқы
бастамасы болды (меніңше бұл поэзияның алғашқы бастамасын отын ... ... ... ... 1) ... ... болып, ошақ көтермеген, шаңырағы
тұрмаған; 2) Ісі ілгері баспаған.
Салт атты, сабау ... 1) ... ... кісі Салт атты ... ... балаға Күнікейді беріп жіберу жөн емес (ҚЕ). 2) Малы жоқ, ... Малы жоқ салт ... ... қамшылы болса да, майлы етке қолы жетеді
(Абай). Бұл ... ... ... ... ... ... жиі
қолданылады, ал екінші мағынасы авторлық қолданыста тек ... ... ... тұр. Сырттай қарағанда көпмағыналы фразаға ұқсағанымен, мағына
алшақтығына ұшырап фразеологиялық омонимге ... ... ... саны жоқ, ... ізі жоқ» тіркесін де ... ... ... ... омоним қатарына жатқызуға
болады. Аталған тіркес мағыналары:
1. ұшті-күйлі жоқ, дерексіз.
2. берекесіз, елеусіз, есепте жоқ.
Ал көпмағыналы ... ... ... және одан
кейінгі мағыналарынан біріншілік ... ... ... ... ... Бой ... Дене ... ыстық ас ішті. Халық суықта тоңып бой жылыту үшін
тамақты ерте ішеді (Е.О.).
2. Бойды тебірентті. Дүние ... ... ... өзім ... Көңілім
әнді ұғады, Жүрегім бойды жылытып (Абай). Алғашқы тіркес бірден ұғынылатын
болса, екінші мағынадағы ... ... ... контексте ашылған, бірақ
мағыналық алшақтық ... тура ... ... бар ... ... жау ... тіркесі – 1) ешнәрседен қаймықпайтын батыл адам;
2) диал. Жаубүйрек деп атып ... ... ... бүйрегінен отқа қақтап
пісіретін тағамды айтады (Сем. Ақс. Көкп.). Мұнда ... ... ... ... ... – 1) ... ... бүйрегі бұрды, жақтады, қолдады. Әлгіндей
сөздерінен кейін Мақпал титтайынан бірге өскен жандай құрбысын ... ... жас ... іш ... ... қоя ... 2) секем алды, күдіктенді.
Ат қойды – 1) Атой ... шаба ... Ескі ... ... ... ... еркектердің алыстан атпен шауып, «ой, бауырымдап» келуі, лап беріп
шаба ... Абай ... ... ат ... ... жоқ. Жас ... ат қою
жақсы ырым емес. Және жанкүйерлер сыналатын қаза бұл емес (М.Ә.). Өлді деп
екеуі де қаза ... Ат ... ... екен ... ... ... ... ныспы беру (Бұл құрап, киім түзеп, ... ... ... ... ... ... Құдайым кешіктірмей, бір ұл беріп,
молдалар оның атын Әзім ... ... құс ... – 1) жүйрік, ұшқыр; 2) сөзге шешен, білгір адам.
Екі көзі шарасынан шықты - 1) ... ... ... ұшты, жүрегі жарыла
жаздады, 2) сасып қалды, 3) таңғалды.
Жанды алды – 1) ... 2) ... 3) ... ... ... – 1) ... ... 2) өлімге, қиын-қыстау ... ... ... – 1) ... ... ... жасарды, қайта жайнады; 2) разы
болды, айызы қанды.
Жаны қалмады, жаны шыға жаздады – 1) зәресі ұшты, ... 2) ... бар ... ... көкке сыйғызбады – 1) барынша дәріптеді, ... ... ... 2) Қудалап еш жерге тұрақтатпады.
Жер күңіренді – 1) ... ... ... ... 2) айнала тегіс
тебіренді. Қайғы-зарға толды.
Жер қылды - 1) ... ... ... ... 2) ... жерге қарата ұятқа қалдырды; беделін түсіре, абыройсыз ... ... 3) жер ... ... құлады; 2) алданды.
Жетесіне жетті – 1) түсінді, айқын ... 2) ... жете ... ... – 1) таңданды, айран-асыр болды. Жас баланың мынау
мінезіне ... ... (АТ). 2) ... ... күдер үзді, жерге түкірді.
Әзімбайдың зорлығын естігенде, бар Шыңғыстың іші-тысындағы сай ... ... жоқ па? ... ... бәрі ... ... ... басты ғой,
– деді Дәркембай (М. Ә.). Үй ... бәрі ... ... ... (С. ... ... ... - 1) Дүние салып, кебін киді. 2) Ақ ... ... ... ... ... ... бірлік пен
тізбектерді қамтиды, ал фразеологиялық тұтастықтар ... ... ... ... ... қатар тіліміздегі еркін сөз
тіркестерімен омонимдес бола алады. Мысалы, Мойнына салу – ... ... ... ... ... салу ... сөз ... Мойнына
мініп алу – басыну (фразеологизм), баланы мойынға отырғызу (еркін сөз
тіркесі). Ал ... ... ... ... сол фразалық
тұтастықтан ауытқымай бірнеше жуық мағыналарға ие болады. Өйткені, кез
келген ... ... шығу ... ... ... болғандықтан
қоғамдық, әлеуметтік заңдылықтарға орай ... ... ... ... ие ... ... көпмағыналылығы шынайы және үнемі даму үстінде болады,
сондықтан фразеологиялық ... ... кей ... ... ... ... көпмағыналы фразеологизмдер мен омонимдік
фразеологизмдерді ажыратқанда сөз мағынасының астарын, ... ... білу ... Сонымен көпмағыналы фразеологизмдер мен ... ... ... белгілерден тұрады:
1. Көпмағыналы фразеологизмдер омонимдерге қарағанда ерте дамыған;
2. Көпмағыналы фразеологизмдердің ... ... мен ... ... ... ... ... Көпмағыналы фразеологизмдер омонимдерден бұрын ... ... ... олар ... ... ... Көпмағыналы фразеологизмдер тілдік единица сияқты үнемі даму ... ... ... ... ... ... ... құбылыс.
5. Фразеологизмдердегі көпмағыналылық ... ... аясы кең және ... ... ... тез қабылдап, дамуға
ұшырай алады.
1.3 Қарсы мәнді фразеологизмдердегі көпмағыналық
Фразеологизмдердің көпмағыналарының антонимдік ... ... ... бірі ... ... ... лексикалық антонимдер туралы
М.И.Фомина, Р.А.Будагов, Е.Н.Миллер, қазақ тіл ... ... ... ... ... мен ... айтылған, А.Жұмабекованың
антонимдер сөздігі құрастырылған. Ал фразеологизмдерге қатысты бұл мәселе
қарастырылмаған. Олай ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ тіліндегі антонимдердің полисемиямен байланысы жөнінде Ж.Мусин
былай дейді: ... ... ... ... ... контекстік
мағынасы, ауыс мағынада қолданылуы, оның экспресивтік-стильдік синонимдік
мәні т.б. жайттармен қат-қабат байланысып ... [48, с. 18]. ... ... ... ... ... жолдарын сөз
еткенде бір құбылысты әр зерттеуші ... ... ... бағы таю – бақ қону ... ... ... ... Ж.Мусин: «Антоним жұп құрайтын фразалық тіркесте мағынаға өзек
боларлық бір сөз ... ... ... – деп ... ... ... ... өз ішіндегі компоненттерді басқадай
сөздермен алмастыру» арқылы жасалған [48, 113 б.], – ... ... ... ... ... етісті тіркестерде
кездесетіндігі қарама-қарсы парадигмасына да мысал бола ... ... ... жеке тұрғанда қарама-қарсы ұғымды білдіріп, тіркес
құрамына енгенде де сол қалпын сақтау құбылысы ... ... ... ... ... айтылмаса да, қарама-қарасылықты
білдіретін фразеологизмдер жиі кездеседі: ... ... қалу – ... ит ... ... – ауыз ... итаяқтан сары су ішкізу – аузынан
ақ май ... Бұл ... ... ұғым ... емес,
бүкіл тіркес бойынан танылып тұр. Бірақ қарама-қарсылық ұғым үнем дәл
беріле бермейді, ... ... ... ... Осы ... ... ... – қатты қайғыру, уайымдау,
«төбесі көкке жету» – қатты қуану, мәз болу ұғымымен ... ... тұр. ... дәл осы жұп ... ... ... тұрақталмағын.
Бұлар қабырғасы қайысу – жүрегі жарыла қуану, қабырғасы ...... ... ... де контекске сай өзгеріп отыруы ықтимал.
Қарсы мәнді фразеологизмдердің ерекшеліктеріне сәйкес оларды қарама-
қарсылықты жуықтап көрсететін фразеологизмдер деп ... жөн. ... ... ... қарама-қарсы мағынада жұмсалмағандықтан пайда
болады. ... ... дәл, ... жуықтап берілуі – оның берілу
тәсілінде.
Осыған байланысты қарама-қарсы фразеологизм жасаудың мынадай жолдарын
көрсетеміз:
1) компоненттердің біреуі ... ... ... ... ... мағыналық жиынтығынан туындайтын қарама-қарсылық
негізінде жасалады.
Байқалатын ерекшеліктің бірі ... ... ... жиі ... ... ... ... салмағы тең әрі
дәл, ал бұл құбылыс фразеологиялық бірлік пен фразеологиялық тұтастықтарға
тән, бірақ ... ... ... болған сайын, антонимдік жұптың ... ... ... ... ... ... ... арқылы көпмағыналы ... ... ... ... ... ажырату үлгісін ұсынады. Автордың пікірінше:
«Антонимия мен ... ара ... ... түрде беру үшін
полисемияның ауқымы кең ... ... жөн, ... ... ... ал ... өз кезегінде антонимияны күрделендіру
үшін қажет, әркез ... ... ... ... ... [45, ... Бұл лексикалық антонимдерге қатысты айтылған ой. Фразеологизмдердің
көп мағыналарының антонимдік ... ... да, әр ... ... ... іздестіреміз. Мысалы: бой бермеу деген
фразеологизмнің беретін мағыналары: а) ... ... ... ... ырық бермеу, күші жетпеді. Бұл фразеологим ... ... ... ... ... көну ... тұрақты тіркеспен антоним болады.
Сол сияқты зәрі қайту деген фразеологизм а) уы қайтты, тарады; ә) ... б) ашуы ... ... ... білдіреді. Аталған фразеологизм
соңғы мағынасында ... ... міну ... ... ... ... көпмағыналы фразеологизмдердің әр мағынасының
арасында да кездеседі. Атап айтқанда. 1) ... ... ... ... көпмағыналы тұрақты тіркестердің мағыналарымен антонимдес
болады. Мысалы,
Есін жинау – 1) есі ... 2) ... ... ... – 1) есінен тану; 2) есі ауысты.
Бірінші ... ... ... мен ... ... ... ... екінші мағыналар жайы да осы сияқты болып келеді: яғни: есі
кірді – ... ... ... ... – есі ... ... фразалық тіркестердің әр мағынасы бір мағыналы тұрақты
тіркеспен антонимдес бола алады. ... көшу – 1) ... ... түсті;
2) жайына отырды. Бірінші мағынадағы «дұрыс жолға ...... таю» ... ... ... «жайына отыру» тіркесі
«құйысқанға қыстырылу» тіркесімен антонимдес.
Сол сияқты ... ... ... 1) үлкен олжаға кенелді –
антонимі – құр алақан қалды ... құр ... ... ... ... құр
алақан қалды). (Бұл фраза кейде келемеж, мазақ түрде айтылады).
…Алмат қиял тұңғиығына ... ... ... ... ... аян ой
төмпешіктеріне сүріне-қабына құлай жаздайды (Т. Б.).
2) Қайғы-дертке, қиын жағдайға душар ... ... не ... есіткенде, Абай: – Бұның арты белгілі
– екі жуанның бас араздығы, бәсекесі ... да ... Енді мол ... батқан деген осы… Бірақ жазалауын ... ... ... ...... ... ... ретінде «қуанышқа кенелді»
тіркесін алуға болады.
Ж.Мусин: «Фразалық тіркестер антонимдік жұп ... ... ... бірі ғана ... мәнде көрінеді» [44, 20 б.], – деген
пікір айтады. ... ... ... материалдар негізінде
фразеологизмдердің көп мағыналарының бірі ғана ... ... ... ... қарсы мәнді фразеологизмдерді зерттеуші Г.Сырлыбаева олардың тағы да
төмендегідей ерекшеліктерін негіз етіп топтастыру қажеттілігін айтады:
1) ... ... бір ... ... ... Көпмағыналы фразеологимнің әр ... бір ... ... ... Көпмағыналы фразеологизмнің ... ... көп ... әр ... ... ... [44, 64 б.].
Тіліміздегі фразеологизмдердің көп мағыналарының саны екеу немесе үшеу
ғана, ал лексикалық антонимдердің беретін мағыналары өте көп ... ... ... деп танимыз. Көпмағыналы фразеологизм мағыналарының
біріне қарсы мәндегі фразеологизмді олардың ... ... ... ... антонимдік жұп құрағанда ... ... ... ғана ... мәнде көрінуіне төмендегідей мысал
дәлел: Қолға түсу – а) ұсталды, тұтқындалды – қолдан шығып ... ә) ... ... ... ... қағу ... 1) «зыр ... «алды артына
қарамай зытты»; 2) «қорқып ... ... көп ... бар. ... ... бірінші мағынасында тұрып, «табан аудармай отыру» деген
екінші бір ... ... ... ... жалдау тұрақты тіркесінің беретін мағыналары: 1) ... ... 2) ... күн ... Бұл ... ... тұрып ағынан жарылу фразеологизміне қарсы мәнде жұмсала алады.
Тілімізде көп мағынаға ие фразеологизмдердің бірі аузымен құс ... ... 1) ... ... ... қатысты), 2) сөзге шешен
(адамға қатысты). Аталған фразеологизм сөзге шешен ... ... ие ... ... екі ... ... ... алмау деген фразалық
бірлікпен антонимдік жұп ретінде жұмсалады.
2) Көпмағыналы ... әр ... бір ... ... болуы да жиі кездеседі. Мысалы, беті бері қарау –
1) аурудан жазыла бастау ... сары ... ... 2) ... қайтты, ашуы
тарады, қарсы ашуға булығу. Сол сияқты салт ... ... ... 1) ... ... ... 2) ... кедей, малы жоқ»
мағыналарын білдіреді.
Осы берілген мағыналардың әрқайсысы ... ... ... жұп ... салт басты сабау қамшылы – ... ... салт ... ... ... – төрт ... сай ... байыды. Дәл осы
сияқты бүйірі шығу тұрақты тіркесінің беретін мағыналары; 1) қарны қампиып
тойды; 2) ... ... ... көп ... ие болу нәтижесінде
мынадай антонимдік жұптар құрайды; бүйірі шығу – өзегі талу, ... шығу ... ... ... ... кету ... 1) «дұрыс жолға түсу»; 2)
«жайына ... ... ... мағыналарын білдіре ... екі ... ... ... ... кету – жолдан таю, жөніне
кету – құйысқанға қыстырылу. Мойнына су кету ... ... 1) ... 2) ... ұялды, осы мағыналар негізінде
мойнына су кету – ... ... ... су кету – беті бүлк ... ... ... тұр.
3) Көпмағыналы фразеологизмнің мағынасы ... ... әр ... ... келеді. Бұл ерекшелік ... ... ... жөн. ... сабасына түсу – су бұрынғы қалпына
келді – су ернеуінен асу; ашу ызасы басылды – ашу-ыза ... ... ... ... есін ... ... фразеологизмдері
антонимдік қатынасқа түскенде көпмағыналарының барлығы да өзара қарама-
қарсы мәнге ие болып тұр. ... ... тек ... арқылы, контекст ішінде ғана көрінеді. Олай болса қарама-қарсы
фразеологизмдердің мағыналарын сөйлем арқылы келтіре отырып ажырату ... ... ... ойы ... үйге ауыл ... ... ... бірде-бір жан ашпасын, араласпасын деген ой, – деп ... ... ... ... ... ... сабасына сыймау –
«адамды ашу-ыза кернеу» мағынасында жұмсалған/.
– «Бақсы-құшынаш боп, басы шайқақтап, сарнап кетем бе!» – деп ... ... ... ... ... ... ... түсу тіркесі –
«өз-өзіне келу, ашуы тарқау» мағынасында қолданылған.
Зерттеуші Д.Шмелев: «Антонимия синонимия құбылысы сияқты көп ... ... ... Көпмағыналы сөздің әр мағынасының өзінің
синонимдік және антонимдік қатары бар» [44, с. 26], – деп көп ... ... ... ... ... ... атап
көрсеткен.
Ғалымның пікірін басшылыққа ала отырып, көпмағыналы фразеологизмдердің
антонимдік-синонимдік қатысын анықтай аламыз. Осы ... ... ... ... ... бір ... – көпмағыналы
фразеологизм бір ғана мағынасы бар фразеологиммен антонимдік жұп ... ... (бір ... жұптың) синонимдік қатарға бай болуы ұшырасады.
Нәтижесінде синонимдік қатардағы әр фразеологизм ... ... ... ... ... ... ашу ... ішкісі келу, бір нәрсеге көңілі
толмады, разы ...... ... қарны ашу – сылқия тою, қарны ашу –
кекірік ату, қарны ашу – аузы мұрнынан шыққанша тою. Сол ... бас ... Бас сұғу (бір ... ... ... ... өзгенің ісіне көлденең
кірісті) – ат ізін салмау, бас сұғу – аяқ баспау.
«Сөздерді антонимдік қатарға енгізгенде еске ... ...... сипаты. ...Антонимдер бір сөз табына енетін сөздер
аралығында болады да, бір ... ... ... ... – дейді М.Оразов [14, 147 б.] Осы ... ... ... ... фразеологизмдегі антонимия құбылысы көпмағыналыққа ие
болғанда да әдеттегідей бір лексика-семантикалық топтың ішінде ... ... ... сөз ... ... табуға болады.
Мысалы: Айырып алғысыз 1. Өте ұқсас, ... ... 2. ... Мұндағы тіркес сын есімнен болғандықтан беретін мағыналары да
сын ... ... ... ... ... етістікті тіркесті танимыз.
Етек-жеңін жинау – 1) есін жиды; 2) шаруасы, тұрмысы түзелді.
Қ.Мақанов пен белгілі қаламгер ... Ә.Қарағұлұлының ... ... ... осы ... етек-жеңін жиғанды жөн көрдік («Қ.Ә.»,
27.3.1997). Кейбір жоғарырақ ... ... ... ... ... бастаған (А. Сетенов).
Сонымен қарама-қарсы фразеологизмдер көпмағыналылық құбылысымен тығыз
байланысты екенін ... ... ... ... көз ... ... ұғымдық сипаты негізінде фразеологиялық
антонимдер саны да ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста келіп, нәтижесінде
фразеологиялық антонимдердің ... ... ... ... ... ... ... қатарындағы көпмағыналы фразеологизмдер
Синонимдер тіл байлығының көрінісі. «Синоним дегеніміз – әртүрлі
айтылғанмен, мағынасы жақын, бірақ ... ... тән, не ... ... не ... сәл ... бар бір сөз табынан болған
сөздер» [50, 23 б.]. ... тілі ... ... ... ... ... ... бай болса, фразеологиялық мағыналас фразеологизмдерге
соншалықты бай [10, 146 б.].
Мағыналас тіркестердің ... ... ... өзара жақындастырып
салыстыру үшін ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... Мағыналық жағынан синонимдер лексиканың ... бір ... ... ... да ... ... байланысты болатындығы байқалады.
Біздің зерттеу тақырыбымызға тірек болып отырған фразеология ... ... ... өсу, даму жолдарымен іштей араласып жатады. Тұрақты
тіркес мағынасының кеңеюі де синонимдік қатынастың өзгеруіне ... ... ... ... ... ... кеңеюі екі түрлі: біреуі
негізгі мағынасын сақтай ... жаңа ... ... ... ... енді ... негізгі (бұрынғы) мағыналарын сақтамай, ... ... ... ... ... ... ... семантикалық
архаизмге айналып, жаңа мағынасы қолданылады», – дейді Р.Барлыбаев [13, 38
б.].
Ал синонимдер бір синонимдік қатарға ... бір ... ... ... барып бірігеді. Бірақ синонимдік қатарға топтастырылған сөздердің бәрі
бірдей өзінің негізгі мағынасында келіп, мағыналық ... ... ... ... ... ... ... енген сөздердің кейбіреулері ауыс
мағынада немесе қосымша мағыналарының бірінде тұрып ... ... ... қай-қай тілдің болмасын сөздік құрамын алып қарасақ
та, ондағы сөздердің ... ... ... сөз ... ... [6, 64
б.]
Тұрақты тіркестер сөздің орнына ғана жұмсалып қоймайды, сонымен қатар
мағыналық ... ... ... ... ... бірінің орнына бірі
балама ретінде қолданыла береді. Фразеологиялық синонимдер арасында мынадай
айырым белгілері байқалатындығын біршама ғалымдар анықтаған. Атап ... ... ... ... ... ... ... бар компонент
екіншісінде ұшыраспайды. Яғни синонимдес фразеологизмдердің компоненттері
мүлдем бөлек болып келеді, ал ... ... ... ... ... синонимділігі олардың кез-келген контексте бірінің орнына бірі
еркін ... ... ... ... синонимдік бірліктерді
айқындауда контекстің рөлін баса айтқан-тын [29, с. ... ... ... ... ... ауыстырып қолдану
төмендегі шарттарға байланысты іске асады:
1) Фразеологизмдердің семантикалық жағынан ... ... ... фразеологизмнің құрылымдық жүйесіне байланысты;
3) Фразеологизмдердің стилистикалық сипаты мен эмоцияналдық ... Бұл ... ... ... ... жайындағы ғылыми
пікірлер бір жерде ... ... ... ... – зерттеушілер синоним фразеологизмдердің сыңарлары логикалық
реттілік пен заңдылық арқылы байланысқан белгілі бір жүйе ... ... ... ... ... ... көпмағыналылық пен
синонимдердің арасында қандай байланыс немесе жалғастық бар ... ... ... ... ... фразеологизмдер мәндес
фразеологизмдер ... ... ... ... ... қолданыста көптеп
кездесетінін байқадық. Мәндес фразеологизмдер бір тұрақты тіркеске ... ... ... ... ... ... ... пайда болса,
көпмағыналылық бір тұрақты тіркестің контекст ішінде ... ... ... ... Әрі ... ... ... фразеологизмдер де қазақ тілінің статистикалық көрсеткішін
танытудағы, тілдік байлығын саралаудағы маңыздылығымен танылады. Осы ... ... бір ... ... ... ... омонимдер сөздігі сияқты
жинақталған тілдік материалдар негізінде көлеміне қарай көпмағыналы ... ... ... қажеттігіне көз жеткіздік. Өйткені ... түп ... ... ... ... ... өз ... әлеуметтік жағдайларға байланысты жалғаса, жарыса туындаған, әрі
бастапқы мағынасынан алшақтау кеткен мағыналардың туындауы тілдік ... ... ... түсінбестік тудыратындықтан сөздікті ... ... ... синонимдік қатар бір тіркестің айналасында өрбісе,
көпмағыналылық бір тіркестің ішінен туындайтындығын ... ... ... ... ... ... ... К.А.Мамедова
синонимдік құбылыстың етістікті фразеологизмдерде өте көп ... ... [68, с. ... ... ... фразеологизмдер де, көпмағыналы тіркестер де
көбінесе етістік сипатында болып келеді. Мысалы: көзге шыққан сүйелдей болу
– 1) киімге қатысты – ... ... 2) ... қатысты – жеккөрінішті
болу;
Тумаған сиырдың уызынан дәмету – 1) ... қара ... ... 2) ... ала ... пішу, әлі жүзеге аспаған немесе мүлдем болмауы
мүмкін дүниеден үміттену.
Аузымен орақ ору; қолымен қосаяқ соғу – 1) бос ... сөзі көп ... ... ... тілімен бар жұмысты тындырып тастайтын, қолынан ештеңе
келмейтін ... ... ... ... ... мен ... бір-бірінен ажырата білу қажет. Себебі тіркестің ... ... ... ... ... тыс ... деңгейдегі
басқа да бір шартты реңк алуы белгілі жағдай. Бұл - ауыспалы метафоралық
мағынаның жалғаса туындаудан ... ... ... ... ... ... бұл мағына ауыспалы мағына сияқты бір ... ... ... бір ... ... ... ... емес. Және ол тұрақты
емес, тек ... ... да бір ... ... ғана ... шартты мағына деп те аталады.
Мысалы: «шашу шашты» тіркесінің негізгі ... ... – жаңа ... жас нәресте т.б. қуанышты жайға байланысты жасалатын ырым. ... ... ... бір ... әйел ... алдына, басына шашу шашты.
Келіп, өз ... шашу ... және ... өзі ... (Ж.Ж.) [4, 562 ... ... ... қатысты қолданылған тіркес ретінде танылса, келесі
бір мысалда уақыт ағымына қарай түрленгендігі байқалады:
«Алтын», «Сазген» ансамбльдері кеш ... ән мен ... шашу ... ... Яғни ... би билеп, өлең айтты, ән мен биді сыйлық
ретінде ұсынды мағыналарында бейнеленіп тұр. Мұндағы ... ... ... мағынасында емес, қызық, думан мағынасын беріп тұр.
Мағыналас фразеологизмдердің жуықтас ... ... ... ... ... Өйткені мағыналас тіркестер жуықтас
болғанымен де, контекст ішінде адамға қатысты, затқа қатысты, ... ... ... ... ... ... ... тіркестері ғана көпмағыналылықты білдіреді.
Мысалы, үндемеу етістігіне ... бола ... ... ... ... ... байлану», «тілін жұтып қою» сияқты мағыналас
тұрақты тіркестері бар. Бұл тіркестердің әрқайсысын жеке қарастырар болсақ,
ол ... ... ... ... ... ... ... шығармау тіркесі 1) қорыққаннан үндемеу; 2)
жасырынғаннан сөйлемеу; тіл-аузы ... ... 1) ... ... ... ... ... алмай қалу»; «таңғалу» сияқты мағыналарды береді.
Бұл бірнеше мағыналардың бір ғана мағынасы немесе екі мағынасы ... ... ... ... ... ... ... от ауызды, орақ тілді, өткір ... ... ... ... ... бар. ... тіркес тек шешендік өнерге
қатысты шебер сөйлей білетін әрі ... ойын ... ... тіркестермен
жеткізе алатын адам турасында айтылса, «тілі мірді оғындай» тіркесі
шешендік өнермен ... ... ... ... ащы, ... ... ... адамды білдіреді. Мұнда бір синонимнің бір мағынасы бірнеше ойды
білдірсе, екінші синонимдік бірлік бір ғана ... аяда ... пен ... айқын белгісі ретінде тануға болады.
Сөйлеуге, шешендікке қатысты ... ... осы ... басқа да
қосалқы мағыналарда көрініс табады. Бірақ негізгі бастау алатын денотаттық
белгі ... ... ... ... ... ... құс ... 1) жүйрік, ұшқыр. Қайсыбірін ... ... Ақ ... кере ... тұр, ... құс ... (I. Ж.).
2) шешен, білгір, сөзге жүйрік адам. Кісі ... ... ... жан батпаған. Аузымен құс тістеген ақын еді, Дәл ... ... ... адам (Ғ. ... азулы, күшті (кейін пайда болған). Бергейдің ең батыл ... ... ... ... ... ... ... құс тістеген,
қоржыны тоқ өкілдері ... ... ... жұтқанымен, жергілікті
атқарушы органға мойынұсынбай келді ... ... 2012, № ... ... ... ... ... тұрақты
тіркестер мен көпмағыналы тіркестер белгілі бір ұғымды сан-саққа жүгіртіп,
жан-жақты сипаттап тұрғанымен де, ... ... ... мәні ... деуге келмейді. Фразеологиялық синонимдер өздерінің мағыналық
ерекшеліктерін сақтап отырады. Бірінен-бірі ... ... ... ... түседі, соңғылары алдыңғысынан қарқындай ... Ал ... ... түрлі сөйлеу деңгейінде бір тіркес ішінен мағыналық өсу
дәрежесіне жетеді.
Мұндай мысал ауқымы, образдылығы әртүрлі фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... әрі ... беруден гөрі
жаңа тіркеспен ойды жандандандырудың кепілі ... ... - ... өз ... ... нақты бейнесі. Мағыналас фразеологизмдер мен
көпмағыналы фразеологизмдер екі түрлі ... ... ... ... ... ... сөз мағынасын кеңейту мен ұғым деңгейін
нақтылауға әрі өзара тығыз қарым-қатынаста ойлаған ойды ... ... ... ... ... ... ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ
ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Көпмағыналы фразеологизмдердің ... ... ... ... деген этнолингвистикалық көзқарас оның тілдегі
орнын, таралу шеңберін, сөз байлығымыздағы ... сол ... ... ... тілдің атқаратын қызметін анықтауды да ... ... ... ... фразеологизмдердің семантикалық топтарын зерттеушілер
өз ... ... ... ... ... Ол ... қаншалықты зерттеу нысанымен үйлесім табатындығына да
байланысты. Мысалы, орыс фразеологизмдерін когнитивтік аспектіде ... ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда:
1. Адам ағзасы мен дене мүшелерінің түрлі қимыл компоненттерінен ... ... ... Адам ... ... ... профессионалдық жақтарын
сипаттайтын көпмағыналы фразеологизмдер;
3. Кеңістіктікте орын ... оның ... ... ... ... мен ... ... көпмағыналы
фразеологизмдер т.б. [3, с. 57 ].
Бірақ қазақ фразеологизмдерінің ... ... мен даму аясы ... ... ... тығыз байланыста қаралатындықтан, жинақталған
көпмағыналы фразеологизмдерді ... ... ... ... ... ... қатар академик І.Кеңесбаевтың:
«Фразеологизмдердің семантикалық жүйесі ... ... ... ... Тіл
иесі – халықтың ... ... өмір ... сай ... ... тіркестер әлеуметтік, шаруашылық, діни т.б. факторлар
ауанымен ... ... ... ... ... қалыптасуында,
компоненттерінің тіркесу амалдарында нақтылы бір заңдылығы болатыны тәрізді
фразеологиялы етістіктің мағына тұрғысынан саралануында да тиянақты ... бар. ... ... себептері өзінен-өзі түсінікті. Өйткені ... ... ... өз заманының талабына лайық туып жатады. Бұл
тақылеттес талай дәуірден елес беретін фразеологизмдер тіл қорынан ... ... ... ... кәдесін өтеп отырады. ... әрқилы
экстралингвистикалық ... ... ... фразеологизмдермен барабар
жынысқа, мекен-мезгілге, өлшемге, көңіл күйіне, адамдардың өзара қарым-
қатынасына, жас ерекшелігіне, мінез-құлыққа, ... т.б. ... да ... бар» [4, 591], – ... ... ... ... Әрі зерттеу жұмысын жазу барысында ... ... ... топтарға бөлу ... ... қол ... ... Діни ... ... көпмағыналы фразеологизмдер;
2) Соматикалық фразеологизмдердің көпмағыналылығы;
3) Диалектілік фразеологизмдердегі көпмағыналылық;
4) Адам ... ... ... ... болған
фразеологизмдердегі көпмағыналылық;
5) Зоонимдердің көпмағыналы фразеологиялық тіркес құрамында таңбалануы;
6) ... ... ... ... ... көпмағыналы фразеологизмдердің сөздігін жасау барысында
аталған мағыналық топтар аясы кеңейе түседі деп ... ... ... мағынасының көбею процесі тоқтаусыз болып тұратын құбылыс. Себебі,
бұл құбылыс тілде сөйлейтін халықтың ойлау дәрежесінің ... ... ... ... ... ауысу процестерімен
байланысты.
Сөз шеберлері сөзді ауыспалы мағынада ... оны ... ... ... ... ... тілінің өз заңдылығына сүйене отырып дамытады. Анықтап
айтсақ, ... ... ішкі ... ... бір ... болады,
ол байланыс бір зат пен құбылыстың атын іргелес зат не құбылысқа ... ... ... ... ... ... себеп болатын
мұндай қолданыс тәсілдерінің ... ... ... ... деп
аталатындығы белгілі.
Ғалым Г.Смағұлова: «Әр ұлттың мәдени ағымындағы ... ... ... үшін оның көптеген алғышарттары мен салалары болуы
керек. Фразеологизмдердің ... ... ... ... ... мәдени
негізде пайда болып жасалынады деген ... 1) ... ең ... ... ... бірі жан-жақты қамтылған дәстүрлі мәдениет
үлгілеріндегі дағдылы ... ... 2) ... 3) ... – деп ... [5, 149]. Ғалымның осы ұстанымына ... ... ... ... – ұлттық мәдени рәсімдерге жататын
әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер. Ал ... ... ... ... тұрақты
тіркестердің бастапқы уәждері салт, әдет-ғұрып, наным-сенім ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің
дамуы нәтижесінде кейбір тұрақты тіркестерден көпмағыналылық пайда болған.
Өйткені алғашқы ... ... ... ... айтылған еркін сөз
тіркесі тұрақты ... ... ... сөз ... ... ... тұрақты тұлғаға, қолдануға даяр тілдік құралға айналуы
қолдану жиілігіне, ... ... ... ... ... ... бір тобының түпкі мағынасы салт-
дәстүрге, этностық наным-сенімге қатысты айтылатындықтан кейін пайда болған
екінші, үшінші ... аса көп ... ... ... мәтінішінде,
авторлық қолданыста кездеседі. Бұлар ... аса ... ... ... ... жалғасы ретінде көпмағыналыққа
айналған. Олар мыналар:
Қара шаңырақ – 1) үлкен үй, ... ... ұшып ... ұя ... Содан бері қанша жыл өтті, қанша су ақты, енді міне, қара
шаңырақтың ару ... ... отыр ... - Ой, ... ... қара ... еді демесек, о бір берекесіз адам ... 2) ... жер, ... ... беріледі. Ата жұртым –
Алакөл де иек астында тиіп тұр… Мен жау таңдап ... жоқ, ... ... жер
таңдап отырмын. Қаратау – қара шаңырағың болғанда, Түркістан ту тіккен
ордаң емес пе?! (Қ.Ж.).
Еншісі ... ені ... 1) ... ... ... таңба салу, ержеткен
азамат балаларына тиісті мал мүлік ... беру ... ... ... ... ... ... бөлек», немес «еншісі басқа» ... ... Ен ... ... ... белгі: тілік ен, ойық ен
т.б. Бұрынғы уақытта «ен» ... ... да ... Ен уақ, тек өзара жақын
руда болып, ал таңба – аттың сауырына күйдіріп, ... ...... болған). 2) Мүлде бөлек, ... ... ашар – 1) ... ... ... ... бергенде төлейтін алымның
бір түрі. Қазіргі ... ... ... ... ... оқу ... ... той. 3) тілашар бағдарламасы. Орысша-қазақша үйрету
үшін қойылған бағдарламаның аты.
Бауы берік болсын. 1) Жас ... ... ... ... болсын деген
сияқты тілек, дәстүрге байланысты ... Ау, ... ... ... ... ... берік, табанды болсын. Күнту де Оразбайдың жаңағы айтқан
сөзін қатты ... ... ұра ... бұқтыра берсе, бұның
болыстығының бауы берік боп тұра ... ... Бұл ... ... мағынаның қазіргі уақытта да активті қолданыста екендігі байқалады.
Ал екінші көптік мағына тек контексте ғана айқындалған.
Отқа май құю – 1) ... Қыз ... ... оң жақ іргесіне күйеуге
арнап қымбат матадан тігілген төсек салып, шымылдық құрып ... ... ... ... үш рет ... ... ... тұрған шоққа қолына
темір ожаудан май құяды. Бір ... сұқ ... ... ... қарсылап, одан
өзінің маңдайына, кеудесіне сұқ қолын ... ... соң ... ... Өзге жұрт ... ... жеңгесі тамақ береді; Келін болып түскен
күні қазақ ырымымен отқа май ... ... ... күліп тұрған келінін
көріп үрке тіксінгені бар.
2) Дау-дамайды өршіте түсті, екпіндетті, жел берді. Өше ... ... де ... ... ... ... ... бара жатқан отқа май құйып,
өршітіп жіберді.
Төрт түлігі сай болды: 1) малға байыды; 2) дүниесі түгел ... ... ... қазақ өмірінің күнкөрісі, тұрмыс-тіршілігі ... ... ... болғандықтан, мал байлықтың өлшемі ретінде
қолданылса, келе-келе тіршілік етудің түрлі ... ... ... ... мүліктермен тағы да басқа заттармен белгіленетіндіктен, аталған
тіркестің мағынасы кеңейе түскен. Сонымен қатар уайым-қайғысы жоқ, ... ... да төрт ... сай деп ... жатады.
Сол сияқты Тігерге тұяқ қалмау тіркесі:
1) Малдан жұрдай болды, дәнеңесі қалмады (бұл ... малы жоқ ... ... ... ... айтылады); 2) түгін қалдырмады; 3) мінезінің теріс
сипатына байланысты қолданылады. Кешегі қыз ... ... ... тұяқ ... ... ... мағына өте сирек, яғни жеке
авторлық қолданыста кездесті. Жергілікті диалекті болуы да мүмкін.
Бас асау 1) Басына ... ... ... тарпаң мінезді
жылќы. 2. Мінезі шатақ, айтқанға көнбейтін адам. Мұндай ма едің, ана күн,
Мұның ... ... Үш күн ... ... Бола қалдың бас асау (Абай).
Аузын үріп, аяғын сыпырып, табанын қырып өсірген:
1) Бағушының ... ... төл мал. ... де өз ... ... ... туған, аузын үріп, аяғын сыпырған түйем еді.
2) Бағып-қаққан бала. Әке-шешесінің көзі ... ... ... ... ... болмай ма? Біздің жаққа қарап аяғын баспады-ау. Аузын үріп,
табанын қырып өсірген әкесі мен ... не ... ... ... С.К.Сатенова былай дейді: «Аузын ... ... ... ... өсіру тұрақты тіркесінің ішкі формасы, архетипі төлге,
төлдеу процесіне байланысты. Кейде төл ... ... ... бірге
туылады, сонда енесі тонды тістерімен қиып, төлдің тыныс алуына мүмкіндік
береді. Алайда енесінің күш-қуаты ... төл иесі ... ... ... ... ... қалмас үшін аузына ауа жібереді. Бұл ... ... ... ... жаңа туған төлді қалай құтқарып
алғандығын ... ... ... ... ... ... қалар деп,
Құртқаның жаны шығады, Тонын ... ... ... ... қылады, Аузын
үріп сыпырып, Маңдайынан иіскеп, Шүкір қып хаққа тұрады (Батырлар ... ... ... аяғын басады-ау, Аузын үріп, табанын қырып өсірген әкесі
мен шешесі не жазды?». Бастапқыда халықтың ... ... ... ... ... ... ... келе ата-ананың
балаға деген қамқорлығын ... ... ... ... тілде
тұрақты тұлға ретінде қалыптасуның негізгі уәжі екі басқа ... ... ... ... ... ... табылады [68, 145 б.].
Шаңырақ көтеру – 1) үйлену, отау тігу; 2) үй ... ... ... қолданыста, кейінгі мағынасы, әсіресе баспасөз беттерінде кездесіп
жатады.
Жеңгелікке жүрді – Қыз бен жігіт арасында ... ... ... ... мен қалыңдықты жасырын жолықтыратын сенімді жеңгесі болған,
оны ... деп, ал оның ... ... жоғарыдағыдай атаған. 2) Екі адамның
арасына делдал болды, жең ... ... ... ... мағынасы).
Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығару. 1) Соғыс, ұрысқа байланысты;
бірікті, ұйымдасты, ауыз бірлік ... Бір ... бас, бір ... қол
шығарып өмір сүйрейік. Бақыт деген татулықта (Қ.Жүністегі). Қазақ елі қиын-
қыстау кезеңде бір жағадан бас, бір жеңнен қол ... ... ... ... ... жағдайында, іс-әрекеттерде татулық таныту.
Ат құйрығын кесісу. Бұл тұрақты тіркестің ішкі ... ... ... дәстүрмен тығыз байланысты. Ғылыми деректер бойынша аттың кекілі,
құйрығы оның иесі ... ... және ... ... ... ... ... мүлде безінгенде кесіледі екен.
Ол туралы жазушы Х.Есенжановтың ... ... ... «... Ол ... ... ... ... іліп қойған атының
құйрығын нақ тірсектің ... ... ... де, ... ... ... ... Бүгін тап осы сағат, осы минуттан бастап
мен Жымпиты хүкіметімен ат ... ... ... ... оң жақ шеттен бастап аттан түсіп, аттарыңның құйрығын кесіңдер.
Кімде-кім бұл бұйрыққа бойұсынбаса, ол хан жасағының ... ... ... ... ... ... кетсін» (Х.Есенжанов).
Аталған түпкі мағынадан тараған көпмағыналылық көрмей ... ... ... ... ... ... ... ара қатынасын
үзу» деген коннотативті мағынасы ситуациямен тығыз ... ... ... ... ... ... ... тасаланып, тіркес мәдени-ұлттық
коннатацияға ие болады.
Арда емді. 1. Тай ... ... ... Ақ тай ... ... ... Биыл арда емді ... 2) Оңаша, еркін иемденді.
Магниткадан көтеріле ұшқан бозғылт ... ... ... арда ... қаз
бауыр бұлт секілді (С. Тал.).
Бас асау. 1) Басына жүген кигізбейтін (салғызбайтын) тарпаң мінезді
жылқы. 2) ... ... ... ... ... ... ма ... ана күн,
Мұның қалай, батыр-ау? Үш күн ... ... Бола ... бас асау (Абай).
Бет жыртты. 1) Әшкерелеп, бетін ... ... ... өздерінің
шығармаларында бұқарашылдық, халықтық идеяларды қорғап, үстем таптың
зұлымдық озбырлығын бетін ... ... (ҚӘ). 2) ... келді; ұрсысты,
бетін алды; абыройын төкті, жүз шайысты. Ұзақ уақыт бет жыртысып сөйлескен
Әдібай үйден үнсіз ... бара ... ... 1) ... ... үйірілген тобына кірді.
(Дода – «үйірілген топ», ... ... ... додаға түсіп көкпарды
шығарушы күшті, тәсілқой жігітті қазақ «шабандоз» ... 2) ... ... ... басты. 1) Тәй-тәй басып, апыл-тапыл жүрді. Қаз-қаз басты, тәй-
тәйлеп, қылығы ... бал ... (АТ). 2) Енді ғана ... бастады. Қаз-қаз
басқан шаруашылықты төрт аяғынан тік тұрғызып, нығайтқан да осы ... ... ... ... 1) ... ... Келдіңіздер ме? Қайырлы
болсын! – деп мектеп директоры... көптеген жоғарғы класс оқушыларын қарсы
алды (М.Е.). Әбіштің ... ... ... ... қысқа ғана түрде қайырлы
болсын айтып, Абайдың сөзін бөлмей тыңдай берді (М.Ә.). 2) Өлімнің ... ... ... ... ... ... қайырлы болсын айт. Сені
келеді деп күтіп отырған ... ... ... ... 1) ... ... болып, ошақ
көтермеген; шаңырақ құрмаған. 2) ісі ілгері баспаған, талабы кері кеткен.
Отау тікті 1) өз ... жеке ... ... 2) өз ... ел, ... ... 1) Көне мағынасы – өз басына азаттық сұрады. Батыр ашу
шақырды, Шық үйден деп сұм ... ... ... ... ... сасады. Сауға сұрап басына Жалынып есік ашады (О. Ш.). Ақ
сордан сүртілмеген жақтан ылай, Қаны бар ... ... ... ... ... «бабасының», Алдына домалады аттан құлай (X. Ер.). 2) ... ... ... ... ... ... жинаған (А.Ә).
Талақ етті [болды, тастады] көне. 1) еркек некесін бұзды, зайыбынан
айырылысты. Алғалы ... ... ... ... етіп ... ... ... енді үйіне кірейін десе, Айкүмістен ұялатын түрі бар. Қанша айтса да,
Айкүмісті талақ етіп, үлесін ... ... ... ... жоқ (Ғ.С.).
Саудагердің қызы сол күйінде талақ ... ... ... ... ... ... болып қала берді (МБТ). 2) дүниеден, өмірден, ... ... етіп бұл ... ... ... ... Кінәсі жоқ жас адамды
Қатты соққан неткенің (Абай). Істеген жақсылығың ұмытылмай, Көретін ... ... ... ... 1) Жас баланың тұсауын кесерде жасалатын жиын-той. 2)
Жастарға өнер жолында сәт ... ... ... да ... ... 1) Жас баланың алғаш жүре бастаған кезінде жасалатын
ырым. Басыңда тұсауыңды кеспеген екен ғой ... деді ... (С. Ад.). ... ... ... ... ... түсу – 1) қазақ салт-дәстүрі бойынша келін айттыра бару; 2) бір
нәрсені қалап сұрау, қолқалау.
Хан ... ... 1) Хан ... (АС). ... ... ... ... он екі рудан он екі кісі маңғулдың өз заңы бойынша «Хан» деген үлкен
биіктің басында ақ киізге ... ... хан ... ... ... Қатты сыйлап, құрметтеді. Енді, міне, сол Шұбар да ... хан ... ... ... 1) ... Бұл ... ... оятты» деген мағынада. Түнде ел
жатып қалғасын, тұсыңнан кеп жігіт қол салатын (Т.А.). 2) Іске ... ... дақ ... ... алдындағы қара топырақ кең жазыққа
бірінші рет ... ... қол ... ... 3) Күш ... азаптады.
Айуандығы асқан жауыздар Жазықсыз елге қол салып, қатын-бала қырылды
(Жамбыл). 4) Қол ... ... Сен ... қол ... ба? (Шығ. ... жүрді 1) бұндағы мағына жанында бірге болды, ... ... ... қашанға дейін қанжығаңда жүреді ... ... 2) ... ... ... ... ... екі етпейтін, қанжығада жүретін бала
еді (АТ). – тұрақты тіркестен метафоралық жолмен фразеологизмге айналған.
Табақ тартты 1) кәделі сыбағасын (құдаға – ... ... – төс, ... ... ... т.б.) берді, сыйлады. 2) табаққа ... ... ... ... қонақтарға табақ тартылды (С.К.).
Ноқта кимеген [тимеген] 1) басына жүген, ... ... ... ... ... Алты жасар асауды, Ұстап міндім далада (С.С.). 2) Біреуге
айттырылмаған (қыз бала). Баяғыда қыз ... есік ... бе ... ... бе ... – деп сұрайтын (АТ). Аталған ... ... ... ... ... ... бірінші мағынасы жылқы
малына қатысты айтылса, екіншісі ұлттық дәстүрге байланысты ... ... екі ... да бүгінгі күні пассивті қолданыста.
Ұзатылмаған қызға қатысты ... ... ... ... ... сипатқа ие болған. Бұрынғы уақытта атастырылған қыз баланы
«басы байлаулы» мағынасында көрсеткен. «Басы ... ... ... тура ... «басы жіппен байланған» мағынасын береді. ... ... ... ... ... ... байлайды. Бұл тіркес мағынасында
малға қатысты, ол ... ... ... деп ... Бұл ... кездесетін ситуация. Көз алдымызда жиі қайталанатын көрініс,
Сырттай қарағанда «басы байлаулы» ... ... ... ... бар ... ... ... Бұл ескі салт бойынша ... ... ... шыққан тіркес. Яғни бұл салыстыру түрінде егер қыз айттырылып
қойса, ол «басы байланған мал» ... ... ... ... ... ... қалыңдығы болатындығын, басы бос еместігін
білдіреді» [98, 120 б.]. Бұл аталған тіркестің пайда ... ... ... ... екінші мағынасы тұтқын, басында азаттығы жоқ деген мағынаны
танытады.
Қыз қуу 1) ұлттық ойын; 2) алып қашып кеткен қыздың артынан қуып ... орда – 1) ерте ... ... тап ... ... де ... ... 2) қазіргі кезде еліміздің астанасы Астанадағы Елбасы
отыратын парламент үйі.
Сойыл соғар / сойылын соғу – 1) ... ... 2) ... ... ... Құнанбай сойыл соғарды, қол қимылды, тізе мен ызғарды керек қылған
жер болса, бұл қауымның ... бірі жоқ. ... ... ... ... етіп баулиын десе оның да ретін таба алмады. (Д.Ш.). Көптен ... пен ... осы ... ... ... ... соғып өздеріне баурап
жүр. (І.Есенберлин).
Сүйекке таңба салу – 1) әулетке дақ түсіру, 2) ар-намысқа тиді. Менікі
тек еркектік намыс. ... ... ... ... таңба ғой, содан қашам.
(Б. Нұржекеев). «Бүйтіп көрген күн құрысын! – деді ол ...... ... өлім ... ... ... сөз ... бетер, сүйекке
таңба ғой... (Ә. Асқаров). Бұл Қалиахмет сүйекке таңба салып, бәріміздің
масқарамызды шығарған екен! – деп бұл ... ... ... қатты
намыстанды (Ә. Асқаров). ... ... ... ... сол ... ... Қалай ойласа да келешек ұрпақ алдында Нұрғалидің сүйегіне ... ... ... ... ... ... қойды (Ә. Асқаров).
Айы оңынан туды – 1) дегені болды, жолы болды; 2) қыз ... ... ... ... мағыналарды береді. Қазақ халқында ісі алға ... ... ... ... ... қолданылады. Мысалы, «Қыз Жібек»
жырында бұл тұрақты тіркес бірнеше жерде, мәселен әкесі Базарбайдан сұраған
қолын да, әкелік ақ ... да ала ... ... ... жалғыз аттанған
Төлегенді жолдасы Шегенің:
Айың тусын оңыңнан,
Жұлдызың қусын солыңнан,
Ақбоз аттың тізгінін
Қыз жібек алсын қолыңнан, –
деп шығарып салуында Төлегенге ... ... енді ... ... ... оңыңнан,
Жұлдызың тусын солыңнан.
Ал отырыс болмасын,
Құдаларға барайық,
Барып бедел салайық... – деп келетін жыр жолдарында Жібекке ... ... реңк ... бұл фразеологизмнің тегінде табиғатпен
үндесе тірлік еткен қазақтардың аспан ... ... ... көріну
жағдайларын өздерінің сәтті, сәтсіз жолдарына ырым еткен көне нанымға деген
сенімінен ... ... ... ... тіркес ер адамға арналып, «жолың
болсын», «ойлаған ойың ... ... ... ... ... ... ... арнап «барған жеріңде бағың ашылсын» деген ... ... ... ... ғана ... белгілі бір саясатқа, әлеуметтік жағдайға
байланысты негізгі мағынасы ұмытылып немесе ... ... ... жаңа ... ие ... фразалық тіркестердің көпмағыналыққа ие болуы
көп болмаса да ішінара ұшырасады. Оған мысал бола алатын фразалық тіркестің
бірі – ... ... ... ...... ... оқыған адамға ертерек
кезде қойылған кекесін ат. ... қара таяқ ағаң биыл елге келе ме екен ... 328 ... ... басында халық ішенен оқығандар шығып, ... ... ... ... ... ... деген тіркес қолданылған екен.
Мысалы, оқыған «қара таяқтар» ... ... ел ішін ала ... ... ... Кейін келе Кеңес одағының саясатына байланысты
мектеп бітірген ... ... ... ... ... ... (кей ... таяқ) ұстауға арнайы саяси науқандар жүргізіп, ... ... ... мал ... ... Осы ... ... саласында, көркем
шығармаларда «қара таяқ ұстап», әке жолын қусын деген тіркес активті түрде
қолданылған. Бұл қазіргі ... ... ... ғана ... тіркес ретінде
көрініс тапқан. Мұндай ... ... ... ... те болса,
кездесетінін байқау қиын емес.
Айрандай ұю – өте тату, ауыз бірлігі ... бір ... қол, ... бас ... отыр ... айрандай ұйыған ел, бүгін айран тамған
сүттей іріп тұр (ЕҚ). Қаншама уақыт ... ... ... ұйып ... осы бір ... бастық келгелі бір екі-үш жылдың ішінде-ақ тоз-тозы
шығып, берекесі бытырай бастап еді (ҚӘ). Айрандай ұйыған достықтарына ... ... ... де ... ... Діни ... білдіретін көпмағыналы фразеологизмдер
Қазақ фразеологиялық қорында көпмағыналы тіркестердің алатын орны
ерекше. Себебі тақырыптық ... ... әрі ... болу ... де ... ... бірі – діни ... білдіретін көпмағыналы
фразеологизмдер. Бұған тұрақты тіркестердің кейінгі пайда болған мағыналары
арқылы көз жеткіземіз.
Азан айтты [салды, шақырды] 1) ... Дiни ... ... алдында
дауыстап, жар салып оқитын дұғасы туралы айтылады. Таңертеңгi уақыт болса
керек, имам ... ... ... алып, азан шақырып тұр екен (ЛЖ). 2) у-
шу болды. ... да ... ... кетті. Есігінен қарап тұрған қатын-
бала азан салды (М.Ә.).
Дұғасы жібермеді діни. 1) ... ... ... болды. 2) біреудің
істеген, жасаған ырым-жырымынан мерт болды.
Жан алғыш 1) әзірейіл деген мағынада 2) ... екі ... бір ... ... ... жай таптырмай, жан алқымға алып, бол-болдың астына
алатын кісі туралы да айтылады.
Зекет ... 1) ... ... ... бәрі сал, ... ... ... бермеген, қайыры жоқ сараң-ды (ш.қ.). 2) діни ... ... ... ұшыр беретін (ат).
Зікір айтты [салды] діни. 1) бақсы мен дәруіштердің «иллауһа-иллауһа»
деп, ... ... ... жалбарынып айтар сарыны (мұны кейде
молдаларға да ... ... ... ... ... ... зарлаған.
Жаназа оқып өлгенге, підия алып жалмаған (Жамбыл). Имам сонан соң: ... ... ... ... ... ... ... аламын. Оған болмаса…» –
деп емдеуге кірісті (С.Т.). 2) Ауыс мағынада үкі мен ... де ... ... ... үкі ... ... салып отырды (АТ).
Иманын айтты 1) діни. Діндар адамдардың өлім, не ... ... дұға ... ... үйдің жанына кеп мәшинені тоқтатты да, ... ... ... ... қолында тасбих, иманын айтып, ... ... жөн ... Ақботаның қайда тұратынын анықтады (З.Ш.).
Ендігі сөздің қысқасы, Асыл ... ... Өз ... өзі ... Ақырет
сапар жөнеді. (Хан Кене); 2) қатты ... ... ... Зәрем кетіп
отырғанда, әлгі нәрсе қыбырлап, маған ... ... ... ... ... ... айта бастадым (ҚӘ).
Иманын үйіру – 1) діндар ... өлім не ... ... ... ... 2) ... ... Иманыңды үйіре бересің (Ж.Ахмадиев.).
Онда мен кекпен сен түгіл,
Пайғамбарды атам бұлтартпай,
Үйрілмей қалып иманы,
Құдай да кетер тіл тартпай (Т.Айбергенов).
Кітап ұстады діни. 1) ... ... ... ... ... ... білмейді, кітап ұстап айтқан соң, жалған сөзі шынмен тең (Д.Б.). 2)
қолына құран алып ант берді, ... ... ... білдірем деп кітап
ұстапты (АТ).
Қыл көпiр, тас таразы 1) діни ұғымда ақыр ... ... ... айтылады (Өлген адамды о дүниеде өткізетін өткел бар, қыл көпір
бар деп ... ... Мына бір тік ... ел ... көпір” деп тауып
қойған екен (Ш.К.). Мұнда салыстыру мағынасында алынған.
2) қиыншылық, тар кезең. ... ... ... қияметтің қыл
көпіріне тап келсе де, Кенесары ақыл-айламен жол тауып, аман құтылып отырды
(Хан Кене.). Уәли бейне бір қыл ... ... ... алып ... ... ... араластырып, өзгелерге де еріксіз сыйлаттырып ... қаза ... ... 1) ... ... ... өтіп ... жаман екенін біле тұра айтасыз. Күн шыққан соң ... ... біле тұра ... ... 2) бір ... ... ме, бір ... боп
қала ма деген мағынада. Бізбен бірге жүрсең ... қаза ... ма ... (АТ).
Тірі аруақ діни. 1) өлген адам сияқты. Өңдерінде бір тамшы қан қалмай,
екеуі де тірі ... ... ... (Ә.Ә.). 2) дәрменсіз адам туралы
айтылып тұр. ... ... ... үшін ... – деп ... ортасында
мелшиіп отырып алған тірі аруақ қинала дыбыс шығарды ... ... ... 1) Діни ... ... дін өкіліне барып табынды,
құлшылық етіп жалбарынды. Бұрын мұсылмандардың ... ... ... ... бар христиан әлемінің Иерусалимге ... ... ... ... ... ... жандары әулие қала санап
тауап қылып келеді (М.Ә.). 2) Қадір тұтып, алдына барып тағзым ... ... бас иді. ... ... жаугерінің оты сөнбей, Жалыны жарқылдаған
аспанға өрлей, Қасыңнан өтпес ... ... кеп, ... қып қонып кетпей, я
түстенбей (Ә.Т.).
Қорыта келе, діни ұғымды білдіретін фразеологизмдер алғашқы кезде діни
салт-жоралғыларға байланысты қолданылғанымен, уақыт өте ... ... ... ... ... ... ... көнеден
келе жатқан тіркестердің үлес қосатындығын ... ... ... ... ... ... тіркестердің
нақтылыққа айналуынан, әрі жеке мағыналық топтардан жасалса, ... ... ... ... ұлттық дәстүріне, шаруашылық
сипатына қатысты фразеологизмдер қоғамдық даму ... кең ... ие ... ... ... ... ... этностық және
діни ұғымға байланысты фразеологизмдер - ... ... ... әрі қайнаркөзі. Аталған тіркестердің кейінгі мағыналарын білу
біріншілік мағынасын ұғынуға жетелейді. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... танып-білудің
ұлттық деректі танып білудегі маңызы зор.
2.1.3 ... ... ... ... ... ... ... орнына сипаттама
зерттеу жасалған еңбектер көп. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сипаты» [65], ... ... ... казахского и русского языков» атты кандидаттық
диссертацияларында, М.Т.Сәбитованың «Соматическая фразеология как ... ... (на ... казахского и немецких языков)
[65] және т.б. ... бұл ... ... қарастырылып, зерттеулер
жазылды.
Р.Е.Валиханованың диссертациясында қазақ және орыс ... ... ... ... ... рөлі ... ... бет, ауыз қуысы, мойын, кеңірдек, аяқ т.б. Ал біз жұмысымызда
соматикалық ... ... ... ... көп мағыналылыққа ие
болатыны жайында қарастырмақпыз. Осы атаулардың ішінде көпмағыналылыққа ие
болған бас, бет, қол, аяқ, ауыз ... ... дене ... ... соматикалық және бейвербалды ым-ишара сөздермен келетін ... ... де ... ... Олардың да түп-тамырында
басты бір параамал жатқаны ... Адам ... мен дене ... ... 1) соматикалық фразеологиялық ... ... ... – қол ... дене ... ым, дене күйіне
байланысты; 2) ешқандай бейвербалды коммуникативтік ... ... ... ... тіркестер деп бөлуге болады.
Қазіргі кезде дене ... ... ... ... мен қарым-қатынас теориясында жоғары деңгейде қызығушылық
танылуда. Түрлі ым-ишараттық әрекеттерді, дене ... мен дене ... ... ... ... аудару қажет. Өйткені
тілдік емес белгілер мағыналық құрылымды ... ... ... ... ... ... ... қызмет етеді. Бұл туралы зерттеуші Б.К.Уызбаева былай ... ... ... оның дене ... мен ... байланысты
қалыптасып, өмірлік дағдыға айналған іс-әрекеттерді, атап айтқанда:
тіршілік етуге, кәсіптің ... ... ... ... өз басының табиғи
қажеттілігін өтеуге, дүниетанымына байланысты ... ... ... деп ... сол ... ... дене
мүшелері мен ағзаларының қатысынсыз сипатталатын түрлеріне яғни пікірін
білдіру, шешендік таныту, ел ... күн көру ... ... ... фразеологизмдер деп санайтын концепциясы бар» [66, ... ... мен ... ... ... ... ... қолданатын бейвербалды қатынастың маңызды бірлігі – кинема)
Н.Ф.Алифиренконың пікірінше: 1) эмоционалды ... ... ... 2) мағыналарының үлкен белгісіздігімен (кинема
– сипатталатын эмоциялардың нақты белгілерін суреттейді) анықталады.
Бір мағынаны білдіретін ишара ... ... ... ... ... ақпараттың берілуіне сәйкес және
фразеологиялық тіркестің ... ... орай ... ... түрлі мағыналарда көрініс ... ... сөз ... ... мағына беруі ым-ишара формасының әртүрлі
мағынада жұмсалуынан деп ... және ... ... ... ... ... сөз ... бірегейлігінен
(адамның коммуникативті мінез-құлқына ...... ... К. ... адам ... ... нәтижесінде, зат пен ұғымның
арақатынасына негізделген полисемия құбылысы сөздің тура және ... ... ... [9, 299 б]. ... бір тілде көп мағынаны
білдіретін тіркес екінші бір ... де көп ... ... ... Дәл ... ... элементтерге де қатысты болып келеді. Тіпті кейде бір
тілде бір ... ... ... амал екінші бір тілде қарама-
қарсы, мүлде ұқсамайтын мағынаны білдіреді. Өйткені ... ... ... ... ... болар, өзге тілден бейвербалды
амалдардың басқа ұлт ... ... ... жаңа бір мағынамен қалыптасуы
қиынға түседі. ... таза ... ... ... ... ... мағынасы мен формасында мұндай түбірлі өзгерістер
аса кездесе бермейді. Жиналыс кезінде дауыс беруге байланысты ... ... ...... ... ... ишарат ретінде ортақ
мағынаны білдіреді. Екінші күш көрсету, ... ету ... ... ... мен бейвербалды амалдардың өзара байланысы фразалық
тіркестерге ... ... ... ... бірліктердің дұрыс
түзілуі оның мазмұнын беруде және сол ... ... ... ... ... ... ... да фразалық тіркестерге ие болуы
мәтін ішінде ... ... ... ... тіркестердің де
парадигмасында басты рөлді негізгі ... ... ... ... ... осы ... байланысты шешіледі. Осыған сәйкес
бейвербалды амалдың көпмағыналылығының негізінде бір параамал жатқанымен,
қолданыс аясына ... ... ... мағыналарды иеленіп жатады.
Сөз өзі білдіретін заттың барлық қасиетін толық қамтып, сипаттап ... да ... ... оның ... көп ... осыдан байқауға болады. Сол сияқты тұрақты тіркестер жеке
сөздер емес, сөздер бірлігінен құралып тұтас ұғымды білдіретіндіктен, ... ұғым ... да ... ... мағынаның атауын беруге мүмкіндік тудыра
алатындықтан, жеке лексемалардағыдай үш-төрт немесе одан да көп ... ие бола ... да, екі ... ... алады. Мысалы көзге
шұқу тіркесінің бейвербалды амалды білдіретін мағынасы нұқып көрсету болса,
Қазақ тілінің ... ... 1) ... ... ... 2) ... етті [4, 254 б.], – деген мағыналары көрсетілген. Яғни мұнда ... ... ... ... ... вербалдыққа ауысу арқылы көп
мағыналықты иеленген.
Сол сияқты бас шайқау тіркесінің аталған ... 1) ... ... 2) «жоқ деп ... бас тарту [4, 101 б.] деген мағыналары
келісім ... ... ... ... білдіре алады. Осындай
соматизмдердің көп түрлерінің бірі – ым-ишара. Ишара – бұл дене ... қол ... ... ... ... анық ... ... ие болады. Мысалы, қол сілтеу, қол бұлғау, қол ... ... ... ... – бұл дене мен оның ... ... пішініне қатысты
көпмағыналы фразеологиялық тіркестер. Оның мынадай қимыл түрлері бар: бас
көтеру, бас ию, ... ... ... ... ... – бұл ... ... оның жеке мүшелерінің
қозғалысқа ... ... Дене ... ... ... тіркестер: мұрнын шүйіру,
Мимика – ішкі көңіл күй жағдайын, сезімнің түрлі кезеңдерін бет ... ... ... ... және бет ... ... мен ... күйге
сәйкестендіріп көрсету. Мысалы, аузын ашу, бетін тыржиту т.б.
Зерттеуші С.Мағжан көпмағыналы ... ... ... ... атауға болатындығына назар аударады
[54, 45 ... ... ... ... амалдар екі немесе одан
да көп мағынаны білдіре алады; қолын шапалақтау – ... ... ... құптау;
2) Көп мағынаны білдіретін бейвербалды амалдардың мағыналық саны қатаң
тәртіпке бағындырылмайды; мағыналық жақтан шек ... ... ... – 1) ... ... 2) ... 3) ... қарсылық
білдіру (үш мағынаны білдіріп тұр); қырын қарау – 1) жаратпау, ... 2) тура ... ... әдеп ... (екі ... т.б.
3) Бейвербалды амалдар көп мағынаны білдіргенде көбінесе қимыл, іс-
әрекетке қатысты мағынаны білдіреді: ... ...... өкіну, ұялу,
т.б. жерге түкіру – санын соғу, өкіну, жаратпау, т.б., санын соғу – ... қалу ... ... ... дамуының ішкі, сыртқы себептерінің негізделуін
ұлттық сана тұрғысынан қарастыру керек. Бас изеді – 1) ... ... ... 2) бас ... ... ... амандасты. Мұндағы алғашқы
мағына негізгі нақты мағынасын білдірсе, екінші мағынасы ұлттық ... ... ... ... ... бейвербалды коммуникация бірлігінің мағыналық мазмұны
мәнмәтін арқылы анықталады, нақтырақ ашыла түседі. «Тіл-тілдегі бейвербалды
элементтер коммуникация элементтері ... ... ... ... мәнмәтінде ғана білдіретіні заңды құбылыс. Бұл құбылыс екі жақты
көрініс табады: 1) ... ... ... және ... байланыс арқылы бір-бірінен ажыратамыз; ә) нақ осы ... ... ... ... да мәнмәтін, мәнмәтін нақтылыққа
нұсқап, даралықты тудырады» [54, 100 б.]. Өйткені полисемия тілдің ... ... ... Ол сөздік құрамға ене отырып, бір сөздің
тұлғасымен беріледі. Іштей байланысқан семантикалық қатынасқа ... ... ... ... ... ... мәнмәтін аясында шектеп
отырады.
6) Бейвербалды көпмағыналы коммуникация элементтері вербалды амалдардың
орнына жұмсала береді немесе оларды толықтырады. О ... ... ... болса да, дами келе мағыналары көбейіп, молайып отырған. Тіпті ... ... ... алыстай, алшақтай келе, мағыналық
байланыстары үзіліп, омоним сөздерге айналған. Сол секілді ... ... де ... ... ... ... көзге шұқу тіркесі бір кезде дәл осы амалдың орындалуы да
мүмкін, бірақ қазір бұл шартты жағдайға жеткен.
Сөз атаулының ... ... ... ... түрленіп,
көпмағыналы болуға бейімделіп тұрады. Бірақ ғалымдар сөздің кез ... ... ... ... ... ... арқылы берілген,
айрықша айқындалған мағынасы ғана дамиды деп ... Және де ... ... ... бір ... дамуы олардың жиі әрі кең
қолданылуымен тікелей байланыстылығын көрсетеді. Ым мен ... ... ... ... бір ... беретін түрінің жиі
қолданылу құбылысы да тілімізде аз зерттелген. Өйткені ... ... ... я ... ... коммуникацияның мақсатына тәуелді.
Бірақ ым мен ишарат семиотикалық таңбадан табиғаты бөлек, ... де ... ... ... ... тән ... бәрі бірдей оларға
да тән деп айту қиын.
Сонымен адам мимикасы ашуланған кезде, қуанған ... ... және т.б, ... ... ... кірігіп, қабаттасып
отырады. Соған орай ... ... дене ... ... ... ... ... ерін, қас, тіс, бет, т.б. арқылы жасалатын параамалдарды
жіктеуге болады [55, 103 б.] және ... ... да ... Бұл ... дене қол, аяқ, иық, ... ... ... т.б. айтуға
болады. Ендеше көпмағыналылық көрінісін төмендегі мысалдар арқылы анықтап
көрейік:
Қол көтеру (көбінесе оң қолды ... ... ... Қазақтардың
таным-түсінігінде бірнеше мән-мағынасы, ұғымы, нышаны бар. Бірінші – сөзім
бар, айтарым бар ... ...... ... ... ... Үшінші –
жеңілдім, бағындым дегені. Сондай-ақ коннатативті деңгейде қол дене ... күш ... ... ... ... қол – ... соғысқа дайындалу, төбелес кезіндегі агрессивті әрекеттің ... ... [3, с. ... ... дене ... әсер ету ... ... метонимия болып
табылады. Адамның қол көтеру ... ... ... ... ... тапқан. Бірінші фразеологиялық тіркесте «ұру» ... ... «күш ... «қол ... ... ... ... фразеологиялық мағына бірінші фразеологиялық мағынамен
тығыз байланыста дамыған. ... ... ... ... ... ... ... қауіп төндіру», «біреуді өлтіруге ұмтылу» ... ... ... ... ... ... ... «қатал түрде
жазалау» семасы пайда болады. Мұнда адамның қол көтеруі жазалау, біреумен
ұрысқа түсу мағынасына ие болған. ... даму ... ... тіркес - ұру, мақсатында «қол көтеру»;
2 Фразеологиялық ... - ... ... ... ... - ... «біреуді ауызша жазалау».
Басынан сипау. Алақанмен маңдай тұсынан бастап әлденеше рет сипай
жүргізу. ... ... ... ... ... ... бұл тіркестің
түпкі мағынасы адамдардың үй-жануарларына қарым-қатынасынан да шыққан болуы
мүмкін. Беретін ... – 1) ... ... ... көру. Жаным, құлыным,
– деп қызының басынан ... 2) ... аяу. – ... ... Түк те ... – деп ... ... сипап, бауырына басты
(М.Ә.); 3) мақтау; Сөйлем ішінде кекету мағынасына да ие ... ... ... ... ... ... ... бағаламай, үлкеннің
балаға деген кешірімділігін, мейірімділігін білдіреді.
Бас шайқау. Әлденеше рет басты оңға, солға жылдамдата бұру. ... 1) ... ... ... ... 2) ... ... аңғарту. Жұмекен «әй, балам, балам!» деп басын ... ... да: – Ал, ... ... ... – деп ... ... (С.М.). 3)
Біреудің ойымен, пікірімен үзілді-кесілді келіспеу. Мұнда: 1 Фразеологиялық
мағына – омонимдік мағына, 2 ... ...... ... ... ... – туынды мағына. Мәтін ішінде кездесуіне қарай 1
Фразеологиялық мағына мен 2 ... ... жеке дара ... ... ... ... ... олардың көптік мағынаға ие болуы мен
жекелік мағынасы тек коммуникативтік актіде ғана нақтыланады.
Бас изеді. Басты бір немесе ... рет ... ... ... ... мағыналары;
1) келісім білдірді, мақұлдады, құптады. Білімділер сөз ... ... ... Өзгелер басын изейді, «Әрине» деп мақұлдап ... ... ... үндемей бас изеді (М.Әуезов). Бекболат сөйлеп келе
жатқанда, Ақберген «айтқаныңның бәрі рас» деген ... «Е, е» деп ... ... ... ... да, ... де жоқ. ... үлкен
кісідей айтып шықты. Құлыншақ үндемей, басын изеңкіреп отырып, мырс ете
берді де: – Шай іш! ... ... – деп ... ... ... ... келініне, әкесі қызына барған сұмдық солай аталушы ма
еді? – Лосовский мен Измаилов бір-біріне ... көз ... ... де ... бас ... қалды (Р.Тоқтаров). 2) Бас шұлғып ишарат ету, ... ... ... қабыл алу. Ал, мен арғы жағаға қайтып, атты ...... Абай ... басын изеп, рұқсат етті (М.Әуезов). – Ішімнен
шыққан жалғыз еді ғой... Жалғызға топырағым ...... ... Құнанбай екенін Абай лезде түсінді. Сол сөзді ... ... ... изеп: «Тыныш болыңыз, орындаймыз» дегендей белгі ...... ... ... – деді ... шалға қарап бас изеп
(О.Бөкей). – Төрем-ау, әлгі... қалай деп атап ең... – деді. – ... деп ... ... бас ... ... Сол ... ... батырларыңның өзіңді
күтіп отырғанына бие сауымдай мезгіл болды... бармаймыз ба? Кенесары ойын
бөлместен басын изеді: – ... ... Тыю, ... ... ... ... әлсіз изеп, қолының сыртымен:
«тиыл болды, шырақ» деген ишара белгі жасады (Р.Тоқтаров).
4) ... ... Абай ... изеп ... - ... Сіз – ...
деді (Р.Тоқтаров).
5) Ризашылық білдіру. Абай басын изеді. – Жарайсың. Енді шын ...... ... Абай оған ... ... изеп ... ... Қоштасу. Бәрін де түсіндім, – деп Перовский ... ие ... ... көп ... Орынборға жүріп кетесіз деп ойлаймын. Патша ағзам
басын изеп ... да, енді ... ... сұлу ... ... ... ... Жаны ашу, мұңаю, күйзелу. Ата-анасының қолында қалған ... ... да бір бір ... бері ... Есбол кәрия Мөңкенің сынық жүзіне көз
салып отырып: ... ... бұ жа ... із, соңғы зурият! Ой-дөйт
десейші!» – деп, басын изеп-изеп қойды (Ә. Нұрпейісов).
8) Амандасу, сәлемдесу. Қазақтармен бас ... ... ... ... қос болыстың жағасы жайлау, шор маңдай қошқарлардың сүзіскенін
қызықтауға келген хан ... ... ... ... ... ... тұрып сәлем берудің орнына басын изей салды да,
әңгімесін соза ... ...... екі ... ... ... тез-тез қимыл жасау.
С.Мағжан аталған тіркестің төмендегідей мағыналармен берілуін көрсетеді
[105, 78]:
1) келісім бермеу, ... ... ... ... білдіру.
Абай күліп, мысқылдап: –Ататын болсаң, өлеңмен ат, Майеке, әйтпесе,
тыңдамаймын! – деп басын шайқады ... Әй, ... – деп ... ... ... еді Нүрке (О.Бөкей).
Ербол төреші болғандықтан, енді жұрттың бәрі жаттап алған төрелікті өзі
тағы бір айтып, аз ... ... ... ... ... түнделетіп жүреміз бе. Атыңа қамшы бассаңшы.
– Болмайды, – деп басын шайқады Керім. ... ... ... ... ... еді ғой, ... ... үйренгенімнің өзіне шүкір
(Т.Иманбеков).
2) ... ... ... ... ... ... шаттану
мағынасында қолданылады. – Бала деген қорқар болар еді. Ес бар ма ... – деп ... ... таба алмай басын шайқады (М.Әуезов).
Бетін ыққа бұрып қойған шағын күйме ішінде ... ... ... ... ... ... таңырқағандай бас шайқасты
(С.Жүнісов).
Майбасар қысылғаннан үнсіз ғана лекітіп күле беріп, Абай ... ... ... дымы ... ... ... де. – Қап! Қап! ... қылығын-ай! ... енді қайттім, бәтір-ау?! – деді (М.Әуезов).
Көршілес, туысқан елдің ауыр жайларын Қадырбай күрсіне түсіп, ... ... ... ... ... ... ... қағады (М.Әуезов).
– Оспан емес, сайтан шығарсың, – деді басын шайқап (М.Әуезов).
– ... Неткен керемет, ғажап... – деп насаттана ... ... ... Сонда ешқайсысы: «Мен жаманмын, анадан тұрамын» деп ойламайды. Оның
себебі неде? – Жандарал сұрланып отырған ... ... ... ... (Р.Тоқтаров).
3) Лажсыздан келісу. Сіз бен біз дәметтірдік те, ... ар ... ... жоқ қой. Тоны сұлу ... ба? Жоқ, ... ... жүрісі
бар, бірақ өзінен туар құлыны жоқ тұл бедеуміз бе? Сын мен есеп емес пе? –
деді. Базаралы ... ... ... ... ... ... ... жат.
Көз ұшында бір бұлдір көрінбейді. Тысқа ... осы ... ... ... ... екі ... жайып, өз-өзінен күлді де:
– Ең аяғы бұралқы ит те ... – деп ... ... ... ... қолын қойып, басын шайқады (М.Мағауин).
4) Өкіну. – Абай ағамның мына бір жаңа әнін ... ... деп, ... ... отыр ем! – деп, ... ... күйзеліп отыр ем.
Баймағамбет те өкініп, басын ... ... Күз ... Көкшетауға
түскенді жөн көрдік. Қасым «Көкшетауға неге көшесіңдер?» деп сұрамады.
Басын шайқап ... ұзақ ... ... ... ... ... қабағын шытып, басын шайқады
(М.Мағауин).
6) Ренжу, көңілі толмау. Жұмекен «әй, ... – деп ... ... тұрды да,
– Ал жолың болсын, ендеше! – деп қолын ұсынды.
Бас ию – басты сәл төмен иген ... ... ... ... Бұл ... ... бас ... оң қолын кеудесіне жая түсіп, кейде бір аяғының
тізесіне ... бір ... ... ... ... ишарат ретінде
қабылданады. Беретін мағыналары:
1) ... ... ... Әбіш ... ... жаңа ... ... тәрбиелі ілтипат білдірді. Орнынан тұрып, беті ... ... ете ... сәл бас ие, ... ... етті (М.Әуезов).
2) құрметтеу, қадір тұту, қадірлі адамға сый ... ... ... айту. Мен деканға рақмет айтып, бас идім де, есікке ... ... – Сіз кім ... ... рұқсат етіңіз! – деді.
Абай бұл кісінің сыпайы жүзіне өз ... ... ... ... ... Өз ... ... тең тәрбиелі сыпайылылықпен бас иіп:
– Мен Ибрагим Құнанбаевпын. Халықтан шыққан жұпыны кісімін, – ... Дәл ... ... ... үй бір ... берген шақта Ербол
мен Баймағанбеттің көзінше ... ... ... жоқ. Бар өмірде, әмісе, бақытты болыңыз! – деді. Абай
қыз көңілінің жүйріктігін тағы ... ... ... ... тек үндемей
ғана бас иді. Сөзбен жауап берген жоқ (М.Әуезов).
– Дұрыс айтасыз, ұлық атынан сөйлеп тұрсаңыз да! – деді Абай ... ... ... иіп ... жырау ауылдың ту сыртынан домбырасын тартып, ел көңілін
көтеретін көп ... ... айта ... еді. Бұл жолы оның бірі де ... кеп, даяшы жігіттердің көмегімен аттан түсті де ... ... ... ... ... ба, ... хан! ... төре де ақ мамық төсегінің үстінде түні бойы ... ... ... Кенесарылардың келгенін естіп, бүк түсіп жатқан ... ... ... – деді ... әкесінің алдына тізесін бүгіп, басын иіп. –
Көппен кеңесіп ... тон ... ... дегендей біз ақылға салып,
Ташкентті ... әлі ерте деп ... ... ... ... ... ... кіріптарлығын білдіру;
5) құптау, мақұлдау, мойынсұну, кінәсін біліп, жеңілгенін ... Мені аға ... мына ... ... ал. ... ал мына есер
мінезіңді! Көрсетпе көзіме! Басыңды иіп, үлкеннен кешірім өтін (3, 24 б.).
Абай өз ... де ... ... ... ... ... құп алды ... бас иді (М.Әуезов). Абай көңіліне Михайловтың әңгімесі де дәл өз
ішінен шыққан сөздердей боп сезіледі. Аса иландырып, бас идірді ... ... ... еткендей бас иіп, ... ... ... мен
өзіміздің тілімізде айтып жатырмын», – деді (М.Әуезов). Бұл сөздерді айтып
тұрған Сұршақыз ханның ең сүйікті қосағы ... ... ... Құп, айтқаныңыз орындалады, ханша... – деп басын иді (І.Есенберлин).
6) табыну, әулие тұту. Мені аға десең мына сөзіңді қайтып ал. Мына ... ... ... Басыңды иіп, үлкеннен кешірім өтін! (С.Жүнісов).
7) басқа біреудің артықшылығын, ... ... ... ... ... ... жетсін де, алдымызға келіп бас исін! – депті
(М.Ә.). Халық үшін ... ... бас ... ... салу – басын төмен иіп, ... ... ... ... ұялу, қымсыну, қысылу. Ебейсін басын төмен салып, ... ... қарт та оған ... ... ... ... қарай алмады, жерге қарап қалды, мойындады. Кетерімді білген
соң, Осы отырған жар-жар-ай, әлеуметтер ... ... ... жар-жар-ай
(М.С.). Біраз уақытқа басын төмен салып сөніп, сынып қалды (М.Ә.)
3) ішкі алай-түлей сезімді ... ... ... Болыс ағам
қызық. Жоғының ізіне мені сала береді деп Тәңірберген төмен ... ... ... да, – мал ...... ... ме еді, осы, – деді.
Бас көтерді 1) орнынан тұрды, ұйқыдан оянды; 2) ... ... 3) ... ... қарсыласты; Мұндағы бірінші мағына негізгі мағына
болса, екінші мағына көптік ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Сонымен қатар сөз бітті, істің ... ... және ... жиналу, орнынан туруға ыңғайлану сияқты амалдарды
көрсетеді. Құнанбай басын көтеріп, тымағын киіп, ... ... Үй ... ... ... ... ... Салмақ салғандай. Соны жақтырмаған Құнанбай
қырыстанып:
– Мейілдерің! Маған десе, аяғына бас ұр, Байдалы мен ...... ... ... ... – 1) ... ... түсті; 2) қарсылық білдірді. Оразбай
мен оның әр үйде отырған ... ... ... ... ... ... іннен інге тығылды (М.Ә).
Бас сұғу – бір күні әдетімен інісінің ... бас ... ... ... бас ... ... ... – Абай жүрейін десе, көзі қарауытып, басы ... ... (М.Ә). ... ... айрылды. Астарлы әзіл айтып, шымыр
саусақтарын ұстап, сыр ... ... ... ... ... ... ... балқып, басы айналды. 3) мақтанды, масаттанды.
Бетін теріс бұру. Әңгімелесіп отырған адамның ... ... ... қарай
бұрып әкету, басқа жаққа қарау. Беретін мағынасы – 1) жақтырмау, жек ... Ой, ... – деді ... ... ... ... теріс бұрып,
көйлек-көншек, бірдеме беріп жіберген екендесем, кітап екен ғой! (С.М.) 2)
жиіркену, жирену; 3) ... ... ... ... Қандай сұлу едің! – деді Төлеген.
– О не дегеніңіз, – деп Арай, бетін ... ... ... ... ... – екі ... тырнақтарымен бетін жосылта тіліп, тырналап,
қанату. Күйеуі өліп, қаралы болған әйел басына түскен ... ... үшін бес ... ... ... бетін жыртып барынша қан шығарады.
Беретін мағынасы – 1) аса қадірлі, ет ... ... ... қайтыс болғанда
қазақ әйелдерінің істейтін салттық ишараты. 2) ... ... ... ... ... ... Соны ... сыр қылып айтқан адам. 3) сөкті,
ұрысты.
Бетін басу – екі ... ... ... ... алу. 1. Қатты қорқуды,
шошынуды білдіру. – Алла, Алла! Субухан Алла! – деп Ғабидолла ... ... Ақан ... ... өзгеріп кетті... (С.Жүнісов); 2) ... ... ... ... ... ... сүйретіліп келе жатқан туған ... ... бір ... екі ... бетін басып тұрып қалды; ... ... ... ... ... Тұра қаштым жалма-жан (Абай); 4) айыбын
алдына ... ... ... ... ... ... ... Жарқынның
ызасы әбден өтті. Қит етсе, жаман оқитынын бетіне басады ... ... 1) ... жақсы көру. Абылай еңкейіп Сұршақыздың
маңдайынан сипады да, артына бұрылмастан, күтіп тұрған қолға ... ... (І. ... 2) ... аяушылық етті, жаны ашып, қамқорына
алды. – Ей, ... ... осы елге ... ... ... тартқан кім еді?
Көзін тікті (қадады) – 1) қадала қарады, тесіле қарады. ... ... бір ... ... ... ... көз тігіп отырған достар жүзін
барлап шықты (М.Ә.). 2) тағдырына көз жіберді, ойлады. Оның ... ... ... ... 3) ... жек ... ... Сәтбала өз
бөлмесінен Мұхит бөлмесіне еніп қайнысымен иек қағысты да, Қайырбекке оқты
көзін қадап, самауыр алып сыртқа ... ... ... көз ... ...... жалғыз қызы Сәнім болды.
Көзін аша алмады – 1) азаптан, бейнеттен т.б. ... 2) ... ... ... ... қалды.
Көзін қарайтты – 1) қаталдық етті, түңілтті. Сүгір менің қанымды
қарайтқан жауым емес пе еді, ... ... сол ғой, – деп Айша ... ... Қарнын ашырды күнімен тамақ бермей, мына сараң әйелің
көзімді қарайтты.
Көзін ... – 1) ... ... етті, белгі берді; көзімен ымдады.
Төлеген үндемей қалды да, «айтушы болма» дегендей, Жұмажанға көзін ... ... бір іс ... ... көз ... шаруалары бар, бөлек жібіре
бер.
Көзін сүзді – 1) қысылып, төмен қарады. Қыз ... ... ... ... дәме ... ... көзін сүзіп, сұқтанған Майлыаяқты елең
қылмай, өзі қаужайды.
Көз қысу – бір көзін ... екі ... ...... ... ... бәрін білем деген ишараны ... ... ... көзін қысу
ниеттестікті білдіреді. Мысалы, Жігітке көз қысып, қас-қабағымен ... ... ... Бұл ... «Қазақ тілінің фразеологиялық
сөздігінде 1) көзімен ишара етті, белгі берді, көзімен ымдады; 2) ... іс етті ... ... ... [4,].
Алақан жаю – 1) тілену, қайыр сұрау; 2) бір нәрседен ... ... 3) таң ... 4) біреудің жоқтығын ... ... ... ... ... ... ... көтеру – рухы көтерілу, ширақтық таныту, ... ... ... ... пен мойынұсынушылықтан, келісушіліктен
арылу. Мұндағы қимыл өзіне деген сенімділіктің белгісі ретінде өзінің ... ... ... ... бағалауды, кейде айналадағы
адамдардан өз артықшылығын сезіну ... көп ... ... ... ... фразеологиялық мағына адам мінез-құлқының,
оның эмоционалдық жағдайын білдіреді. «Белсенді болуға ұмтылу» потенциалдық
семасынан 1-ші ... ... ... ... ... «өзіне
сенімділік ұялату» және «іс-әрекеткетті бастау»; «өзін ... ... ... ... 1-ші фразеологиялық тіркестің негізінде
дамиды. Адам белсенділік ... ... ... ... ... да бір жаңа
қасиет тудырады. Ол үшін контексте фразеологиялық тіркестің ... ... ... Екінші фразеологиялық тіркес белсенділік таныта
отырып, біреудің жасырын жатқан ерекшелігін, жеке мінез-құлқындағы ... ... ... семасы (жеткен жетістігіне қанағаттану
мағынасында) ... ... ... «өзіне сенімділік тудыру», 4
фразеологиялық тіркес омоним ретінде ... ... ... өз қасиетін, өз
құқығын қорғау мүмкіншілігі жойылады, өзіне деген сенімділік жоғалады. 5
фразеологиялық тіркес ... ... ... ... және
өзінің уәжділігін жоғалтып, жеңілгендігін мойындау, қарсылыққа тап ... ие ... Яғни ... ... ... ... 1 фразеологиялық тіркес – «сенімділік тудыру», «белсенділік
көрсету»; 2 ... ...... ... ... біреудің
жасырын жатқан қасиетін сыртқа шығару».
Арқаға батты. Арқасына аяздай ... ... ... ... ... ... азап шекті, қыспаққа түсті. Мұнда 1 фразеологиялық тіркес
ауыспалы метонимия арқа – «адам» мағынасында ... Ауыр ... ... ... ... 2 ... тіркес – кемсіту, қорлау,
жағыну, жалбақтау.
Мұрнын шүйіру – шынайы өмірде бұл ... ... ... ... ... ... ... Бұл фразеологиялық тіркестің дамуы
«менсінбеу» семасында (жек көрінішті, менменсу, қадірлемеу, ... ... ... ... үзу, ... ... тыю). ... 1-ші фразеологиялық тіркес мағынасы менсінбей қарау,
мемнменсу мағынасында, 2-ші ... ... ... ... ... бас ... ... өрбиді.
Қол артты. 1) Ниет етті, мақсат қылды. Мен ғылымның, яғни ... ... бойы адам ... ... ... қол артамын деп сапар шектім
(М.Ә.). 2. Арқа сүйеді, таяныш, ... ... ... – 1) бір ... айналысуды тоқтату; 2) біреуге назар
аударудан бас тарту.
Қол қусыру – 1) бағынды, еріксіз ... 2) ... ... ... жұрт
Тәуекелдің алдына қол қусырып келіп кешірім сұрады (Т.Нұрмағамбетов). Әудем
жерден аттарын тастап, жаяулаған, көк күйменің баспалдағынан қол ... ... ... мен ... ... кіріп, «Алла жар!»
айтысымен, босағаға дейін жайылған көк ала ... ... сылқ ... ұшы жер соға ... ... ... алды – 1) ... алды», «қолға түсірді», «тұтқындады». Сол туралы
бәрі сөйлесіп, түн ішінде бізді қолға ... ... екен ... 2) ... ... ... ... қолға алса, іс солай тез бітеді, – ... ... 3) ... ... «тісін батырды». Тәкежанның, әсіресе,
біреуді қолға алып қағытып, мысқыл-ажуа қып отырмаса, бойына ас ... ... – 1) ... тәуелді болды». «Құл болмас, сатып алмай»
дегендейін, қиын ғой жұрт болуың қолға қарап» (С.Д.); 2) ... ... етті ... ... ... Бұл ... шөбі ... дегені қашан!
Малының қолға қарағаны қашан; 3) «дәметті». Үйде отырған ... ... ... ... ... ... – 1) сәлемдесу; 2) серттесу – екі жақ екі ... ... ... – 1) ұсталды, тұтқындалды. 2) тап болды, табылды. Көптен
бері кездеспей зәру боп жүрген затым, ... ойда ... ... ... ... ... көтеру – екі иығын қомдап (жоғары көтеріп), кейде екі алақанын
жаю қабат орындалады. Енді ... ... жоқ ... ... ... енді ... ... – деген екіұшты сұраулы пішін. Иығын көтеру
таңдану мағынасын да ... ...... Әй, Қази ... – деп таңданған кескінмен иығын көтерді де қойды.
Ал «Қазақ ... ... ... ... ... ... көтеріп, үлкенсіді. Көтерме иық, болма биік, салып қабақ ұртыңды
(С.Д.) [13, 78 ... ...... ... апат ... Кетті бірлік, Оты шала, тайса
аяғың кім көнбек? ... 2) ... ... ... Қор қылуға
құдіреттен, жүрегіме түсті өрт, Тайды аяғым серттен, түсті емсіз қатты
дерт. 3) ... ... ... жыл ... еді, ... аяғы ... қалды.
Аяғының ұшынан басты – 1) жайлап байыппен жүрді. ... балалары үйден
аяғының ... ... ... ... ... ... (Б.С.). 2) тайсалу,
қамығу, имену, қорқу. Кеш келген інісі ... ... ... ... ... үйге өтіп ... (А.Т.).
Бауырына басты – 1) амандасу белгісі. Абай да мол ... кең ... ... алды (М.Ә.); 2) жақсы көру, еркелету. – Қарашығым, жылама,
шошыма! Түк те етпейді, – деп ... ... ... ... ... 3) ... ... төсіне басты. Ауыр жұмыс әбден жүйкелеткен
ана Асанын бауырына басып түні бойы ... ... екен (С.Қ.) 4) ... бала ... ... Бір шаңырақта бір өзім қалған соң, осы бір қайырымды
адам бауырына басыпты мені ... соғу – 1) ... ... ... опық жеді. Судыр Ахмет сыртқа
шығып, жұлдызға қарап, санын бір-ақ соқты: – Алда ... таң атып ... ... 2) ... күйіну. – Қоясың ба сен, жоқ па? – ... ... бір ... алды – 1) ... ... айтқанды істеді; 2) жұмсағанына барды.
Тіл бітті – 1) ... ... 2) ... кетті; 3) тілі шықты (ұнатпау
мағынасында)
Бел шешу – 1) шешім қабылдай кірісу Ер-азамат, қатын-қалаш бел шешуден
қалған ... ... ... ... ... ... тұрып өлтірер
(Шалкиіз жырау). 2) Тәуекел ету.
Тілі күрмелу – 1) бір нәрсені анық етіп айта ... ... ойын ... ... ... 2) көңіл күй, сезімге қатты әсер еткен қандай да ... ... ... ... ... сөйлеу
қабілетінен уақытша айырылып қалу (мәселен, қатты ... ... ... ... ... ... екі ... қолданылады.
Бетінен алу /ала түсу – көңілін қалдырды, тілдеді. «Өзің де ... ... – деп ... бетінен ала түсетіндей көрінді (Б.Нұржекеев). Мына ... ... ... ... ... «Мен ... татайын, бірақ
Шыңғыстың бөктеріндегі шашты сайтаныңды сен де тыйсайшы!» – деп бетінен
алыпты ... ... ...... ... аттаныс әсер мәселесін біржайлы еткен
соң, ендігі ... ... ... ... ... (Қ.Жұмаділов). Қысы
қытымыр, әрі суық өлкеде жауынгерлік ... ... ел ... бел
шешпей, білек сыбанып жауға қарсы тұрды («Алатау» газеті, № 13. 2008 ж.).
Төс түйістіру – 1) дос ... 2) ... ... ... жылдан соң
қайрылып өзіңді таппасына, қылыш үстінде емес, қырмызы кілем үстінде төс
түйістіре табыспасына кім ... (М. ... ... Ал ... ... ... айқаса қауышып, төс түйістірген (М.Мағауин,
Аласапыран).
Көпмағыналылықты бейвербалды амалдар тұрғысынан ... ... ... ... көпмағыналы ерекшеліктерін санамалап
көрсетеді. Жоғарыда айтып өткендей бейвербалды амалдардың ... ... ... ... ... вербалдылық ұғымды да
білдіретін болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... саны қатаң тәртіпке бағындырылмайды,
мағыналық жақтан өзгеруіне шек қойылмайды» [54, 73 б.]. ... ... ... ... ... ... ... контекстік мағыналары
жаратпау, жақтыртпау; тура қарауға болмайтындықтан әдеп сақтау; ұялу – үш
мағынаны білдіріп тұр ... ... ... мағынасы «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде» берілген, екінші, үшінші ... ... ... ым да, ... та, позалар да білдіре алады» [54, 73 б.].
Мысалы, «қолын сермеу», «қолын сілтеу», «басын төмен ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекетті білдіреді, сөз таптарының ішінде ... ... [54, 73 ... ... соғу – ... арманда қалу; көзімен жер шұқу – ұялу. Қысылу,
сөз таппау; қолын сілтеу жақындамау, керек етпеу, қажетсінбеу; ... езу ...... сәл ғана жымиды [4, 156 б.], одан өзге
ризашылық ... ... ... ... ... жақтыртпау
мағыналарын үстейді.
Келтірілген мысалдардан көпмағыналық жасауда соматизмдердің де белгілі
бір жағдайда белсенді қызмет атқаратындығын байқаймыз. Адам – ... ... ... ... іске ... ... атқаратындықтан,
қай кезде де оның дене мүшелері вербалдылықпен ... ... ... ... отырады. Сөз атаулының көбінің табиғаты семантикалық жақтан
түрленіп, көпмағыналы болуға ... ... ... ... сөздің кез келген
мағынасы емес, көпмағыналы сөздің парадигмалық байланыс арқылы берілген,
айрықша айқындалған мағынасы ғана дамиды деп ... Ал ... ... ... кем ... екі ... ... байқау қиын
емес. Және де көпмағыналы сөздердің белгілі бір мағыналарының дамуы олардың
жиі әрі кең қолданылуымен ... ... ... Ым мен
ишараттардың жиі қолданылатындығы анықталмаған, белгілі бір ... ... жиі ... ... да тілімізде аз зерттелген. Өйткені
нақты ишараттардың жиі қолданылуы я ... ... ... ... ... ым мен ишарат семиотикалық таңбадан табиғаты
бөлек, ... де ... ... ... ... ... тән
белгілердің бәрі бірдей оларға да тән деп айту ... ... ... ... мазмұны мәнмәтін арқылы
анықталып, нақтылана түседі. Сондықтан бейвербалды амалдар ... ... ... ... ... ... білдіреді де, өзге
мағыналары ығыстырылып, бір ғана мағынасы алға шығады, мәтіннің мазмұнын
анықтайды. Осы ... ... ... ... ... ... береді немесе оларды мағыналық жақтан, қызметі жағынан ... ... адам ... ... ... зат пен ... негізделген, полисемия құбылысы сөздің тура және ... ... ... [9, 122 б.]. ... бір ... көп мағынаны
білдіретін фразалық тіркес ретіндегі тіркестер екінші бір ... де ... ... ... Бұл қасиет вербалды, бейвербалды элемент ретінде
танылатын сөз тіркесіне де қатысты. Мұндай құбылыс ұлттық санаға, әр ұлттың
менталитетіне байланысты. Ым мен ... ... ... ... білдіретін семантикалық ерекшеліктері М.Ешимов еңбегінде айтылады
[55]. Тілдік тұлғаны білдіретін параамалдардың астарында ұлттық ... өзге ... ... ... ... ұлт тіліне еніп,
кірігіп жаңа бір мағынамен қалыптасып кетуі мүмкін. Халықаралық ... ым мен ... ... қолданыста болатынын да байқауға
болады. Мысалы қол көтеру ... ... ... ... ... тізе ... 2) күш көрсету, қарсылық ету мағынасында [4, 344 б.]
айтылса, бейвербалды амал ретінде 1) ... ... ... 2) сөз ... ие ... ... ... бейвербалды амалдар адам бейнесінің көңіл
күйін, ... ... ... ... ... ... атқарады. Өйткені
эмоционалдылықты жеткізуге тілдік құралдармен ... ... да ... ... ... ... бола ... Дауыс ырғағы мен сөйлеу
темпіне қоса оның дене қимылы адам ойын ... ... Ал ... ... ... бейвербалдылыққа немесе
бейвербалдылықтан вербалдылыққа өту аралығында көпмағыналылық пайда ... ... шыту ... адам ... жиырып төмен түсіру арқылы
жасалатын ишарат ретінде жақтырмаған кейіпті ... ... ... ... ... ... сияқты көпмағыналылықты танытады. Сол
сияқты «тізе бүкпеді» тіркесі 1) жығылмады (дене қимылы), 2) тынымсыз жұмыс
істеді, еңбек етті ... ... ... ... Ал ... түю ... ... фразеологиялық сөздігінде» кіжініп жұдырығын көрсетті, ... [(4, 209 б.], яғни күш ... ... ... ... ... ... мағыналарды берумен қатар іштей әлденеге
дайындалу, тас-түйін болып бір істі ... ... ... мағыналарын
танытады. Бұл сияқты соматизмдердің ... ... тек ... бір
мағынасы арқылы ашылып отырады. Әрі бұл ... ... ... ... ... фразеологизмдердегі көпмағыналылық
Диалект сөздер белгілі бір аймақтарға тән тілдік өзгешелік болғанмен,
тіл білімінде біршама зерттелген сала болып ... Бұл оның ... ... маңыздылығын байқатады. Көпмағыналылық құбылысы
негізінен жеке ... тән ... ... ... ... да
мол кездесетіндігі жоғарыда ... ... ... ... диалектілік фразаларда ішінара көпмағыналылықтың бар екендігі
байқалады. Бұл ... ... ... ... ... ... әдеби тілдегі мағынадан таралу арқылы жасалатындығын танытады.
Зерттеуші Қ.Қалыбаева: «Диалектизмдердің көпмағыналылығы екі ... 1. ... ... ... ... арқылы; 2. бір
тіркестің әр говорда түрліше мағына алуы ... [56, 183 б.], – ... ... ... ... ... ... басқа мағынаға
ие болған түрлері өте көп кездесетін құбылыс екендігін айтады. Мысалы, ол
келсе, мәз болып діңкелері ... ... ... ... ... ... әдеби тілдегі «шаршау, күйі болмау» деген ... ... ... қатты шаршап, діңкем құрып тұр. Ал говорда бұл тіркес
керісінше ... ... ... Отқа ... 1) ... екінші диалектілік мағынасы «жерге ... ... ... [56, 69 ... ... ... 1) «Ешкім де естімесін, жабулы қазан жабуымен
қалсын» деген мағынада. Мал ... ... ести ... ... (АТ). 2)
диал. «Мал естімесін» (Орал, Жән.). (Малды сою, т.б. ... ... мал ... «еті қашады», «берекесі кетеді» деп ұғып, әуелі осы
фразаны ... алу салт ... кесе өту ... ... ... ... ... шығу,
келіспеу» ұғымында қолданылады. Мысалы, Алдынан кесе өткен жерім бар ма
еді? Ал осы тіркестің говордағы ... ... сен ... ... ... кесе өтіп ... ба (Қош.). «Тиіп кету» тіркесінің әдеби тілдегі
мағынасы жанасып кету ... ... ... ... ... мағынасын
береді. Мен сізге тиіп кетейін деп ... едім ... ... ... ... ... – «жүк ақтару». Говорда осы тіркес бейнелі
түрде «сырын ақтару» ұғымында ... «Бой ... ... мағынасында
Еділ қазақтарының тілінде қолданылады. Бой жеттім, қарағым, сексенге ... ... ... ... ... ... сұйық заттың төгілуі
жайында айтылады. Ал говорда «құлап қалу» мағынасында қолданылады. ... ғой, ... ... қала ма деп ... тіркестер әр говорда басқа ... ... ... құрамындағы барлық мағынаның диалекті екенін білдіреді.
Мысалы, «ауыздап жіберу» тіркесі Қарақалпақстан ... ... ... ... ... ... «ән салып жіберу» мағынасын
береді. Дегенмен бұл арада мағына бірлігі жоғала қоймаған, ән ... ... ... да ауыз арқылы жасалатын құбылыстар. «Жамбар тарту» тіркесі
Қостанай говорында «жағыну, жарамсақтану» мағынасында қолданылса, ... ... ... жуық ... ... тарту» мағынасында қолданылады.
«Қосы ауу» тіркесі «жесір қалу» мағынасында Түрікмен қазақтарының
тілінде ... ... ... ... «жолы болмау» мағынасында
қолданылады. Сол сияқты набыт болды ... ... ... ... ... Шу, ... ... өңірлерінде қолданылса (Күрішті қар
жауғанша ормаған набыт болады,) Ақтау, Ойыл жерлерінде апат ... ... ... келмей қалса, өзіміз набыт боп кетерміз депті. Кеше
қарақұйрық қуамын деп бір ... адам ... боп ... ғой ... ... ... соң ... қоймайды. Қарсы келсе, ел набыт болады (Б.М.). Қау
болды диал. 1) Қауым болды. Ілгеріде олар бір қау ... (Қ. ... ... қоршады, алдын орап жібермеді. Дүйсебай шабандоз мәреге қарай атты ... да, ... ... ... қау ... өткізбей-ақ қойды (АТ).
Сонымен қатар қытай қазақтары тілінің ... ... ... ... ... ... көпмағыналы
диалекті тіркестерге бірнеше мысалдар келтіреді. Ол жақта қолданылып жүрген
көпмағыналы диалекті тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ашулану» мағынасындағы «бөжіп отыру» тіркесі ... ... ... ... ... ... бөсіп жүру» мағынасын
береді. Мысалы, Ол ылғи арақ ішіп ... ... ... [57, 64 б.].
С.Мұстафаұлы осы құбылыс Қазақстанның солтүстік шығыс говорында ... ... ... ... сөздігінде бұл тіркес Шығыс
Қазақстан, Қатонқарағай өңірінде қолданылатын ... ... ... ... ... Бөжіп отырды диалог. Мақтанып ... ... ... ... ... Қат). [4, 125 б. ... қыру» тіркесі әдетте ер адамның күнделікті іс-әрекеті. Ал,
қытай қазақтары тілінде осы жай ... ... ... ... ... ... мағынасы бар [109, 56 б.].
Аталған говордағы бірнеше фразеологизмдер - көпмағыналы. Бұл ... жай ... ... ... ... келе ... ... байланысты. Мұның өзі - ... ... ... ... ... тәсілі. Мәселен, «жүзі қайтты»
тіркесінің бастапқы мағынасы – кесу, шабу құралдарының жүзі ... ... ... осы ... ... ... ... алмау» мағынасы - ұқсатудан
келіп туған, өрбіген образды метафоралы мағынасы. Көпмағыналылықтың жарыса,
жалғаса туатындығын жоғарыда айтып кетсек, ... ... ... ... ... фразеологизмдердің қалыптасуының өнімді жолы екенін
аңғаруға болады. «В основе этимологического элемента содержания большинства
диалектных ... как это ... ... ... ... лежит народная метафора»,– деп көрсетеді А.И.
Федоров.
Қытай қазақтары тілінде де көпмағыналы ... ... ... тіркестердің метафоралы қолданылуы арқылы қалыптасқан. ... ... «жол ... тіркесі әдеби тілде сапар шегу, жолаушы жүру
мағынасындағы жай ... ... ... ... Осы ... қытай
қазақтары тілінде «пара беру» мағынасындағы образды тіркеске ... ... есік ашу ... ... ... ... мағынасынан өрби келе осы
өлкеде шетелдермен байлау ... ... ... тіркеске айналған.
Үстіне алу тіркесі әдеби тілдегі «арқалау, көтеру» мағынасынан өрби келе,
образды түрде ... ... етіп алу, ... алу» ... Ал әдеби тілдегі іші ауыру тіркесі бұл өңірде өзінің негізгі
мағынасынан өрби келе жаны ашу, ... бұру ... ... оның бүгінгі дауда обалды болғанына ішім ауырып тұр.
Бұл ... ... ... тура ... ... үзілді деуге болмайды. Мысалы, жол жүру «пара ... ... сыры – пара беру үшін ... ... ... ... туса керек. Сол секілді есік ашу араласудың бірден-бір жолы екені
анық болса, үстіне алу ... ... алу» және «іші ... жаны ашу ... арасындағы байланыс үзілмеген.
Көпмағыналы фразеологизмдердің осындай жай тіркестерден жасалуы
сөйлеуші адамның ойын жеткізудегі ... ... үшін ... керек.
Таныс құбылыс арқылы көзге елестету кейбір ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, «құйрығы
жоқ ит» ұғымы әдетте көзге сүйкімсіз, жарамсыз ұғым қалыптастырады. Осы
образ ... ... ... ... жоқ, ... адам бейнесін
сипаттайтын тұрақты тіркес қалыптасқан.
Мысалы: Ол адам баласына жақсылық қылмайтын барып тұрған құйрығы жоқ
иттің дәл өзі [110, 114 ... ... ... жоқ, ... жоқ ... ... жолдас болуға
қайдан жарасын (114).
Мұнда экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыс солғындайтын секілді. Мысалы,
аяғын құшу 1) аяғын ... 2) ... ... өз ... ... ... – 1) ешкімді аяғына отырғызбау, 2) ... ... ... ... жағу – 1) ... шырағын жағу, жол беру, қолдау. Осы
тіркестердің негізгі ... мен ... ... ... ... ... жоқ емес. Алайда ол мағына айқындығы солғындығынан сезіледі.
Мысалы: Сен осы ... ... ... ... ... ... құшып
жүрмесең болды ғой [44, 12 б.];
Бастығыма екі барып жұмыс ... ... ... ол ... отырғызатын
емес [44, 13 б.];
Кімге жасыл шырақ жағып беріп отырғаныңды байқағайсың, ...... Тау ... ... ... [44, 197 б.].
Қорыта айтқанда, диалекті ... ... ... ... ... саны аз ... ... сөйлеу
тілін байытудың негізгі көзі екені байқалады. Әрі ... ... ... ... ... де, сөйлеу тілінің
ұғымына кедергі келтірмей еркін қолданысқа енеді.
2.1.5 Адам бейнесіне, мінез-құлқына байланысты ... ... ... көпмағыналылық
Адам бейнесі мен мінез-құлқы оның психологиялық, әлеуметтік сипатын
анықтауда негізгі белгілер ретінде танылады. Өйткені ... ... ... ... өмірлік беталысын және оның ... ... ... қасиеттер жиынтығы.
Көркем мәтінде адамға қатысты фразеологизмдер көп қолданылады. Соның
ішінде адамның мінез-құлқын сипаттайтын ... жиі ... ... темпераментіне байланысты ұрпақтан ұрпаққа ауысып
отыратын қасиетті генотип деп, мінезбен ... ... ... ... ... адамның қандай қасиеті темпераментіне, қандай қасиеті
мінезіне ... адам ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы жағдай түріне байланысты түрліше сипат ... ... ... ... ... ие ... түркестердің қолданыс мүмкіндігін кеңейте ... ... ... ... Халық мінез концептісіне қатысты «сегіз қырлы, бір сырлы»
деп айтатын ... ... ... әрі, өнерлі мағынасында адам бейнесін
екіжақты қырынан көрсетіп, оның өмірде ... ... ... айтады.
Осы тұрғыдан алғанда адам бейнесі мен ... сан ... ... ... ... ... көрінуіне (көбінесе
екі мағынада) топтастыруға тырыстық.
Бірінші мағынасы да, екінші мағынасы да ... адам ... ... ... ... ... қатарына айналған.
Мысалы:
Ақ білек 1) сұлу, перизат; 2) қара ... ... ... ... ... ... ... Бiр жағы – өңшең ақ бiлек, Бiр жағы
– өңшең күс бiлек (I. Жансүгіров).
Ақ дидар 1) сұлу ... ақ құба өң, жүз. Ақ ... ... ... ... жерде салтанат құра алмаймын (Х.Өтежанов). 2) Адал ... ... ... ... 1) ақ, адал ... Құп ... ... жақпас, Ескі жара
білтелеу. Ақ жүрегің енді ұнатпас, Мезгілі жоқ қай ... ... ... адал ... ... жан.
Ала көңіл 1) көбіне, ойы өзге жұмысқа бөлінген, ойы алаң кісі туралы
айтылады. 2) ... бөле ... кісі ... ... Ала ... ... ... қарайды (АТ).
Ала құйын 1) ұйытқытып соққан боран. ... алып ... от ... төгіп алтын ғылым нұрын, Егесіп дүлейімен табиғаттың, ... ... ... ... ... 2) ... ... ұшып-қонған адам туралы
айтылады. Көклан (Қобыландыға): Тарт, ала ... ... жас, ... ... Қара ... ... ... тең келмес (М.Ә.). Тым құрыса, пәруай,
Сыздықты мына ала ... ... ... етті (М.Ә.).
Атқа жеңіл құдаша 1) тым ұшқалақ, жеңіл мінезге айтылады. 2) барып ... ... ... ... адам.
Бас асау 1) басына жүген кигізбейтін (салғызбайтын) тарпаң мінезді
жылқы. 2) мінезі шатақ, ... ... ... ... ма ... ана ... қалай, батыр-ау? Үш күн арқаң босаса, Бола ... бас асау ... ауыз 1) екі езуі екі ... ... ... ... кісі туралы
айтады; 2) обыр, қомағай.
Қара көңіл 1) ниеті арам, аяр кісі. Ел ... қара ... биге ... ... соң, ар жағында не қалды, айтыңдаршы (М. Ә.). Қара көңіл
адалға сене ... Ақты қара ... жеңе ... Өмір бойы ... ... ... ... жауға бере алмайды (С.Т.). 2) қамкөңіл жан. Сайра ... ... тіл, Қара ... оянсын. Жыласын, көзден жас ақсын, Омырауым
боялсын (Абай).
Қу мүйіз кісі 1) көпті білетін, жағдайға қанық, кәнігі пысық. ... ... ... келе жатқан қу мүйіз ескі кісі (М.Ә.). 2) әкімшіл,
мансапқор қу. Сібірдегі ... ең зоры – ... Омбы ... ... қу мүйіздері орынға таласып, өзді-өздері сүзісті (С. С.).
Құлқыны жаман 1) ындыны ... ... ... қыз ... ... көр (АТ). 2) ... қомағай.
Қыз теке 1) үнемі қыздармен қосылып ойнайтын ер балаға, ... қыз ... ... ат, ... ат. Осының қыз теке ме деймін. Кейде
үстіне еркекше киiм киіп далаға шыға келгенде, еркек бала ма деп ... ... 2) ... (қос жынысты адам).
Мал жанды 1) дүниеқор, дүние қоңыз. Кітапты молда теріс оқыр, Дағарадай
боп сәлдесі. Мал құмар көңілі – бек ... ... кем бе жем ... Қара сұр адам еді, ... ... Мал ... ... құмар, арам ойлы.
Не көрік, не сымбат жоқ, қара көжек, Не ... ... көзі неге ... 2) мал ... Мал ... ... ... бұл кезде далада.
Жылқыны өріске жөнелтіп, өрістен ... өзге ... ... алып ... ... ашық 1) ... ... Олар бірнеше жерлерде талаушылардың
үстінен ... ... ... ашық ... ... ... жиған дүниелігі
өзіне қалуына себеп болды (С. С.). 2) бұл фраза құмалақ салып, бал ашқанда
жолаушы кеткен ... де жолы ... ... ... мағынада айтылады.
Ортасы тақ түсті, маңдайы ашық, екі ... ... ... ... ... тоқ – ... тоқ. ... босағасы көтеріңкі – жолға шығады
(АТ).
Оты жанбаған ... 1) ... ... ... ... ... құрмаған. 2) ісі ілгері баспаған, талабы кері кеткен.
Терісі тар 1) ашуланшақ, ... ала ... ... мінезді (кісі). 2)
біреудің болғанын көре алмайтын (кісі).
Ішкі сарай 1) адамның ішек-қарын, іш мүшелері. ... ішкі ... ет пен тері ... ... (Е. О.). 2) көңіл күй, жағдай, сыр.
Ауылдың бір шетінде тұратын үйіне дейін ... ... ... Жол бойы
Ольганың ішкі сарайына барлау ... ... (Ж. Ж.). ... тағы ... ... ішкі ... тізімін алды (3. Шүкіров).
Келесі тұрақты тіркестердің алғашқы ... ... ... ... ... пайда болып, екінші мағынасы сол құбылыстар мен
әрекеттердің немесе деректі ... ... ... ... ... ... ... бала арқылы таралған көпмағыналық құбылысы
болып табылады. Мысалы:
Су жорға 1) жон-бөксесіне су ... ... да, ... жайлы айдама,
нағыз жорға ат. Сол жақ артқы аяғы ақ ... ... ... бар, ... қара ... тұр ғой ... (Ғ. М.). Жорғаның бірнеше түрі болады:
соның біріншісі — нағыз жорға, яғни су ... оны төрт аяғы тең ... ... 2) ... ... ... ... жиынында өлеңнен бәйгені шаппай
алатын да Нұрым, жақсылардың ... ... ... ... су ... да ... Е.) Бұл күнде көңлім ауыр қорғасыннан, Өткіздім жігіттікті ... ... су ... боз ... ... Тарлан тартса танбайтын
жорғасынан (Ш. Қ.). ... ... ... су ... ... ... май ... неме керек (М.Ә.).
Түбі шикі 1) өтірік, жалған. Ол жұрттың зардабын ... ... деп ... ... алып жатқанда, сіз оның түбі ... ... ... алу ... ... (Т. А.). Сол сөзіңнің түбі шикі емес ... 2) тегі жат, ... ... ... 1) ... олақ, шешен емес. Тілің қысқа, ебің аз, топассың
деп сөкпе (М.Ә.). 2) еркі жоқ. Бұл елге мен ... ... сол үшін де ... тұр ... ... ... 1) тілі шаян ... ащы. Өзінің тілі мірдің
оғындай. Молда ұрса, өршелене түседі (Қ.Ә.). ... ... ... ... қарашы, мірдің оғындай, – деді Шәкен (Ғ.М.). 2) тілі тіліп
түсер, дегенін жеріне ... дәл, тура айта ... ... Үй-ішінің
үскісіндей өткір тілім, Өрді-ойды білмей ... ... Хан ... ... алып, Шығарма, қызыл тілім, ... ... Ақ ... ... ... тілі орамды Айша ендігі бақытын бала деп ... ... ... ... ... ... болғанмен, тілі удай. Шағып алады
(Т. А.).
Тіс қаққан 1) тәжірибесі мол, ысылған. Тіс қақпаған қыз бала, Мүндай
сұмдық оған жат. ... ... тұр ... ... ... ... тіс қаққан
адам болғанмен, қазақ арасына жаңадан келген (М.Ә.). 2) әккі қу. ... тіс ... ... жан ... ... 1) егде, мосқал болған. Ділда бұл кезде шар ... ... ... ... ... ... ... Бұрын да тынысы
алқымына тығылып, шар тартқан адам төсегінің алдына төніп, өзін-өзі жұлып
жеп отырған ... ... ... бертін келе, жасы елуден асып, ... ... ауыр ... ... қыраулары түсе бастағанда
Нартайдың ащы тілі қит етсе ... ... ... ... кететін
(С.О.). Біреуінікі бұйралау мол болғанда, екіншісінікі жайылма, ұзын сақал.
Жатқандар жас емес, шау тартқан ... (М. Ә.). 2) ... ... ... ... адам ... байланысты, екінші мағынасы ұқсастыру
арқылы затқа байланысты туған көпмағыналы фразеологизмдер:
Он екі де бір нұсқа жоқ 1) әлі басы да ... ізі ... ... жоқ. – Мен не айта ... Түк ... ... ... оқытарлық бізде жағдай, он екі де бір нұсқа жоқ. Тым ... ... ... ... ... – деді (М. И.). 2) ... ... ер-тұрман, он екі де бір нұсқасы жоқ, тозып бітіпті (АТ).
Су аяғы құрдым 1) жер түбі. ... мың мен ... ... Бенденің
ілігіне жарамаймын, Су аяғы құрдымнан қашып жүрген Алла тағала ... ... 2) ... ... ... ... мағынада. Қысқасы не
керек, еңбеккүні әжептәуір ... ауыз ... ... еді, ... «су аяғы ... ... анау ... мынау болды, быт болды,
ақырында үш метр шыт болды – деп «жөн ... ... ... ... ... шығарып салмақ болды (С. Т.).
Апшысын қуырып барады – 1) ұрыс, ренжіс, 2) берекесін кетірді, ... жан ... алып ... ... ... ... ... бөлме –
аяқаптай ас үйдің ызғары апшысын қуырып барады. ... ... ... мағына
адамның әсерінен туған жансыз нәрсенің суықтығы бейнеленген.
Сонымен қатар көп мағынаға ие ... ... ... ... сипаттауда шартты түрде мынадай мағыналық топтарға да
бөлуге болады. Шартты түрде ... ... ... мағынасы бір топқа
қатысты қолданылса, екінші бір мағынасы басқа мағыналық топ құрамына енетін
де ... бар. ... ... «ақ ... ... ... ... түр-сипаты жайлы айтылса (сұлу, перизат), екінші мағынасы
еңбекпен байланысты іскерлік қасиетін танытатын (қара жұмыстан ... ... ... Сонымен олар:
● мақтаншақтық, сараңдық, мейірімсіздік т.б. адамның мінез концептісін
сипаттайтын есім мағыналы фразеологизмдер: сасық құлық – 1) ... ... ... ... ала аяқ – 1) қу, сұм; 2) алдамшы, өтірікші; ала көңіл –
1) арам ниет, ... 2) ... бөле ... тұзы арам – 1) іші тар; 2) ... жуан жұдырық (көне) – 1) алды-артына қарамайтын ұр да жық, томырық
мінезді ... ... 2) ... аузы ... – 1) ... – не ... соны айта ... бейпілауыз; 2) іске қатысты – жаман
хабар әкелуші; қатты кісі – 1) сараң кісі; 2) ... ... ағып ...... ... ... ... Өзің болсаң, Темеке орның бөлек жақыны, Қос
өлкеге тел ерке, Ағып тұрған ... (Ж. М.); 2) ... ... ... ... ... адам ... айтылады;
● достық, жолдастық сияқты қамқорлықтан ... ... ... ... фразеологизмдер: беті жарық 1) жүзі
ашық, ұялмайтын; 2) көңілі ашық, жүзі жарқын; бетінен ... ...... 2) ... ... ... боз өкпе – 1) жасық, 2) ештеңе көрмеген
жас; ... ... ... жуас – 1) тым ... ... 2) аса кішіпейіл,
ілтипатты, инабатты. «Бір кездегі көшпелі жауынгер елді ... ... ел ... ... енді жат ... ... аласа, қойдан жуас
күйге ұшырайды» ... ... деп ... деп ... ... ... ... майысып... титығы құриды ғой бұл бейбақтардың (М.Ә.). Құрақ ұшу – 1)
біреудің алдында бас ию, сыйлау, құрметтеу ... ... ... қазаққа тән қонақжайлылық мінезді беру үшін де қолданылады; 2)
кекесін мағынасында «қорыққанынын құрақ ұшты» деп келтіріледі.
... ... ... ... ерекшеліктеріне қатысты
фразеологизмдер: бос ... – 1) ... 2) ... ебі ... ... ... немесе мұрнын тескен тайлақтай – 1) тіл алғыш;
2) мойынұсынып бағынып тізе бүккен адам.
Қорыта келе, адам ... ... ... айқындайтын
фразеологизмдердің көпмағыналылық өрісі кең ... ... Әрі ... ... мен өзара қарым-қатынасының жалпы ... ... ... де ... ... Сол ... негізі іске қатысты
жағдайдан туындап, адам бейнесінде де танылған фразалық ... ... ... ... фразеологиялық тіркес құрамында
таңбалануы
Қазақ халқы – дарқан даланың ауасымен тыныстап, өмір ... ... төрт ... мал шаруашылығының ыңғайында көшіп-қонып тіршілік
еткендіктен, шынайы дала табиғатымен ... ... өзін ... ... ... ... толық меңгергені айқын. Сол
себепті ... дала ... ... бірі – құрт-құмырсқа, ... ... ... ... ... ауыз ... ... жоралғыларында, салт-дәстүрлерде тілге тиек болып, тіпті кейде адам
мінезін-құлқын сипаттауда да орын алып отыратыны айқын.
Қазақ ұлтының ... ... деп ... ... ... ... біте
қайнасып жатқан жануар иелерінің ішінде төрт түлік малдың алатын орны
ерекше болғанымен, ... ... да адам ... ... ... ие ... Осы орайда төрт түлік мал ... мен ... ... ... ... ... түрлі
этнолингвистикалық мән-мазмұнда тереңінен зерттеліп, халықтық дүниетаным
тұрғысынан айқындала түсуде. Сондай-ақ қазақ даласына ... ... бар ... ... мен ... ... ... теңеулер мен көріктеуіш,
бейнелеуіш тіркестер де өз ... ... ... біз зерттеу жұмысымызда аталған аң-құстар мен ... ... тән жеке ... ... адам ... ... тұрмыс-
тіршілігімізде қандай маңызды орынға ие болған, оларды тану арқылы халық
дүниетанымының тілдік ... ... даму ... ... ... ... мән ... тырыстық.
Аң-құстар мен жан-жануарларды көп жылғы бақылаудың нәтижесінде олардың
бойындағы түрлі ... адам ... ... ... ... ... Жан-жануарлардың бойындағы әрекеттер мен
мүмкіндіктердің адам санасында қалыптасуы тілдік бейнеде кодталып, фразалық
тіркестерді тудырған. Өйткені фразеологиялық ...... ... мен өмір ... туындаған құбылыстарды өзінің күнделікті
тұрмыс-тіршілігінде, тәжірибесінде екшелей қолданып, санаға ... ... ... ... ішкі ... ... формасына өзара үйлесе
бермейтін тіл бірліктерінің үйлесімді ... Бұл ... ... тұрақтылық мағынасы формасын сақтап, ішкі семантикалық
өзгеріс арқылы ... ... мен ... ... ... ... ... Бірақ мұндай тіркестер тілімізде аса көп
орын аламағандықтан біршама тоқтала кетуді жөн ... ... ... ... ой мен ... ... сәйкестендіріп, бір ұғымның
атауы ретінде тілдік оралымға айналған фразеологизмдердің ... ... ... ... ... иық – 1) мұзбалақ ерекше қыран, айрықша асыл қыран. Талай ұшқан ақ
иық, Төменде ... ... боп, ... ... байғұстар Дауылда не етсін
азап боп? (С. С). 2) Айрықша асыл ... ер ... Езу ... ... қанбай
шын сүйіп, Көз жұмды жігіт осылай Арқадан ұшқан ақ иық (С. Дайыр.).
Ақ сұңқар құс 1) қыран құс 2) ... ... Ақ ... ... Саятшы алдын торласа. Ақ бөкен келіп жығылар, Алдын қазып орласа…
(МЗ). Жылама, ... ... ... өлім тілеме! Қолдан ұшқан ақ ... ... ... ... Ақ ... құс ... Дұшпаннан алған
намысты, Қамбар кедей деген сөз «Ел құлағы елу ... ... ... сыбысты
(ҚамБ).
Бөдененің үйі жоқ, қайда барса бытпылдақ – 1) құр бекерге күн ... ... еш ... жоқ, еш ... ... жоқ, тұрақ жоқ, панасыз.
Ордалы жылан – 1) бір мекенге жиылған ордалы жылан; 2) күшті ... ... ... жаз сәні ... пен ... ... болатын
көбелек қазақ танымында ақкөңілділік, шыр ... ұшу, ... ... ... кең қолданысқа ие болған.
Мысалы: Ақ көбелек –1) аңқылдақ, ақкөңіл; 2) жеңілтек. От пен ... ... адам ... ... ... айналымда көбелек сөзі мінезі жеңіл, ұшқалақ адамның
мінезіне қатысты айтылады. ... «ақ ... ... ... ... ... ... «ақ көңіл» мағынасында қолданылады екен. ... ... ... ұшпа адамдар жайында айтылғанда «ақ көбелек» деу
қалыптасқан. Сонымен қатар синоним ... ... ... ... де осы ... ие.
Жинақталған мысалдарда бақа жәндігіне қатысты қорқыту, үркіту және
азып-тозған, ұсқынсыз кейіпті таныту мағынасындағы фразеологиялық тіркестер
кездесті. Мысалы, көк бақа 1) ... арық ... Көк бақа арық ... ... қара сұр ... қатып қапты. Қасы, кірпігі үйтіліп
қалғандай, құр ... ... тұр (Ә. ... Жылт етері арық ет.
Тірі жан, тісті бақа – ... ... ... деген мағынада – ... жаңа ... бала ... айтылады; 2) ептеп-септеп күнелтіп ... ... ... ... ... (ашты). 1) қатты қорқытты, зәресін ұшырды. Түйебай
аласын да айта ... ... ... ... күйі шегініп келеді (Ә.Әбішев).
2) ... ... ... ... ... ... шамасы келмейтін төбелескек
жаман иттің аузын бақадай бір-ақ ашырар еді ... ... - өте ... Отырса тоңып қалатын түрі бар, пальтосы
биттің қабығындай бірдеңе. (Қ.Найманбаев). ... ... ... өз
қаржысына шығартып, демде демеуші тауып, әлгі кітаптың тұсаукесерін жасау,
мәшине мініп, тірі классик атанатындар аяғын тартар ма еді ... ... ... тек киімге қатысты қолданылса, кейінде кітапқа қатысты жаңа
мағынаға ие ... ... ... ... көптеп кездесетін зиянды, улы жәндіктердің
бірі – бүйі ұйып отырған ортаны даурықтыру, шулату, үркіту мағынасын ... ... ... ... көрген не бүйі шаққан адамның өзі нақ
осындай үркіп, ... ... ... ... қорқыныш ұялайтыны белгілі
жағдай. Осы үрейлі сезімнен туған түсінік аталған мағыналарды сипаттауда
тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... тиді ... «бүрліктірді», «апшысын қуырды» «қатты
әлек салды», «әлем-тапырығын шығарды» және ... ... ... ... ... ... ... «жойды» мағыналарын береді.
Мысалы, Өзіңізге мәлім, бай-жуандарға, молда, саудагерлерге бүйідей тиген
кезі (С.Бегалин). Айналаңдағының бәріне ... ... ... ... бүгін
бірдеңе болған ғой (М.Иманжанов). Түнімен толастамаған жау танкісі бүйідей
тиіп, қырғынға ұшыратты (Қ.Қайсенов).
Ит пен құсқа жем болды. 1) кім ... ... ... ... ... ... ... Көшіп кетіп не көрді, бөтен жұртта ... ... жем ... ... дейін тісін көрсетті (АТ). 2) айдалада
көмусіз қалды. Айтып-айтпай, немене, Сол секілді асылдар, Кебіні жоқ, ... Ит пен ... жем ... ... жете ... Арманда болып кетіпті
(ҚЖ). Сөйтіп Жақсылық жақсылығынан өмір ... ... ... ... ит пен құсқа жем болып кетіпті (ҚЕ).
Үй жануары саналатын ит әрекетіне байланысты арс етті ... ... ... өзгеріске ұшыраған. Атап айтқанда, 1) иттің іс-
әрекетіне қатысты ... ... ... ... ... тұра ... мағынасында
айтылады. Қасқыр бұған (Исаға) қарай арс етіп ... ... ... ... еді ... 2) адам әрекетіне байланысты беттен алды,
қарсы келді. Әй, ант ұрып кеткен, ... ... арс ете ... ғой ... ... – 1) ... ... бұзуы; 2) отбасының қирауы, шаңырағының
шайқалуы.
Тілімізде жоғарыда айтып өткендей төрт түлік малға қатысты ... ... ... ... ... ... ... Төрт аяғы тең жорға тіркесі – 1) ... ... ... ... 2) ... жырлайтын жорға туралы айтылады.
Сондай-ақ жоғарыда келтірілген құрт-құмырсқа, жәндік, ... ... ... ... ғасырлар бойы оларды бақылау
арқылы жинақтаған тәжірибесі арқылы күнделікті тілдік айналымға ... ... ... ... қана ... даму ... ... да ие болып отырған. Демек, бұл атаулардың белгілі бір ұғымды
жеткізуде елеулі ... ие ... ... тіркес құру қабілеті сол
жәндіктер мен құстардың жеке биологиялық ... мен ... ... ... деп ... жасаймыз.
2.1.7 Өлшемдік ұғымдағы фразеологизмдердің көпмағыналық бейнесі
Тілімізде өлшемдік ұғымды білдіретін ... ... ... көп ... ... сипатқа ие болған фразеологизмдер
қатары аса көп емес. ... ... ... ... жөн көрдік.
Ат шаптырым 1) қашықтық өлшемі ретінде айтылады. Нақ ... ... ... ... ... ... осы таудың кеудесінен жарып шығады. Осы отырған
тұстан ат шаптырым жерде бұлақ бар (С. ... 2) өте ... ... ... ... ... иығына ілмеген 10 пар костюмді... 500
метр панбарқыт пен айналасы ат шаптырым жеті кілем қайдан ... екен ... ... ... 1) бір ... От ... ... Оймақтайы қалыпты, Етектейін
еріннен Екі елісі қалыпты, Қиған қамыс ... Бір ... ... (ЕТ). ... ... ... бармайтын. Бірлігі қара басынан артылмас, ... ... ... өз ... кейін ойлайтын білгірліктің құйрығы да, өтіріктің
құйрығындай бір ... ... ... ... ... ... ... қара
домалақ кісі екен (Т.Нұрмағамбетов). 3) өте жақын. Мақтау мен даттау.
Екеуінің ... ... ... ... № 2, ... ... бір бүтін болу – 1) үйленіп, отау тікті, бастары қосылды.
Мына ... ана бол. ... ... екі ... бір ... ... ... (Ә.Нұрпейсов). 2) бірікті, ұйымдасты, қауымдасты. Жалғызбын деп
қорқып едім, ... ... ... ... келгенде, «екі бүтін бір жарты
болған екем» дедім ішімнен (Т.Әбдірайым). Анау Құлтума, Дүйсенбай, Сақаулар
осының ағайыны: оның бәрі бай ... ... екі ... бір бүтін болып,
сол байдың атарман-шабарманы, бір ... ... ... өз
тұқымына түскен алым-шығынды түндік басына ...... ... заманнан бері 1) баяғы, ежелгі ... Ал ... ... ... ... ... отырғандай көрінбекші болып, амандасудың
атам заманғы ұзақ сөздерінен бастап, Телмағамбеттің әдейілеп келіп ... ... ... жуыр емес (С. ... 2) ... ... ... Бұл үйде
атам заманнан семьясыз жалғыз тұратын қарт парикмахер бар еді (С. М.).
Есік пен төрдей – 1) ... ... бір ... 2) келіскен, ұзын.
Жануар есік пен ... екен деп ... ... ... ... ... Жер тарпыған есік пен төрдей қос ... ер ... ... ... ... ... де ерлікке аттанарда желікті
сезім билеп еді (О.Бөкей). Құнанбай! Адам есік пен ... ... ... болмайды (М.Әуезов).
Арасы алыстады 1) жер мойны қашықтады, қашыққа кетті. Барамын деп
жүргенде танысқалы, екі ауылдың ... ... (АӘ). 2) ... ... ... қона кетпес ылай көлге, Жарасар шәйі бешпент қынай ... ... бір ... ... Қол ... ... сұрай берме (АӘ).
2.2 Көпмағыналы фразеологизмдердің стильдік қызметі
Фразеологизмдердегі стилистика туралы деректер өткен ... ... ... ... ... Фразеологизм тұрғысындағы стилистика
деген ұғымның өзі фразеологизмнің ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы қолданыс өрісін
айқындап бере ... ... ... ... ... ... стиль түрлері мынадай: 1) көркем ... 2) ... ... 4) ... ... 5) ауызекі сөйлеу.
Аталған стильдердердің қай-қайсысы да ... ... ... ... ... бір дәрежеде қарастырылған. Қазақ
фразеологиясының негізін салушы ғалым І.Кеңесбаев ... ... сөз ... ... ... ... ... керектігін
айтқан болатын [4]. Сонымен қатар фразеологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... туралы Р.Сыздықова
[62], М.Балақаев [63], М.Серғалиев [64] еңбектерінде ... ... ... ... [65] ... мағыналас
фразеологизмдердегі стиль туралы ... [5] ... ... ... ... ... ... тіркестердің
тіліміздегі образды бейнелі және мәнерлі реңк беруі тіліміздің эмоционалды-
экспрессивтілігін арттыруда мәні ... ... ... ... осы ... ... үшін ... зор, сондықтан бұл
мәселеге айрықша тоқталу керек», – дейді [63, 82 б.]
Ал мағыналас ... ... ... ... ... ... тіліндегі күрделі мәселелердің кез ... ... ... ... ... ... ... сол
каналдардың қайсысын немесе қайсыларын басты амал ретінде ... ... ... өте ... ... ескеріп, сол каналдардың ең бастысы
сөздік қордың үлкен байлығы – фразеологиялық тіркестер деп ... ... ... ... [5, 116 б.].
Зерттеуші Д.Әлкебаеваның пікірінше: «Фразеологиялық ... ... ... қабатында кез келген ... [66, 131 б.], – деп ... ... ... ... бұл ... қалай көрініс тапқан деген ... ... ... іздеуге талпыныс жасадық. Көпмағыналы деген атау
фразеологизмдерде ... ... ... ... саны ... екі кейде үш мағынаның аясында қаралатындықтан, осы
мағыналардың стильдік қабат түзуі ... ... ... келген тұлға өз ойын нақты түрдегі тұрақты тіркеспен жеткізуде
стиль түрін пайдалануды ... ... сол ... ... сөйлеу
мәнерлігіне, кейде атқарған қызметіне байланысты ойын жеткізуде стиль түрі
қалыптасады. Осы ... ... ... ... талдап
өткендей жалғаса және жарыса туындайтын екі жол ... ... ... бұлар арқылы көпмағыналы тұрақты ... ... ... ... ... ... жеңгелікке жүрді,
жеңгетай болды тіркесі ҚТФС-де Күйеу қалыңдық ойнауға келгенде күйеу мен
қалыңдықты жасырын жолықтыратын сенімді ... ... оны ... деп,
ал оның арада жүруін жоғарыдағыша атаған [4,508 б.], – деп ... ... ... тіркес бейтарап стильде көрініс тапса, бүгінде «жеңгелікке
жүрді, жеңгетай ... ... өзге ... ... екі ... істі бітіруші, араға сөз салушы адам ретінде қолданылып
публицистикалық қызмет атқарса, ... ... ... ... табады.
Фразеологизмдердегі стильдік бейнені көрсету олардың ... ... ... ... ... ... көпмағыналы
фразеологизмдердегі стильдік қызмет төмендегідей көрініс табады:
- әр туынды мағына тудыру арқылы қосымша мағына үстеу;
- негізгі ... ... ... ... ... пайда болған екінші,
үшінші мағыналардың стильдік реңктерін байқау;
- әр мағынаның прагматикалық ықпал ету мүмкіндігін ... ... ... ... көрелік. Қосымша мағына ... ... ... ... ... болып танылса, стильдік
мақсатта негізгі мағынадан ... ... ... ... ... ... бір ... реңктен екінші стильдік реңк жасала ма әлде стильдік
қабаттың ауысуы ... ма ... ... ... ... ... сыртқы,
ішкі фактордың әсері қаншалықты екендігі анықталады. Түсінікті болу үшін
мысалдармен ... ... ... «ақ тер, қара тер ... ... ... ... адамға қатысты – күні бойы еңбек етіп,
қатты шаршау мағынасында ұғынылады. Сол сияқты өмір сүру жағдайымызда ... ... ... қатысуға дайындап, жаратып жүрген атты немесе аса
күшті жылдамдамдықпен шауып келген атты «ақ тер, қара болды», «ақ тер, ... ... ... ... ... ... ... қолданыста
бар болғанымен, бүгінгі әлеуметтік жағдай мен сыртқы ... ... қиын ... сипаттау мағынасында қолданылады. Екінші мағына
мал шаруашылығы кәсібі ... ... ... айналған. Бұдан
байқайтынымыз аталған тіркес көпмағылылыққа ие болғанмен, бір мағына сыртқы
фактордың әсерінен жаңарған мағынаны иеленсе, ... ... тағы да ... ... ... ... шығуға айналған. Бірақ екі мағына да
ауызекі стилі ретінде сақталған. Сол сияқты «барар жер, басар тауы ... көне ... ... ... ... ... түк айла ... жоқ,
шаршау, жалығу мағынасында қолданылса, бүгінгі күні пәтер іздеу ... ... ... Мысалы, Күні бойы көк базардың айналысында пәтер
бағасының удай ... ... ол, ... жер ... ... бір ... қонатын үй де таба алмай дал болды (Жас Алаш, №
48, 2005 ж.).
Көпмағыналы фразеологизмдердің стильдік ... тану ... қай ... қабатта көбірек байқалатындығына назар ... ... ... ... ... ... аса күрделі, ондағы
пайда болған фразеологиялық тіркестер аударма терминдер арқылы немес ... ... ... ... ... ғылыми стильден
көрініс таппаған. Осы орайда біздің фразеологизмдердегі көпмағыналылыққа
қатысты ... ... ... ... ... ... қайнар бұлағы»
ретінде саналатын фразеологизмдері болғандықтан, көркем әдебиет стилі ... ... ... ... ... ... жолы ... Өйткені фразеологизмдердің қазіргі кезеңде мағынасының кеңеюінің
басты себебі, фразалық ұғымдардың, ... ... ... әрі қоғам
қажеттілігіне байланысты жаңа іс-әрекеттердің, жағдайлардың пайда болуына,
сондай-ақ олардың кең танылуына байланысты. ... ... ... дами ... ... фразалық тіркестерге
көпмағыналылық тән болғанмен, даму үрдісі өте баяу екендігі ... ... ... ... әсер ... жеке ... бірлік
болмағандықтан бүтіндей өзгерте алуы сирек ұшырасады. Тұрақты тіркестердің
кей жағдайда мағынасы сақталып, формасы ... ... ... ... Бұл оның ... ... ... де аса ықпал ... ... Яғни бір ... ... ... ... қарай,
бірнеше мағынада қолданылғанымен стильдік қабаты мағына ... ... ... ... 1) бұрын барлық дүниесі суға ағып бара ... ... ... Шолпанды неге сілейтіп ... ... ... 2) ... ыза ... соншалық ішіп
отырған арағын түкі қалдырмай түбіне дейін ... ... ... Мұнда сілейтіп салу тіркесі ұру, мағынасында және ішу ... ... ... ... түрі ... болғанымен түпкі жақындық
сақталып, стильдік қабатының біреу екндігін ... тұр. Сол ... ... алар ... екі ... дем алу – 1) ... 2) ... бай болып кеткеннен болса; тілі күрмелу – ойлаған ойын жеткізе
алмағаннан, 2) ... т.б.; суық ... әдет ету ер ... қатысты
қылмыс істеу, ұрлыққа бару сияқты болса, әйелге қатысты теріс жолға салыну
мағыналарын ... Және ... ... ... ... ... ... көркем шығармаларды жазуда жазушының ... ... ... танытып, оқушысын баурап алуға жетелесе, әртүрлі мағынада пайда
болған тіркестер арқылы фразеологиялық қордың қатарын ... ... ... ... ... - ... сөздік қорын, байлығын танытатын
лексика саласының бөлігі. Бірақ тілдің қоғам дамуы арқылы ... ... әр ... сай ... ауқымдылыққа айналатынын ... ... ... ... ... сан жағынан ғана емес,
мағыналық өрісі, сапасы жағынан да дамуы, көпмағыналылыққа ие болуы -заңды
құбылыс. ... ... ... ... ... сөздің тілде кейде бірнеше лексикалық мағынасы болады. ... ... ... мағынада қолданылуы әртүрлі ... ... ... ... жүйеде бастапқыдан туынды және туындыдан
туындаған деривациялық үлгілер арқылы дамыту ... бар. ... ... ... тек ... мағынадан бастау алатын үлгі де болады. Бұлардың бәрі
полисемияның қалыптасу жолын көрсетеді.
Полисемия құбылыс ретінде сөйлеудің зерттеу нысаны болса, объективтенген
нәтиже ретінде ... ... ... ... ... ... кезінде
жүзеге асады. Сөйлеу кезі дегеніміз – жеке ... ... тіл ... сәті деген сөз. Ал тіл бірлігі үшін бұл тілдік орта. Жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... түзіледі. Осы
құбылыстардың басында сөйлеуді жүзеге асырушы, әрекетті ... ... ... тұр. Ұғым мен ... ... ... барынша толық
меңгерген ұйымдастырушы тұлға (тілдік тұлға) жұмсалуға мүмкіндігі бар ... ... ... жұмсай біледі. Қолданым сәтті болса, объективтеніп,
әдеби нормаға айналып, жүйеден (сөздіктен) орын алады.
Сөз мағынасын ашу үшін ... ... ... ... ... ... ... Бұл сөз мағынасының жалпыға ортақ
болып, объективтенгендігінің көрінісі.
Сөздің, яғни тілдік бірліктің пайда болуы осындай ... ... ... ... ішкі ... ... ... этнолингвистикалық, этимологиялық тұрғыдан қарастырып жатқан
уақытта жеке фразеологизмдердің ішінара мағыналық ... бір ... ... ие болу ... талдау маңызды. Бұл тілімізде ... ... ... ... ... ... ... шеңберін
айқындайды.
Бұл зерттеуіміздің бірінші бөлімін төмендегідей ... ... ... ... Олар:
• фразеологизмдердегі көпмағыналылық құбылысы атты ... тек ... ғана ... емес, қайшы пікірлерді
салыстыра ... ... ... мысалға алу арқылы
көпмағыналылық фразеологизмдерге де тән, әрі ... ... көз ... ... ... лексикографиялық дерекнамасын
қарастыра келе осы уақытқа дейін жасалған қазақ тілінің негізгі және
ірі сөздіктерінде көпмағыналылы тіркестердің түзілу ... ... ... ... ... ... бір мағынаны білдірсе,
бірде нақты ... ... ... ... мысалдар
көпмағыналылықты сипаттайтынын анықтадық;
• фразеологиялық омонимиядан көпмағыналықты ажырату жолдарының тәртібі
жеке тілдік бірліктерден ... ... ... ... ... ... Әрі ерекше атап көрсететін мәселе – ... ... ... ... ... ... ... Бұл көпмағыналылықтың табиғаты ертеден келе жатқандығын
білдіреді. Омонимдердің қалыптасуы көпмағыналы ... ... ... Полисемия жүйесінің бұзылуы омонимдердің
пайда болуына әкеледі. Жалпылауыштық семадан алшақтау немесе сатылай
даму ретінің бұзылуы даму процесіне тәуелсіз екі ... ... ... ... Бұл өзі ... жасалуының кездейсоқ
дыбыстық сәйкестіктен кейінгі екінші бір жолы болады.
• фразеологизмдердегі көпмағыналылықтың ... және ... ... ... ... жолы ... табылады. Бірақ салыстыра
қарағанда жарыса туындау көпмағыналылық жасаудың ... жолы ... ... және ... ... ... саласымен тығыз
байланысты: Өйткені көпмағыналылықты айқындауда аталған ... ... ... ... жұмысының «Көпмағыналы фразеологизмдердің лексика-семантикалық
және грамматикалық ерекшеліктері» атты екінші тарауында ... ... ... ... ... және
стильдік қызметі туралы сөз етіледі.
Сондай-ақ осы ... ... ... ... ... ену, сонымен қатар көпмағыналылыққа ену сипаты ... ... ... ... ... рухани танымын білдіретін діни
фразеологизмдердің халық ... ... түсу ... ... ие
болу жағдайларына байланысты бірталай фразеологизмдерге талдау жасалды.
Кейінгі кезде жеке ... ... ... ... ... жүрген
соматикалық фразеологиздердің де көпмағыналылық жасауда ерекше ... да ... ... ... ... бір ... тіркес қызметін атқарғанмен, келесі бір ... ... ... ... диалектілік фразеологизмдер, тілімізде көп кездесе
бермейтін жәндіктер мен аң-құс атауларына ... ... ... ... кейбіреуі көпмағыналылыққа ие болғандығы және ... ... екі, үш ... ... ... жұмысында
айтылып өтті.
Көпмағыналылық құбылысының қолданысы қоғамдық ортада, қазіргі тілдік
әлеуетімізде белгілі бір міндет ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарында қолданылған фразеологизмдер арқылы ... ... ... және ... ... Бұл арқылы белгілі бір мақсатта ... ... ... емес,
стильдік бейне түзуде прагматикалық мән үстеу үшін қажеттілік тудырғандығын
байқауға болады.
Пайдаланылған ... ... ... В.П., Жуков А.В. Русская фразеология. - М., 2006.
2. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: Ғылым,
1977.
3. ... Г. ... ... ... филол. ғыл. докт. ... дисс. автореф. – Алматы, 1998.
4. Резуанова Г.К. Қазақ тіліндегі көп ... ... ... ... ... ... ... ғыл. канд. ...
дисс. автореф. – Алматы, 1999.
5. Садықбеков Р. Қазақ ... ... ...... Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 299 б.
7. ... Ә. ... тілі ...... Мектеп, 1988.
8. Белбаева М. Қазақ тілінің омонимдер сөздігі. – Алматы, 1988. – 192
б.
9. ... Ғ., ... І. ... қазақ тілі. – Алматы, 1962.
10. Барлыбаев Р. Қазақ тіліндегі сөз ... ... мен ... Алматы, 1968. – 38-39 бб.
11. Оразов М. Қазақ тілінің ...... ... 1991. – ... ... Г.И. К ... об изменчивости семантики
фразеологических единиц//Труды кафедры иностранных языков. ... ... ... В.И., ... А.В. ... слов и ... //
Вопросы семантики фразеологических единиц. – Новгород, 1977. - Ч. 1
14. Губанова В.А. Некоторые ... ... ... // ... ...... 1969. – С. ... Ермакова Е.Н. Фразеообразование в сфере фразеологии // Научное
наследие Б.Н. ... и ... ... ... - ... ... ... Нижегород. ун-та, 2006.
– С.150-152.
16. Зализняк А.А. Феномен ... и ... его ... ... ... / А.А. ... – 2004. – № 2.
17. Лилич Г.А. Проблемы фразеологической ... / Авт. ... и др. Под ред. Г.А. ... – СП.: ... ... ... 1996. – 172 ... ... Е.М. К ... об омонимах в русском языке //
Русский язык в ... – 1975. – №3 – С. ... ... Ф.А. ... ... в речи и ... – М., 1996. – 98
с.
20. Болғанбаев Ә., Қалиев. Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы ... - ... ... 2006. – 95 ... ... А. Қазақ тілі ... мен ... ... ... университеті, 2006. – 270 б.
22. Гвоздарев Н.А. Современный русский язык. Лексикология. Фразеология.
– М., 2008. – С. ... ... А.Т., ... Р.Е. ... классификации фразеологизмов
и их классификационные группы в современном казахском ... ... АН ... Серия филол. – 1979. – № 3. – С. 8-10.
24. Рахматуллаев Ш. Некоторые вопросы узбекской фразеологии: автореф.
... ... ...... Фан, 1996. – 105 ... ... А.Ә. Қазақ тілі түсіндірме ... көп ... ... ... // ... Қазақ тілі
түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. – Алматы: Ғылым, 1989. – 52-
61-бб.
26. Шанский Н.М. Фразеология ... ... ... - М.: ... 1985. – 275 ... ... В.Т. ... устойчивых фраз в русской речи. –
Тула: Изд-во ... гос. пед. ... 1995. – 151 ... ... М.Д. ... және лексикалық парадигма. // ҚР Ұлттық
Ғылым Акад. Хабаршысы. – 2007. - №137. – 40 – 41 ... ... С.Г. ... ... русского языка в аспекте
теории отражения: Учебное пособие по спецкурсу для филологов. ... 1974. – 256 ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 т., – Алматы: Ғылым, ... ... А.И. ... фразеологии русского языка. – Л.: Наука, 1977.
– 283 с.
32. Кронгауз М.А. Семантика. – М.: Академия, 2005. – С. ... ... Ш.Ш. ... ... ... көп мағыналы зат есімдердің
мағыналық құрамы // ҚарМУ ... ... ... – 2009. - ... бб.
34. Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990.
35. Момынова Б., Бейсембаева С. ... ... ым мен ... ... сөздігі. – Алматы: Арыс, 2003. – 136 б.
36. Сулейменова Э.Д. Тіл білімі ... - ... 1996. – 333 ... ... А. Тіл тағылымы. – Алматы: Білім, 1992. – 236 б.
38. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. - Алматы, 1999. – ... ... Ш.Ш. ... ... көп ... зат ... құрамы. Оқу құралы. – Қарағанды, 2001. - 82 ... ... Г. Сөз ... және ақпарат. – Алматы, 2006. – 168 ... ... О.С. ... ... ... – М., 2004. – 560
с.
42. Авакова Р.Ә. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті,
2009. – 106 ... ... Б., ... С. ... ... ... – Алматы: Әлішер,
2009. – 124-156 бб.
44. Мусин Ж. Антонимы в ... ... ... ... канд.филол. наук.
– Алма-Ата, 1970. – 24 ... ... А. ... қазақ тіліндегі қарама-қарсылықтың
коннекторлары: филол.ғыл. канд. .. дисс. – ... 2004. – 154 ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2000. –
210 б.
47. Болғанбаев Ә. Анатомиялық атауларға байланысты ... ... ... тілі ... ... ... тәжірибелері. –
Алматы: Ғылым, 1989. – 113 б.
48. Мусин Ж. Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. - ... 1984. – 176 ... ... Г. Қазақ тіліндегі қарсы мәнді фразеологизмдердің
парадигмалары: ... ғыл. ... ... ... ... - ... 2006.
– 133 б.
50. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі ...... ... 1970. ... ... ... С.К. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік
және поэтикалық табиғаты. – ... 1997. – 183 ... ... А. ... тіліндегі «әйел» концептісінің лингвомәдени
еркшеліктері: филол. ғыл. канд. ... ...... 2007. – 120 ... ... Б.К. ... ... етістікті соматикалық
фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты: филол.ғыл. канд. ...
дисс. – ... 1994. – 203 ... ... С. ... ... бейвербалды элементтердің көп
мағыналылығы: ... ғыл. ... ... ...... 2007. – 135 ... ... М. Ым ... универсалды және ұлттық табиғаты: филол.
ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2004. – 175-176 ... ... Қ. ... ... диалектілік тұрақты сөз тіркестері.
Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған көмекші оқу құралы. –
Алматы,1997.
57. Мұстафаұлы С. ... ... ... ... ... ... ... ғыл. канд. ... дисс. автореф. –
Алматы, 2002.
58. Исаева Ж.Т. Көркем әдебиет шығармаларының тіліндегі кейбір ... ... ... // Медицина білімі – мемлекеттік
тіл аясында республикалық ... ... - ... 2009. – 127 ... Дәркенбаева Ж. Қазақ тіліндегі фразеологиялық оралымдар: филол.
ғыл. канд. ... дисс. – ... 2006. - 114 ... ... С. ... тілі ... ... – Алматы, 2002.
– 347-348 бб.
61. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – ... 1966. – 156 ... ... ... ... тілінің тарихы. - Алматы: Ана тілі,1993.
63. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манаспаев Б. Қазақ ...... ... 1974. – 156 ... Серғалиев М. Синтаксис және ...... ... 1997. – 148 б.
65. Авакова Р. Фразеологиялық ...... ... университеті,
2002. – 248 б.
66. Әлкебаева Д. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы. – Алматы,
2005. – 263 ... ... Ф.З. ... ... ... ... филол.
ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2000. – 153 б.
68. Бекзат Д.Б. Қазақ ... ... ... ... ғыл. ... ... ...... 2002. – 120 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағыналас фразеологизмдер81 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Аралық соттар: құқықтық табиғаты64 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Африканың табиғаты, елдері мен халықтары29 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері. Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі жағдайы27 бет
Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі жағдайы29 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь