Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І тарау. МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕР ҚҰРАМЫНДАҒЫ САН ЕСІМДЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7
1. 1. Қазақ тіліндегі сан компонентті мақал.мәтелдердің зерттелуі ... 7
1. 2. Сандардың мақал.мәтелдер құрамындағы мағыналық.мазмұндық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
19
1.3. Сан компонентті мақал . мәтелдердегі «бір» сан есімінің өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
1.4. Сан компонентті мақал.мәтелдер құрамындағы антонимдік жұптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
31

ІІ тарау. САН КОМПОНЕНТТІ МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРДІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
36
2. 1. Сан компонетті мақал.мәтелдердегі ұлттық менталитет ... ... ... . 36
2.2. Тілдік этномәдени жүйенің сандық коды 37
2.3. Сан компонентті мақал.мәтелдердің құрамындағы киелі сандар 43
2.4. Сан компонентті мақал.мәтелдер құрамындағы дәстүрлі сандар

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
74
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 76
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазіргі заманғы зерттеулерде кез келген халықтың ұлттық тілі қарым-қатынас құралы ретінде адамның коммуникативтік әрекетінің компоненті және қоғамдық-әлеуметтік жүйенің басты көрсеткіші, қоғамды жаңаша құрудың, ақпараттық байланыс пен тұлға аралық келісімді оңтайластырудың құралы, әлеуметтік қатынастарды бекітудің амалы тұрғысынан сарапталуда. Сондай-ақ лингвомәдени қауымдастықтың ұжымдық тәжірибесін жинақтаушы, сақтаушы, ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырушы құрал ретінде тіл – мәдениеттің құрамдас бөлігі, ал мәдениет – қоғам дамуына қажет ақпараттарды өңдейтін және таңбалайтын жүйе ретінде тілдің құрамдас бөлігі тұрғысынан зерттелуде.
ХХ ғасырдың соңғы жылдарынан қазақ ұлтының этникалық төлтума болмысын танытушы тілдік дереккөз қызметінде жұмсалатын тілдік бірліктерді (сөздер, сөз-бейнелер, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер) лингвомәдениеттанымдық, когнитивтік лингвистикалық, этнолингвистикалық, паралингвистикалық, лингвогносеологиялық бағыттарда зерттеу ісі қазақ тіл білімінде жан-жақты қолға алына бастады. В.Гумбольдт, Ф.Боас, Э.Сепир, Б.Л.Уорф, Ф.де Соссюр, В.Штейнталь, Л.Вайсбергер т.б. шетелдік және Ф.И.Буслаев, А.Н.Афанасьев, А.А.Потебня, Р.Якобсон, Н.И.Толстой, Н.Топоров, В.В.Иванов, В.А.Аврорин, В.Н.Телия, В.В.Воробьев, А.Вежбицкая, Е.М.Верещагин, В.Г.Костоморов, Ю.С.Степанов, А.Д.Арутюнова, В.Маслова т.б. орыс ғалымдарының іргелі еңбектері, А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов т.б. қазақ тіл білімі көшбасшыларының, Ғ.Мусабаев, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, Ә. Болғанбаев, Т.Жанұзақов, Э.Сулейменова, Б.Хасанов, К.Хұсайынов т.б. қазақ лингвистерінің тіл мен ойлау, тіл мен таным, тіл мен қоғам, тіл мен мәдениет сабақтастығы туралы тұжырымдарын теориялық-методологиялық тұғырнама еткен зерттеулер негінде ХХІ ғасыр қазақ тіл білімінде ғылыми зерттеудің антропоцентристік моделі қалыптасуда.
Мақал-мәтелдер - «зердемізді ашып, ұлттық санамызды саралау, ментальдық қасиетіміз бен ғасырлық салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарымызды терең біліп, дүниетанымымызды кеңейте түсудегі маңызы айрықша халық даналығының қоры, көненің көзіндей «ескі дүниелер» мен «замана талабына сай жаңа ұғым-түсініктермен» толығып, толысып отыратын, екі жақты тілдік процестердің ұйтқысы, өмірлік тәжірибе мен қордаланған білім жиынтығының нәтижесі»[1,31-б.]. Демек әрбір этностың адамзат қоғамындағы тарихи-мәдени рөлін, рухани болмысы мен ментальдық ерекшелігін танығанда, бағамдап бағалағанда оның даналық қорында жинақталған мақал-мәтелдерді «тілдегі адам факторын» басты ұстанымға алатын антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің нысаны ету – зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
ХХІ ғасыр лингвистикасында «мақал-мәтелдер, яғни паремиялар предикативтік типтегі кешенді сөйлесімдік құрылымдар ретінде фразеологияның шеңберінде емес, тілтанымдық дербес пән – паремиологияның зерттеу объектісі ретінде қарастырылуы қажеттігі» 2,144-б. ғылыми зерттеудің күн тәртібіне қойылып, қазақ паремиологиясы өзінің жеке дара пәндік сипатын айқындай бастаған тұста «мақал-мәтелдерді мағыналық жіктелу принциптеріне қарай (ММ-дің құрамындағы тірек сөздердің мағынасына қарай жіктелуі, ММ-дің тура мағынасына қарай жіктелуі және ММ-дің ауыс мағынасына қарай жіктелуі) саралай зерттеудің маңызы зор» [3,10-б.].
Жалпы сан есім негізінде қалыптасқан тұрақты тілдік орамдар (фразеологизмдер, мақал-мәтелдер) қазақ фразеологиясы шеңберінде фрагментарлы түрде сөз етілгені болмаса, ММ-дің құрамындағы тірек сөздердің мағынасына қарай жіктелу принципін басшылыққа ала отырып, сан компонентті мақал-мәтелдерді қазақ паремиологиясының жеке дара объектісі ретінде арнайы зерттеу қолға алына қойған жоқ. Олар тіл иесінің күллі әлем туралы жинақтаған білімінің, яғни дүние бейнесінің сандық фрагментін түзетін тілдік модельдер ретінде де ХХІ ғасыр лингвистикасындағы антропоцентристік бағыттағы жаңа салалардың зерттеу нысанына алынбай келеді. Олай болса сан компонентті мақал-мәтелдерді этникалық мәдениеттің архаикалық элементтерін жаңғыртатын тілдік код ретінде лингвомәдениетанымдық тұрғыдан зерттеу таңдалынып алынған тақырыптың сонылығын танытып, өзектілігін дәйектейді.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі сан компонентті мақал-мәтелдердің ұлттық – мәдени негізі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысымыздың басты мақсаты – қазақ тіліндегі сандарға негізделген мақал-мәтелдерде жинақталған білім құрылымын зерделей отырып, сан компонентті мақал-мәтелдердің тілдік этномәдени жүйенің сандық коды қызметінде жұмсалу ерекшелігін танытып, ұлттық-мәдени негізін айқындау. Осы мақсатқа орай мынадай міндеттерді шешу мүддесі көзделеді:
- Мақал-мәтелдердің зерттелу тарихына шолу жасай отырып, сан компонентті мақал-мәтелдердің құрылымдық-мағыналық ерекшелігін айқындау;
- Сан компонентті мақал-мәтелдер құрамындағы бір санының өзіндік ерекшелігі мен «Жалғыз» концептісін зерделеу;
- Мақал-мәтел құрамында реттік, есептік, жинақтық сан есімдердің тағанаралық контрастивтік мағыналық қатынаста «антитезалық» немесе «антонимдік» жұп түзу ерекшелігін көрсету;
- Мақал-мәтелдер құрамындағы киелі сандар мен дәстүрлі сандардың этномәдени жүйенің сандық коды қызметінде жұмсалуын зерделеу;
- Сан компонентті мақал-мәтелдердің ұлттық мәдениет пен этникалық танымды, ділдік тұғырды бейнелеудегі рөлін анықтау;
- Сан компонентті мақал-мәтелдер «Адам - Табиғат – Қоғам» үштігі шеңберінде паремиологиялық білім континуумын қалыптастыратын тілдік моделдер екенін көрсету.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қайдар Ә.Т. Халық даналығы. - Алматы: Толғанай. 2004, -565 б.
2. Қарсыбекова Ш.П. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді топтастырудың этнолингвистикалық принциптері: фил.ғыл.канд.дис.атвореф.-Алматы. 2004.-26 б.
3. Лингвистический энциклопедический словарь. - Москва. 1990.- 588 б.
4. Виноградов В.В. Избранное труды: лексикология и лексикография. –Москва, 1977.-133 б.
5. Ибрагимов Ш.Мақал-мәтелдер.- Алматы. 1974.-354 б.
6. Байтұрсынов А. Мың бір мақал. Жиырма үш жоқтау. – Алматы, 1993.
7. Тұрманжанов Ө. Қазақтың мақалдары мен мәтелдері.- Алматы, 1985.
8. Ақмұханова Б. Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы, 1950.-256 б.
9. Аққозин М.Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы, 1990. -228 б.
10. Шалабаев Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы,1948.-202 б.
11. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы,1958. -348б.
12. Нұрышев С. Қазақтың халық мақалдарының даму тарихынан -Алматы,1959. -155 б.
13. Кеңесбаев С. Қазақ тілі фразеологиясы. -Алматы, 1961.
14. Сәрсенбаев Р. Қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері: фил.ғыл.док.дис.атвореф. - Алматы, 1961.-21 б.
15. Әлімбаев М. Өрнекті сөз – ортақ қазына. –Алматы,1967. -168 б.
16. Әлімбаев М. 666 мақал мен мәтел. – Алматы, 1960.-155 б.
17. Әлімбаев М. Мақал-сөздің мәйегі. – Алматы, 1963.-172 б.
18. Адамбаев Б.Халық даналығы.- Алматы: Мектеп, 1976.-106 б.
19. Нұрмаханов А.В. Радлов еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық сипаты: фил. ғыл. канд. дис. автореф. Алматы, 1994.
20. Тұрабаева Ғ. Окказиональные преобразования пословиц и поговорок в казахском языке. фил.ғыл.канд.дис.автореф. - Алматы, 1989.- 24 б.
21. Кенжемұратова С. Мақал-мәтелдердің синтаксисі. фил.ғыл.канд.дис.автореф. – Астана, 2002.-29 б.
22. Қайдар Ә. Ғылымдағы ғұмыр.- Алматы: Атамұра, 2000. -19-20 б.
23. Донбаева А. Араб және қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері. фил.ғыл.канд.дис.автореф.-Алматы, 2003
24. Динаева Б. Араб және қазақ мақал-мәтелдердің танымдық-прагматикалық аспектілері. фил.ғыл.канд.дис.автореф. - Астана, 2003.
25. Қалиева Г. Орыс топтарындағы студенттердің сөйлеу тілін мақал-мәтелдер арқылы дамыту: фил.ғыл.канд.дис.автореф. - Алматы, 2003.
26. Исаева Ж.И. Дүниенің паремиологиялық бейнесі: фил.ғыл.канд.дис.автореф. – Алматы, 2007.-25 б.
27. Жүнісова Р. Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты: ф.ғ.канд. дисс. автореф. – Алматы. 2004.
28. Мұқәддәс Мирза Қазақ – ұйғыр мақал – мәтелдер паремиологиялық жүйесі: филол.ғыл.канд. дисс. автореф. – Алматы, 2007.- 27 б.
29. Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы //Қазақ тілінің өзекті мәселелері -Алматы, 1998. – 304 б.
30. Қайдар Ә. Принципы классификации фразеологизмов и их классификационные группы в современном казахском языке //Қазақ тілінің өзекті мәселелері. - Алматы, 1998. – 304 б.
31. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы, 1993. -192 б.
32. Томанов М. Сан есімдердің тарихынан // Қазақ тілі мен әдебиеті. – Алматы, 1973. Б.71-78.
33. Гаджиева Н.З., Серебреников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков – Москва, 1986.-283 с.
34. Исқақов М. Түркі тілдес халықтардың ежелгі арияметикасы //Ежелгі мәдениет куәлары. – Алматы, 1966.-212 б.
35. Исхаков Ф.Г. Числительное // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков Морфология ч. ІІ.-Москва, -1956.
36. Қайдаров Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. – Алматы, 1992.- 248б.
37. Құрышжанов Ә. Түркі тілдерінің ең алғашқы зерттелуі жайында // Қаз. ССРҒА Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – А., 1972.
38. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. - Алматы, 1992. – 190 б.
39. Нұрмаханова Ә. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. - Алматы, 1971. Б.80-90.
40. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы.- Алматы, 1992.- 448 б.
41. Сауранбаев Н. Семантика и функции деепричастия в казахском языке. – Алматы, 1950. -142 с.
42. Искаков А. Наречие в современном казахском языке. –Алматы, 1950.
43. Кеңесбаев С., Аханов К. Қазақ тілі грамматикасы, І-бөлім, Фонетика мен морфология. –Алматы, 1951. – 246 б.
44. Ысқақов А., Аханов К. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология – Алматы, 1952.
45. Ежелгі мәдениет куәлары (Редакциясын басқарған: Марғұлан), Алматы, 1966. -212 бет.
46. Әбішұлы Х. Халық астрономиясы. - Алматы, 1959.- 320 б.
47. Әбішұлы Х. Аспан сыры. - Алматы, 1966. - 260 6.
48. Машанов А. Әл – Фараби. - Алматы, 1970. -245 б.
49. Машанов А. Аспан ертегілері. // Жұлдыз журналы, 1985.- № 7
50. Ысқақов М. Халық календары. - Алматы, 1980.- 320 б.
51. Көбесов А. Математика және оның тарихы. //Білім және еңбек журналы, 1965.- №1
52. Көбесов А. Фараби және математика. - Алматы, 1967.- № 1
53. Көбесов А . Әл – Фараби. –Алматы, 1971.- 172 б.
54. Дүйсенов М. Ғасырлар сыры. - Алматы, 1988.- 328 б.
55. Балақаев М. Қазақ тілінің грамматикасы, 2-бөлім.- Алматы, 1949.
56. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер: фил.ғыл.канд.дис.атвореф. -Алматы,1954.-212 б.
57. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. Алматы: Ғылым.1988.-140 б.
58. Сайрамбаев Т. Сан есім, сан есімнің етістікпен тіркесі: фил.ғыл.канд.дис.автореф.. -Алматы, 1966.-218 б.
59. Ахметова Ж. Казахские народные наименования понятий об измерениях: фил.ғыл.канд.дис.автореф.. –Алматы ,1975.-215с.
60. Елешова А. Фразеологические единицы с компонентами числительными в казахском языке: фил.ғыл.канд.дис.автореф. – Алматы, 1989.-125 с.
61. Қазақ Совет энциклопедиясы, - Алматы, 1977.- 10 том.Б. 17.
62. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. - Алматы, 1994.- 272 б.
63. Жанпейсов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка. - Алматы,1989.- 288 с.
64. Уәлиев Н. Жұмбақ жетілер. // Жалын журналы, 1988.- №3, -110 б.
65. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. - Алматы, 1985.-185б.
66. Шаһарман Г.П. Қазақ тіліндегі сан есім сөздерден жасалған туындылардың мағыналық ерекшеліктері: фил.ғыл.канд.дис. автореф. - Алматы,1998.-25 б.
67. Дүсіпбаева Қ.С. Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі тілдік көріністері: Фил.ғыл.канд.дис. - Алматы, 2002.-130 б.
68. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. -Алматы. 1959,
69. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 1958.-340 б.
70. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы, 1985. Т 8. -591 б.
71. Болғанбайұлы Ә. Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы Оқу құралы. – Алматы, 1997. -512 б.
72. Мусин Ж.Антонимы в казахском языке: фил.ғыл.канд.дис.автореф.. - Алма-Ата, 1970.-25 б.
73. Жүсіпов А. Қазіргі қазақ тіліндегі қарама-қарсылықтың стильдік қолданыстағы мағыналық өрісі. Оқу құралы. - Көкшетау, 2004.-130 б.
74. Төлекова С. Қазақ тіліндегі алғыс пен қарғыс мәнді фразеологизмдер: фил.ғыл.канд.дис.автореф.., - Алматы, 1974.-24 б.
75. Жұмабекова А .Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. – Алматы,2000.
76. Оразов М.Қазақ тілі семантикасы – Алматы, 1989. -252 б.
77. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, 1991. -353 б.
78. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы, 1997. -220 б.
79. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. – Алматы, 1994. -320 б
80. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы, 1992.
        
        Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен әдебиеті»
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... ... ... САН ... ТЕОРИЯЛЫҚ | ... ... |7 ... 1. ... ... сан компонентті мақал-мәтелдердің |7 ... ... | ... 2. ... ... ... ... | ... |19 ... ... | ... Сан ... ... – мәтелдердегі «бір» сан есімінің |27 ... ... | ... |
|................................. | ... Сан ... ... құрамындағы антонимдік | ... |31 ... ... | |
| | ... ... САН ... МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ | ... ... |36 ... 1. Сан ... ... ұлттық менталитет |36 ... | ... ... ... жүйенің сандық коды |37 ... Сан ... ... ... ... сандар |43 |
|2.4. Сан компонентті мақал-мәтелдер құрамындағы ... ... | |
| | ... |74 ... ... | ... ... |76 ... |
|. | |
| | ... ... ... Қазіргі заманғы зерттеулерде кез келген
халықтың ұлттық тілі қарым-қатынас құралы ... ... ... ... және ... ... ... көрсеткіші,
қоғамды жаңаша құрудың, ақпараттық байланыс пен тұлға аралық келісімді
оңтайластырудың құралы, әлеуметтік ... ... ... тұрғысынан
сарапталуда. Сондай-ақ лингвомәдени қауымдастықтың ұжымдық тәжірибесін
жинақтаушы, сақтаушы, ... ... ... ... тіл ... құрамдас бөлігі, ал мәдениет – ... ... ... ... және ... жүйе ретінде тілдің құрамдас бөлігі
тұрғысынан зерттелуде.
ХХ ғасырдың соңғы жылдарынан қазақ ұлтының этникалық ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктерді (сөздер,
сөз-бейнелер, фразеологизмдер, ... ... ... ... ... ... ... ісі қазақ тіл білімінде жан-жақты
қолға алына бастады. В.Гумбольдт, Ф.Боас, Э.Сепир, Б.Л.Уорф, Ф.де Соссюр,
В.Штейнталь, ... т.б. ... және ... ... Р.Якобсон, Н.И.Толстой, Н.Топоров, В.В.Иванов, В.А.Аврорин,
В.Н.Телия, ... ... ... ... А.Д.Арутюнова, В.Маслова т.б. орыс ... ... ... ... ... т.б. ... тіл білімі
көшбасшыларының, Ғ.Мусабаев, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар, Р.Сыздық, ... ... ... ... Б.Хасанов, К.Хұсайынов т.б.
қазақ лингвистерінің тіл мен ... тіл мен ... тіл мен ... тіл мен
мәдениет сабақтастығы туралы тұжырымдарын ... ... ... ... ХХІ ғасыр қазақ тіл білімінде ... ... ... ... - ... ... ... санамызды саралау, ментальдық
қасиетіміз бен ғасырлық ... ... ... ... кеңейте түсудегі маңызы айрықша халық ... ... ... ... ... мен «замана талабына сай жаңа ... ... ... ... екі ... ... процестердің
ұйтқысы, өмірлік тәжірибе мен қордаланған білім жиынтығының нәтижесі»[1,31-
б.]. Демек әрбір этностың ... ... ... ... ... мен ... ... танығанда, бағамдап бағалағанда оның
даналық қорында жинақталған мақал-мәтелдерді «тілдегі адам ... ... ... ... ... ... ... ету
– зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
ХХІ ғасыр лингвистикасында «мақал-мәтелдер, яғни ... ... ... сөйлесімдік құрылымдар ретінде
фразеологияның шеңберінде емес, ... ... пән – ... ... ретінде қарастырылуы қажеттігі» ... ... күн ... ... ... паремиологиясы өзінің жеке
дара пәндік сипатын айқындай бастаған ... ... ... принциптеріне қарай (ММ-дің құрамындағы тірек сөздердің мағынасына
қарай жіктелуі, ММ-дің тура мағынасына қарай жіктелуі және ... ... ... ... ... ... ... зор» [3,10-б.].
Жалпы сан есім негізінде қалыптасқан тұрақты ... ... ... ... ... шеңберінде
фрагментарлы түрде сөз етілгені болмаса, ММ-дің құрамындағы тірек сөздердің
мағынасына қарай жіктелу принципін басшылыққа ала ... сан ... ... ... жеке дара объектісі ретінде арнайы
зерттеу қолға алына қойған жоқ. Олар тіл ... ... әлем ... ... яғни ... ... ... фрагментін түзетін
тілдік модельдер ретінде де ХХІ ... ... ... жаңа ... ... ... ... келеді. Олай болса сан
компонентті мақал-мәтелдерді этникалық мәдениеттің архаикалық элементтерін
жаңғыртатын тілдік код ретінде ... ... ... ... ... ... танытып, өзектілігін дәйектейді.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі сан компонентті мақал-мәтелдердің
ұлттық – мәдени негізі.
Зерттеудің ... мен ... ... ... басты мақсаты
– қазақ тіліндегі сандарға негізделген мақал-мәтелдерде ... ... ... ... сан компонентті мақал-мәтелдердің тілдік
этномәдени жүйенің сандық коды қызметінде жұмсалу ... ... ... ... Осы ... орай мынадай міндеттерді шешу
мүддесі көзделеді:
- Мақал-мәтелдердің зерттелу тарихына шолу жасай ... ... ... құрылымдық-мағыналық ерекшелігін айқындау;
- Сан компонентті мақал-мәтелдер құрамындағы бір ... ... мен ... ... зерделеу;
- Мақал-мәтел құрамында реттік, есептік, жинақтық сан ... ... ... қатынаста «антитезалық» немесе
«антонимдік» жұп түзу ерекшелігін көрсету;
- ... ... ... ... мен ... ... ... сандық коды қызметінде жұмсалуын зерделеу;
- Сан компонентті мақал-мәтелдердің ұлттық мәдениет пен ... ... ... ... рөлін анықтау;
- Сан компонентті мақал-мәтелдер «Адам - Табиғат – Қоғам» ... ... ... ... ... ... ... көрсету.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында нақты міндеттерге
байланысты салыстыру, жүйелеу ... ... тіл ... ... ... ... айқындайтын сөз мағынасына компоненттік,
мәтіндік, когнитивтік-концептуалдық талдау тәсілдері ... ... ... ... Сан ... ... өмірлік нақты жағдаятты таңбалайтын
және сол жағдаятқа қатысты қорытынды пайымды құрастыратын конструктивтік
тілдік модель, ұлттық ... ... ... ... көркем сөз өнерінің
көрікті өрнегі және ұлт ұлағатын ұрпаққа дарытушы ... Сан ... ... ... – этномәдени жүйенің сандық
коды қызметін ... ... ... ... ... жүйе
дегеніміз этникалық мәдениетті репрезентациялайтын ... ...... жүйесі;
- Сан компонентті мақал-мәтелдер дүниенің ... ... ... түзетін тілдік модельдер ретінде тіл иесінің табиғи және
қоғамдық ортаны игеру барысындағы өмірлік тәжірибесін білім қоры ... ... ... мақал-мәтелдерді жасауға «ұйтқы», тірек болатын
сандар дүниенің ... ... мен ... ... ... белгі, тілдік этномәдени жүйенің ... коды ... ... Этникалық мәдениетті репрезентациялайтын тілдік бірліктердің
мазмұндық - ... ... ... мән ... ... жинақтық сан есімдер мақал-мәтелдер құрамында өзара контрастивтік
мағыналық қатынасқа түсіп, тағанаралық «антитезалық» немесе «антонимдік»
жұптарды ... ... ... және ... сандар дүние бейнесінің
бинаралық оппозициясымен байланысқа түседі;
- Сан компонентті мақал-мәтелдердің ... ... ... және ... ... ... ... паремиологиялық жиынтық мағынасынан, образдық-фондық негізінен
айқын көрініс береді.
1 Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... тұрады.
1 МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕР ҚҰРАМЫНДАҒЫ САН ЕСІМДЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ
1. Қазақ тіліндегі сан компонентті ... ... ... төл ... ауыз әдебиетінің көне жанрларының
бірі, ғасырлар қойнауынан ... ... ... өзгеріссіз жеткен
философиялық әрі шешендік тұжырымдар, аз ... көп ... ... тілдік
қорымызды байытар асыл қазынамыз-мақал-мәтелдер құрамында ... ... ... ... ... сөз етуден бұрын жалпы мақал-
мәтелдерге қатысты зерттеулерді қысқаша шолып өту артық емес. Бұл құбылысты
арнайы зерттеуге ... ... ... ... паремиология деп
атайды. Көп жағдайда бұл сала әдебиет құзырында қарастырылды.
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерге қатысты материалдарға шолу ... ... ... ... ісі екі ... ... байқаймыз:
бірінші кезең - ХІХ ғасырдың екінші жартысы. Кеңес дәуірінің 1948 жылдарына
дейін мақал-мәтелдерді тек ... ... ... ... ... ... басылым ретінде шығару жұмыстары жүргізілген болса, екінші кезең мақал-
мәтелдерді тілдік ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым - Ш.Уәлиханов.
Ш.Уәлиханов пен Н.Н.Березин архивтерінде ХІХ ғасырдың елуінші жылдарында ел
аузынан жазып ... екі ... аса ... ... ... ауыз ... ... үлгілерімен бірге қазақ мақалдары мен
мәтелдерін де жинақтап, жеке жинақтар шығарып, қазақ тілі мен ... ... ... ... зор үлес қосқан Ы.Алтынсарин, Ә.Диваев,
В.Радлов, Ш.Ибрагимов, ... ... ... ... ... А.Е.Алекторов т.б. ағартушы, ғалымдардың
еңбегі ерекше. Осы мәселе жөнінде көрнекті ... ... ... ... ... ... ... тамаша
поэтикалық формасы, шебер түрде берілген терең, тіпті философиялық мән-
мағынасы зор осындай ... ... ... ... ... халқының өзінің
де асқан ақындық дарыны, оның сарқылмас даналығы қызықтырған еді» ,- ... ... ... баспадан шығару ісі хронологиялық жүйе
тұрғысынан алғанда, 1874 жылдардан бастау ... ... ... ... 1874 жылы жарық көрсе, Ы.Алтынсарин 1879 жылғы
«Қырғыз хрестоматиясы» атты еңбегіне ел аузынан жинаған қазақтың алпыс жеті
мақалын кіргізіп , 1906 жылы ... ... ... ... ... ел ... ... қазақ мақал-мәтелдерінің ең таңдаулы екі жүз
он үш нұсқасын он бір тақырыптық топқа бөліп жариялады .
А.Васильев 1892 жылы , ... ... ... ... жылы ... және 1899 жылы ... , Ф.Плотников Омбыда ,
Мелиоранский 1893 жылы археология қоғамының Шығыс бөлімінің ... ... ... ... ... зор үлес қосқан танымал
ғалым - Ә.Диваев. Ғалым халық арасынан жинаған ... 1900 ... ... ... ... ... ... әдіспен
жариялатқан. Сондай-ақ, ғалым жинақталаған материалдың барлық ... ... ... ... өз ... ... жылдар аралығында
«Сборник материалов для ... ... ... ... жинақтарының, «Туркестанские ведомства»
газетінің басылымдарында жариялады. Ал, 1927 жылы ... ... ... ... жинағы жарық көрді.
Сондай-ақ, 1900 жылы Қазан қаласында ... ... ... ... в ... ... Семиреченской
области» деген топтамасын ерекше атап өткеніміз жөн.
Сөздік құрамның негізгі қаттауын ... ... ... ... жұмыстары әр уақыт кезеңіне орай жалғасын тапты. Мысалы,
1914 жылы М.Ысқақовтың, 1923 жылы ... 1935 ... 1950 жылы ... 1990 жылы ... т.б. ... ... тиді ... шеберлігі мен шешендігінің куәсі іспеттес жалпыхалықтық қорды
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде Ө.Тұрманжановтың қосқан ... мол. Ол ... ... ... ... ... және ... қолжазба күйінде сақталған халық мақалдары мен мәтелдерін
сұрыптап, ... ... ... ... аралығында үнемі жариялап келді
[28].
Қазақ мақал-мәтелдерінің ғылыми тұрғыдан зерттелуіне ... ... ... ... ... ... де, ... да баршылық.
Солардың ішінде зерттеу нысанына тікелей қатыстыларына ... ... ... ... бірі болып 1948 жылы Алматыда жарық көрген
«Қазақ ... ... атты ... аталмыш тұрақты тіркестер тобын
арнайы қарастырып, малшылық, аңшылық, егіншілік ... ... ... үш ... ... бөліп, олардың жанрлық ерекшеліктерін
айқындады және ... ... өз ... ... «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» деген ... ... ... ... ... сипаттайтын мақал-
мәтелдердің өмір танытқыштық мәні мен ... ... ... ... ерлік-еңбекті, бірлік-ынтымақты уағыздайтын ... ... ... ... ... айқындай түседі. Сондай-ақ
қазақ халқының малшылық, аңшылық, диханшылық ... ... ... ... ... отырып, олардың өмір ... мәні ... ... ашып ... ... «Қазақтың халық мақалдарының даму тарихынан» атты 1959 жылы
басылып шыққан еңбегінде малшылық жайлы мақалдарды «Россияға қосылғанға
дейінгі», ... ... ... «Россияға қосылғаннан кейінгі,» - деп
екі топқа бөліп, мақалдардың даму тарихы жайлы өз пікірін ... ... ... ... ... ауыз ... ерекше
поэтикалық жанры ретінде зерттеліп, біршама проблемалық тың пікірлер
айтылды. Қазақ мақалдары мен ... 1952, 1957, 1959 ... ... ... Бұл ... ... мақал-мәтелдері туралы айтылған
жекелеген құнды пікірлер де жоқ ... ... ... ... ... еңбектерінде мақалдар мен мәтелдерді жалпы
фразеологиялық бірліктер қатарына қоса ... ... ... басты
айырмашылықтарын көрсетеді. Сонымен бірге автор өзінің жалпы фразеологиялық
тіркестердің құрылысы жайлы жазған ... ... мен ... ... ... ... ... пікірлер айтты [32].
Қазақ мақал-мәтелдеріне қатысты ерекше орны бар зерттеулердің бірі
–Р.Сәрсенбаевтың «Қазақ ... ... атты ... диссертациясы [33]. Диссертацияның негізгі
зерттеу материалы ретінде ғалым Қазан револоюциясынан бұрын басылып шыққан
жинақтар, атап ... ... 1899 жылы ... қаласында
басылып шыққан «Сборник киргизских пословиц» атты еңбегі, 1898 жылы Семейде
«Туркестанские ведомости» газетінде жарық көрген Ә.Диваевтың ... атты ... мен 1906 және ... ... жариялаған қазақ
мақал-мәтелдерін пайдаланған. Қазақ мақал-мәтелдерінің губерниялық газет,
журналдарда және кітапша ... ... ... ... да, ... ... ... жағынан ұстамсыз деп танып, жұмыстың негізгі материалы
етіп ... ... 1959 жылы ... ... ... ... ... «Өрнекті сөз – ортақ қазына» атты зерттеуі ... ... [34]. ... ... шығу ... ... ... қолданылуы және жаңа мақал-мәтелдердің жасалу жолдары
жайында бағалы пікірлерін айта ... ... ... орыс ... ... ... өз ... ұсынды. Поэтикалық аудармаға бой
ұру басымдылығына қарамастан, бұл – қазақ мақал-мәтелдерін ... ... ... ... бар ... ... М.Әлімбаев-
«6666 мақал мен ... [35], ... ... атты ... ... ... ... даналығы» атты монографиясы «Мақал-мәтелдер»
және «Шешендік сөздер» деген өзара ... екі ... ... ... ... ... олардың шығу төркіні, қалыптасу жолдары,
зерттелуі, мағыналық топтары, құрылымы мен поэтикасы туралы өз ... ... [37]. ... ... мақал-мәтелдері мен шешендік сөздердің
жанрлық ... ... өмір ... ... олардың қалыптасу, даму
жолдары анықталып, әдеби-көркемдік ерекшеліктері, құрылысы мен ... ... ... ғалым пікірлерімен келісе отырып,
филология ... ... ... Оғаз ... Сұлтаняев
көрсеткендей, мұнда мақал-мәтелдердің логика-семантикалық топтарының мүлде
аз көрсетілгенін айта кеткіміз келеді. Ал аталған ... ... ... ... бетіне түсірген Ш.Уәлихановтың топтамасы туралы құнды пікір
айта отырып, бұл қазынаны аудару ісіне «ұлттық калорит, ... ... ... аса зәру ... ... ... ... [38, 46-51-
б.].
А.Нұрмахановтың «В.В.Радлов еңбектерінде түркі мақал-мәтелдерінің
лексика-грамматикалық сипаты» атты ... ... ... ... өзара сәйкес тұстары мен кейбір өзгешеліктері, дауысты,
дауыссыз ... ... ... ... ... ... лексикалық, грамматикалық құрылымы
зерттеліп, кейбір семантикалық даму ерекшеліктері анықталған [39].
Ғ.Тұрабаеваның «Окказиональные ... ... и ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында қазақ мақал-мәтелдерінің
окказионалды өзгерістері мен қолданылуы, ... ... ... құрылымдық-семантикалық модификациясы, ... ... ... ... синтаксисі» атты кандидаттық
диссертациясында мақал-мәтелдердің даму, қалыптасу ерекшелігіне, ... ... ... ... ... барысында мақал-
мәтелдердің синтаксистік белгілері, даралық сипаты, мән-маңызы және ... ... орны ... ... ... ... мәселелерді қамти отырып, оларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... сол зерттеулерде бар
теориялық мәселелерді пайдалана отырып, одан әрі дамытады. Автор ... ... жай және ... ... ... келуі,
инверсиялануы, ықшамдалуының теориялық негізі мен ... ... ... ... ... ... ретінде алып, аталған
мәселелерді шешуді көздейді. Мақал-мәтелдердің құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ара ... сипатталған,
сондай-ақ, олардың сөйлемдерге қатысы, хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті
сөйлем ... ... ... ... ... қызметін
атқаруы, олардың құрамындағы тармақтардың ... ... ... ... құбылысының ... ... ... ... ... ... қолданылмауы анықталып,
олардың кейбір пунктуациялық белгілеріне қысқаша талдау жасады ... ... ... көрсетілген еңбектерде мақал-мәтелдердің
этнолингвистикалық астары түбегейлі зерттелмегені анықталады. «Қазақ мақал-
мәтелдері: 1) фразеологизмдерге ... ... ... ... мен құрылымы тұрғысынан-жалпы лексикология нысаны, қолданыс,
тілдік норма тұрғысынан-стилистика нысаны болып отыр» [43,]. ... ... о ... ... ... ... үңіліп, олардың этнолингвистикалық қыр-сырын ашу – бүгінгі ... ... ... ... ... ... «Араб және қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-
грамматикалық ерекшеліктері» атты ... ... араб ... ... мақал-мәтелдерді салғастырмалы әдіс арқылы зерттей
отырып, екі тілдегі мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ашу ... бұрынырақ
жарық көрген мақал-мәтелдерге арналған ғылыми еңбектерге сүйене ... ... ... ... ... мағыналық-
тақырыптық топтарға жіктейді [44].
Келесі ...... ... ... ... аспектілері» атты кандидаттық диссертациясы [45].
Зерттеу жұмысында қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің танымдық-прагматикалық
негіздері арнайы ... ... ... ... мен ... ... ... түрде екі түрлі ... ... ... ... ... ... мәтелдің аралығындағы оралымдардың бар екендігі айқындалып, халықтың
өмірлік тәжірибесін мысал ретінде түйіп айтатын және ... ... ... ... деп аталады. Мақал-мәтелдер өмірде кездесетін әр түрлі
жағдайды таңбалаушы болғандықтан, олардың семиотикалық қасиетке ие ... ... ... ... тұрғыдан зерттеу
арқылы олардың ұлттық болмысы мен ... ... ... ... о ... әр ... этнолингвистикалық уәждері мен қоғамда
қалыптасқан ... ... ... ... соны ... ... тақырыптардың бірі - өзге
ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйрету. Зерттеу нысанына қатысты еңбектерге шолу
жасау барысында бұл мәселенің де тіл ... ... тыс ... ... ... ... ... сөйлеу тілін мақал-
мәтелдер арқылы дамыту» деп аталған диссертациялық жұмысында сөйлеу тілін
дамытудың әдіс-тәсілдері, мақал-мәтелдерді ... ... ... қолдануға жаттықтырудың жолдары анықталып, ғылыми тұрғыдан
дәйектеледі. ... ... ... ... ... дағдысын
қалыптастырудың нақтылы жолдары айқындалып, ... ... ... дәлелденеді [46].
Мақал-мәтелдерді этнолингвистика тұрғысынан арнайы ... «ұлт пен тіл ... ... қағидаға сүйене отырып, ... ... ... тек ... бірліктер емес, этнолингвистикалық
тұрғыдан зерттеп қарастыру, олардың ... ... ... тану ... ... айта келіп, «этнолингвистика мен лингвомәдениеттанудың ... ... ... сала ... ... тұсында мақал-мәтелдердің тілдік
сипатын сараптап қана қою жеткіліксіз, олардың ұлттық ... ... ... ... ... ... бірі»,
деп тұжырымдайды [48].
Мұқәддәс Мирза ...... ... ... атты диссертациялық еңбегінде тілдік әрі тарихи-мәдени деректерге
сүйене отырып, ... ... ... ... ... мен әр ... уәждерді анықтайды [49].
Демек қазақ мақал-мәтелдерінің зерттелу ... ... 3 ... ... ... ХІХ ... ... жартысынан ХХ ғасырдың 40-60 жылдарына
дейінгі кезең қазақ мақал-мәтелдерін халық аузынан жинақтау, қағаз ... жеке ... ... шығару жұмыстарының жүргізілуімен
сипатталады (Ы.Алтынсарин, ... ... ... ... ... ... ... А.Е.Алекторов,
М.Ысқақов, А.Байтұрсынов, Ә.Диваев, Ө.Тұрманжанов, Б.Ақмұқанова, М.Аққозин
т.б.).
2) Мақал-мәтелдердің зерттеудің ғылыми айналымына түскен ... ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішов, З.Қабдолов, М.Базарбаев, С.Қасқабасов,
С.Нұрышов, Б.Ақмұқанова т.б. ... ... ... мақал-
мәтелдерінің әдеби табиғаты, Р.Сәрсенбаев, Ә.Қайдар, Б.Шалбаев, Ө. Айтбаев,
З.Ерназарова, Қ.Бейсенов, Ғ.Тұрабаева, А.Нұрмаханов, С.Сәтенова т.б. тілші-
мамандар зерттеулерінде ... ... сөз ... ... тіл ... ... ... ғылым саласына айналып,
мақал-мәтелдердің антропоцентристік бағытта қарастырыла бастаған кезеңі.
Ә.Т.Қайдардың мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... мен ... сондай-ақ В.В.Виноградов,
Н.А.Амосова, М.Т.Тагиев, В.Н.Телия, А.В.Кунин, И.И.Чернышева, ... ... т.б. орыс ... мен ... ... ... т.б. ... іргелі еңбектерін теориялық-
методологиялық тұғыр еткен Д.Бегалықызы, С.Қанапина, ... ... ... Г.Қалиева, Р.Жүнісова т.б.
зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
ХХ ғасырдың 50-90 жылдары аралығында жарық ... ... ... М. ... тәрізді көрнекті ғалымдардың қазақ тілінің
грамматикасына қатысты оқулықтары мен оқу ... ... ... ... сан ... ... сөз ... сөйлемдегі атқаратын синтаксистік қызметтері, морфологиялық
құрылым-құрылысы, сөзжасам жүйесі ... ... сөз ... ... ... ... ... құрамындағы кейбір сандардың өзіндік ерекшеліктері,
сан есімді фразеологиялық бірліктер ... ... ... көне ... орын алатын есім сөздердің бір тобы ... ... Сан ... ... ... туыстығын айқындай түсетін ... бірі ... ... ... [52], ... [53],
Н.Гаджиева, Б. Серебреников [54], М.Исқақов [55], ... ... ... ... Өйткені түркі тілдеріне ортақ, сан атауларын
білдіретін 20 сөз бар. ... ... онға ... ... ... оннан
жүзге дейінгі ондық атауы және жүз бен мың сан ... ... ... ... да, ... бар екі ... ... болады.
Бірі – Н.Сауранбаевтың «Қазақ тіліндегі ... ... ... ...... ... қазақ тіліндегі
үстеулер» деген еңбектері [85]. Бұл екі ... ... деп ... ... ... ... бірін-бірі толықтыратыны байқалады.
Н.Сауранбаевтың өз сөзімен айтқанда: «Сан есім және басқа да есім ... ... ... ... ... ғана үстеудің функциясын атқара
алады» [84].
Ал А.Ысқақов аталған еңбегінде бір сан ... ... ... ... бірер, бірте-бірте, біртін-біртін, бір-бірлеп, біртіндеп-
біртіндеп, бір-бірден; сол ... ... ... ... ... ... үшеуара т.б. тұлғаларының бәрін де үстеу қатарына
жатқызады.
Енді 50 ... бері ... ... ... ... ... пен ... «Қазақ тілі грамматикасында» сан есімге
анықтама берілген және мағынасына ... ... ... ... ... ... деп алты топқа бөлінген. Олардың ... ... ... ... ... ... тіліндегі болжалды деп
аталатын сандардың жасалу жолдары толық қарастырылады [86].
А.Ысқақов пен К.Ахановтың «Қазақ тілі ... ... ... енгізіледі. Атап айтқанда, алдыңғы С.Кеңесбаев пен
К.Ахановтың оқулығында топтық сан есімдер екі ... ... ... ... ... септікті жалғау арқылы екі-екіден түрінде және шығыс ... дара ... сан ... ... та ... оннан түрінде жасалатыны
айтылса, соңғы, А.Ысқақов пен К.Ахановтың оқулығында – ... ... ... ... ... ғана ... (екі-үштен, бес-бестен). Сонымен
қатар соңғы еңбекте сан есімнің сөйлемде қай ... ... ... бөлінеді [87].
Ал, Х.Әбішев «Халық астрономиясы» атты еңбегінде сандардың Аспан
күмбезіне [89], Жер мен ... ... Күн ... ... уақытты
өлшеудің жолдары, Жұлдыздар дүниесі жайлы туралы сөз ... ... ... атты ... үш, ... ... он екі, ... сияқты сандардың
жұлдызнамалық қызметі ел аузындағы аңыз-әңгімелер негізінде сарапталды
[90].
М.Балақаев «Қазақ тілінің грамматикасы» ... сан ... ...... ... ... бар, ... сөз табының бірі.
Заттың санын, ретін, есебін білдіретін сөз табын сан есім дейміз», ... Бұл ... сан ... ... ... ... дара,
күрделі, қосарлы болып үш түрге бөлінеді. Сан есімдерге ... сөз ... ... ... ... ... сан есімдерді үстеуге
айналдырып, үлестік мағына білдіретін -лап, -леп, -тап, -теп ... ... ... айналдырып, үдетпелі сан мағынасында жұмсалатыны -лаған,
-леген жұрнағы, сан ... зат ... ... -лық, -лік ... ... арнайы зерттеп, оның жалпы ... ... ... ... білген ғалым Ә.Хасеновтың «Қазіргі қазақ тіліндегі сан
есімдер» атты зерттеу ... [99]. Бұл ... сан ... ... ... мысалдармен дәлелденеді. Сан есімдердің мағыналық
ерекшеліктері де ғылыми тұрғыдан ... ... ... Автор жалпы
зерттеу барысында басқа түркі тілдерінің деректерімен ... ... ... Сан ... ... ... қызметіне
тоқталады. Ә.Хасеновтың осы ғылыми еңбегінің негізінде ... тағы ... ... ... да ... ... біріншісі- «Сан есімнің
семантикалық ерекшеліктері» [100], екіншісі – «Жиырма сөз» [101]. ... сан ... ... ғылымы үшін де маңызының бар ... оны ... ... ... орай мысалдар келтіріп, өздерінің
журналы арқылы ой салады. «Түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінде ... сан ... көп ... олар - ... сөз. Сандар шексіз болғанымен,
осы атаулар арқылы, олардың тіркесуі арқылы ... ... ... деп өз ойын ... есімге тікелей қатысты тағы бір ауқымды еңбектің бірі - ... ... ... ... сан есімнің сөзжасам жүйесі» атты
монографиясы [102]. Бұл еңбекте жалпы сөзжасам туралы айтылып, сан ... ... ... ... ... ... Сан есім сөзжасамының
негізгі тәсілдері ... ... ... орны ... сөз таптарының
сөзжасамынан ерекшеліктері көрсетіледі. Күрделі сандардың жасалу үлгілері
беріледі.
«Сан есімнің сөзжасам ... оның ... ... ... ... Сан ... сандық атаулар қалай болса
солай жасала бермейді. Сандық атаулар сан есімнің сөзжасам элементтерінің
белгілі тәсілдері ... ... ... ... мен сөзжасамдық типтері
арқылы жасалады. Бұл сан есімнің сөзжасам ... ... ... заңдылықтары, тәсілдері барын көрсетеді», - дейді проф.
Н.Оралбаева [102, 20-б.].
Зерттеу нәтижесі ... ... ... сандардың тілімізде 58
үлгі арқылы жасалғанын көрсеткен және осы еңбекте үлгілердің ... ... ... сан ... ... жүйесінің қалыптасуына
байланысты жалпы түркі тілдерінің кейбір тарихи фактілерін де ... Осы ... ... ... тудырып келген алпыс, жетпіс дегендердегі
-пыс, -піс ... ... ... ... ... айта келіп,
автор сөзжасам жүйесінің заңдылығы бойынша бұл сыңар он ұғымын бергені
дұрыс ... ... деп ... ... ... ... ... сияқты
атауларға да тоқталып, бұлардың ... ... ... жасалғанын
дәлелдейді [102,24-б.].
Сан есімнің сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... аталған монографиялық еңбектің қазақ тіліндегі ... ... орны ... және ... сан ... ... ... негіз болды.
Қазақ тіліндегі сан есімдерге байланысты ғылыми еңбектердің бірі-
Т.Сайрамбаевтың кандидаттық ... ... сан ... ... қарастырылады. Көбінесе, етістікті сөз тіркесінің құрамында келуі
де сөз ... ... ... ... ... ... айтылған және
көп, аз сөздері туралы біраз мәлімет беріледі [103].
Сан ... ... орай ... тағы бір ...
Ж.Ахметованың «Қазақтың өлшем атаулары жөніндегі ұғымдар» атты ... [104]. Бұл ... ... ... атаулары түркі тілдес
халықтардағы фактілермен ... ... ... пен ... ... қатары, қазақ тіліндегі уақытты, мезгілді анықтау
тәсілдерінің түрлеріне мән беріледі. ... ... ... ... кейбір сандардың ерекшеліктеріне жалпылай тоқталғаны болмаса,
сан есімдердің нақты қолданыстағы ерекшеліктері ... ... ... есімге тікелей қатысты ... бірі – ... ... сан ... ... ... атты еңбегі [105]. Бұл
еңбекте сан есімді фразеологизмдердің грамматикалық құрылымы қарастырылып,
синтаксистік үлгілері (модельдері) ... ... ... ... ... бар ... семантикалық жағынан сипаттама беріп,
талдау жасалады.
Көне танымдық – ұғым ... ...... ... ала ... Көне ... ... құрастыру арқылы оларға иелік етуші
сандардың жұмбағына үңіліп, келешекті болжап отыру ... ... ... ... сәуегейлік жасаудың бірі – қырық бір құмалақтың
тарихы біздің заманымызға дейінгі ғасырлардан басталатындығын ... ... ... белгілі бір сандарға Киелілік, Қасиеттілік ... ... ... ... ... ... сандардың
магиялық билігі жайлы жиі жазыла бастады. Бұл еңбектерде сан ... ... ... ... ... арасындағы байланыс, сандық ұғыммен түсіндіру
құпиялары, сандардың киелілік сипатқа ие болуы, сандардың тарихи ... ... ... Осы ... ... ... енген кейбір
сандардың этимологиясы мен қызметі жайлы қалам тартып, оған ғылыми тұрғыдан
баға берген Р.Сыздықованың ... ... жиі ... ... ұғымы
туралы [107,134-152-б.], Е.Жанпейісовтың тұрмыста жиі ұшырайтын «тоғыз»
туралы [108,76-79-б.], ... үш, ... бес, ... он екі сияқты
сандардың әдебиет ... ... ... ... ... таразылау мәселесіндегі маңызы зор [109,106-108-б; 110, 185-
б.].
Сонымен қатар Қ.Тәжиевтің ... ... ... және ... мен ... поэзиясындағы әсер ықпалы» атты ... атап ... ... Бұл зерттеуде эпикалық жырлар мен ақын-
жыраулар поэзиясындағы киелі және дәстүрлі ... ... және ... ... ... орны мен ... ... [111].
Г.Шаһарман «Қазақ тіліндегі сан есім сөздерден жасалған туындылардың
мағыналық ерекшеліктері» атты кандидаттық ... сан ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктеріне жан-
жақты талдау жасайды [112].
Қ.С.Дүсіпбаеваның «Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі ... атты ... ... ... ... ... байланысты санның қатысуымен сөз тіркестері, сандар
жүйесіндегі ұлағатты ұлттық ұғымдар, санның ... ... ... сөз ... ... ... мақал-мәтелдер құрамындағы мағыналық-мазмұндық сипаты
Сан атаулары - өте көне ... келе ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Сан ... ... ... барлық сан атауларының қалай жасалғаны анық көріне
бермейді. Н.А.Баскаков: «Сан есімдер – есімдерден бөлініп шыққан сөз ... сын ... ... ... белгі мағынасын білдіреді», -деген [116,225-
б.]. Қазақ тілінде сан ... ... ... осы ... ... «Түркі тілдеріндегі негізгі сөздік қорға жататын сан атаулары өмір
шындығынан, ... ... ... ... зат есімдерден шыққан. Әрине,
бұл ... ... ... ... ... ... дамуымен байланысты,
адамзат қажеттігінен туды деген пікірге ешбір қайшы келмейді, қайта оны
толықтыра, растай түседі. Екіншіден, ... бір ... ... ... ... оның қазіргі формаларын зерттей отырып ашуға,
тануға болады дейтін марксистік ... ... ... ... тілдік
фактілер, мәселен сандық семантикалық есімдер мен сөз ... ... ... сан ... зат ... ... ... деген
жорамалымызды жоққа шығармайды, қайта растайды»,- дейді [117,20-б.].
Қазақ тілінде сандарға негізделген мақал-мәтелдер дені көбінесе ... ... ... топтары орын алғанымен, реттік, есептік,
жинақтық сан ... ... ... ... жиі ... Сан есім сөз ... ... құрап, сан есімнің басқа
семантикалық топтарының жасалуына да арқау болатын есептік ... ... ... ... және ... ... заттардың сандық мөлшер-
көлемінің өлшеміне алынып, нақты ... ... ... ... ... сан есімдер мақал-мәтелдердің жасалуына «ұйтқы» болған
кезде, мақал-мәтел арқалаған образға ... ... ... ... ... ... өзара қатыстылықтың сапалық
деңгейін көрсетіп, паремиялық жиынтық мағынаға «көптік» және ... ... ... ... ... ¤ Мың ... бір ... ¤ Жақсы кісі қырқында толады, жаман кісі қырқында солады. ¤ ... ... ... екі ... ... сақтан. ¤ Ер бір рет өледі, ез
мың рет өледі. ¤ Екі ... ... ... ... ... ¤ Жүз дімкеске
бір лепес т.б. мақал-мәтелдер ... мың, жүз ... ... ... мағынасында емес, «көп» деген мағынаны, ал бір сан сол ... ... ... ... деген мағынаны білдірсе, қырық саны адамның жас ... ... ... ... ... «адамның ақыл-ойының кемеліне
келіп, әбден толысатын ... ... ... атап көрсетеді. Мұнда
сандардың тура атауыштық мәннен «көптік» пен ... ... ... ... ... ... өзара салыстырылуышы және ... мен ... ... кісі ... ... ер мен ез, дімкес пен лепес сияқты
түсініктердің ассоциативтік байланыстарына эмоционалдық-экспрессивтік реңкі
үстемелеп, паремиялық ... ... ... ... сапалық деңгейге көтерілуін қамтамасыз етеді. Мақал-
мәтелдердегі сан ... ... ... ... сан ... ... ... сандық ұғымды білдіреді, нақтылы сандық ұғымдарды атайды. Сан есім
сөз табының негізін есептік сандар құрастырады. Олар сан ... ... ... ... да ... ... Сондықтан сан есім
құрамында есептік сандар ерекше орын алады, олардың атқаратын қызметі зор.
Тілдегі есептік сандар да құрамын ... ... ... ол ... сөз ... ... ... емес. Қазақ тіліне орыс тілінен
енген ... ... ... ... сан атаулары кірмеген. Қалған
есептік сандардың бәрі тілдің ішкі ... ... ... Сан есім ... басқа сөз таптары арқылы байыта алмайтын болғандықтан, есептік
сандар жаңа сандық ... ... ... ... ... ішкі ... жаңа ... атаулар жасалып, толығып отырған.
Есептік сандар жасайтын қосымшалар ... ... ... ... бір сан мен ... ... ... арқылы жасалған. Басқаша
айтқанда, тілде ... сан ... ... ... ... жасалуы
қалыптасқан. Сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл негізгі орын ... ... ол ... ... ... қатысты.
Есептік сандар ішкі құрылысы жағынан сан алуан. Есептік сандарда көзге
түсетін ерекшелік-олардағы сандық қатарлар. Сандық ... ... ... ... ... ... ... жүздік, мыңдық,
миллион, миллиардтар сияқты сандық қатарларды ... ... Әр ... ... ... ... өсіп ... сандардың әр қатарының аттары - тілде ... ... ... ... ... жасалу ізі бірлі-жарым ... ... ... ... ... қазір олар негізгі түбір ретінде
танылып жүр. ... ... ... ... ... байланысты емес.
Есептік сандардың сөзжасамы екі сандық қатардың арасындағы ... Ал олар ... бір сан мен ... ... ... арқылы жасалады.
Осыдан келіп, есептік сандардың сөзжасамы күрделі сандар туғызады. ... ... ... ... аты ... ... санның аты
жасалу- тек сандарға ғана тән ... Сан ... ... ... ... сан ... жасалмайды. Сан есімнің ... ... ... ... ... сан ... ... жиі
кездеседі және сөйлемде әр сөз табының қызметін атқарады. ... ¤ ... қоян ... де ... ... ... ... мағынада
шыдамдылыққа, төзімділікке тәрбиелеуде және бұл жерде нақты қоян терісін
салыстырмалы ... ... ... алу, ... аң терілеріне қарағанда
қоянның терісі өте нәзік, жұқа және тез ... ... ... ... ... үстемдік болса да әр нәрсеге шыдау керек мағынасында
беріледі. ¤ Бөспе бір ... бес ... ... атып ... ... ... бөспе көпсөзділік. Бұл жерде бір санының сапасын бес
санымен күшейтпелі түрде арттырып тұр. Себебі бір оқпен бес ... ... ... ... ¤ ... ... ат болмас – ауыспалы мағынада беретіні-
жалпы адамның қалыптасқан жаман қасиеттері ... ... ... ... дана ... ... он жай адам толтыра алмайды. Яғни, ... ... ... пен ат ... тұр. Тура мағынада, әрине, қарсақ
саны нешеу болса да, атқа ... Оны ... ... ... да ... ... ... берер мағынасын күшейтіп тұр. ¤ Арсызға алты
күн мейрам- тура ... ... ... ... ... дайынға ие болып,
дәурен өмір сүруі, сондай жат қылықтан ... ... ... ... Алты ... ... ... алты күніне байланысты. ¤ Періштенің
де бес міні бар – мағынасы жалпы адамдардың ешқайсы мінсіз болмайды, ... ... ... адам ... да, оның да бір ... қалт кеткен
кезеңдері, мінездері болады дегенді білдіреді. Жалпы қазақта ... ... ... Ол ... ... қолдаушы, еш күнәсіз
таза, пәк. Халқымызда осы ... ... ... ... ... ... деген ізгі ниет айту бар, сонымен ... жас ... ... ... періштелер ойнатып, бала содан күледі деген
нанымдар бар. Міне осылардың ... ... ... мен ... ... салыстырмалы түрде құдіреті күшті періштеде де мін
болатынын мысалға келтіреді және бұл ... ... адам ... ағаттық
істеп сол ісіне өкініп, налыған кезде жұбаныш ... ... ... құны жүз ... ары мың ...... ... ер жігіт
үшін бірінші кезекте ар, намыс, абырой болу керек. Егер ... мен ... ол ... ... ... Бұнда да жүз бен мың күшейтпелі түрде
салыстырылып алынған. ¤ ... бала он ... бас ... – адамның
талпынысы, жігерлігі мен ынтасы, жітілігін ... ... ... ... мың сылтау - тура мағынада жалқау еш нәрсе істемеу үшін ... ... Бұл ... мың сан ... ... ... білдіру үшін
алынған. ¤ Ердің екі сөйлегені өлгені – ауыс мағынада, ер жігіт ешқашан
айтқанынан ... екі ... ... ... ... ... ердің
екі сөйлегенін өліммен бірдей қойып айтылған. ¤ Елу жылда ел жаңа, ... ... ... ... туған жер, ел-халық туралы яғни жыл өткен ... ... ... ... ... талабына сай өзгеріп, ары ... ... ¤ ... бір ... ... ... болсын- мағынасы тәлім-тәрбие,
өнеге. Яғни ер азаматтың ... ... ... ... ... ... ¤ Білгенің бір тоғыз, білмегенің тоқсан тоғыз –
берер мағынасы ... ... ... ... яғни бір нәрсені ... ... ... ары ... ... оқып-тоқуға тәрбиелеу мағынасында.
Бұл жерде күрделі сан есімдер бір мен ... ... ... ... және ... ... жүзді құрайтынымен, яғни білгенің мен
білмегеніңді оқып-тоқысаң толыққанды жүз пайызға жету ... ... ... ... ... ... тура мағынада алатын болсақ, әрине, бес саусақ әр
түрлі бірі үлкен, бірі кіші ... ... да бірі ... бірі ... бұл ... ... ... салыстырмалы түрде қоғамда, жанұяда
болсын ... әр ... ... ... ... ... ... қатал,
қайрымсыз, жауапсыз т.б.
Сан есімнің синтетикалық ... ... ... қосымшаға
-ыншы, -інші, -нші, ншы жұрнағы ... Бұл ... ... сан ... сан есім ... ... күрделі есептік сан есімдердің қайсысынан да
реттік сан есім осы жұрнақ арқылы ... ... ¤ ... ... -
денсаулық, екінші байлық - ақ жаулық, үшінші байлық - он саулық - тура
мағынада ... ең ... зор ... ... ... ... сау болса, бар
нәрсеге қол жеткізуге болады: байлық та, оқу да, ... та ... Яғни ... жоқ ... сен оны ... ... ала ... сатылмайды. Екінші жалпы адамзаттың дүниеге ... өмір ... ... асыл ... ... яғни сүйген жар, ұрпақ сүю. Сол ... ... - ауыс ... ... ... ақ ... Үшінші осылардың
барлығы болса, яғни зор денсаулық, ана, жар, ... ... ... ...... мал т.б. ... ¤ Бірі ... дейді, екіншісі
арқан дейді – мағынасы бірліктің жоқтығы, бірауыздылыққа, ынтымақ-бірлікке
тәрбиелеуде ... ¤ ... әйел – ... екінші әйел – бекер- тура
мағынада отбасы, жанұядағы қарым-қатынас, ... ... ... ... ... ... ... мағынасында. ¤ Еңбек
- адамның екінші анасы- мағынасы еңбекке ... ... адам ... ... ... ... ... –ау, –еу жұрнағы арқылы бірден
жетіге дейінгі бірлік сан есімдерден жинақтық сан ... ... ... ... мүлдем өзгертпейді. Есептік санды абстракцияландырып, заттар
мен ұғымдарды жинақтап және топтап ... ... ... Мақал-мәтелдер
құрамында біреу сан есімі мақал-мәтелдің әр тағаны білдіретін түсініктерді
«топ ... бір ... ел, ... және ... адам» мәндерінің
арақатынасы шеңберінің «белгісіздік» нүктесінде біріктіру, ... ... ... ... ¤ ... жаныңа жолдас, біреу малыңа жолдас
паремиясы құрамындағы біреу компоненті арқылы «бір топ ... ... ... ... адам ... ... қарым-қатынастың сипаты «жолдас» ұғымы
төңірегінде ... «өте ... ... қарым-қатынастың өзі қандай-
да бір нақты мақсатқа ... ... ... ... ... өзек ... ... ¤ Біреу тойып секіреді, біреу ... ... ... ... ... ... да бір топтың әр
мүшесі» және «олармен байланысқа ... жеке ... ... ... ... ... мен «тоңу», яғни «байлық» пен ... ... ... ... ... сараптауға өзек етіледі.
Соның негізінде Біреу тойып секіреді, біреу ... ... ... ... тым ... немесе тым төмен болуы адам рухын
босаңсытып, жағымсыз ... - ... ... ... ... пайымдық
мағынасы қалыптасады.Реттік сан есімдердің заттың рет санын, қатар санын
білдіруі оның әр уақытта зат есімнің ... ... ... ... етеді.
Осы қолданыс оны аздап сын есімге ұқсатады, өйткені мұнда тек тіркесуі ғана
емес, оның заттың белгісін ... де бар. ... ... біздің
тілімізде де реттік сандардың ... мәні ... ... ... ... Мерей институттағы бірінші студент десек, ол ең ... ... ... ... студент деген сияқты мәнді ... ... ұғым ... ... ... ... мағынада қолданылуы реттік
санның негізгі мағынасы емес, ол белгілі ... ғана ... ұғым ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі бар. Ол-
реттік сандардың субстантивтенуі. Субстантивтенген ... сан есім ... ... зат ... ... ... ... айтқанда заттың нақтылы сандық мөлшерін емес, оның белгілі бір
құрылымдағы орналасу ... ... ... реттік сан есімдер мақал-
мәтел құрамында ... ... ... ... ... ... «рет-ретімен ары қарай үздіксіз ... ... ... ... ... ... шектің бұзылуы» сияқты мағыналық реңкілер
үстемелейді. Соның ... ... ... ... өмірлік
жағдаяттар туралы қорытынды пайымның ассоциативтік ... ... ... ... ... екінші, үшінші болып санамалана
таңбаланатын ұғым-түсініктердің логикалық-семантикалық жалғасу мүмкіндігі
арта түседі. ... ¤ ... ... ... ... ... адам ... сайтан қосады. ¤ Екі уыс алтын берсе, үшіншісін қоса сұра т.б.
Сан есімдердің сөзжасам жүйесінде –ау, –еу ... ... ... ... ... сан есімдерден жинақтық сан есімдер жасалады. Олар
сандық ұғымды ... ... ... ... ... заттар
мен ұғымдарды жинақтап және топтап атауға арқау болады. ... ... сан ... ... әр ... ... ... адам, бір қауым ел, көпшілік» және «жеке ... ... ... ... ... біріктіру, жинау, топтау
қызметін атқарады. Мәселен, ¤ Біреу жаныңа жолдас, біреу малыңа ... ... ... ... ... «бір топ ... қайсы бірі»
және «жеке адам (сен)» аралық қарым-қатынастың сипаты «жолдас» ... ... «өте ... жолдастық қарым-қатынастың өзі қандай-
да бір нақты ... ... ... ... ... ... өзек ... сияқты ¤ Біреу тойып секіреді, ... ... ... ... біреу сыңары «қандай да бір топтың әр
мүшесі» және «олармен байланысқа ... жеке ... ... ... ... ... мен ... яғни «байлық» пен ... ... ... ... фонында сараптауға өзек етіледі.
Соның негізінде Біреу тойып секіреді, біреу тоңып секіреді мақал-мәтелінің
«тұрмыстық хал-ахуалдың тым жоғары ... тым ... ... адам ... ... ... - әрекет жасауына жетелейді» деген пайымдық
мағынасы ... Ал ... ... ... ... төртеу,
бесеу, алтау, жетеу сан есімдері «топ адам, бір қауым ел, ... ... ... ... шеңберіне енетін «көптік» және «нақтылық» мәндерін
бір-бірімен тоқайластыру, біріктіру, ... ... ... ¤ ... – алтау, ана – біреу. ¤ Аласыға алтау ... ... көп. ¤ ... ... ... ... ... алтау
ала болса, ауыздағы кетеді. ¤ ... ... ... ... деме, сегізге жолығасың. т.б.
Жинақтық сан есім жасаушы аффикс -ау, -еу. Бұл аффикс бірден жетіге
дейінгі бірлік сан ... ... сан есім ... Ол ... ұғымды
мүлдем өзгертпейді, бірақ есептік санға жинақтау ... ... оның ... ... ұғым да ... Мысалы: ¤ Біреу жаныңа жолдас,
біреу малыңа жолдас - ... ... ... ... ... жолдас байлыққа, бір-бірінің бойындағы кемістікке қарамайды, қашанда,
қандай жағдайда болмасын жаныңнан табылар арқа сүйер қолдаушы, қорғаушы. ... ... ... мен ... ғана ... дос болған адам кез-
келген уақытта сатып ... ... ¤ ... ... мінін көрмей, біреудің
түймедей мінін көрер – мағынасы әркімнің ең елдымен өз ... ... өз ... ... ... ... ... біреуге пәле-жала жабу,
кішкентай қатесін яғни ... ... етіп ... ... ¤ ... иық ... біреу - өзінің соры, біреуге ... екеу - ... ... мағынасы менмендік, көпке қарсы келу, қарым-
қатынас мәселесі. ¤ ...... ана – ...... біріншіден,
анаға деген сыйластық, қамқорлыққа тәрбиелеу болса, ... ... ... ... ... ... ¤ Біреу тойып
секіреді, біреу тоңып секіреді- мағынасы өмірдегі кездесетін тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... (бұл жерде байлық,
дәулет, атақ, лауазым барлығы) не ... ... әр ... ... ... амалсыздан еш шарасы болмай, қалай да барлығын ... ... ... күн ... үшін ... жасайды. Яғни
салыстырмалы мағынада қолданылады ¤ ... ... ... біреуден
қайтады-мағынасы қайырымдылыққа, парасаттылыққа, ... Яғни ... ... ... қол үшін ... бұл жерде
адамның моральдық және материалдық жағдайына көмек ... ... де, ... де ... Түсінген адам өзіне қылған
жақсылығын ешқашан ұмытпай, реті келсе, қайтарады. ¤ ... көзі ... ... ... ... бұл ... ... жинақтық сан ... ... ... ... ... жан-жақты ойлап, барлап
жамандық жасау үшін бар мүмкіндігін ... ... ... Екі
көзді төртеу жинақтық сан есімімен күшейтіп ауыс ... ... ... түркі тілдерінің көбінде ... сан ... ... ... ... ... ... башқұрт, қарақалпақ тілдерін
келтіруге болады. Сонымен бірге басқа түркі тілдерінде ол ... ... ... т.б. ... ... да ... қандай дыбыстық вариантта қолданылмасын, олардың түп негізі бір.
Жинақтық сан есімнің қазіргі ... ... тағы бір ... ... санға тарауына байланысты. Көпшілік түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде татар, башқұрт,
құмық тілдерінде бірден онға ... ... сан есім ... ... тілдерінде жинақтық негізінен бірден онға дейінгі санға қатысты,
бірден онға ... ... ... санның жасалуына негіз болады. Ол-көне
замандардан басталып, күні бүгінге ... ... келе ... ... ... өзі ... есептік саннан айырмасы – олардың зат
есімнің алдынан келіп, оны ... сөз ... ... Бұл қасиет
басқа түркі тілдеріне де ортақ. Ал жинақтық сан есімдердің зат ... оның ... ... ... ... ... ... Жинақтық зат есімнің жинақтық, заттық мәнін оның түрленуі де
растайды. Жинақтық сан есім зат есім ... ... ... ... жалғауларымен жиі түрленеді, сөйлемде де түрлі орында қолданыла
береді. Мысалы: ¤ ... өзі ... ... ... ауыстырып
береді. ¤ Біреудің қолымен от көсеме. ¤ ... иесі ... ... ... ... ... біреуден қайтпаса, біреуден қайтады. ¤
Біреудікі біреуге қыздай көрінеді. ¤ ... ... - ... ¤ ... деп ор ... өзің түсерсің. ¤ Үшеудің бірі
шарана, бір күнде - ... ¤ ... ... ... жолығасың, Жетеумін
деме, сегізге жолығасың.
Сан есім мағыналы сөздерді негізгі екі топқа бөлуге болды. Біріншісі
сан ... тура ... яғни ... бір дәл сан ... және ... ... жасалған сөздер. Бұған ең алдымен мына сөздер
жатады: егіз, қос, жарты, жарым, жеке, ... ... ... ... ... ... қатысуымен көптеген мақал-мәтелдер бар және
олардың ішінде әсіресе егіз, қос, жалғыз ... ... ... ... ... қос ... тең болсын, шаруа болсаң, қос етегің кең болсын. ¤
Қорыққанға қос көрінер. ¤ Егіз аттан ... ... ... ағасы, жалғыз
аттан жығылса, неге келер шамасы. ¤ Ер егіз, еңбек ... Бұл сөз екі ... сан ... тура ... ... ... жөнінде көрнекті тюркологтардың мынандай пікірі бар:
мәселен, академик В.В.Радловтың байқауынша, егіз сөзі екі ... ... ... қатысуымен жасалған мақал-мәтелдерге келетін болсақ,
мәселен: ¤ Ешкі егіз тауып, ... көп ... – тура ... ... халқымызда төрт түлік мал ішінде ең қадірлісі, бірінші- жылқы малы
болатын болса, ... ... ... ... ... де бағалаған, дегенмен қоймен салыстырғанда оның еті
жеңіл, барлық адам ұната бермейді, сүтін де емдік қасиетке ... аса ... ... ... ... ешкі ... ... жағынан
жағымсыздау, шошаңдау, ал қой болса, жуас. Сол себепті де болар, халқымызда
жеңіл мінезді, ұшқалақ, бір орында ... ... ... ... балаға «ешкі сияқты шошақай» деген теңеу ... жуас ... ... деп ... ... бұл ... –мәтел ешкі мен қойдың сапасы мен
қасиеттерін салыстыра келіп, ешкі егіз ... да, ... ... ... ... ...... лауазым-атақ айырмашылықтарын
көрсетуде қолданылады. ¤ Егіз ... ... ... ... ... ... ... неге келер шамасы – мағынасы ... ... ... ... ... жаю, ... ... ұлғайту мәселесі. ¤ Ер егіз,
еңбек жалғыз, ¤ Еңбегі жанғанның тоқтысы егіз ... ¤ ... пен ... ... ... ... мағынасы - еңбекке баулу, еңбектің
маңыздылығы, пайдасын дәріптеу. ¤ ...... ... егіз – мағынасы -
ақиқат шындық ... да ... яғни ... ... ... Құтты қонақ келсе, қой егіз табады – мағынасы дана халқымыздың ... ... ... ... ... ... кісіні танысын, танымасын
күтіп, қабақ шытпауы. Бұдан неге құтты қонақ келсе, қой егіз ... ... ... ... ... жақсы, құтты қонақпен бірге үйге ырыс,
береке келеді, яғни шын ... ... асың ... ... ... ... қайтады деп сенген. ¤ Жаманшылық пен жақсылық егіз ... ... пен ... қатар жүруі, осы ретте халқымызда ¤
Жаман айтпай жақсы жоқ, ¤ Бәрі ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер де бар,. ¤ Ерлік пен ...... ... пен ... бір-біріне тығыз байланыстылығы. Яғни, бірліктің өзі
ерлік ұғымына кіреді, өйткені бір –бірімен қарым-қатынаста, қамқорлықта ... ... ... қол ұшын беріп, көмектесу, біреу үшін жаныңды қию,
қоғам, бірлікте ғана өз мәресін ... Бұл сөз де ... тура ... қолданылғанда, «екі» ұғымын
білдіреді. «Қос» ... ... ... сөздер жасауға негіз болады: қос
(екі және қос – лашық, күрке мағынасында), қосарқа ... ... ... ... кемпірқосақ, қосаяқ, қосар (пар деген мағынада), қосауыз
(мылтық ... ... ... ат, ... ат бар, ... ...
екінші мәселе деген мағыналарда), қоспақ (түйенің бір түрі, ... ... ... ... қос-қосар т.б.
Қостың әуелгі этимологиясының нақты дерегі жоқ. Дегенмен, бұл сөздің
лексика-семантикалық және грамматикалық түрлері оның ол ... сан ... ... ... бір ... мен ... ... «қосу»,
«біріктіру» деген етістік мағынадан өрбіп, осы күні ... сөз ... ... әрі ... әрі ... ... ... айтылған болжауларды
айқындай түсетін сияқты. Бұл жөнінде ғалым Ә.Хасенов: «Бұл сөз ол ... ... ... де оны ... деп ... жөн. Ал оның ... жалғап, басқа сөз таптарына айналуы тіл дамуының ішкі заңдарына
жат ерекшелік емес»,- деген пікір айтқан болатын [117, ... қос- тың сан есім ... ... ... ... ... ¤ Қорқаққа қос көрінер- мағынасы адам
қорыққанда, бір нәрсені ... ... ... ... көз ... ... келіп, болмашы нәрсе таудай болып ... ... ... ... бір ... қос ... ұрады – мағынасы тағдыр жазуы ... ... бір ... ... екінші бір қиындықтың түсуі. ¤ Бір жебемен
қос нысана оққа ұшты - мағынасы бір іс-әрекет арқылы екі ... ... ... ... ... қос сөзі ... жалпы мағынаға көптік
мағына үстемелейді. Халқымызда осы мағынаға орайлас ¤ Бір ... екі ... ... да бар. ¤ ... деп ... ... салтанатың емес пе?,
Тебеген деп биеден ... қос ... емес пе? ... шыдамдылық,
төзімділікке баулу.
Қорыта айтқанда, мақал-мәтел құрамында есептік, реттік, жинақтық ... ... ... пайымдық мағынасының қалыптасуы барысында
өзінің дербес тұрып білдіретін сандық атауыштық ... ... ... ... ... «ретсіздік», «шексіздік»
сияқты семантикалық реңкілерді жинақтап, ... ... бір ... ... ... және ... ал ... деген сандық
ұғымды білдіретін егіз, қос сөздері ... ... ... ... ... Сан ... мақал-мәтелдердегі бір санының өзіндік ерекшелігі
Қазақ тіл біліміндегі қазақ ... ... ... ... ... бір сан есіміне айрықша ... ... ... ... қазақ тілі» атты еңбегінде ... сан ... бір ... ... орны ... дейтін болса ... ... ... қазақ тіліндегі сан есімдер» атты еңбегінде «бір
деген сан есімнің семантикалық белгілері бұл сөзді өз ... жеке ... ... ... ... [117, ... сан ... тілдегі қолданылу өрісі өте кең және әр ... ... ... ... ... ... бар. Бұл сөз ... есім, етістік тудыруға да ... ... ... тұлғадағы бір
санының тіркесімдік қабілеті, ... ... сай оның ... ... ... мағынаның көмескіленуі, солғындауы, жойылып басқа мағынаға
ауысуы т.б. ) контекст ... ... ... [11, 6-б.], ... ... ішінде кездесетін бір санының қосымшасыз
тұлғасы ... ... ... ... ... , ... «бояуларды» бірде қалыңдатады, бірде жұқартады: ¤ Ит бір сүрінсе,
қырық сүрінеді. ¤ Бір ... жеті ... ... ¤ ... бір ... қырық жігіттің жүрегі бар. ¤ Бір есек қырық ... ... ... ... ¤ Түйе сілкінсе, бір есекке жүк қалар. ¤ Бір қозы ... түп ... ... өсер. ¤ Бір бие үйдікі, екі бие елдікі. ¤ Бір биеде екі
емшек, бірі кетсе сүті жоқ. Бір ... екі ... бірі ... күші ... санының когнитивтік мәні Алланың, Жаратушының жалғыздығымен
байланысты. Жалғыздық Құдайға ғана жарасады, ... жары ... ... ... өзі. ... 1. тек бір өзі ... дара ... Жекебатыр . жалғыз
көзді дәу. 2. Бір өзі – салт қара басы ... Бір ... ... жары ... ... сынды таққа бер («Еңлік – Кебек». Абыздың
батасынан).
Бір саны ... ... ... көбінесе жалғыз мағынасында, әрі көне
өлшемдік мәнде өте жиі ұшырасады.
Бір-дің ... ... ... ... Оның ... мағынасы
тек қана контекст арқылы ажыратылады. «Бір» сөзінің басты-басты мағыналары
мына сияқты:
1) Бір өзінен кейін қолданылған зат ... ... ... ... мағынасын білдіреді (бір қабынан елі қап алғанбыз), ал етістікпен
тіркескенде, бір-дің сандық мағынасы көмескіленеді (бір ... ... ... ... Бір ... ... ... сын есіммен тіркескенде, сандық
мағынасынан мүлдем айрылып қалады (бір көсем аттыны көрді, бір ... Шақ, ... ... ... күн, кез, сәт, рет ... ... бір ... уақыт мағынасын білдіреді (бір сәтке келді, бір
күн отырып қызмет қылған кісі).
«Бір» сөзі толып жатқан сөздермен тіркеске түсе ... бір ... ... бір ... бір шетінен екінші шетіне, бір суынып, бір ысып, бір
аттап, бір жата қалып, бір ... бір ... бір ... біраз ғана, бір шай
қайнатым, бір ұрттам т.б.
4) Бір ... ... оны ... ... ... ... я ... көсемше, не есім сөздер тіркессе, бір ... ... ... да, ... бір мүше ... еніп ... бір еміреніп, бір толқын білінді, бір маңайлатпай қойды т.б.).
5) Бір сөзі көптік формасындағы зат ... ... ... ... болжалдық-шамалық мағына білдіреді (бір ... бір ... ... ... ... бірен-саран көштер т.б.).
Бір сөзі белгісіздік есімдік мәнде қолданылады. Мысалы: 1. ¤Біреуге
деп ор қазба, өзің түсерсің, ¤ ... ... ... ... біреудің
түймедей мінін көрер, ¤ Құдайдың өзі бермейді, біреудікін біреуге ауыстырып
береді, ¤ Ақкөңіл адамға біреудің ... ... ¤ ... ... ... сөзі ... пара-пар» мағынасында қолданылады. Мысалы: ¤ Күйі
бірдің жаны бір, ¤ Аяз да бір, от та бір, ... ... ... ¤ ... жаны бір, ¤ Табы ... – тәңірісі бір. Келтірілген мысалдарда
бір сан ... ... ... ... ... ... білдіріп тұр.
Бірінші мысалда бірнеше адамды бір ... ... ... ... ... мағына басымдау. Кейінгі мысалдарда да бір затты не құбылысты
екінші ... ... ... не ... ... ... ... сындық мағынаны байқауға болады. Бұл жердегі бір сан есімі
сындық мағынаны ... ... ... ... ... мүше ... қызметін атқарып тұр.
Бір сан есімі негізінде жасалып, үстеудің қызметін атқаратын бірге,
бірде, бірден сөздері де жиі ... ... ¤ ... ... ... ... ¤ ... ат бірде ат, бірде қанат. Аталмыш мысалдардағы бірге,
бірден сөздері бір сан ... ... ... ... ... мағынада ие болған
аталым емес, одан өзгеше, белгілі бір сөзтұлғалы басқа мағынаға ие ... ... ... ... ... ... жағынан бір сан есімдерімен бірдей дәрежеде
сандық мағына беретін бірқатар сөздерге ... ... ... ... сан ... қатыстысы: жеке, жалғыз, дара, жалқы, сыңар.
Жалғыз сөзі қалған түрлеріне қарағанда, сандық мағынасы жағынан бір
сан есіміне сәйкес ... ... ... ... ... та, қосарланып та
сан есім мағынасында қолданылатын ... бар, ... біз ... ... ... сөзі ... зат есім мағынасын да, ... ... ... да ... ... : ¤ Жалғыз ағашты жағу ... ... бағу ... ¤ ... ағаш орман болмас, жалғыз кірпіш қорған
болмас, ¤ Жарлының жалғыз қозысын қасқыр жейді. ... ғана бір ... ... ... да ... Өзі үш атадан бері ... ... ... ... ... ... ... қосымша қызмет атқаруын оның
мағыналық ерекшелігі деп танимыз.
Басқа сан ... ... бір ... сан ... ... көптеген басқа мағыналы сөздер жасалады. Бір сан есімімен бірігу
арқылы жасалатын сөздердің көпшілігі ... ... я ... мағынасын, кейде сынын сипаттап, анықтайтын мағынаны ... ... ... ... ... үстеу мен сын есімнің қызметін
атқаратынын көреміз. Шынында да, мұнда біріккен сөздердің бірінші сыңары
«бір» сан ... ... ... сыңары – сандық мағына да, екінші
сыңары – сын есімге ... жоқ ... кез ... сөз табынан болып, тек
екеуінің бірігуінен кейін ғана үстеудің ... ... не ... ие ... ... ... ... екі сыңарында да мағынасына
қатыссыз жаңа бір лексикалық мағынасы бар, дербес сөз ... Бір ... ... осы ... жиырмаға жуығы қазақ тілінің он томдық
түсіндірме сөздігінде ... ... ... ... ... ... ... бірнеше, бірөңкей, бірсыпыра, бірталай, бірқатар,
біртектес, біртекті, біртума, біршама, бірыңғай, бірқырқар ... ... ... ... ... реестрлік сөз дәрежесіне
жетіп, қалыптасқан тағы бірқатар сөздерді атауға болады. Мәселен, бірбет,
бірқалыпты, ... ... ... бірізді, бірқақпай, біртегіс,
біртұтас, бірқауым, бірауыздан, бірқырын.
Енді бір сан ... ... ... ... ... болуы арқылы
жасалған бір топ сөздердің әрқайсысының мағынасына тоқталайық: ... ... ... сәл ... да, ... бар екі ... мағына
береді. Оны контекстегі қолданыстан да байқауға болады.
1) Біраз – аса көп ... да, ... ... ... 1. ... ... ... біраз жұмбаққа түсініп үлгерді. Жігіттердің жатқан
жерінен біраз жерде қазақ ауылдары көрінеді (І.Жансүгіров).
2) Біраз – «көп емес», ... «аз ... ... ... екен ... ойлап тұрдым да, тәуекел деп ішке ... ... ...... ... ... ... қолданылады. Мысалы:
Бірақ, байқаймын, орман әлі бірқыдыру жер (Сөйлеу ...... ... ... ... ... 1.Ерғали
мен Попов шошынған түрде біріне – бірі қарап бірсыпыра отырды ...... ... бірсыпыра» деген ұғымды білдіреді. Мысалы:
Шешемнен хат ... ... ... күн ... қойныма сыймай жүрді
(Ғ.Мүсірепов).
Біршама - «азды-көпті», ... ... ... ... ... мен ... қаладан келіп, оларды күткелі де біршама уақыт
өткен еді.
Түсіндірме сөздікке кірмегенмен, қолданыста ... ... ... ... ... де ... ... мағына мәніне көз жіберуге
болады. Мысалы: Абай бірауық үндемей отырған жұқалаң, ойшыл ... ... ... ... Көшпелі ел түйесін біржола шөктіріп, осы ойпатқа
біржола орнап, іргесін берік жайған. (Ғ.Мүсірепов). Айна есіктен бір ... ... ... ... ... бір сан есімі бірінші
сыңар болып тұрған осы біріккен сөздердің бәрі-үстеулер. Бұл ... ... ... осы ... ... жасалуына қимылдың,
әрекеттің орындалу құбылысын атау қажеттілігі себеп болып тұр. Мұны ... ... Ал ... ... ... осы аналитикалық тәсіл
арқылы, яғни сөздердің бірігуі нәтижесінде жасалуы ... ... ... ... сөздің жасалуына біріккен сөздің құрамындағы екі сыңар да
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... – бір сан
есімінің сандық мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... қимыл құбылысының қанша рет, қандай мөлшерде
орындалғанын тиянақтап тұрған – бір ... Оған ... ... ... ... Мәселен, ауық-ауық болып бірнеше қайталанбай, ... ... ... ... ... ... ... бірқатар, бірталай,
тағы басқалары жайында да осындай ... ... ... ... ... ... тұрған орын тәртібі де қатаң сақталады.
Бір сан есімінің бірінші сыңар болып ... бір ... ... ... сын ... де қолданыста жиі ұшырасады. Оның ерекшелігі ... ... ... зат ... ... көп қолданылады. Мәселен,
бірөңкей, біртектес, бірыңғай, бірсыдырғы, бірқилы, бірегей.
Бұлардың ішіндегі ерекшесі бірегей сын есімі түсіндірме сөздік ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Оған төмендегідей мысал
келтіруге ... ... ... ... осындай адамшылық сәулетімен
көзге түсіп жүрген бірегей азамат ол ... Ал ... ... сөзі
туралы былай деген: «Бұл сөздің біріккен екенін аңғартатын нәрсе ... «Ой, ылғи бір өгей төс ... ... ... ... бар. ... қолданылады. Мағынасы – «жүйрік», «мықты» екен ... ... осы егей төс ... ықшамдалып біріккен» [117,42-б.]. Осы
пікірлер мен ... ... ... ... мағынасы, әбден бабына жетіп
жаратылған, шыныққан, берік мықтылық ... ... ... Соңғы
уақытта бұл сөз тек жылқыға қатысты емес, жақсы қасиетімен ... дара ... ... ... істерге де қатысты қолданылып,
қалыптасып кеткен. Жоғарыдағы мысалдар осы көзқарасымызға ... бола ... ... ... ... арқылы тағы бекіте түсуге болады.
Мысалдар: ... ... аяқ ... бір жұмыс істеп, бірегей нәтижеге ... ... ... ... ... Ыбырай - қазақтың адал
туған оқымыстысы, бірегей азаматы, халық қамын ойлаған (С. Көбеев).
Түсіндірме сөздікте берілмеген, бірақ қолданыста ... ... ... ... біртұтас тәрізді сан есіммен біріккен сөздерге де назар
аударған орынды. Мысалдар: Су да біркелкі боп ... ... ... ... ... ... деп екіге бөліп, біріне зер салып,
екіншісін ойымыздан шығарыңқырап тастап ... ... ... бірізді мен біркелкі сөздері бірдей, теңдік ұғымын берсе,
біртұтас сөзі ... ... ... ... ... ... ... біржақты деген сөздерді Ә.Хасенов 1957 жылғы
еңбегінде жасалуы жағынан біріккен сөздерге жатқызып, төмендегідей ... ... [117]. ... Ондайда бірбет, сөзінен қайтпас болып
алады. Құда-тамыр, дос-жаран, қатын-балаң, олар да ... бола ... ... ... ... біржақты сөздері он томдық ... ... ... Ал 1988 ... ... ... ... бұлар сөз тіркестері ретінде бөлек жазылып берілген. Бірбет
сөзінің мағынасы адамның алған бетінен ... ... ... ...... ... ... сынды; біржақты – тек бір
бағытты көздейтін қасиет құбылыстарын анықтайтын сынды білдіретіні ... ... ... ... бірге жазылатынын жоғарыдағы
мысалдардан байқадық. Осы сын-сипаттың қайсысын болсын ... ... ... сан ... ... бірінші сыңар.
Бір сан есімімен біріккен үстеулер мен сын есімдерге қарағанда, зат
есімдер өте аз. ... ... ... біртартар, бірқақпай.
Бірқазан – ұзын тұмсығының астында қалтасы бар ірі су құсының аты. Атау
нәтижесінде осылай аталуының өзіне тұмсығының ... ... ... бір қазанға ұқсағанынан болса керек. Мысалы: Бұл арада ... ... ... ... кем емес ... ... дуадақ,
қарабай, қырғауыл мол болатын. (І.Есенберлин). Алыстан қарағанда судың беті
көрінбейді: үйрек-қаз, аққу, бірқазандар иін ... ... ... ... ... ... - әзіл-сықақ атауы. Бір ақ рет қайырып, мысқалдай шындығы
сезілетін қысқа қалжыңмен шамалы ... ... ... да бір ... ... ... ... көреміз. Мысалы: Ол газет бетіндегі
бірқақпайларды ... ... қата ... алды да, ... ... қалды.
Біртума - түйе атауы. Үлек пен айғыр інген ... ... ... ... Таза ... нар мен айғыр түйенің арасынан ... ... ... ... деп ... ... Соған қарағанда қазақтардың
бірінші ұрпақ буындарын ... деп ... ... ... ... алып қарағанда өте дұрыс.
Біртартар – үшкіл келген кіші-гірім жаулық атауы. Біртартар ... ... рет ... ... ... бір – ақ қабат үшкіл келген пішініне
байланысты. Мысалы: Жанар басындағы жұқалаң, ақшыл ... ... Ал қара көк ... есіктен көрінген бөлшегі бейне бір ... ... ... ... ... (Х.Есенжанов)
Бір сан есімінің тағы бір ерекшелігі – ... ... ... не ... ... болып есімдік жасауы.
Оны мына үлгімен көрсетуге болады:
Бір + неше ... ... = ... ... ... қатарына бірнеше, біргім, бәрібір, ешбір, кейбір, қайбір,
қайсыбір, әлдебір, әлдебіреу, ... Бұл ... ... ... ұғымды білдіретіндіктен, мағыналары айқын, әрі түсінікті. Оған
мысалдар арқылы көз жеткізуге болады. Мысалы: Барар жері алыс, ... ... оның ... ... ... жүру керек (Ғ.Мұстафин).
Біргім-диалекті. Түсіндірме сөздікте қамтылмаған, бірақ қазақ тілінің
диалектологиялық сөздігінде түсінік ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Бүгін үйлерінде біргім
де болмады-ау деймін.
Осы ... ... ... ... ... сыңарының
біреуі бір сан есімі болып келетін біріккен сөздердің тілімізде ауқымды
орын ... ... ... бір ... ... ... ... біршама сөздері
бір қарағанда өзара синонимдес болып келеді. ... ... да жоқ ... ... ... ... мөлшер мағынасын
білдіргенмен, контекстегі қолданысынан ... сәл ... ... біраз сөзімен салыстырмалы тұрғыдан алып қарағанда,
біршама мен бірсыпыра сөздері көптеу ... ... ал ... ... көп ... ұғымды білдіреді.
Біраз сөзінің кейде аз, кейде көп мағынасында ... да ... ... ... ... ... жұмыс бітірдік, біраз аялдадық
деген тіркестердегі біраздың мағыналарында ... бары ... сан ... ... ... болу арқылы біріккен сөздер тілімізде
баршылық. Олардың қатарына кейбір, бәрібір, ешбір, қайбір, ... ... ... сөздері жатады. Мысалы: Сол ниетін айтып қала ... ... ... ... ... ... сезе ... Өле-
өлгенше ешбір қазаққа қол көтермеуге ант етемін. Әлдебір уақытта шұңқыр
шетіндегі балшық Инешке қарай гу ете ... ... Бір ... бір
сөзіне қиыстырар, әрбірі келгенше өз шамасы (Абай). ... өзі ... ... ... қалды (М.Әуезов). Екінші сыңарлары бір сан ... ... осы ... ... ... ... ... сыңарлық құрамы тек сан есімдер тіркесінен ... ... ... сан ... ... сөз ... де ... келіп бір
мағына беретіндері жиі кездеседі. Олардың ... ... да ... әуелден бір сыңары сан есімнен болған тұрақты сөз тіркестерінің
қазақ тілінің негізгі сөздік ... орын ... ... ... ... бір ... бір елі және т.б. ... тіркестер де басқа күрделі сөздер
сияқты біртұтас лексикалық мағына береді: заттың атауын, ... ... ... құбылыс атауын білдіреді. Құрамындағы сыңарлары тұрақты,
олардың орны ... ... ... сөздер түспейді. Күрделі сөздердің жеке
сыңарлары синтаксистік байланысқа түспей, олар ... бір сөз ... ... ... ... сөз тіркесінің бір сыңары болады, сөйлемде бір
сөйлем мүшесі қызметін атқарады. Мәселен, сыңарлы біріншісі бір сан ... ... ... бір елі, бір ... бір мезетте, бір сәт, бір
сүйем, бір тәуірі, бір төбе т.б. Мысалы: Сонан бері ол жас жігіттің қасынан
бір елі ... жоқ ... ... адам өз ... білетін, өз
ісімен ғана шектелген ой-өрісі тар, тек бір ... ... ... бар адам
болуға тиіс емес (К.Смайлов). Тымағының маңдайына қыстырған бір жапырақ
қағазды алып ... ... ... бір сан есімімен тіркескен күрделі аталымдардың саны ... ... ... бәрі ... деректе берілген және
қолданыста да кеңінен ұшырасады.
Бір сан ... ... ... ... ... ... сындық
атаудың, мөлшерді сипаттайтыны байқалады. Ал бір сан есімімен ... ... ... көпшілігі құбылыс, әрекет атауларын және мөлшер,
сын атауын білдіретіні анықталып отыр. Ең басты ерекшелігі – бір ... ... ... ... ... жасауда тиянақтылық реңкті басымдау
етіп көрсетеді. Көп жағдайда аз ... ... ... –тән. Мәселен, бір
асым, бір аттам, бір ауыз сөз, бір жапырақ, бір жақты, бір ... ... т.б. ... ... ... көп ... ... тұстары да
кездеседі. Мысалы, бір құшақ гүл, бір күн тамақ ... бір ... ел, ... ... ... ... анық көруге болады. Осы ерекшеліктеріне
қарағанда бір сан есімімен тіркескен ... ... ... ... ... ... мен сын есім жасауға үлес қосатыны анықталды.
Қазақ тіліндегі сандарға ... ... ... ең ... бір сан ... ... ... және олар ауыз –екі
сөйлеуде өте жиі қолданылады. Мәселен, ¤ Ит бір ... ... ... Бір ... жеті ... ... ¤ ... бір жігіттің күші, қырық
жігіттің жүрегі бар, ¤ Бір есек ... ... ... жолдан шығарып
әкетеді, ¤ Түйе сілкінсе, бір есекке жүк қалар, ¤ Бір қозы туса, бір ... ... ... ¤ Бір бие ... екі бие елдікі, ¤ Бір биеде екі емшек,
бірі кетсе сүті жоқ. Бір түйеде екі өркеш, бірі ... күші жоқ. ¤ Мың ... ... мың ... бір ... ¤ ... ... бір тойдым, көктемеде
бір тойдым» дер, ¤ Тұлпардың оттауы бір ... да, ... ... ¤ Бір ... – жүк ... түйесі деген мақал-мәтелдер төрт- түлікке байланысты
болса, ¤ Бір таяқ аса тиеді, бір таяқ баса ... ¤ Мың ... бір ... ¤ Бір ... ... он ... ... артық, ¤ Әр
тірлікке төнер бір зауал бар, ¤ Бір дау бір ... ... ¤ Қара ... – бір ... ... ... ... пәле, дау-дамай, ұрлық,
дұшпандыққа байланысты, ¤ Ажал айтып келмейді, бір ... екі ... ... ... ¤ ... жанға бір өлім, ¤ Біреу суға жете алмадым деп ... ... ... өте ... деп «Аһ» ұрады деген мақал-мәтелдер
денсаулыққа, қиыншылыққа байланысты, ¤ Аш ... бір атан жүк те ... ¤ ... да бір, ... да бір, ¤ Бір ... бір үй аш ... ... аш болады, ¤ Бір құшақ қу ағаштан, бір оқтық шығады, ¤ Бір кемнің бәрі
кем, ¤ ... ақ ... да бір, көк ... да бір, ¤ ... бір ... бір ... жабық т.б. мақал-мәтелдер жетімдік, жоқшылық, кедейшілікке
байланысты, ¤ Адам жас шағында бір бала, қартайғанда бір ... ¤ ... ... ... ... ... ... тең, ¤ Бір кісі әр кісіге олжа салар, ¤ Әр
бала бір жалғыз, ¤ Бір күн дәмін татқанға, қырық күн ... ¤ ... ... бір, ¤ Жасы ... құрдас емес, заманы бір құрдас, ¤ Мың ... бір ... ... ¤ ... ... бір, ... түйіні бір, ¤
Туысы бірдің – уысы бір, ¤ Бір кемпір, бір ... ... ... ... ... ... деген сыйластық, заман, уақыт туралы,
¤ Жаманның аяғы сегіз, бірі шалмаса, бірі шалады, ¤ ... ... ... ... жүзі ... есеп, ¤ Жаманның бір қылығы, жағасы ... ... бір аты ... ¤ ... сұға ... бір ... ... жатпас, ¤
Бір бассаң да, жақсылыққа бас, ¤ Өзі жақсы кісіге бір кісілік орын бар, ... бір ... ... ... мың ... ¤ Достың көңілі бір атым
насыбайдан қалады, ¤ ... ... бір ... ... бір ... кимей
бар, ¤ Жақсы қыз біреу келсе, есік ашар, Жаман қыз біреу ... ... ¤ Түбі ... ... де табысар, ¤ Әркімнің кеудесіне бір аяқ айран
сияды, ¤ Арғымақ ... ... ... ... ер ... ... малды, бірде
малсыз сияқты мақал-мәтелдер адам ... ... ... ... ... айтылады, ¤ Біреуге елден береді,
біреуге жерден береді, ¤ Бір қолын екі еткен, ¤ Ер еңбекке бір ... ... бір басы ... бір басы ... ¤ ... он ... диқан бір жылда, ¤
Бір – бірлеп мың болады, тама-тама көл болады деп ... ... ... ¤ ... өлім тілегенше, өзіңе өмір тіле, ¤ Ант
ішкеннің мыңы өледі, у ішкеннің бірі ... ¤ Бір ... екі жаза жоқ, ¤ ... рет ... ... мың рет ... ¤ ... көріміз бір, шықсақ төріміз
бір, ¤ ... де бір, ... де бір, ¤ Өлі ... ... ... мың сөздің қазығы, ¤ Ажалдыға бір себеп деп ... ... ... ... Сан компонентті мақал-мәтелдер құрамындағы антонимдік жұптар
Антонимдік қатынастар тілдегі семантикалық парадигманың бір көрінісі.
Егер ... ... ... ... синонимдер деп атайтын болсақ,
антонимдер, керісінше, бұған қарсы мәндес сөздер.
«Антоним» деген лингвистикалық ... тіл ... ... өзі
қызығушылық тудырады. Тұлға мен мазмұн жағынан «синоним» терминімен қатысты
бола тұра, ол тіл ... ... ... кеш ... ... оның ... анықтауда заттардың түрлі
қасиеттерін салыстыру, қарама-қарсы қоюдың ... мол. ... ... бірін екіншісі мүлде жоққа (мағына жағынан) ... ... ... ... бірі ... екінші сыңарының болымсыз мағынада
болуымен тынады деуге болмайды. Мысалы жас – қарт жұбы ... ... жоқ. Егер ... қою ... ... компонентіне енген болса,
онда олар барлық мағыналарында да ... ... ... еді. Ал шынтуайтқа
келгенде, әркез солай деу қиын. Салыстырсақ, «Жас баланың жылаған ... алып ... ... пісірілген жас балыққа аңсары ауып кетті».
Аталмыш мысалдарда жас сөзі қолданылып тұр. Бірақ мағыналары бірдей ... ... ... - жаңа ... қатып, семіп қалмаған, кеппеген»
деген сөздерімен мағыналас, соңғы ... ... ... ... «жаңа
туған, сәби» сөзімен мағыналас, ... ... ... ... ... ... сөзінің қарт сөзімен антонимдес емес екендігіне көзіміз
жеткендей болады. Ол ... ... ... ... ғана ... ... ... болмасын антонимдес мақал-мәтелдер жиі кездеседі. Құбылыстың,
ұғымның, заттың ... ... қою – ... ... адам
дүниетанымындағы тану мен бағалау ... бірі ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды, жалпы көрінісі
бойынша, қарама-қарсы қояды. Сан компонентті ... ... ... ... ... де, қос ... тұратын мақал-мәтелдерді
құрайды. Мысалы:
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады,
Құтсыз қонақ келсе, қораға қасқыр шабады.
Жақсы атқа бір ... атқа мың ... бір рет ... мың рет ... арлы адамға бір сөз де жетеді,
Ойсыз, арсыз адамға мың сөз де ... ... ... ... ... мен лексикалық мақал-
мәтелдерге қойылатын шарт, мақсат ортақ. ... ... ... ... ... ... ... анықтама ұқсас, яғни, олар заттылық пен сапалы көріністі
меңзеп, ұқсастық жағынан бір-біріне ... ... ... антонимдес мақал-мәтелдерді мына
жүйемен топтастыруға болады [176]:
1) ... ... ... сан ... ... ... Хан екі айтса, ... ... екі ... ары кетеді. .
Шындық бір сөз, өтірік мың сөз.
Шындық – сегіз, бақыт егіз.
Батыр бір ... бір ... ... ... ... сүйер ағасы.
Жалғыз аттан жығылса, неге келер шамасы?
2) Мақал-мәтел жүйесінің өзгеруі арқылы құрылған сан компонентті ... ... ... ... ... ... ортақ
семантикалық топты құрса, ал, антонимдік топты қарама-қарсы мағынаны
білдіретін компоненттер ... ... кісі ... ... кісі ... ... ... бір,
Шықсақ төріміз бір.
Жақсының басына іс түссе, ашынар да ... ... іс ... бір ... да
басылар.
Көп қарттың ішінде бір бала дана болар,
Көп баланың ішінде бір қарт бала ... ... ... қара ... ... ... елге ... Аффикстер мен болымсыз жұрнақтар ... ... ... ... Орынды сөз мың жылдық,
Орынсыз сөз – мылжыңдық.
Өзінің ... ... ... ... ... көрер
Аспанға ай мен күннің екеуі де сияды,
Жердегі бір елге екі әкім сыймайды.
Екі жүзді пышақтан сақтанба, екі ... ... атан ... ... ... ... бір күн ... мың күн сынады.
4) Сан компонентті мақал-мәтелдерде бір мақал-мәтелдің екі тағаны арасында
антонимия ... ... ... қарама-қарсы мағына жүреді яғни ... бір ... ... ... ... бір ... бір ... бір күнде мың кісілік.
Мың малың болғанша, бір балаң ғалым болсын.
Он бала бір ... жүк ... бір әке он ... ... тістен шыққан сөз, тоғыз рулы елге тарайды.
Он адам жүрген жерде із қалады,
Жүз адам жүрген жерде соқпақ,
Мың адам ... ... жол ... ... бір кісі, егін егер мың кісі
Алтыға дейін бала ерке, ... ... шал ... жүз ... құда мың жылдық
«Тілдің міндеті-ақылдың аңдуын ... ... ... ... ... ... айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай
білетін адам табылса, тіл шама-қалдарынша жарайды. ... ... ... адам ... қиын. Ойын ойлаған қалпында, қиялын меңзеу ... ... ... ... тілмен айтып басқаларға айтпай білдіруге
шеберлік керек. Сондықтан сөзден сөз жасап ... ... ... ... келе ... және шығарғандардың да сөздері бәрі бірдей жақсы бола
бермейді»,- деген А.Байтұрсынов [177,353-б.].
Р.Сыздықова: «Раушан гүлі ... ... ... үшін табиғат шіркін
тікенектерді де керек етіп жаратқаны сияқты, сөз өнері ... ... ... ... шебер қолдануға да баратын болар»,- деген
болатын [178]. Мақал-мәтелдер басқа тілдік ... ... ... ... ... жағынан ерекшеленеді. Сонымен қатар оның
мағынасын әрлендіру, көріктеу ... ... ... қолданылады.
Антоним болмайтын сөздер мәтінде қарама-қарсы ... ... ... деп ... Осы ... ... ... стильдік
мақсатта қолданылады. Антонимдердің стильдік қызметі өте күшті. ... ... ... ... ... ... қатар қойып шендестіруде
және осы тәсіл арқылы айтылатын ойды тайға ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Антонимдерді ... ... ... ой ... ... ... мәнерлі
болып бейнеленеді.
Антонимдердің стилистикалық функцияларының бірі - ... ... бір ... түрі – бірінші антонимді келесі сөзбен
нақтылау, конкреттеу. Осындай нақтылау ... әр ... ... ... ... танысуға септігін ... ... ... ... ... ... ... ерекше бір түсініктілік беру үшін
қолданылады. Осы кезде көмекке ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан да дұрыс деп саналады: адамдар бір затты, ... не ... ... қарама-қарсы қойып салыстыру тыңдаушыға ерекше
әсер етеді деп ойлайды. Бұл бір реттен дұрыс қағида. ... ... ... ... бос ... ... бекерге «көп сөзділікке» баруға
бой ұрған болса, керісінше, антонимдердің бірден-бір ерекше стилистикалық
қызметінің бірі антонимдік ... ... ... соң ... ... ... болып саналады [171, 103-б.].
«Антонимдік қатарлар негізгі қызметінде жұмсалумен қатар, ... ... те ... ... ... ... ... міндет те
жүктейді», - дейді ғалым Б.Шалабай [179].
Антонимдердің стилистикалық қызметін ... бір түрі және ... ... ... ... – шендестіру.
Айшықтаудың түрі шендестіру, бір-біріне ... ... ... алуан түрлі ұғымдарды бетпе-бет ... ... ... бет-
бейнесін анықтау. А.Байтұрсынов өз еңбегінде шендестіруге арнайы тоқталған
[177,353-б.].
З.Қабдолов шендестірудің қандай тілдік тәсіл екеніне былай ... ... бір түрі – ... яғни ... бір ... ... ... келбетін басқа затпен аңғарту, ілестіру» [180].
Шендестірудің негізгі мақсаты – екі не үш ... ... ... ... ... ойдың мән-мағынасын ашу. Сандарға негізделген ... ... ... ... ... мән-мағынасын ашуда,
нақтылауда сандар қарама-қарсылық қызмет атқарады. Мәселен: ¤ Жаман қойшы
жайлауын бір күн ... ... ... ... мың күн ... ¤ ... қыс ... бір ойлама, үш ойла. ¤ Жақсы атқа бір қамшы,
жаман атқа мың қамшы. ¤ Мың жаман тұрмайды қара ... бір ... ... тұлға. Ойлы, арлы адамға бір сөз де жетеді, ойсыз, ... ... ... де жетпейді. Бұл мақал-мәтелдердегі сан есімдер берілген қарама-қарсы
мағынадағы сөздердің беретін ойын нақтылап күшейтіп тұр, яғни ... ... , ... ... бір мен мың, бір мен үш т.б ... сандарға негізделген мақал-мәтелдерде антонимдердің стилистикалық
қызметі сандар арқылы айқындалады.
Қорыта ... ... ... ... тілдік
бірліктердің мазмұндық - құрылымдық жүйесінде аксиологиялық мән ... ... ... сан ... мақал-мәтелдер құрамында өзара
контрастивтік мағыналық ... ... ... ... немесе
«антонимдік» жұптарды түзеді. Осылайша дәстүрлі және киелі ... ... ... ... ... ... САН КОМПОНЕНТТІ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Сан компонентті ... ... ... деген сөздің бізге Батыс елдерден келгендігі белгілі. 1991
жылы жарық көрген ... ... ... ... – «менталитет»
латыншадан аударғанда (mens- ақыл, ойлау, ойлаудың ... ... ... қосқандағы ұжымдық және жеке сананың ... ... жеке және ... ... ... ойлауға, сезінуге және
дүниені белгілі бір бейнеде қабылдау бағытының ... ...... ... ... ... және ... негізде
қордаланған, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың дүниетанымында орын
алатын ерекше көрініс. Оны ... ... ... ... ... салт-дәстүрдің, қоршаған ортаның, тұрмыстың, қоғамдағы
әлеуметтік ортаның, ... пен ... ... ... ... ... - халқымыздың дүниетанымын, рухани ... ... ... методологиялық тұғыр. Өз кезегінде қазақ
философиясының табиғатын ашу ұлт ... ... ... Қазақ менталитетін тану арқылы ... ... ... оның ... мен практикалық маңызын айқындай аламыз. Басқаша
айтақанда, қазақ менталитетін зерттеу ұлттық философияны ... ... ... «еш ... жоқ» ... сөз саптаулардан құтқарып, оны
бүгінгі нақты өмірдің рухани сұраныстарына айналдыруға мүмкіндік туғызады.
Қазақ ... ... сөз ... ... ... ... ...
даналық мәселесі. Ол – ұлт ... даму ... ... ...... ... ... өмірінде ерекше орын алады. Оның
іздері мәдениет пен дәстүрде, дүниетанымдық ұстанымдар мен ... ... Онда ...... ... ... орын алған. Оның
тұтастығы адам мен табиғат, қоғам мен адам, адам мен адам ... ... ... ... ... ... ... ақыл, қайрат, жүректің бірлігі, іштесуі мен астарласуы
арқылы берілген. Оған дәлел, ... бір ... ... адам мен
табиғат арасындағы қатынасты қарастырайық. Қазақ-қашан да ... ... ... Ол өзін ... ... ... ... Өзін табиғаттың «бел
баласымын» деп санаған. Ол табиғаттың ... бас ... ойға ... тиек ... мақал – мәтелдерге, ән-жырға ... ... ... ... үш сауап бар: шөлге құдық қазған бір сауап, өзенге
көпір салған бір сауап, жолға ағаш еккен бір ... ¤ ... бір ... екі ... ¤ Су ... ... бір ... ¤ Алпыс күн тасыған су,
алты күнде қайтар. ¤ ... ... әр ... түбі бір ... ет. ... ... бір, тынысы мың ... ... ... ... ... – даналық белгісі екенін көреміз. Сонымен ... тек ... ... ... ... этикалық және
эстетикалық тұрғыдан қараудың өзі осы даналықтың ... ... ... ... ... ... олардың рухани
дүниесі, ойлау жүйесі, түсінігі, танымдық ұғымдары мен ментальдық ... ... ... ... ... рухани дүниесін құрайтын фольклор,
мақал–мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ... бірі – жеті аталық дәстүр. Бұл дәстүр – ұлттың
қандық ... ... қана ... сонымен бірге ұрпақ, ата-баба
арасындағы өзіндік байланысты да ... ... ... ... барлығы тектілікті қалыптастырады. Тектілік бар жерде даналық,
ментальдық тұтастық бар. ... ... ... ... ... ... да ... қазақтың «тегіңе тартсаң ... ... ... ... жеті ... ... ... ¤ Жеті атасын
білмеген ─ жетімдіктің белгісі, ¤ Жеті ... ... ұл, жеті ... ... ¤ ... ... бала ... алпыстан кейін шал ерке, ¤ Адамға екі нәрсе
тірек-тегі, бірі тал, бірі – ділің ... ¤ ... ... ¤ Жақсы әке жаман балаға қырық жылдық ризық, ¤ ... жеті жыл ... жоқ. т.б. ... - ... рулық қоғамда
қалыптасқан ата -салтты танытады.
Ұлттық ойлауға тән ... ... ... жаңғыру, өзгеру үстінде
болатындығы. Ол үнемі дамып отырмаса, онда қоғам өмірінде ... ... мен ... ... мүмкін болмас еді. Сондықтан да ұлттық
ойлаудың өлшемі - даму. Ол - ... ... өмір сүру ... ... ... ... бағыт-бағдарын айқындаушы. Мәселен, кешегі
көшпенділік өркениет шеңберінде қалыптасқан кейбір ұғымдар мен ... ... ... бүгінге дейін өз қызметін атқаруда. Сонымен бірге
қоғамдық қатынастардың ... ... жаңа ... ... ... ... ... байланысты. Тілсіз - ұлттық ойлау жоқ. Ұлттық
ойлаудың басты ерекшелігі - оның ... ... тіл ... ұлт ... ... өмір ... дүниетанымын бейнелейді. Ұлттық тіл
неғұрлым бай болса, дүниені бейнелеу ... ... ... болып келеді.
Қазақ - тілдің құдіреттілігін, адам өміріндегі рөлін бағалай білген. ... ... ... кісі бір ... екі адам да – екі тілдің ... ¤ ... жүз ... ... өнер ме? Жүз ойды бір ... ...... де,
¤ Бір қойдың қатығы іркіт болмас,өзі ... ... ... ... болмас,
¤ Біреудің сөзі әдемі, біреудің көзі әдемі, ¤ Бір елі ауызға, екі елі
қақпақ, ¤ Жүз ... бір ... ... ¤ ... бір сөзі – мың
алтын, ¤ Жақсы сөз ер азығы, бір сөз мың ... ... деп ... ... ... астарлап сөйлегенді айтар ойын алыстан
орағытқанды, ... ... ... ... ... ыммен
бастап, терең оймен аяқтаған. Астарлап сөйлеу ұлттық ... ... ... арттыруға әсер етті. Яғни тіл халықтың ... ... ... кез ... халықтың даму дәрежесін, оның ... ... ... Дүниенің паремиологиялық бейнесінде ¤ Жеті жұрттың тілін
біл, жеті түрлі ілім біл ... ... ... ... Сонымен қатар
тілсіз бірде - бір халық та, жеке адам да жоқ. Тіл арқылы ел ... ... Тілі ... ойы бай. ... тіл - ойдың көрінісі,
заттандырған түрі.
Тіл арқылы сол халықтың мінез-құлқын, болмыс-бітімін тануға ... ... ... әр ... мән-жайына жетіп, түсінісуді
қажет еткен. Сөйлескенде, ол қашан да әңгіменің ... ... ... ... аз ... ... Сол көп сөздің тобықтай түйінінде. Оны
халқымыз ... ... ... – мәтелдерде ¤ Тоқсан ауыз сөздің
тобықтай түйіні, ¤ Күнде бір сөз ... ... ... болады,
¤ Көп сөздің емі – бір – ақ сөз, құр сөзге дауа жоқ, ¤ Мың сіз – ... шыж – быж, ¤ ... ... ... тіл ... ... ¤ Мың сөз ... істің жарымына татымайды, ¤ Мың ... бір ... ... Мыңға татыр бір сөз бар, ¤ Мақтан тілге – мың ... ¤ Мың ... ... кісі бір ауыз ... ... ... ... ¤ Отыз тістен
шыққан сөз, тоғыз рулы елге тарайды, ¤ Ойлы, арлы ... бір сөз ... ... арсыз адамға мың сөз де жетпейді деп ... Яғни ... ... ... мақсат - көп, не аз сөйлеуде ... ... ... ... тағы да ... ... ... қазақ жаяу
жүргенді кемістік деп санаған. Сондықтан барар жері ауыл-арасы бір сағаттық
жол болса да, ... ... атын кісі ... ... ... дейін сайлап,
ерттеп мініп, баратын болған. Ал егер барар жеріне ертемен кетпек болса,
атын жайылысқа ... ... не ... үй ... ұстаған.
Ел аузында ¤ Жылқы – жеті қазынаның бірі, ¤Ат ерді сақтайды, ¤Ат-
адамның қанаты, ¤ ...... ... -, деп ... ... ұлтымыз
желден жүйрік жануарды күллі тіршілік тірегі, тұрмыс – салты, өмірінің
өзегімен тығыз сабақтастырып келеді. Хас ... ... ... ... ... әр ... ... атой салып, бой көрсетіп қалады.
Біздің тегіміз-түрік, түлігіміз – жылқы. Содан да ... ... ... ... ... шейін жақсылық байлаулы тұрады», - дейді. Жылқы
– төрт түліктің төресі. Тәкәппар, сезімтал, кірпияз, кербез, киелі ... ... ... ұлт ... қалғаны үшін – ат пен анаға қарыздар. Осыншама
кең байтақ ... ... ... ... ... ... білектің
күшімен, найзаның ұшымен сақтап қалып, бізге аманат етіп ... ... ... мол, орны ... Ол - ... ... ... ішсең сусының, кисең киімің. Жылқының еті де ... сүті ... да ... ... майы сүйегін балқытады. Сынықшылар сол май арқылы
адамның теріс біткен сүйегін бұзып, қайта салады. Бие сауған әйелдің ... ... ... ... ... астынан бүкіл денесіне ...... ...... - ... Ақтайлақ би. «Жылқының сүті- шекер,
еті – бал»,-дейді дана халқымыз.
Жалпы, жылқы малына беретін 22 тұжырымды сан бар. ... ... ... ... Алып – ... ат – биеден. Бір сапар ат
арытпас, жаман жолдасын жарытпас. Жүйрік атта жал ... ... ... ... Міне, осы тектес толғамдарды жалғастыра беруге болады. Не
деген де халқымыз жылқы түлігін ... ... Оның ... ... ... ... ... негізделген мақал –мәтелдері. Мысалы,
¤ Жігіттің құны жүз ... ары мың ... ¤ ... аттың
пайдасы көп, ¤ Жалғыз жігіттің айласы көп, ¤ Жалғыз атты ... ... ... малы қазақ үшін жаралып, қазақ пен оның кең даласы
жылқыға арналған сияқты. Бірінсіз-бірінің күні де, сәні де мәні де жоқ. ... ... ... ... - ... Пайғамбармыз.
Жылқының сүті барлық ауруға ем. Қымызды ... ас ... оны ... төгуге тыйым салған. Төксе үйден ырыс қашады деп сенген.
Қымызды ерекше қастерлеп, ... ... ғана ... Оның айғағын
төмендегі мақал-мәтелдерден көруге болады. Мәселен, ¤ Жалғыз биенің қымызы,
қарындаспен қағыстырар, жалғыз түйенің шұбаты, ағайынды табыстырар, ¤ ... ... бір шап, ... аз ... бір жақ, ¤ Бір бие ... екі ... ¤ Екі бие ел асы, үш бие бұлақ басы, бір бие жоқтың қасы, ¤ Елің
жақсы болса, бір ... ... атың ... ... ... мүйізімен
ойна, ¤ Жылқының басы мың қаладан ... ¤ ... ... ... ... ¤ Тұлпардың оттауы бір болса да, жусауы басқа деп
қашанда жылқы малының қадір-қасиетін ... әр ... ... тиек етіп отырған. Сонымен қатар қазақта ¤ Ер жігітті қартайтатын ... бар: ... ат, ... ... ... пышақ деген мақал бар.
Қазақ халқының менталитетін айтқанда, оның ... бір ...... қасиеті. Қазақ халқының бүкіл салт-санасы, әдет-ғұрпы, мақал-
мәтелдері, ертегі, жыр-термелері, ойын-сауығы, жұмбақтары мен ... ... ... ... мәселе. Олар адамгершілікке,
көпшілдікке, азаматтыққа баулыған. Олардың дені сандарға ... ... ... ... Яғни ... шыр ... дүниеге келген
күнінен бастап, адам өмірінің соңына дейінгі ырым-жырымдар, ұлағатты
ұғымдағы мақал-мәтелдер. ... ... ... тарауымызда толығынан
тоқталамыз. Дегенмен ұлт менталитетін ашатын сандарға негізделген мақал-
мәтелдерді атап ... ... ¤ Адам ... бір сөз де ... ¤ ... ... ... бір – бір таудың басында қаңғырар еді, ¤ Біреудің
ырызығын ... ... ... ұрасын біреу толтырмас, ¤ Байыңның ... ... ... астына кір, ¤ ... ... ... тез ... ¤ ... жарасы жарасызға дуалдың тесігендей көрінер, ¤
Біреудің қазанында қайнатқаның піспес, ¤ Бір қорқақ бүкіл қолды бүлдірер, ¤
Бір сөз ... ... бір сөз ... түзер, ¤ Бір ... ... кісі ... ... де аш қалар, ¤ Бір ағаш тігу бір ... ... ... бір ... ... ¤ ... қолдағың келсе де – жоғырылат, қорлағың
келсе де жоғырылат, ¤ Жетімнің қазынасы – жеті ... ¤ Бір түп ... ... ... Адал адам ... бақ қонғаны. ¤ Бір
адамға қадірің жүрмесе,екі адамға күлкі боларсың, ¤ Тозаң басқан құдық ... ... ... ғұрып та бір, ¤ Алған сабағың ... ... мың ... ¤ Білімсізден де бір іс өтер, білімдіден де бір іс
өтер, ¤ Он ... өнер ... ¤ ... адам ... да бірдеме
үйренеді т.б. сандарға ... ... ... халқының
мыңдаған жылдар бойы тәжірибесінен туындаған халықтың білген, түйгендері,
алтындай етіп сақтаған, ... ... ... ... ойларын көреміз.
Бұның барлығынан біз қазақ ... ... ... ... ... Тілдік этномәдени жүйенің сандық коды
Этникалық мәдениетті репрезентациялайтын тіл бірліктерінің мазмұндық
құрылымдық ... біз ... жүйе деп ... Ол ... ... этникалық мәдениет арасындағы қатыстықтың сан алуан сипаты көрініс
табады. Ол жүйенің өзіндік ерекшелігі этнос болмысын екі ... яғни тіл ... ... Онда әр ... ... өмір ... Оның бірі сандық
кодтар.
Сан компонентті мақал-мәтелдер ... ... ... сандық
коды қызметі атқаратындығымен ерекшеленеді. Сандардың білдіретін мән-
мағынасы сөз ... ... ... яғни ... теңеулерде анық байқалып тұрады.
Сандар – дүниетанымның бір тетігі. Таным-тарихи ... ... ... ол танымның филогенез және онтогенезі толық философиялық
жиынтығына, таным мен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ескіліктеріне талдау жүргізе аламыз.
Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерде, мақал – мәтелдерде.
Сандар жүйесіндегі тұрақты тіркестердің пайда болу жолдары: біріншіден,
мифологиялық, астрономиялық, магиялық т.б. ... мен ... ... ... таңда этнофразелогизмдерге айналған сан
есімнен жасалған тұрақты ... от ... орақ ... ... ерекше қолданысқа ие болуына байланысты бірнеше ... ... Ерте ... ... әр ... ... бақылау жасай келіп,
олардың ортақ қасиеттерін сипаттарын санмен түйіп, санамалап айтып ... үш ... төрт ... бес қонақ, жеті жұт.
ә) Наным – сенімге байланысты «киелі» ұғымдар ... ... ... Сан ... ... ана ... пайда болуы мен жарық дүниеге
дейінгі аралықтағы уақытқа ... ... ... ие ... ... өлшемдер адам баласы өмірінде қай кезде де
ерекше қызмет ... ... ... ... ... ... ана ... пайда
болып, жетілу мерзіміне тікелей ғарыштық байланыстың негізінде.
Жеті ай-тоғыз айдың; жеті қат көк-тоғыз қат көкпен, он ... он екі шоқ ... ... ... күн ... ... бар деп ... жүйесіндегі тұрақты тіркестердің ұзақ дәуір барысында алдымен
еркін тіркес ретінде одан этнофразеологизмге айналу үрдісінде ... ... ... ... әр ... ... ой-санасына сай нақты
өмір шындығынан көруі байқалды.
Кейбір сан есім ұйытқы болған ... бұл ... яғни ... ... мен ... ... бірдей еместігі
байқалады. Мысалы, жеті ата ... ... ... біз ... ... ... ... Ал бұрын бұл фразелогиялық тіркес
өлшемдік мәнде, жеті атадан қара көк, жеті ата жау, жеті атасына ... ... ... о ... ... деген ұғымды да
білдірген.
Сан есімнен жасалған тұрақты тіркестердің шығуы мен ... әсер ... ... ... ... социолингвистикалық, этникалық, этногенетикалық,
экстралингвистикалық факторлар және ... ... ... сандардың этно-мәдени
жүйедегі сандық кодын айқындауда киелі және дәстүрлі деп бөліп қарастыруды
жөн көрдік.
Сандарға негізделген ... ... ... ... ... яғни ... қарастыру
халықтардың рухани өмір байлығының шығу көздері мен даму арнасын, тарихи
этимологиялық ... мен әсер ... ... айқындай түсуге
мүмкіншілік береді.
Екі, үш, төрт, жеті сан атаулыларының символдық мәні ... яғни ... ... ... туралы көне мифологиямен
ұштасып жатыр. Ал тоғыз, қырық сан атауларының символдық ... ... ... ... мерзіміне байланысты және магия өнерінің тууымен
бірге ... ... ... ... деректерді талдау арқылы дәйектеледі.
Сандар алғашында ерекше қолданылып, қолданылу барысында ... ... ... ... сандар ретінде семантикалық жағынан дамып,
өзгеріске ... әр ... ... ... сай ... өмір шындығына
үйлесіп отырады.
Сандар – дүниенің ... ... ... ... ... ... ... бастап адамның тағдыры да осы сандарға
байланысты. ... ... ... ... ... ... аясы
да сандар гармониясына негізделген деген болжамды кешенді түрде ... ... ... ... ... танымдық қасиеті мен құдіреті арқылы
дәлелдеудің мәні болашағы зор.
Сан атаулары өте көне ... келе ... ... ... барлық
көне жазба, ауыз әдебиеті ескерткіштерінен кездестіруге болады. Сан ... ... ... ... сан атауларының қалай жасалғаны көріне
бермейді. Жалпы сандық ... ... ... өмірімен байланыстырылады.
Сандар оқу мен жазудың пайда болуымен байланысты.
Сандық жүйенің ... ... ... ролін кезінде
академик О.А.Жәутіков те баса көрсеткен: «Қазіргі заманда жер жүзіндегі
барлық мәдениетті халықтардың ... ... ... - ... ... Ондық
жүйе – ұзақ тарихи дамудың ... ... ... ... ... үшін ... жүйедей үлкен ғылыми үрдіс жасаған, терең із
қалдырған, ықпал тигізген мысалдар көп емес.
Қазақ тіл ... сан ... ... Ә.Хасенов осы пікірлерді
қуаттай отырып, түркі тілдеріндегі негізгі сөздік қорға жататын ... да ... өмір ... ... ... ... айтылған пікірлерді қуаттай отырып, тұрақты тіркестер арқылы
толықтыруға ... ... он ... білемін, бес қолымдай немесе бес
саусағымдай білемін деген ... ... және ең ... балаға сан
үйреткенде санамақты жаттатып, саусақ арқылы үйрету. Міне, бұлардың бәрі
сол ертедегі ... пен ... ... ... ізі болса керек.
«Сандар әлемді басқармайды, бірақ қалай басқару керектігін
көрсетеді»,- деп ұлы ... әрі ақын Гете ... ... ... сыр бар ... о баста-ақ сезілген.
Ғылыми жұмысымыздың тақырыбы сан компонентті мақал-мәтелдердің ұлттық-
мәдени негізі, яғни ... ... ... ... тақырыбымыздың
мақсатына жетуіміз үшін ең алдымен қазақ халқында киелі деп ... ... ... ... жөн ... ең ... ... қызметін ашу үшін оларды киелі және дәстүрлі ... екі ... бөле ... жөн ... Сан ... ... құрамындағы киелі сандар
Халқымыздың сонау есте жоқ ескі заманнан бастап күні ... ... ... ... бір ... ... ... қымбат қазыналары бар. Өзін
қоршаған ортамен қатынас жасаудың ... ... ... ... ... ... ... өзіндік түсінігін тудырған. Сан ғасырлық
уақытқа ... сол ... ... дами ... нәтижелі
ізденістердің негізінде халықтық салт-сана мен педагогиканы қалыптастырған.
«Халқың қандай десең-салтымнан сынап біл» дейтін ... ... ... мен ... ... мен даралығы, шешендігі мен тапқырлығы өзін
қоршаған ортаның құпия-сырын танып-білу көзқарастарымен ұштасып ... ... ауыл мен ... ру мен ... ұлыс пен ... ... бабаларымыз дүниетанымдық көзқарастарын ұрпағына мирас етіп, желісін
үзбей жеткізіп келеді. Сондай желілердің бірі-киелі сандар ... ... ... ... ... мен ... қазақ
әдебиетіндегі сөздік қолданыстың қыр-сырын танып білу үлкен ғылыми ... ... ... әсіресе 3,7,9 және 40 сандары қасиетті саналады.
Киелі ұғымдардың дені белгілі бір сан ... ... ... ... ... ... сөздері мен мақал-мәтелдерінен де байқаймыз.
Қазақ халқында киелік қасиетке ие болған сандардың бірі үш ... ... сан. ... ... дәрежесін анықтауда қойылатын
орташа баға.
Үш көне ... ... ... ... және ... ... берген. Түркі
тілдерінде үштің сырт тұлғасы йс. Бұны ... ... ... еңбектерінен көруге болады
І.Кеңесбаевтың түркі халқында «үштік» санау жүйесі ... ... «үш» ... аяғы ... мүмкін. Кейін адам миының жетілуіне
байланысты «бестік» санау жүйесі пайда ... ... «үш» ... ... ... тілінде де өзге тілдердегі «жеті», «қырық» ... ... ... ... фразеологизмдерге ұйытқы бола алады. «Үш» сан
есімімен байланысты ойын аты, ырым, салт-дәстүр, сенім, жыл ... ... ... ... ... түркі халықтарының мифологиялық түсінік-түйсігіне ... ... ... әлем үш ... ... Аспан, жер, жер асты.
Бұлар өзара орталық ось арқылы бірігеді. Осы ось арқылы құдайлар жерге, ал
өлгендер жер асты ... ... ... ... ... ... ... бөлігін дүние жүзі халықтары «Әлем ағашы»,
«Мировое ... ... көне ... «Бәйтерек» (өмір деген бір бәйтерек)
«Төр» деп таныған. Өмір ағашы – ... жер ...... өседі
деген аңыз бар.
«Үш бөрі». Құмалақтың оң қанатынан бір-бірден үш, не үш-үштен ... ... «Үш бөрі ... адам жай кісі ... аруақты кісі» деп
есептеледі. Үш бөріні «ақ дегенің алғыс, қара дегенің қарғыс. ... ... ... әлемнің төрт тарапына сапар ... де ... деп ... ... үш». ... батырлар күш сынасқанда үш рет күресіп айқасады
екен. Бірінші кезекте жеңілген жігітті жеңілдің деп ... ... ... ... жинауына мүмкіндік беріп, үшке дейін күш
сынастырғанда ... ... ... адам ... ... ... жеңеді, үшіншіде екеуінің қайсысы жеңімпаз екені белгіленеді.
Бұдан біз халқымыздың өзіндік ... ... ... ... ... үш сан атауымен тіркеске түскен көптеген сөз этнофразеологизмге
айналып, тұрақтылық қасиетке ие болып, өзге ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында «Аспанда да адамдар тұрады,
белбеуді ... ... біз ... ортасында тұрамыз, белбеуді
белімізден буынамыз, ал жер астында тұратындар белбеуді аяқтарынан ... аңыз ... [110]. Бұл ... ... үшке бөлу ... ... тән. ... бақсы-балгерлердің түсіндірулерінше: «Адамның жаны, рухы,
ақыл, ой, санасы жоғарғы қабаттан беріледі. Адамның тәні ортаңғы қабаттан ... ... ... ¤Ер ... үшке дейін деген мақал салт-сана,
ырым, ем жалпы әдет-ғұрып және көшпелі мемлекеттердің құрылым мүшесіне ... одақ ... ... орай ... ... ... осы
мағыналас, ¤ Ер көрмеймін деген жерін, үш ... Ат ... ... үш ... деген мақалындағы ер жігітке берілетін мүмкіндік саны
халқымыздың санасында қалыптасқан құрылым ... тән, ... ... ... ... мақалдың мағынасының кодын үш саны ашып тұр.
Сонымен бірге, Үш қат сөз тіркесі ... ... ... ... Ал ... ... ... түрі. Жоғарғы қат (Аспан) тәңір;
ортаңғы қат (Жер ...... ... қат (Жер ... ... немесе
Теңіз деп аталған.
Халқымыз іргелі үш жүз құрамынан тұрады. Олар: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші
жүз.
«Үш жұрт». Халқымыз қазақ жігітінің үш ... бар, ... ... жұрт,
бұл дегеніміз жігіттің әкесі жағынан туыстары, нағашы жұрт дегеніміз
шешенің төркіні, қайын жұрт деп ... ... ... ... жұрт ... Ол үш ... ие ... Біріншісі-қайынжұрт, екіншісі -нағашы
жұрты, үшіншісі-өз жұрты. Осыған байланысты ... ¤ Ер ... ... бар, ... өз жұрты, екіншісі-нағашы жұрты, үшіншісі-қайын
жұрты ... ¤ Ер ... үш ... деген мақалы бар. Сонымен қатар, халқымыз
үш жұртқа төмендегідей баға береді:
Өз жұртың-күншіл, бар болсаң көре ... жоқ ... бере ... ... күндейді, жаман болсаң жүндейді;
Қайын жұртың-міншіл, қолыңның ұзындығына қарайды, жағаңның қызылдығына
қарайды, берсең жағасың, бермесең дауға ... ... ... ... жамандығыңа күйінеді,
әрқашан тілеуіңді тілейді, тілеуқор қамқоршың ... ... ... Бір ... үшке ... ... ... шарауашылықты ауа
райымен сабақтастырып жүргізу үшін бір жылды (360:3:120) үш бунаққа ... ... ... ... «қара қатқақ, аш өзек» деп ... ... ... маусымның тоғызына дейінгі орта. Қазақта ¤ Жаздың қамын
қыс ойла, бір ойлама, үш ойла ... ... бар. Яғни ... дайындық үш
бунақта (квартал) болу керек деген мағынада. Сонымен қатар жан алу, ... ... жан ... тура келсе, өлген бір ардақты (ер кісінің)
моласына ... одан үш рет ... ... ... осы кісінің аруағы
ұрсын» деп қорғанған: ол кезде жан беруші айыпқа тартылған кісі ... ... «үш ата» ... бір ... туысы болу шарт болған. Туысқандығы үш
атаға жеткен кісінің өзі әшкерленіп, жаман ... ... аян, ... ғана ... ... кісінің басқа туысы «бірақ үш атадан бері
болмау ... жан ... ... Осы үш ... «үш» сөзі сандық мәннен
айырылып, жұмбаққа айналып барады. Жаңа туған айды көргенде үш рет тізерлеп
отырып, үш рет ... ... ... сол ... еткен жерден шөп жұлып
алып, жанын отқа ... ... неге үш ... ... үш ... емдеп,
дұғаларында үш мәрте қайырады, неге ертегілерде үш күн, үш түн, ... ... үш ұлы ... үш қызы болыпты деген сауалдар осының айғағы. Сонымен
бірге қазақ халқында ¤ Бір күндік жолға шықсаң, үш ... жол азық ал, ... ... үш күндік, ¤ Жаңа енші алғанмен үш ... ... ... ... ... деген баланың үш күн бұрын көзі қышиды деген мақал-мәтел ... ... ... беру салтына байланысты айыпқа, сыйлыққа берілетін
мал, дүние әрқайсысы тоғыздан тұратын үш топ ... ... ... сұрап келген батырына,
Үш тоғыз, жетім бастап оған берді.
«Үш табан» - асық ойының бір түрі. Бұл көнеде келе жатқан ... ... ойын ... ... ... о ... үштік санау жүйесінің болғандығын
айқындаған.
«Үш ай». ... ... ... ауыз бекітетін Ражаб, Шабан, Рамазан
айларын басқа айлардан ... үш ... деп ... Бұл ... ... ... сыйынған. Себебі анық сауабы басқа айлардан ... ... Осы ... аспаннан Құран түскен. Және бұл Пайғамбардың ... ... ... Яғни ... ... ... ... 40
жасында, жұма күні түнде көктен Алла әмірімен қасиетті кітап түсе бастаған.
Бұл түнде оқылған бір ... ... ... мың намазы орнына жүреді»
делінген шариғатта.
Қазақ халқы ерте заманнан-ақ түрлі құбылыстарға баға ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасаған. Олардың
ортақ қасиеттерін саралап, оларға ... ... ... ... ... санамен түйіп, оның ізін өз тілінде сақтаған. Олардың
дені мақал-мәтелдерде кездеседі. Мәселен, ¤ Үшеудің бірі ... ... ... ¤ Үш ... бірі ... ... құлайды, ¤ Үш
нәрсе тұрақтамайды: бірі – саудаға түспеген мал ... ...... ... ...... жоқ патша, ¤ Үш болмайтын екілік жоқ, ... ... адам үш ... алмайды, ¤ Жаман мерген теке атқан жеріне үш
барады, ¤ Жыланды үш кессе де, ... әлі ... келе «үш» сан ... ... ... ала бөтен
қолданылуына байланысты, оны да «жеті», «тоғыз», «қырық» сандарымен ... ... ... «үш» сан, ... әр ... өзіндік бір киесінің
бар екені анық. «Үш» сөзі де сандық мәннен айрылып жұмбаққа айналып барады.
Олардың түп ... әр ... біле ... ... «үш» санының
ерекшелігі өмір ағашы – Бәйтеректі мүшелеумен байланыстыра қарау керек.
Келесі ерекше киелілік қасиетке ие жеті ... Жеті саны ... ... ... ... өте жиі кездеседі. Мәселен, ... ... ...... ... ... мақал-мәтел бар. Неге
қазақ жеті атасын білу керек? Білмегендік не ... ... ... ... Жеті ата - ... ... өте жиі айтылып, кең мағынаға ие
болған ұғым. Бұл атаудың шығуының өзіндік мәні мен тарихы бар. Ең ... ... ... ... адам өз ... ... екі ғасырлық тарихынан
хабары болады. Яғни, «әке жағынан ... жеті ... ... ... жеті ... жыл ... «қандастары», «аталастар» саналған.
Немере-шөбереге ... – «ата ... ал жеті ... дейін - аталастар, одан
әрі - туысқан рулар, одан соң - тайпаластар, одан әрі - ... ... ... ... ... ең ... ... тайпасының бірігуі – алты
Алаш /қазақ, өзбек, ноғай, қырғыз, қарақалпақ және ... ... ... ... туыс ... ... біріншіден, олардан ақыл-есі
дұрыс бала тумайды, туа қалғанның ... өмір жасы ... ... көбеймейді.
Екіншіден ағайын-туыс арасында әдепсіз, жағымсыз қылықтар етек ... ... ... ... ... ... ел ... Есімхан тұсынан бастап қызды «Жеті атадан ары, жеті өзеннен өтіп
барып ал» деген ұғым қалыптасты. «Жеті ата» - қан ... ал ... өт» ... емшек сүті араласпасын деген сақтығы. Бұл ... ... ... ... жақын туыстарына үйлене беру салты
себеп болып, қазақтың ел басқарған көсемдері мен ақсақалдары Еңсегей бойлы
ер ... ... ... Осы ... кезінде «Туыстық араға жеті ата
толғанша жастарға бір-бірімен үйленуге болмайды. Кімде – кім осы ... өлім ... ... деп заң шығарады. Қан алшақтығын сақтамау
ұрпақты азғыруға әкеліп соқтыратындығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеген бүгінгі
биолог-ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... сегізінші атаға келгенде туыстық қан ортақтығы 0,75 пайызға түседі
екен. ... ... ... ата – ... ¤ Жеті атасын білмеген
жетім /жетесіз/ деп жазғырған. Сонымен қатар жеті ататсын білгендерге арнап
¤ Жеті ... ... ұл, жеті ... ... жер ... деп аталы сөз
қалдырған. Алғашында жоғырыдағы себептерге ... ... ... ... ... қолданылған «Жеті ата» бертін келе алыс-жақындықтың өлшемі
ретіндегі ұғымға ие болған.
Мысалы: Қобыланды батыр жырында: ... ... кісі ... баласын.
Жеті
атадан кегі бар
Алшағар
енді шапсын деп,
Қараспан
таудың сағасын-,деп келетін жолдардағы «жеті» сөзінің тікелей лексикалық
мағынасы дәл осы ... ... ... жоқ. О ... ... ... ... ата» тіркесі арқылы «ежелден», «қашаннан», «арғы аталарынан
бері қарай», «ұрпақтан ұрпаққа үрдісін жазбай келе ... ... ... ... тұр. Мұндай тіркестер фольклор мен ауыз әдебиетінің
барлық түрінде жиі ... ... ... да мол ... ... іс істесем, жайнаңдаған,
Келе келсем- көрмесіп бажбаңдаған
Бірде тату, бірде араз құбылма дос,
Досым түгіл жеті ата жаудан ... – деп ... Көп ... осы ... өлшеп, осы үлгімен пішуді дағдыға айналдырған. Сондықтан да, әдеби
тілімізде «жеті атамен» айтылған фразеологизмдер жиі ... ... ... бері ... ... ... ... «жеті атасынан түк
көрмеген» дейді. Ес біліп, ат жалын тартып ... адам ... бері ... ... ... ... жасынан көргені қорлық» деп келеді. Үрім-
бұтағынан бері қарай келе жатқан ... ... ... ... ... ... шынжыр балақ, шұбар төс, бай-манап, шонжар/» десе, енді
бір жерде «жеті атадан бері негізі тоймаған, батырлық, байлық жеті атасынан
келген» деп ... Ата – ... бері ... ... ... ... ... бері ақындық қонған» дейді. Тілімізде «Жеті атамнан мұндай пәлені
көргенім жоқ / жеті ата, жеті ... ... ... ... ... ... Біреуді түгін қалдырмай, үрім-бұтақтан бері қарай сыбап, балағаттағысы
келсе, қазақ «жеті ата», «жеті мұстыдан» ... ... жеті ... және ... зор ... күні ... ... сақтап келген
халықтың асыл мұралары – эпостарда «жеті» саны өте жиі және әр ... ... ... ... ... ... қандай оқиғалар және сол
оқиға тұсында қандай ... ... ... ... оның ерлік істерін
көркем сөзбен айтып береді. Өздері көксеген арман-мүдделері мен ... ... ... ... ... ерен ... сөз ете
отырып, кейде жырлаушы адам нанғысыз оқиғаларды ойынан қосады. «Жеті» саны
өзінің әдеттегі сандық, реттік ... ... ... үшін ... ... халықтары, оның ішінде қазақ халқы ұғымында басқаша да
түрлі мәнде қолданылатындығы белгілі. Мәселен, ол ... ... ... сипаты, сандық мағына салыстырмалы ... ... ... ... саны ... дүние-танымында ерекше орны бар
сандар категориясына жатады. Бұл оның әрбір ұлтқа тән ... ... ауыз ... әр үлгілері мен салаларынан, ... ... ... ... т.б. ... әр
қырларынан көруге болады.
«Жеті» санының ғасырлардан сақталып келе жатқан ерекше бір қасиеті-
оның киелілік мағынасы. Мәселен, ауыз әдебиетімізде: жеті ... дәу, ... ... жеті ... ... жеті ... жалмауыз, жеті сарай, жеті
қабат жер асты, жеті қабат ... үй, жеті ... ... жеті ұл, ... жеті күн, жеті түн, т.б. осы ... «жетімен» байланысты болып келетін
түрлі мифологиялық кейіпкерлер, ғажайып мекен-жайлар, мезгіл өлшемдері және
ұқсас ұғымдар мен құбылыстар молынан кездеседі.
Адамның дүниеге «келуі» мен «кетуіне» ... ... ... мен ... ... ... ... осылардың көбі
«жеті» санының киелі мағынасына қатысты болып келеді екен. Мұндай салттар
ислам дінінде жоқ. Бала дүниеге ... жеті ... ... ат ... ... ... бесік той істейді, баланы бесікке бөлеген соң, оның ішінде
жеті түрлі зат қояды, «сәби келешекте өз ұлымыз болсын» деп, ... ... ... «тез әрі ... ... ... деп ... «батыр, ер болсын» деп
кебенекпен қамшы қоятын болған. Әрине, «Әр ... ... ... ... ... ... ... ұқсас болса да, бесікке қоятын заттардың бірдей
болмауы әбден мүмкін. Бірақ қалай болған ... да ... ... ... болу ... ... ... бесіктің арқалық ағашын жеті жерінен отпен
қарып қою / фетишизм/ салты бар. Адам ... ... ... аяқ ... ... ... жеті шам (шырақ) жағып қояды, жеті күн ... ... ... ... ... қазақтар сүйек қойылған үйдің босағасына ала
жіппен жетектеп жеті немесе тоғыз жылқы, не басқа мал әкеліп, ырымын ... соң, мола ... ... ... ... ... ... да «жетінің» орны бөлек болған.
Мәселен, ер жігіттің басында, өмір тіршілігіне қажетті жеті түрлі асыл ... ... деп ... ... ... ат, ... ... құмай тазы,
берен (кейде қара тұра) мылтық, қанды ауыз қақпан, майланған ау-жылым,
өткір ... ... ... ... ұғымы осымен шектелмейді. Оны халық: ... ... ... ... ... ... ... ау-жылымда - әдіс-айласы, кездікте-сұсы болады деп
тарқатады. Халқымыз «жұт жеті ... дей ... ... құрғақшылық, мал
жұтау, өрт, сел, зілзала (жер сілкіну) оба, соғысты жатқызады.
«Жеті ғалам»: күн шығыс, күн батыс, түстік, терістік, ... ... жер үсті – орта ... жер ... ғалам. «Жеті қат жер»:
тұңғиық, жылан, су, ... қара тас, көк ... жер. ... ... (әулие):
Мекке шәріп, Мәдине шәріп, Бұқар шәріп, Шам шәріп, Қатым шәріп, Құдас
(Мысыр) шәріп, ... ... ... ... ... ... өлшеуіш жоқ, аспанда
тіреуіш жоқ, таста тамыр жоқ, тасбақада талақ жоқ, Аллада бауыр жоқ, ... ... өт жоқ. ... ... ... жыр ... басшысыз қалған ел
жетім, аққу-қазсыз көл жетім, жерінен айырылған ер ... ... ... де сол жетім. «Су жеті аунаса арам болмайды» деген ... бар. Әз ... ... ... заңы ... жарғы» атанған. Халық
ішінде ресми заңдастырылмаған заң ... да, ... ... ... ... ... атап ... Халық емшілері кейде ауру ... ... ... дәрі ... ... Олар ... ... жеті рет қайнатып
немесе жеті күн шылап ... ... ... ... шипа болады деп
түсіндірген. Бұлардан басқа: садақаны жеті тиын етіп ... ... ... жеті ... пісіру, ұлыстың ұлы күні Наурыз көжесіне жеті түрлі дәм
салады т.б. ... да ... ... және ... ... «көптік» мағыналарына
байланысты тілімізде көптеген тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдер көптеп
кездеседі. ... ... ... ... ... ... тіршілік-тұрмысында
ерекше орынға ие болғанын көріп, аталмыш санның неге ... ... ... ол ... қалыптасқан? Деген заңды сұрақ қалыптасады.
Қазақ ұғымында «жеті» санының киелі ... ие ... ... және оның ... түсіндіруге тырысқан ғалымдар бар. Олардың көбі
қазақ ... ... ... мән алу себебін өзге халықтар мәдениетінен
іздейді, атап айтсақ, араб-парсы мәдениетінің әсерінен деп ... ... ... бұл ... өзіндік негізі бар шығар, бірақ «жеті» санының
киелі мәнде жұмасалуы дүниедегі көптеген халықтарға тән құбылыс. Әрине, ол
ислам ... ... сан ... ... ... ... қасиетті кітабы
«Құранда»: «Жер бетіндегі нәрсенің бәрін Құдай сендер үшін ... ... қат ... ... сөз бар. ... ... ... деген
ұғым исламда бар. Сол құранда Мұхаммед ... жыл ... ... 7-ші айдың 27 күні түнде елшімен бірге жеті ... жер ... ... ол осы ... ... дінінің Мереке күні - Мирад (аспанға
шығу түні) деп белгілейді. Ислам дінінің қасиетті мекені Меккеге барғанда,
ел ... ... ... ... ... Сафа ... ... тауына жеті барып,
содан соң ... ... тас ... жеті тас ... жеті ... бір апта деп ... ... Жұлдызшы-астрономдар бір аптадағы жеті күннің әр күннің сол кездегі
киелі санап, жеті ... ... (Күн, Ай, ... Шолпан, Марс,
Юпитер, Сатурн) санына сәйкес етіп, апта күндерін белгілеген және «аптадағы
әрбір күнді аспан тәңірлері басқарады» деген ұғым ... ... сөзі ... ... ... жетілік апта күнтізбелік мәдениеті
қалыптасқан. Жетілік апта ... ... ... ... ... ... ... 11-12-ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан
жерлерінде де тараған.
Парсылардың ... ... жеті ... ... жеті ... ... ... жеті қабат аспан әлемі бар делінеді.
Қытай мәдениетінде де «жеті» саны-киелі сан. ... ... ... ... болғаннан соң 7-ші, 21-ші күні, 49-күндері оған арналған ... ... ... Бұл ... олар «жетісі», «үш жетісі», «жеті
жетісі», «жеті айы» деп атап, «аруақтар күндері» деп ... ... ... жеті санына қатысты зат беруге болмайды.
Жапондықтарда да «жеті санын» киелі санайды, олардың ... ... ... ... ... Осы ... «жетінің» киелі ұғымы немесе басқа
да жоғарыдағыдай мағыналық көріністері орыс, корей, монғол т.б. халықтарда
да бар екендігін көріп отырмыз. ... ... ... мән алуы ... ғана тән ... қана қоймастан, дүниедегі көптеген ... да тән ... ... ... бәрі ... ортақ дүниетаным емес. Кейбіреулер
сөзсіз ғасырлар бойы ... келе ... ... ... діни
байланыстардың нәтижесінде пайда болған ауыс-түйістер. Дүниеде көптеген
халықтардың ұлттық мәдениеттерінің ... ... ... ... баюы діннің таралуына тікелей қатысты деуге болады.
Жеті ... ... ... ... орын ... кең ... ... сонау біздің эрамыздан төрт мың жыл бұрын қос ... ... ... атап ... көне ... ... жатыр.
Тарихшылар «көне шүмер дәуірі» деп атайтын бұл ... осы ... ... ... біршама дамыған болатын. Көне шүмер дәуірі халықтары
көптеген ұсақ рулар мен территориялық бөлшектерден құралып, ... ... ... ... табынған.
Қазақ халқының дүниетанымында аспандағы әрбір Жұлдыз-жердегі
адамдардың жаны. Аспаннан бір жұлдыз ағып түссе, ... бір адам ... ... бар. ... ... саны жеті емес, тек «бір тәңірі»
ғана. «Тәңірі» деп ең ... тек ... ғана ... ... келе тәңір ұғымы
дерексізденіп, көктегі «жасаған» ұғымына айналған. Бертінге ... ... ... «көк ... қатар атап келгені белгілі. Сондықтан
көктегі әрбір жұлдыз (тек жеті жұлдыз ғана емес) ... ... ... ... ұғым «көк ... ... ... астында, өзін күннен тудым» деп
есептейтін ... ... мен ... өз ... ... ... ... туғанда көшпелілер үшін тіршілік басталады. Күн батқанда олар да ұйқыға
кетеді, яғни өледі. Олардың жаны ... ... Күн ... ... ... ... ... Жұлдызы қанша жарық болса, жасы да
сондай ұзақ, мал-басы аман болады. Тілімізде «жұлдызы жарқын» деген сөз бен
«жаны жарқын» деген сөздер ... ... ... сөзі ... ... сөзден келген.
М.Томанов: «Түркі тілдеріндегі сан есім сөздер о баста ескі үнді,
қытай ... ... ... жорамал айқын тілдік ... ескі ... ... ... ... сол ежелгі дәуірдегі
саяси және әскери байланыстар тарихын ескеруден ғана туса керек, әйтпесе
ескі ... ... ... ... сөздер мен қазіргі сондай сөздерді
салыстыра зерттеу олардың жат тілдік ортада емес, ... ... ... «Сан есімдердің ... ... ... ... ... ... сөз ... тығыз байланыста
болады. Бір кезде зат және қимыл-әрекеттер білдірген сөздердің кейбірі адам
баласының, айналымдағы дүние жайлы ... ... ... ... ... ... сан, зат пен құбылыстың сандық
мөлшерін, шамасын ... ... әсте жат ... ... ... ... ұғымдар жүйесін білдіретіні сөздердің барлығы бірдей тұтасымен басқа,
жат тілдерден ауыса бермейді. «Алты», «жеті» сан есімдерінің арғы ... және «же» ... ... ... ... ... сөзі ... саусақ мағынасында жұмсалса керек. Қолданылу процесінде зат
атаулы оның ... ... ... сөз ... ... ... оған
мынадай қосымша жағдай тағы бар: алтыншы саусақ қашан да ... ... де, ... саусақ (қазақша сұқ қол) тамақ жеуге, ұстауға ең
ыңғайлы, икемдісі, сол саусақтың ... ... ... аты да ... ... ... қойылса керек» дейді. Бұл ... ... сан ... ... ... ... «жеті» санының ең алғашқы келіп
шыққанын таза тілдік этимологиялық тұрғыдан анықтай түседі. Аспан денелерін
(күн, ай, жұлдыз) тәңірі ... оған ... ... ... ... ... қалыптасқан құбылыс. Қазақ ұлтын құруға атсалысқан ертедегі
түркі ру-тайпалары да дәл сондай күйді бастан кешкендігін ... ... ... ... ... ... анықтап отыр. Көктегі тәңірі деп күнге,
айға, жұлдызға табыну, оны киелі санау дәстүрі сонау шумерлер мен ... ... ... ... ... өзге діни ... бірге
жалғасып келеді. Бірақ қайсы дәуірде де болсын «тәңірлік» дін (ұғым) ... ал ... ... ... қосымша деуге болады. Аспан әлемінің
кейбір құбылыстарын, онда тұрған ... ... ... саны, пішіні,
т.б ерекшеліктерін және осыған байланысты табиғаттың басқа да ... ... ... ... сияқты ертедегі түркі ру-тайпалары
мен олардың арғы аталары да білуге тырысқан. Сонымен бірге ондай құбылыстар
туралы өзіндік ұғымдар қалыптастырған. ХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... Қарақұс секілді
жұлдыздардың аттары кездеседі [52]. Жеті ... ... ... ... ... Таразы, Сарышаян, Егіздер, ... ... ... ... ... Жылан бөктерген, Бүркіт т.б. ... да ... ... ... ... астрономиялық жазба мағлұматтар қазірше жоқтың қасы
болғанмен, ауызша ... тіл ... де ... ... ... тегіннен тегін қоя салмаған. Оларға үңіле қарап бақсақ, әр
жұлдыздың табиғаты мен ерекшеліктеріне талдау жасап, олар ... өз ... ... шөміш тәрізді жеті жарық жұлдызды гректер «Үлкен
аю» деп атаса, ата-бабаларымыз «Жеті ... деп ... ... ... орналасқан екінші шөміш сияқты шоқ жұлдызды гректер «Кіші аю» деп
атаса, ата-бабаларымыз оның ... кез ... ... ... ... оны аспанға қағылған «Темірқазық» шоқ ... ... ... ... тұрған аттың мойнына салынған арқан
(шылбыр) деп ... Бір ... ... ат Темірқазықты айналып шығады.
Сөйтіп, аттың қазықты ... ... ... мөлшерін біліп отырған. Қарап
отырсақ, ата-бабаларымыз өзінің көшпелі шаруашылық тірлігін аспан ... ... ... ... жаз ... келгендей өте жақсы білген.
Көшпелі өмір ұғымын көк аспан әлеміне телуі көрініп ... ... – күн, ай, ... – жер бетіндегі барлық адамзат үшін
ортақ болғандықтан, адамдар жер шарының қай бөлігінде ... ... ... ... ұғым мен түсініктер қалыптастыруы әбден заңды.
Басқа халықтарда бар түсінік-таным біздің де ... бар. ... ... ... жұлдыз - жердегі әрбір адамның жаны, адамның тағдырына ... деп ... ... ... мен ... ... ... арнап садақа береді және олар қазақтар сияқты жұлдыздар адамның
бақытты, дәулетті, малды болуына әсер ... деп оған ... ... ... ... күн, ай, ... табыну оларды киелі санау туралы
халқымыз ішінде қазірге дейін сақталған салт-дәстүрлер, ... ... яғни ... ... фетишизм дәстүрі [189,38-б.].
Тіліміздегі: «жұлдызы жоғары» (бақытты), «жұлдызы жанған», «жұлдызы оңынан
туған» (жолы болған, бағы жанған), ... ... ... ... өш) т.б.
тұрақты тіркестері жұлдызға табынуға байланысты келіп ... ... ... ... ... ... ... жайттар бар. Халық
аңызында: «Солтүстік аспандағы ... ... ... «Топ ... ... «Ақбозат» пен «Көкбозатты» ұрлап мінбекші, бұлар
күндізгі ұрлық ... ... сол ... ... ... соң ... ... делінеді. «Ертеде Қыран атты жігіт пен Үлпілдек атты қыз
көңіл қосып, жігіт қызды алып келе ... жеті ... ... алып ... жете ... деп ... орын ... екен. Содан «Жеті қарақшы»
аталыпты - мыс. Осы аңыздар туралы Ш.Уалиханов: «Бұл ерте ... ... аңыз ... ... ... ... ... медведицаны» «Жеті
қария жұлдызы» деп атайды, олар осы жұлдыздардың құрметіне ... ... сүт, мал ... болған. Н.Базылов «Жұлдыздарға арнап садақа беру,
сыйыну туралы» қолжазбасында (Жеті ... ... ... туралы
қысқаша бір аңыз бар дейді, ол аңыздың қазақ ішіндегі аңызбен ұқсастығы жоқ
па екен?», - дейді. Біздің пайымдауымызша, онда ... бар: ... ... да жеті ... ... моңғолдар сияқты табынған. Оны
киелі деп санаған. Тіліміздегі қарақшы сөзінің «ұры», «тонаушы» мағыналарын
анықтай түскен жөн. Ол сөз ертеде «тонаушы» емес ... ... ... мағынасында айтылған деп жобаласақ, жоғарыдағы ой-
пікірді ... ... ... ... ... ... ... құрт,
ірімшікті қарға сияқты құстардың алып ... ... ... ... ... ... ... өзіне іліп қоятын болған да, мұны «қарақшы» деп
атаған. Мұндай «қарақшыны» ... қора ... да ... ... ... пайдаланады. Тілімізде «Сені күзетуге қойдық па?» ... ... ... па?» деп те ... ... ... ... қарақшы»
сөзін «Жеті қараушы, жетісақтаушы, жеті күзетші» деп түсіну керек. Әдетте,
«Жеті қарақшы» жұлдызының «ұрлығы» туралы сөз тек аңыз ... ... ... ... ... деп сиынып, оны киелі ... ... ... ... ... деуі еш қисынға келмейді. Оның
үстіне халқымыз «Жеті ... ... ... ... ... ... сақтаушы, күзетуші» ретінде қастерлеп, дәріптеп өткен. Өйткені ол кең
байтақ сахарада адасқанға ... ... ... ... ... ... жайылым бағытын болжай білген. Ел жадында сақтаған ... ... жеті ... ... ... сөз ... айғағы болса керек.
Халқымыз «Жеті қарақшы» - аспан сағаты деп те ... ... ... оған ... түнгі уақыттарын мөлшерлеген, ауа райын ... ... ... ... ... артық қасиетті аспан шырағы бола ма? Оның
үстіне ертедегі адамдар аспан денелерінің ... бір сан ... ... ... тылсымдық қасиет бар деп түсінген және оған сиынған,
құдірет тұтқан.
Демек, қазақ халқының ... да ... ... киелі сипат
алуы ертеде «Жеті қарақшы» жұлдызына оны киелі санауына тікелей қатысты
деуге болады. Сонымен қатар адам болмысының ... үш қат, ... ... ал ... қосындысы жеті, сондықтан жеті-бүкіл әлемнің
символы. ... дін ... ... ... роль атқарады, тіпті христианның
дініндегі крес те осыған байланысты.
Қазақ тіліндегі сандарға негізделген мақал-мәтелдердің ішінде
жиі кездесетін жеті ... ... ... ... ¤ Туғанда
алтау едік, өле-өле жетеуміз, ¤ ... жеті ... ... ¤ Жеті ... ... бір бай ... ¤ Кедейдің жеті қаңтары бар, ¤
Жетім бала жеті күлшеге тоймас ¤ Жетімге жеті ... да ... ... ... ... деген мақал-мәтелдер пәле, дау, жетімдік, жоқшылыққа
байланысты болса, ¤ Жеті қарақшыны таныған, жеті ... ... ¤ ... ақыл ... ¤ Жеті ... би ... жеті ... қамын жер. Би
болмаған би болса, құлақ-миын шағып жер, ¤ ... соңы жеті ... басы бес ... ... ... тектілік, заман, уақыт
мағынасын береді, ¤ Жігіт бір сырлы, сегіз қырлы ... ¤ Алты ... әке ... жеті жеңге бірігіп ана болмас, ¤ Алты ... ... жеті ... ... жеткізем, ¤ Жетелі мен іскерге
жеті күннің бәрі сәтті.
Халқымыздың ... ... саны да ... ... ... ... қатар
қасиетті сан болып есептеледі. Бұл дәстүр сонау көне ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін
фактілер, көне жазба ескерткіштер мен деректер мұны ... ... ... ... саны да жеті санына ұқсас, ... ... ... ... ... ... өзге сан есімдерден ... ... әр ... ... ... ... ... тоғыз
саны ұйытқы болып келетін тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдер біршама: тоғыз
жолдың торабы - көптеген жолдардың түйіскен, тоғысқан ... ... ... - сөз ... ... әр ... ... өтірік айту; тоғыз қатынның
толғағы қатар келу - бар ... ... ... ... ... ... ... болу;
тоғыз қабат торқа - қат-қабат асыл киім; ... ... ... ... ... ... ... – жан-жақты қарастырды, көп ойланды; тоғыз
қырлы, тоқсан сырлы - өте тапқыр, өнерлі, ақылды кісі; тоғыз ... ... көп ... ... тоғыз қабат торқадан, тоқты -шақтың
терісі артық; тоғыз қыз ұзатқан құриды, ... ұл ... ... ... ... бар; ... бір тоғыз, білмегенің тоқсан тоғыз т.б.
Тіліміздегі жер-су, адам аттарының бірқатары тоғызбен ... ... ... ... ... ... ... тоғызсу,
тоғызтарау, тоғызбай, тоғызқан, т.б.
Халқымыздың кейбір салт-дәстүрлері тоғызға байланысты ... ... ... ... ... айып ... мен сый ... «тоғыз-тоғыздан» болып келген. Сондай-ақ «айып тоғыз» бен ... өз ... – бас ... ... тоғыз, үш тоғыз, кілем тоғыз, ішік
тоғыз, т.б. болып әрқайсысының өзіндік өлшемі ... және бұл ... ... ... басты бір өлшемі ретінде қолданылған. Мәселен,
Тәуке ханның заң-жарғысы ... ... мен ... өлтіргендер жеті
кісінің құнын төлейді. Төрелер, молдаларға қол көтергендер 27 қой ... ... ... ... қой айып ... ... ... мына түрде
белгіленген: бас тоғыз немесе түйе ... ... бір ... құлынымен екі
бие; екі құнан-дөнен, төрт жылқы; орта тоғыз немесе ат бастатқан тоғыз;
бесті ат, екі ... екі ... төрт қой; аяқ ... ... өгіз бастатқан
тоғыз: екі тайынша, үш қой, үш қозы т.б.
Халықтың көне ойындарының бірі – ... та ... ... ... ... ортақ, арыдан келе жатқан ойын түрі. Атап айтсақ,
бұл ойын қазақ халқында ғана емес, қырғыз, ... ... ... да ... құрал-саймандардың атауы да тоғызбен байланысты болып келеді.
Мәселен, тоғыз көзді кіреуке-эпостық жырларда кездесетін батырлар киімінің
бір түрі. ... ... ... ... шашақты ту т.б.
Ауыз әдебиетімізде: тоғыз ұл, тоғыз қыз, тоғыз басты айдаһар, тоғыз
көзді дәу, тоғыз қабат жер асты ... т.б. ... ... ... ... ... саны ... «жеті» санымен аралас алма-кезек көп
қолданылатыны белгілі.
Тоғыз санының киелілік мәні ертедегі түркі, ... ... ... келе ... ... ... ... Ежелгі ру-тайпа аттары мен кейбір
жазба ескерткіштер мұның айғағы.
Түркі халықтарының ішінде якуттарда тоғыз атаға дейін қыз алыспау салты
бар. Ғалым Ә.Нұрмағамбетов ... ақ» ... жыр ... ... ... «Сырт қарағанда, сан есім - «тоғызбен» байланысы бар тәрізді. Онымен
байланыстыруға тиянақты тілдік ... ... ... ... ... «тоғыз» саны киелі сан екені салтымыздағы «бас тоғыз», «үш тоғыз» т.б
сыйлық немесе айып өлшемі, тоғызқұмалақ ойыны аңғартады. Бұл ойын ... ... ... ... ... арасында жиі кездеседі. Аталмыш
ойын тәртібінде ұту (айып алу), ұтылу (айып тарту) мағынасы бар. ... ... бұл ... сол «тоғыз» санының қасиетімен ұштасып жатуы
мүмкін. Ал ... ... ... ... айып беру ... ... академик І.Кеңесбаев былай көрсетеді: «Қырғыздарда : ... ... ... «ат ... ... ... ... бар. Қырғыздарда
ертеде қалың малды тоғыз-тоғыздан бөліп беру салты болған. «Тоо баштаған
тоғуздан қалың ... ... ... ... тілі ... ... ... мағынасына тап боламыз:«Өз баласын ата-анасы түрлі
пәлелерден, бұзылудан аулақ ... ... ... ... дәстүр бар. Төлеміне
тоғыз түрлі зат береді де, баланың атын «Тогузак» ... ... ... дәстүр ерте кездерде түркі халықтарында, оның ішінде ... ... ... ... Өте көне ... ... ... есім алған адам белгілі
бір өзен бойында не басқа жерде өмір өткізіп, оның аты ... ... ... Ерте ... мұндай жағдайдың болғандығы тек аңыз ғана емес, тарих
мәліметтерінен де белгілі. ... ... ... тек ... ... ... ... [191].
Тоғыз санының жалпы түркі – алтай тектес халықтарында ... ... ... ... ... анықтай түседі. VІІІ-ХІХ
ғасырлардың жазба ... ... ... ... ... ... ... тоғыз түрік деп аталатын ұйғыр ... ... ... деп те атайды, қақпаларына тоғыз ту ... ... Сол ... ... ХІ ғасырда өткен әйгілі
ғалымы М.Қашғари өз еңбегінде «тұғ» (ту, ... ... ... ... ... ... (тұғ-ту, байрақ, Тоқуз тұғлұғ хан (тоғыз тулы хан
немесе қаған). Қағанның қол ... ... ... ... мәртебесі
қанша өссе де, туы тоғыздан аспайды. Оның себебі: ... ... ... ... туы көк түсті жібек бұлдан жасалады. Бұл да қасиетті түс
есептелінеді» [193,175-б.]. Түркі ру-тайпаларының аты ғана емес ... ... ... ... ... тайпалықтың белгісі саналатын туының өзі
тоғыз санымен қатысты болып келуі бұл санның олардың ... ... орын ... ... ... сан ... ... айрықша ұғымдар мен сөз тіркестері
әдет-ғұрыппен, қай уақытта да ескі ... ... ... «Тоғыз тұмар»,
тұмар – қолдаушы – ... ... Тіл, көз ... ... деген
ұғыммен құран сөзі жазылған үш бұрышты мата не былғарымен тысталған дұғалық
қағаз. Дұғалық қағаз бен қатар жаман ниеттен ... деп ... ... ... ... ... ... аюдың тырнағы, үкінің
қауырсыны, қасиетті адамнан ... ... ... ... ... ... ашуланғанда «өзің тоқсан тоғызсың ба» деген тіркес
қолданылады. Бұл жерде адамның миының дұрыс жұмыс істеуі жүз етіп ... ... ... ... ... жеткізбей, «тоқсан тоғызсың ба?»,
яғни адам ісінің кемшілігіне байланысты айтылады.
Қазақта тоғыз санының қатысуымен ... ат бір ... ... ... үйге ... бар, ¤ ... бір рет сыйламасаң, ол сені тоғыз рет
қинайды, ¤ Отыз тістен шыққан сөз, тоғыз рулы елге ... ¤ ... ... бір ... ... ... ... жиі
қолданылады.
Тіліміздегі көптеген тұрақты тіркестерге ұйытқы ... ... ... ... ... орын ... ... саналатын
сандардың бірі - «қырық».
«Қырық» санының киелі болып ... о ... төрт ... ... ... ... Сондықтан «төрт» пен «қырықты» бір
тақырып аясына алып, осыларға қатысты танымдық, тілдік құбылыстардың өзара
байланысын ертедегі ата-бабалар-ғұндар, ... және ... ... ұлт
болып қалыптасуына атсалысқан ру-тайпалардың сол кездегі дүниетанымдарынан,
наным-сенімдерінен іздейміз.
«Төрт» саны ... ... ұғым ... ... ... ... тілі ... халықтарда өте ертеден қалыптасқанға ұқсайды.
М.Томанов: «Тіліміздегі сан, ... ... ... ... ... ... ... және олардың құрамы жағынан да әр ... ... ... бір-біріне сай түспей жататыны да осы сан ... ... ... ... сан есім деп тек қана «төрт» ... ... [195]. ... сөзінің мұндай ұқсап кетуі, кең жайылуы
кездейсоқ құбылыс емес. Бұл осы ... бір ... ... ... ... көне сөз ... дәлелдейді. Расында, «төрт» - күн айналымындағы
«төрт» ... ... ... ... ... да өте ертеден
қалыптасқан, ерекше орны бар, ... сан. ... ... біз ... ғана ... ... ... деректерден анық байқай аламыз.
Мәселен, «Тоғыз оғыз бектері, халқы, бұл сөзімді ... ... ... ... ... оң жақта - күн ортасында (оңтүстік), кейін – ... сол ... ... ... оның ішіндегі халықтың бәрі
маған қарайды, халықты осынша көп еттім». «Биікте көк тәңірі, төменде қара
жер ... ... ... адам ... ... Адам ... үстіне
ата-тегін Бомын қаған, Істемей қаған отырған. Отырып түркі халқының ел-
жұртын ... ... ... Төрт ... бәрі ... екен,
сарбаздарымен аттанып, төрт бұрыштағы халықты көп алған, бәрін ... ... ... ... бүктірген». «.. және бұдан соң ... төрт ... ... жүргізді», «жердің төрт бұрышының қағаны болсам
керек-ті» [196]. ... бұл ... -8-9 ... ... ... ... ... келе жатқан ескерткіш екенін қолжазба, ... ... ... ... этимологиясы анық емес. Түрік халықтарында,
соның арасында қазақ халқында да «қырық» саны діни ... ... ... ... Өлген кісінің артынан қырық күннен соң еске
түсіру, қырқын беру, жаңа туған нәрестені қырқынан шығару, яғни ... ... ... ауыз ... ... ... күн, қырық түн тәрізді
қолданыстар сондай ұғымнан тууы мүмкін. ... ... ... ... жыл» - міне осы ... ... В.А.
Горделевскийдің жорамалын анықтай түседі. «Қырық» сөзінің діни ... жағы ... ... ... мен ... ... келеді. Мәселен, «қырқынан шығару». Халқымызда нәресте дүниеге келіп,
қырық күн өткен соң ... ... деп, ... ... ... ... ... қарын шашын да қырқынан шығарған соң алады. Қырқынан
шықты деп қырық ... су ... ... ожау не ... ... ... ... сойылған малдың мойын сүйегін буындап тастамай, тұтас
күйінде қырық күнге дейін керегенің басына іліп ... бұл ... ... ... ... ... ... ырымнан шыққан. Қырқынан шыққан кезде
«мойны қатты, ... ... деп ... алады. Сәбидің өміріне қауіпті
күндер өтті деп ... ... ... ит ... ... ... соң шешіп
алынады. Сонымен қатар ол киімдерді енді қайтып кигізбейді және ешкімге
беруге болмайды, ... ... ... отқа ... Бала ... ... ... құмалақ тас, сақина, жүзік ... ... ... Бұлардың бәрі нәрестенің өмірге келуіне байланысты жасалатын ... ... ... ... ... ... немесе басқадай дертке шалдыққан,
шала туған балаларға ырымдап, қырық үйден ас-су әкеліп береді. Суық ... ... ... ... ... ... ... салған. Оңтүстік
Қазақстан облысында тұратын ... қыз ... ... ... ... ... азабына шыдай алмай, сүйген адамына орала берсе оған:
«Сенің басыңды айналдырып қойған қырық ине бар» дейді, кейде ... ... ... ... бе?» деп те ... Бұл ... ... табиғи
сүйіспеншілікті, қырық иненің құдіретіне таңғандығын аңғартса, екіншіден,
«қырық» санының ... ... ... ... Бал, ... ... ... оны халқымыз «қырық шөптің басы» деп, қырықтың қасиеттілігіне, көптік
мән беретініне апарып тіреген.
Қырық жасты – адам ... бір ... ... кез деп түсіндіреді.
Адам қайтыс болса, қырық күннен соң ... беру ... бар. ... ... ... соң шығады» деген пікір бәрімізге белгілі. Қазақтың ... ... ұзақ ... ... мына жазу ... ... ... ұғымы бойынша, аруақ қырық күнге дейін өз шаңырағына
келіп-кетіп бала – ... ... ... кетіп жүреді. Сондықтан да
бұрын өлік шыққан үй қырық күн басына ... ... ... ... ашып,
оң босағаға шырақ жағып қоятын болған. Қазіргі уақытта жарықты ... ... ... сөз ... қалған. Ауыз әдебиеті нұсқаларында ... ... түн» ... ... себеп, орта ғасыр магиясы мен ... ... ... ... діни ... ... елдерде де бар.
Мысалы, Стамбул түріктерінде біреуге қырық санымен келетін ақшадай қайыр
садақа беру бар. Бұл ... «бер ... ... ... ... сөз бар. Қырыққа
толтырып ақша берсең, қорқыныш болмас деген мәнді білдіреді. Ислам дініне
сенетін халықтың барлығы ... ... ... береді. Мысалы, татарларда
бұл салтты «қырқын ... ... ... ... дейді. Бақсы балгерлер
баланың ана құрсағында жетілу кезеңінде ... ... ... апта ... байланысты адамның бойында қырық пен жеті саны ... ... жиен ... «қырық серкеш» деген кәде болады т.б. Тілімізде «қырық»
ұйытқы ... ... ... ... мен ... ... М.Қашғаридың сөздігінде: ¤ Қырық жылға дейін бай мен кедей
теңесер, ¤ ... ... құс ... жыл ағаш бұтағына қонбайды
деген мақалдар кезігеді. Қазіргі тілімізде: ¤ Жақсы атаның аруағы қырық жыл
сүйрейді, ¤ ... жыл ... ... да, ажалы жоқ өлмейді, ¤ Қызға қырық
жігіт сөйлеседі, бірі алады, ¤ Қыз ... ... ... ¤ ... ... домбыра үйреніп, Ахиретке барғанда шертпекпісің. ¤ Бір қыз күйеуге
шықса, қырық қыз түс көреді, ¤ Қыз алмаған ... ... ... ... ... келсе де, ырыққа келмеген, ¤ Құлықсыздың қырық желеуі бар, ¤ Қырсық
қырық ағайынды, ¤ Қырық кісі бір жақ, ... кісі бір жақ, ¤ Қыз ... ... тыйым сияқты әр мағынадағы қырық санының қатысуымен мақал-
мәтелдер жиі кездеседі.
Қырық қабатталып отырады ...... ... ... ... ... ... кісі туарлы айтылады). Қырық кемпірдің
қылауынан жиылған қырық ру (әр түрлі), қырық жілік болғыр (қарғыс, сойылғыр
деген мағынада). ... ... оны ... ... ... ... ... ыза болғанда, осындайды қара малға айтады; ... ... ... ... ескі ... ... ... 2) назалы, ренішті; қырық
құбылды, - ... ... сан ... ... түсті; қырық құрау құрақ- ... ... ескі ... ... 2) бірт ... емес; қырық пышақ болады
(таласып-тармасты) араздасты, жанжалдасты, соғысты; қырық ... ... ... ... ... ... ... саққа жүгіртті (сан түрлі
құбылтты) ; қырық сідік (ойнастан туған бала, шата туған); қырық тесік (сау
тамтығы жоқ әбден ... ... жыл ... ... қынабындай, (құны
жоқ), қырықтың қылауынан (өзгеше жаратылған, көп асылдың сынығы) т.б.
«Отыз күн ойланып, қырық күн толғанып» - бұл ... мәні ... ... ... күн ойын, қырық күн тойын», «қырық жыл жүріпті».
Аталған мысалдарда «қырық» сөзі ... ... ... «Қырық күн
шілде» деп жаздың нағыз аспан ... ... ... ... айтады, ал
басқаша айтқанда Үркердің ... ... ... ... ... барынша ұзарған кездегі мезгілі. Оны қазақтар «жазғы шілде», «қысқы
шілде» деп екіге бөлген. Қысқы шілде кезінде, Үркер нақ ... ... ... ... кезінде, ол жер астына түсіп көрінбей кетеді. Олай болса ... аса ... ... яғни ... ... ... көрінбейтін
кезіндегі қырық күнді қазақтар киелі деп түсінген. Халық «қырық күнді»
құдіретті ... деп ... ... келген жас нәрестенің ... күні ... ... салтында еніп, шілдеханаға ... ... ... ... екі жеп биге ... келетін адамдар жайында «қырық
қалта» деген тіркес қолданылады.
«Қырық иттің құйрығын түйістірген қу» - ... аса қу, ... ... ... Адамның ренжіп, кейіп, құрыстанып, жақтырмай отырған
бейнесін «қырық қабаттанып ... ... ... ... көп ... ... қылауынан» дейді.
«Қырық сан есімінен жасалған тұрақты тіркестер татар тілінде де көп
сиқырлық мәнді орын ... ... чое – ... бұл қазақ тіліндегі
қырық пышақ болу тіркесіне сай келеді. Қырыкка ярала алман бит ... ... ... ... бе ... сөз ... ... осы мәнде, бір кеше
кырыкка ярлылык кызу эш өсте.
«Қырық бір құмалақ»-болашақты ... ... ... жоғымызды
табуға көмектесетін бақсы-балгерлердің құралдарының бірі. Құмалақты кез
келген адам аша бере ... ... ашу да ... Құмалақ ашуда тек
«қырық» сан есімі ғана ... ... сан ... де кездеседі. Үш бөрі, он
екі құмалақ, ... ... ... ... ... ... «қырық бір
шөптің басы болсаң, ақ ... қара ... ... ... ақ ... ... ... құмалаққа сиынуды білдіреді.
«Қырық бір құмалақ» - ескінің ... ... ... ашу ... ... мұра ... ... деседі.
Табиғатты зерделеп тани білген қазақ халқының ... ... ... ... малдан байқалады. Қалың мал мөлшері «отыз ... , ... ... Бұл аталған малдың баламасы, дүниенің саны ... ... өсіп ... ... келуінің бір белгісі, тұспалды сипаты.
Қалың мал қалыңдық пен анасына ... ... ... ... малдың саны
емес, қырық рет жеті, қырық апта (40х70 =280) ... ... ... ана құрсағында болу мерзімі тоғыз ай, он күнге жуық. Бастапқыда
атап өткеніміздей, ... де ... ... бірі ... білеміз. Осыдан
барып «қырық жетінің» көрінісі былайша сипатталады. Жеті қат көк бар: ... ... ... ... ... ... Әр ... қырықтан
періштесі бар, яғни қырық түрлі жақсылығы һәм ізгілігі бар. Ежелгі ... да, «Сан ... ... де адам ... қолдап, қорғап, жебеп-
желейтін өз иесі, сайраны, планетасы бар. Ана ... ... ... ... күні періштенің бақылауында болады. Күн сайын бір періште
қамқорлық жасап ... Бала ... ... ... де ... ... ... қақты» деген тіркестері қолданылатыны аян.
Сонымен «қырық жетінің» қыруар мал, дүние-мүлік емес, астарлы мәні ... ... ... ... ... ... ... бір көрінісі
ғана екендігін байқаймыз.
Х.Арғынбаев өзінің еңбегінде ХІХ ғасырдың ортасында Орта жүз ... ... ... ... ылғи ... ... белгіленетінін айта
келіп, М.Красовский төмендігідей шамаларды келтіреді: қалың малдың ең азы 7
жылқы ... одан әрі ... ... ... – 17, 27, 37, 47 ... ... 57 ... жетеді. Кей уақытта аса ірі байлар қалыңмал мөлшерін
екі не үш қырық жүйеге дейін арттырғандығын ескертеді.
Қазақ арасындағы қалыңмал ... мен оның ... ... ... де ... ... ... бар. Қалыңмал мөлшерін И.И.Ибрагимов
кісі қолынан өлген адамға төлейтін құн ... ... ... айтуынша, ердің құны 100 жылқы, алты жақсы (еркек не қыз жетім- құл не
күң, қара нар, ақ ... түзу ... қара ... ат, қалы ... Ал құнға
кесілетін 50 жылқының үшеуі ілу есебінде берілетін сыйлыққа шығарылады да,
қалың мөлшері көбінесе ... жеті ... шыға ... И.Ибрагимовтың бұл
пікірі дұрыс болса, қалың қалыңдықтың сатылу құны екені сөзсіз.
Қалыңмал мөлшері ... ... ... ... ... ... И.Ибрагимов оның төрт түрін келтіреді:
аса бай, ақ сүйек төрелер үшін – 57 бас мал ... қара ... ... ... орта шаруа үшін – 37 және кедейлер үшін 17 бас мал.
Бұдан әрі Ибрагимов қырық жетінің құрамын былайша ... бас ... ... құлынды бие – 16 бас, құнан, құнажын байтал -7, тай – 7 және ту ... ... ... – 1 ат не 1 ... аяқ ... – 4 ... Құда түсерде
келісілген қалыңмалдың мөлшері мен құрамында ғана ... ... ... әр ... ... туралы да келісетін көрінеді [191, 243-б.].
Кейінгі кезде 37,47. т.б. ... ... ... ... оның ... ... ... мал санын белгілеген. ¤ Қырық жеті қыздан қалды, елу
жеті елден қалды, ¤ Қырық жеті ... құны ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салт ертегісі. Ұқсас нұсқалары
қарақалпақ, татар, өзбек,түркімен, якут, хакас, бурят, ... ... ... де кездеседі. «Қырық өтірік» ертегінің сюжетінің ... ... ... ... қоғам кезінен келе жатқан жеткіншек
балаларды ересектер қатарына қосу үшін ... ырым ... ... ... ... ... сырына байланысты. Құдайлардың қақпасы,
мифологияның отаны, астрологияның ата мекені ... ... ... өнердің әрбір курсы қырық күнге созылған, магтар ... ... күн, ... рет сүре ... ... өтіріктің санының қырық болуы
көне мифологияға қатысты.
«Қырымның қырық батыры» қазақтың ... ... ... үш ... ... ... батырлардың ерліктері суреттелгендіктен, қырық көптік
ұғыммен байланысты.
2.4. Сан компонентті мақал-мәтелдер құрамындағы дәстүрлі сандар
Жоғарыдағыдай киелілік сипатқа ие ... ... ... ... ... тіршілігі мен салт-дәстүрі негізінде қалыптасқан бір топ
сандар жүйесі бар. Ол сандар «жыртылғанға жамау, ... ... ... ... «жау ... кәрі», «өз елінің нәрі болатын «айбынды елдің
айдынды азаматын» іздеген аумалы-төкпелі немесе ... ... ... ... ... ... ... би болып», «алты бақан
ала ауыздық» орнаған ... ... енді бірі ... ... қыз ... тойында», «сауын айттырған» «топырақты өлімінде» қалыптасқан. Сол
себепті, өзге тілдерде кездеспей, өз тілімізде ғана ұшырасатын ... ... ... ... шартты түрде дәстүрлі сандар деп атадық.
Дәстүрлі сан есімдер қатарына бір, екі, төрт, бес, ... он екі, ... ... ... Енді осы ... жекелей тоқталамыз.
Екі - бір мен үштің арасындағы есептік сан. Екі сан ... ... ... түп қазығы. Қасиетті сандар қатарына
жатпаса да, ... бір ... ... ... ... бар сан
есім.
Көптеген этнографтар екі санының ... ... деп ... ... ... ... өмір-өлім, мен-сен,
ұл-қыз, үлкен-кіші т.б. Кононов екінің құрамындағы «к» элементі жұп, ... ... деп ... ... ... сөздерін келтіреді.
«Екі» сан есімі егіз, жұп, қос, еру және қарама-қайшылық мәнді білдіре
отырып, фразеологизмдерге ұйытқы ... Екі сан ... ... түркі халықтарына ортақ болғандықтан, ... ... ... ... екі ... келетін фразеологизмдер өте көп. Екі
жеп биге ... ... ... Екі ... ... опасыз
адам. Екі иығына екі кісі мінгендей-жауырынды. Екі иығынан дем алып тұр-
әрең дем алып тұр. Екі ... ... жеді - екі ... ... береді.
Біріншісі, қатты долданып, ашуланды. Екіншісі – пысықтық жасады. Екі ... ...... –күйі болмай жүр. Мысалы, Күні бойы екі иіннен зіл ... сары ... ой, ... ... теперіші ада болып, мына Тасшоқының
майда қоңыр самалы шаршаған жанын ... ... ... кештің арсында» - апақ – сапақта, қызыл іңірде. ... ... ... екі ... ... суыт жүргені несі , мені жау шауып алатындай»,
деп мырс етіп күліп, теріс айнала берді Қойалы (О.Бөкеев). Бұл ... ... ... ... ... - ең ... ... «Екі көзі аспанда» - алақ –жұлақ
етіп, адыраңдады. «Екі көзі атыздай ... - ... ... ... ... көзі ... - көп жылаған, жылай-жылай көздің ісуі. «Екі көзі жеп
барады» - тесіле көз ... ... ... «Екі ... тарс жұмды» -
ешнәрсені көргісі де, білгісі де ... «Екі көзі ... ... ... ... ... «Екі көзі төрт ... - сарғая күтті. «Екі көзі
шарасынан шықты» - жүрегі ұшты, ... ... «Екі ... ... -
құдайдың құтты күні, күнде. «Екі қолға бір жұмыс, екі ... бір ... ... бір ... ... өлмеспін. «Екі қолын қусырды»-еш нәрсе істемей,
қарап отырды. «Екі қолын төбесіне қойды»-бас тартты. «Екінің ... ... - кез ... Адам. «Екі оқты» – екі ойлы, күмәнді болды. «Екі орап
алды» - асып түсті. «Екі оттың ... ... - ... пісті, екі жақтың
қайсысына шығарын білмей күйіп – пісу. «Екі өкпесін ... алып ... ... Жан ... тез ... «Екі сөзге келмеді» - келісе ... ... еш ... қарамады. «Екі сөздің бірінде» - жиі, үнемі.
«Екі айтпайды» - сөзінде ... «Екі ... - екі ... күн туғанда –
қиын қыстау, қысылшаң шақ. «Екі туып бір ... - ... ең ... ... ... - ... арықтады. «Екі ұшты болды» - рас өтірігі белгісіз,
күмәнді. Туысқаның, достарың - бәрі екі ... сол ... ... ... ... ... «Екі үйге бір ... - кемсіту. «Екі шоқып бір қарады» -
сақтық жасады, абайлады.
Екі мүшел. Адам ... ...... бес жас, бір ... он ... тең. Бірден он үшке дейін бір мүшел, оған он екіні қоссақ, екі мүшел
шығады.
«Екі» сан ... қос дене ... ... ... ... мағына тудырады. Кейбір фразеологизмдерде өзінің сандық ұғымымен
ұштасып келіп, бейнелеуші ... ... көп ... Яғни ... ... ... ие болуы - қарама – қайшылық мәнде қолдану.
Мысалы, жұп сандарға қарсы тақ ... ... мен ... т.б.
Екі санына байланысты халқымызды ¤ Ешкі егіз тауып, қойдан көп болмас,
¤ Екі қошқардың басы бір қазанға сыймас, ¤ Екі ... бір ... ... Күн ... ... ай ... ... ¤ Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені,
¤ Екеуге иық көрсеткен ... ... ... иық ... - ... ¤ ... сұрағанның екі көзі шығады, құдайдан сұрағанның екі бүйірі
шығады т.б. мақал-мәтелдер ... ... ... ... «Екі сөзі ... ... жұп
соматикалық ұғымдармен де келеді дей келе, ... ... жік ... құлағы тік шықты, екі езуі екі құлағында; аяқ - екі ... бір ... иық – екі ... ... алып ... екі ... екі кісі мінгендей,
екі иығын жұлып жеді; көз-екі көздің ... екі ... ... екі ... ... қол – екі қолы ... симады, екі қолы жағасында ... ... ... ... ... екі ... төбесіне қойып» - деп мысалдар
келтіреді [188,142-б.]. Ғалым пікірінің айғағы сандарға негізделген мақал
... ... екі сан ... ... ұғымдармен де кездесуі
мәселен: ¤ Екі көзі ... екі ... ... түйе ... жарықтық. ¤ Екі
иығына екі үкі, басына бір үкі қадап, ¤ Екі ... көк ... ¤ Екі ... ... ... ¤ Әйел ашуланса, екі көзіне әлі келеді, ¤ Ұлдың
бір көзі жоқ, құлдың екі көзі жоқ, ¤ Жер ... жік ... екі ... ... ¤ Бас екеу ... мал екеу болмас, ¤ Соқырдың тілегені екі көзі,
¤ Алдыңа ас ... екі ... бос ... ¤ Ана ... ... кісі ... екі адамда екі тілдің білгіші, ¤ Батырдың басы екеу болмайды, ¤ Бір
аяқ қымыздың екі желігі бар, ¤ Екі аяқ жүру үшін ... ... ... ... ... ... да, өзіндік ерекшелігі
бар, ерекше қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... сан
есімінің ерекше қолданысқа ие болуына әсер етуші ... ... оны көне ... ... іздегеніміз жөн. Мифологиялық
түсінік бойынша «өмір ағашы – Бәйтерек» көлденеңінен төртке, ... ... ... ... алып ... ... оны ... әлемді де төртке
бөлуден көрінеді. Ол статистикалық тұтастықтың образы ретінде қабылданады.
Ең тұрақты құрылым, ол ... ... ... ... өзіне тартады,
тіпті дүниенің бұрышы мен үйдің қабырғасына ... Осы ... ... ... сан ... тұрақты тіркес құрамында сандық ... ... ... ... жиі ... Мысалы: «төрт түлік», «төрт
тарап», «төрт ... ... ... ... ... ... «екі көзі ... «төрт көзі түгел», «төрт тағандау», «төртпақ», «төрт ... ... –ақ ... ... бұрышы», «түн ұйқысын төрт ... т.б. ... ... сан ... ... мағынаны білдіріп тұр.
Біз бұның төркіні әлі де арыда жатқанын айтар ... ... ... ... бар, әр ... төрт жағы бар. Бұтақтың төрт жағы- бұл
төңіректің төрт бұрышы ... ... төрт ... және төрт ... ... ... ең алдымен төрт құбыла, одан кейін төрт түс, төрт ... төрт ... ... ... пайда болған. Төрт құбыла, дүниенің төрт
бұрышы, ... төрт ... төрт ... төрт ... ... тіркестерде
«төрт» тұрақтылық белгісін көрсетсе, төрт түс, төрт ... төрт ... ... төрт ... ... ... , ... ұғымды беріп, түн
ұйқысын төрт бөлу, төрт жолдың ... екі көзі төрт ... ... ... ... тұр.
Төрт тұғырға түсінік Құтты ... де ... Көне ... адам ... ... негізі төрт сұйық затты екендігі
түсіндіріледі. Оның бірі қызыл түсті сұйық- қан, сары түсті- өт ... ... ... ақ ... Көне ... ... осы төртеудің өзара
тепе-теңдігі бұзылса, адамның ... де ... ... болады деп
сендірген. Бұдан төрттің тұрақтылық қасиетін ... ... Бұл ... ... төрт ... ... ... сәйкес келеді, сондықтан
соның негізі болуы да мүмкін. Осы ілім ... ... ... төрт ... ... ... қан, флегматик – сілекей,
холерик- өт сөлі, меланхолик- қара сөл басым ... Төрт сан ... ... ... ... ... пікірлеріне көңіл
бөлетін болсақ, төрт санының ерекшелігін дүниенің алғашқы ... ... : от, су, жер, ... ... деп ... Төрт элемент
туралы ұғым ерте кезде Грецияда пайда болып, ... ... ... ... грек философы Эмпедокл жазған. Ол алдымен негізгі түстерді атап
(ақ, қызыл, сары, қара) ... төрт ... ... ақ – су, қызыл-от,
қара-жер, сары-жел.
Аталған төрт түс құдайларға да тән ... ... түс- ... ... ақ- ... қара- Крон құдайларына берілген екен.
«Төрт құбыла» : 1.Шығыс 2.Оңтүстік 3.Батыс 4. Солтүстік.
«Төрт» күн айналымында төрт бағыт ұғымын ... ... ... саналатын Күлтегін жыры мен Оғызнама жырында мұның айқын көрінісі
бар.
Дүниенің алғашқы негізі болып есептелетін төрт ... дін ... орын ... Төрт ... ... ...... орынбасар.
Ертедегі исламда, доан кейін суниттерде Мұхамбет пайғамбар өлген соң оның
кейбір ... ... ... ... басшысы. Мұхамбет
пайғамбардың орынбасары, мұрагері - Әбубәкір – бірінші халифа. Ол ... өмір ... Омар (644 жылы ... – екінші халифа. Осман (656 жылы
өлген) – үшінші халифа. Әли (661 жылы ...... ... ... ... дап ... періште». Мифология мен діни ұғымдар бойынша, құдайдың әмірін
жеткізіп тұратын, табиғаттан тыс мифтік ... ... ... ұлы ... бар: ... 1. ... арадағы байланысшы, сенімді
хабаршы;
2. Мекайыл-табиғат ... ... жел, ... т.б. ... ... ... жел ... дауылдатады, адамдардың қайта
тірілуін бақылайды;
4. Әзірейіл – ажалы жеткендердің ... ... ... көп, оның ... тек Алла ғана ... ... ... дінінде аспандағы құдайдан төрт кітап жерге түскен:
1. Мұсаның кітабы- тәурет (Библия).
2. Дәуіттің кітабы – забур ... ... ... ... (Евангелия).
4. Мұхамбет пайғамбардың кітабы – Құран.
Құранда 114 сүре бар, оның төртеуі (алкамдула, ясин, мятил, кулхуалхуахау)
ұлы ... деп ... ... ... төрт мүшесі дейді. Төрт кітапты
ертеде – шар ... деп ... Осы ... ... көктен жерге төрт қылыш
түскен: 1.Хәмкам. 2.Сәмсем. ... 4. ... ... ... Алла ... төрт ... жаратты дейді. Бұл
дегеніміз – жоғарыда айтылған төрт элементтің ... ... ... білдіру.
«Төрт мүше» адамның он екі мүшесінің төртеуінің ... ... ... ... екі қол, екі ... санының ерекше қасиеті төрт элементке байланысты десек, онда
ертеде отқа, суға табынған ата-бабамыз ішіп-жесе азық, ... ... ... болатын малдарды төртке бөліп, олардың иесі-киесі бар деп ... ... ұшы осы төрт ... ... ... ме ... сауал – ой
туады.
«Төрт қанатты үй». Төрт ... ... киіз үй. Киіз ... ... ... он ... болуы кереге санына байланысты. Кереге – киіз ... ... ... сүйектерінің бірі. Қазақ ұлтының үйі аз
болғанда төрт қанаттан ... төрт ... ... мақал-мәтелдер кездеседі. Мәселен: ¤
Төрт аяғы тең жорға, сүдігерге сүрінеді, ¤ Төрт түліктің төресі түйе сияқты
мақал-мәтелдер мал ... ... ... ¤ ... көзі ... ... аяқтыда құрдас тату, төрт аяқтыда бота тату деген мақал-мәтелдер достық
пен дұшпандыққа байланысты , ¤ Өтірік ... шын ... ¤ ... пен ... төрт елі, ... көрсең шын, құлақпен естісең өтірік деп шындық пен
өтірік байланысты айтылса, ¤ Төрт ... ... бай, ... ... ... Төртеу түгел болса алар, алтау ала болса алдырар деп ... ... ... келгенде «төрт» сан атауының өзіндік ерекше қасиетін айқындауда
мына «мың бір түн» ... ... ... болады: «дене төрт заттан
құралған: от, су, ... жел. Адам міне ... ... ... қосылады.
Осы төрт заттың адамның өмірінде әсері тимей қоймайды. Адам күйеді,
қайғырады, ашу ... ... ... ... ... ол-сулығы,
қиялы әлемге сыймайды, ол-желдігі, дүниеден ешқайда кетпейді, ... - деп ... ... ... ... төрт ... тұрғанын көреміз. Біріншіден, төрт элементке байланысты, екіншіден,
төрт құбылағы байланысты, үшіншіден, ерекше қасиетке ие ... ... ... төрттен кейінгі есептік сан. ... ... ... ... баға ... Бес саны да ... ... ұйытқы тірек болады. Бес саны бірде көптік мәнді, бірде ... және ... ... білдіре отырып, сөз тіркесін жасауға қатысады.
Қазақ тілінде бес сөзі бүтін қол мәнінде де ... Сөз ... о ... не ... түрінде әсем, «піл» түрінде айтылса керек.
«Бестік» санау жүйесі бойынша ертеде ... шегі бес ... ... ... ... ... ... бөлу сатысы туған ... ... ... сан есімі ұйытқы болған тұрақты тіркестер, нақыл сөздер
туындаған. Оқушылардың ... ... ... ... ... бөлінуі де осымен ұштасып жатуы мүмкін. Бес ... бес ... ... пәни - ... бес ... бес ... бес қонақ, бес анық өте ертеден
пайда ... Бес ... бес ... бес биенің сабасындай, бетінің кірі бес
елі тіркестері кейіннен пайда болған ... ... ... Анық бұл ... ... деген мағынада тіл, дін, дәстүр,
тарих, атамекен. Мұхтар Арын «Бес ... атты ... ... ... ... (80). Грек ... айтуынша, адамның белгілі ұлтқа,
халыққа тән екенді айқын сезіну үшін бес ... ... ... ... ... ... сол ... тілін жақсы білу керек, екіншіден, сол ұлттың
мекендеген жердің ой-шұңқырын білуі парыз. Бұл ескіден келе ... ... ... ... ... – араб тілінен енген, құрал-сайман, қару-
жарақ, керек-жарақ. «Бес» сан есімімен тіркесіп келіп, бар қаруы дайын, жан-
жарағы әзір ... ... ... Бұл ... «бес ... ... ... тартыспақ (садақ), атыспақ (мылтық), шанышпақ (найза, сүңгі),
шабыспақ (қылыш, алдаспан), салыспақ ... ... ... ... ... ... ер – ... бес қаруы болады, ол әр уақытта ... ... ... бір бес ... сай ... жасанған жаудан көңіл
жасқанбасын деп келеді ауыз әдебиеті ... ... ¤ Ер ... қару ... мақал осының дәлелі. Сандардың шегі «бес» деп білген халық,
қолдағы бес саусақпен байланыстырып, ... ... ... бес ... де ғажап емес. Өйткені қару-жарақ- адамдар үшін тіршілік көзі».
«Бес аспап». ... бәрі ... ... ... іске икемді, он
саусағынан өнер тамған [198, 3-б].
«Бес ата». Қоңыраттан тарайтын бір бұтақ. Бес ата ... ... ... ... ... Қоңыраттан тараған рулар бір-
бірімен жауласып, ақыры екіге бөлініп тынады. ... ... ... ... ... ... «сен ... мен маңғытай, сен
божбан, мен жетімдер дегенді қояйық, ... төрт ата ... ... ... байлар күн көрсетпес»,- деп мәмілеге келеді. Төрт ... ... ... ... Осы жерде бір керемет болады. Құдайдың
құдіретімен қазанға салған төрт қошқардың басы аяғында бесеу болып ... орай ... ... ... ... жетімдер руы сол кезде-ақ өсіп-өнген
халық екен, екі ата ... ... де, ... ... ... – бәрі бес ата
болып бірігеді. Сонымен бес ата-бес рудың біріккен қауымдастығы.
«Бесенеден белгілі». Ежелден анық, ... ... ... оның ... ... ма? ... белгілі шұбар ат. Бесенеден екі түбірдің бірігуі
арқылы жасалған, бес және ене-ден шығыс септігінің ... Ене- екі ... ене деп ... ... ... ... ... Бұл жерде бес адамзаттың бірден ... ... ... ... өте ерте, көнелік ұғымды береді. Себебі,
біріншіден, «бес» өзге түркі тілдес ... ... ... ... ... үлгілері бар, екіншіден, пешене-жазмыш тағдыр ... ... ... ... ... маңдайға жазғанын оқу, білу мүмкін емес.
Ондай ... ... ... ... еді. Сонымен, «пешенеден белгілі»
тіркесіндегі «пеш», ... сан ... Әрі ... ... ... болуына байланысты оның көне екенін танимыз.
«Бес жақсы» - қазақ ... ... мал ... ... ... ... ... Құрамында міндетті түрде төрт түліктің бес түрі болуы шарт
болған.
«Бес күндік пәни» - ... ... ... ... Бұл ... шектік ұғымды береді десек, онда шығу төркінінің өте көне ... ... ... «бір бес күн» уақыт өлшемі де өлшеусіз аз уақытты да
айтады.
«Бес парыз». Парыз ... фәрә ... әр ... ... ... түрі. Парыз-мұсылмандықтың міндетті түрде өтейтін борышы. [122, 523-
б.]. Ислам дінін меңгергендердің алдында тұрған міндеттерін және өтеу ... бес ... ... Олар Құдайдың бірлігі мен Мұхамбеттің
пайғамбарлық қасиетін мойындау, намаз оқу, ... ... ... ... ... ... ... иман келтіру керек. Рамазан айында отыз күн ауыз
бекіту ораза деп аталады. Осы ораза ... ... ... ... ... ... ... бару ораза айтынан кейінгі құрбан айт пен қатар келеді.
Бес парыздың бірі-намаз. Намаз өте көп. Соның ішінде күнделікті ... бес ... бар: таң ... ... ... ... намаз, ақшам намазы,
жашлық намазы. Намаз – арабша салиет, парсыша –намаз.
Сандарға негізделген мақал-мәтелдер ... бес ... ... ... ... аз, ... ... көп, ¤ Айдағаны бес ешкі, ысқырығы жер
жарады, ¤ ... бір ... ... бес ... ¤ ... ... ... бес батпан қосқаннан қорықпайды, ¤ Бес саусақ бірдей емес, ¤ Бестің
басы болғанша, алтының аяғы бол, ¤ ... бес ... ... ... ... бала бес түлейді, ¤ Күніне бес рет балық асса да, ... ... ... сияқты мақал-мәтелдер кездеседі.
Қорыта келе айтарымыз – «бес» сан есімі арқылы халықтың этномәдени
өмірін танып ... ... сөзі ... сан ... өзге сан ... сияқты «киелік» қасиеті
болмаса да, өзіндік көне түркілігі бар. Алты кейбір фразеологизмдерде өте
көне мағына береді. Көне ... ... көп ... ... ... ... ... көне түріктерде бестік санау жүйесі болған.
Сандардың шегі бір кездері бес болып, алты одан да көп мәнді ... ... бес ... жоқ» - ... ... Бұл ... біздің
ойымызша, дыбыс үндестігіне байланысты пайда болған. Аларым да, берерім де
жоқ, ешқандай жақындастығым жоқ деген ... ... ... бар ... ... ... ... бір жарасы.
Пысықтықтың белгісі – арыз беру,
Жоқ тұрса бес берері, алты аласы.( ... ... де алты ай ұзақ ... ... Алтә ай ... ... ... көп, ұзақ уақытты береді.
Бөрі ойнақ жылқы малға жағушы еді,
Сол жерден жоқшы ... ... ... алты ай ... қоя ... қабырғасын жабушы еді [ 199,267-б.]
«Алты алаш » (- тың баласы). Ескі дәуірде күллі ... ... ... ... ... ... ... Алты алаш-бүкіл, қазақ
біткен бар ... ... ... – ел жұрт ... мағынаны береді де «алты» сан есіммен тіркесіп,
белгілі бір ... ... ... қауымы» немесе белгілі бір бөліктері
деген мағынаны береді. Бүкіл ... ... ... ... ... алты ... ертеде өте көп деген мағынасының болуы мүмкін деген ой туады.
Бір аңызда Төле би Түлкі есімді ... ... ... ... Ата, алты алаш ... кім?- ... жігіт.
- Алты алаш Алаша ханның балалары: Қазақ, ... ... ...... ... Енді бір деректерде алты сан алаш-
ХІХ ғасырдың бас кезінде тегі монғол ... ... ... ... ... ... ... алшын, қоңырат, жалайыр-
тайпаларынан құралған одақты білдірген дейді. Кейін бұл одақ ... алаш ... ... Жошы ... қарамағына кірген.
Сонымен алты алаш – бүкіл қазақ халқы да, алты ... ...... ... ... Түрікмен, Жайылған. Халқымыздағы ¤ Алты
Алашқа қорланба, ... ... ... ... ... ... болар.
«Алты арыс». Алты атадан тараған ру немесе алты тайпадан құрылған
ағайынды ел. Бұл түсінікті де. Себебі, арыс сөзі ру, ... ата ... ... Алты о ... ... ұғым беріп, жай тіркес болып, кейіннен
мағына ... ие ... ... ... үрдісіне ұшыраған.
Алты ауыз - өсек, ғайбат сөз және ауызбірлігі жоқ, аш ... ... ... Бұл жерде ешқандай сандық ұғым жоқ.
«Алтыбақан». Алты ағаштың басын біріктіріп ... ... ... ... ... ... Осы ... қазақ халқының салт-дәстүрін көруге
болады. Бұл жастардың өнерін, ойын, көзқарасын, танымын қалыптастырудың
бірден-бір жолы. ... ... ... мен ... ... ... жолы деп, әткеншекке Абайды отырғызған.(М.Әуезов)
«Алты басты айдаһар, алты басты жалмауыз». Айбарлы күшті, дүлей ... ... ... ... образын ашу мақсатында оған қарама-
қарсы күшті керемет етіп көрсеткен. Алты санның ұғымынан гөрі көне ... ... ... ... беру салтына байланысты берілетін сыйлық. ... жүз ... ... басы. Бір сегіз ат болады оның құны.(Абай жолы).
«Алты батпан» - зор, ... тым ... ... деген мағынаны беріп тұр.
Мысалы, Көтердім алты батпан дәудің басын.
«Алты ... ... Ауыр жол, ...... мол өмір ... ... фразеологизмдер де «алты» саны бір ... ... ... ... сөз ретінде жұмсалған. Кейбір ғалымдар алты басты
жалмауыз, алты көзді ... ... ... ... ... ... күш ... байланысты деп түсіндіреді.
«Алты қанат ақ үй, алты қанат ақ ... Алты ... ... ... үй. ... ... жақсысы үнемі алты қанат болады. Керемет етіп
көрсетуде «алты қанат ақ ... ... ... ... ... ... ақ найза» - батырлар ұстайтын ұзын қару. Бес қарудың –
бірі. Алты ... ... ... көне ... ... ... мағынада
жұмсалған.
«Алты қырлы ақ жебе». Садақтың оғы. Бұл жерде «алты» ... ... ... Жебе оғы ... алты ... болып келеді.
«Алты қырлы ақ сүңгі». Сүңгі ұшының қыры алты ... ... Ақ ... найзадан бөлек, сабына шыжым байлаған, бастан асыра ... ... ... ... ... ... қиырда деген мағынада. Сандық ұғымнан
гөрі алыс мағынасы басым.
«Алты мойынын тігу» (Диалект). Кету ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Жоға, алты мойнымды
тіксем де, алпысқа келген ақ бұрыл басымды өздерің ... оның ... ... ... ... б).
«Алты табан асық» ойынының бір түрі. Алты табан ... ... ... ... ... ... ... б).
«Алты таспа». Қамшының бір түрі. Алты таспадан өрген қамшы.
Алты сан есіміне негізделген халқымызда ¤ ... күн ... су алты ... ¤ Алты күн атан болғанша, алты күн бура бол, ¤ Туғанда алтау едік,
өле-өле жетеуміз, ¤ Алпысқа келгенде, алты ағаң ... ... ... жеңгең болсын, ¤ Ақымақтың айты алты күн, ¤ Алты ... ... Ауыз ... жоқ, ... әр ... тартатын кейбіреулерге халық
осылай деп тұспалдайды. ¤ Аласыға алтау аз, бересіге ... көп. ¤ ... ... ... ақсақ қасқыр жандай шабады бұл мақалдың қалай шығуы
жөнінде жазушы С.Мұқанов былай ... ... руы – ... ... да, ... ... ... мен
Қарақыстақ деген өлкенің екі арасынан ол араны бұрын ... ... ... ... ... сүйенген Сарыбай белдесіп келгенде
шыдатпай жеңе береді. "Алты қасқыр андай ... ... ... ... ... ... осы ... шығады, Алты қасқыр Есқожаның ру басы алты
адамы ... ... ... ...... еді ... Сарыбайдың оң аяғы
ақсақ екен" ... ¤ ... ала ... ... ... төртеу түгел
болса, төбедегі келеді. ¤ Аңқау астындағы атын алты ай іздепті. ¤ ... бала атқа ... ... шал ... шығар. ¤ Алты жыл аш болсаң
да, атаңның салтын ұмытпа. ¤ ... ... ... ... ... ... ... ¤ Ағайын- алтау, ана – біреу. ¤ Алты ай ... бір күн ... ... ¤ Алты ұл ... ... ханым десе
болады, кезек сыйласқан ағайынды- жаным десе ... ¤ ... ... ... ... ... шал ... ¤ Алты аға ... әке ... ... ... ана ... ¤ Атадан алтау тусаң да, басыңа түсер бір
жалғыздық, ¤ Алты жастан жинасам асырам, жеті ... ... ... ... ... жеп жеті ... ¤ Бестің басы болғанша, алтының аяғы ... ... ... ... келе ... алты сан есімі мақал-мәтелдер құрамында сандық
ұғыммен қатар көптік ... және бір ... ... етіп ... ... сан ... ... мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерге ғана
ұйытқы бола алады.
«Сегіз бейіш» - «Күнәсіз» жандар о дүниеде мекен ... жай, ... хор ... ... ... ... ... фразеологиялық
тіркес жеті жұмаққа байланысты.
Көз сипатын қарасаң сегіз бейіш,
Үшінде хорлардың жаққан шырағы.
«Сегіз бейіш» ... ... ... де айтылып, жазыла береді. Сегіз
бейіш есігін ашып қойды. «Сегіз кессе, ... қан ... - ... ... ... байланысты айтылады. Бұл тіркесте сегіз сандық
ұғымнан ... ... ... ... ... Тіл ... ... анық көруге болады.
«Сегіз қырлы, бір сырлы» - жан-жақты қолынан да, тілінен де келетін
адам. Сегіз ... ... ... ... ... ... сегіз
қырын санамалап беретін деректер кездеспеді. Логикалық тұрғыдан да ... ... ... ... жан ... ... бір сырлы болар.
Осы негізде халқымызда ¤ Ер ... ... ... бір ... ... мәтел бар.
«Сегіз қиыр шартарап» - бүкіл әлем деген мағынада қолданылады. Бұл
жерде де көне түркілік ... ұғым бар. ... мені кем ... ... қос ... есенде, мен сауда.
Ырысыңды сандайын,
Сегіз қиыр шартараптан іздермін!
Шартарап бүкіл әлем деген мағынаны береді. Ал оны неге ... ... ... ... ... ... ... үйлесімділік жоқ, сондықтан,
«сегіз» санының өзіне тән құпия сыры бар. Ол ... ... ... ... ... сегіз бұтағы бар, әр бұтақтың төрт жағы бар ... ... ... ... ... ... ... Сегіз бұтақ
әлемнің сегіз қиыры. Жеті адамның дүние болмысын толық айтса, ... ... ... пен ... Мұқанұлының Сақ империясы үлкен тойтарыстан
кейін ... ... ... бөлінген. «Қайда барсаң да сақ алдыңнан
шыққан» деген ... ... ... ... ... ... бар, сақ ... қиырдан да кездеседі, сондықтан сегіз сақ аталуы мүмкін. Себебі,
қырық сақ, қырық ... ... ... сақ, ... саққа жүгірту бәрі бір
мағынасы астарлас. Айырмашылық тек ... ... сан ... ... мәнде
емес, сандардың өзіндік ерекшелігінде. Екеуінің қайсысы бұрын ... ... ... сақ ... ... Өйткені, көне түріктердің мифологиясынан
сегіз саны бірінші орын алған. Осы негізде «сегіз саққа жүгіртті» ... ... ... ... – мың ... ... жеткізу.
Монғолдағы қазақ ғалымы Қ.Сартқожаұлының дәлелдеуінше «Байырқу», «сегіз
оғұз» тайпасы түрінде көрініс береді. Оғыз сөзінің көне түрік ... ... ... ... қатысты.
«Алланың сегіз сипаты». Алланың сегіз сипатын Абайдың қара сөзерінен
табамыз. Абай: «Алла ... ұлы ... және оның ... біл. ... сөзін үйрен» деп Алланың мынандай ... ... ... ... ... ... Ғылым, Құдірет, Басар, Сәміғ, ... ... ... ... Ғылым, күш, есту, тілеу, сөздер, болдыру.
«Сегіз сай» - төбесі бөлек болып тігілген бас киім (тымақ). Бұл ... ... ... ... ... ... ... немесе «сегіз өрім бұзау тіс» - сегіз таспадан өрілген
қамшының түрі. ... ... ... ... өмір ... ... байланысты.
Сандарға негізделген мақал-мәтелдер арасында сегіз санының қатысуымен ¤
Сегіз кессе, сіркедей қан шықпас, ¤ Жаманның аяғы сегіз, бірі шалмаса, бірі
шалады, ¤ ... де ... ... ... жарлық, ¤ Ешкі егіз тауып, қойдан
аспас, ит ... ... ... ... ¤ ... ... ... теке, ¤
Балықтың да сегіз ... бар, ¤ ... аяғы ... ¤ Шындық – сегіз,
бақыт егіз т.б. ... ... ... ... сегіз сан
есімінің мақал-мәтелдердегі кодтық қызметі ... ... ... екі сан ... киелі болмаса да, өзіндік жұмбақ сыры бар екені күмән
туғызбайды. Оған ... ... сөз ... «он екі ай», «он екі ... екі ... «он екі ... жез ... «он екі қабат ақ сауыт», «он екіде
бір гүлі ... «он екі ... ... «он екі құлаш» «он екі саққа
жүгірту» және т.б.
Қазіргі уақытта қазақ тілі мемлекеттік тіл ... ... ... салт-сана, әдет-ғұрыптың жаңғыруымен бұл күндері көптеген ... де ... ... екі ... ... «он екі ... аман ба, төрт ... түгел
оралдың ба?» деп амандасып жатады. Бұдан әңгіме адамның дене ... ... ... ... екі мүшеге: бас (1), омыртқа (1), жамбас (2), ... (2), ... қара ... (2) жатқызып жүр. Осыған байланысты «Он екі ... ... ... тілек естиміз. Халқымызда ¤ Он екі мүшең сай болса,
мұратыңа жетесің деген ... ... ... айтылады.
Адам өмірі мүшелмен есептеліп бір мүшелдің ішінде он екі жылдың болуы,
әр мүшел жас қауіпті деу де ... емес ... Бұл ... он екі жыл ... бір мүшел толады. Бір мүшел 13 жаста толады, оған он екі ... ... ... ... ... ... ... «13», «25», «37», «49»,
«61» т.с.с.
Ата-бабамыз жыл ... ... ... қарағандағы жайын байқап та
белгілеген. «Күн көзіне негізделген жылдың ... ... ... деп атады. Бұл жердің он екі фазасына сәйкес он екі зодиактың
шоғыр жұлдыздарының ... еске ... ... бір жолдың он екі айына сәйкес. Бұл он ... ... ... шеңбері бойынша Күн ... ... ... бір жылды айналып шығады делінетін ... жол ... ... Олардың атаулары: Тоқты, Торпақ, Егіздер,
Шаян, Арыстан, Бикеш, Таразы, Сарышаян, ... ... ... Екі ... ... сырқаттарды сауықтырып, болжап бағыттауға
машықтанады. Астрологиялық ... ... ... ден қойсақ, он екіге
бөлініп, әрқайсысы он екі зодиактық белгінің біреуіне бағынады ... екі ... ... он екі ... ... дене ... ... байланыстырыла бастады.
Қонағын құрметтегенде, мал сойып, ол екі жілікке бөледі. Меймандардың
дәрежесіне сай әр жіліктің өз мәні ... ... ... ... қыз бен күйеудің, келіннің сыбағалы мүшесі бар. Соған лайық
әлгі ... ... ... ... ... үйлесімінің кілті он
екі емес пе?! Он екі ... ... ... болмайтыны сияқты
халқымыздың қонақ күту дәстүрінде де он екі ... ... ... ... ... алса, кезінде ат —шапан айып тартқан.
Осынша мән бергеніне қарағанда, бабаларымыз он ... ... ... жете ... ұқсайды.
«Он екі сәт». Он сегіз мың ғалам, он екі сәт, мың бір ғалам, он екі
сәт. Он ... мың ... мың бір ... деген фразеологизмдер әлемдегі барша
«тіршілік иесі» дегенді ... екі ай». ... ... ... ... ... бірі ... кейбір түркі халықтары оның ішінде тәулікті
он екі шаққа (сағатқа) бөлген деген Ұлықбектің мағлұматына ... ... он екі ... ... оны он екі жыл ... атау, монғол
халықтарында да бар.
«Он екі сәт». Он ... мың ... он екі сәт; мың бір ... он екі ... ... ұзақ мерзім дегенді білдіреді. Жыл қайыру осы он екі ... ... жыл ... ... он екі ... ... отырады да оған
жыл басына тышқан, соңынан доңыз деп ... Жыл ... ... де, ... адам жасын анықтауға да өте ыңғайлы. Қазақта жыл санау мен ... ІІІ ... ... ІІ ... ... ай ... мен жыл аттары
шоқ-жұлдыздар аты берілді. (ҚТФС –де ... ... ... жыл ... мен ескі жыл ... арқылы әркім ескіше жыл қайыру
әдісімен өзінің қазақша қай жылы туғанын қазақша атау ... ... ... он ... ... ... ... бөлінсе, ол «мешін» жылы
болғаны, қалдық біреу болса «тауық», екеу ... ... үшеу ... ... ... «тышқан» жылы болғаны. Сөйтіп кете береді.
Уақытты «он екі мүшел ... ... кісі ... ... есептеу де
салтқа қайта еңіп, жаңғырып келеді.
«Он екіде бір нұсқасы жоқ»: 1. ... ... Әлі басы ... ізі ... ешбір белгісі жоқ. 2. Екінші мағынасы- сау
тамтығы қалмаған. Есіл ер – ... он екі де бір ... жоқ, ... ... бір ... ... «он екіде бір гүлі ашылмаған» тәрізді сөз
орамдары әуелде он екі ... ... ... ... ... он ... бір ... жоқ; он екі мүшелде бір гүлі ашылмаған тәрізді толық
күйде ... ... ... ... ... ... байланысты ықшамдалған.
Мысалы, «сексен жасқа толды» деген ... ... деп ... ... ... ... ... «он екі ата» да бір атадан тараған рудың
санын білдіреді.
Қорыта айтқанда, сөз ... ... ... ... бір заманның емес,
әр дәуірдің наным-сенімін, дүниетанымын, арман-мүддесін, салт-дәстүрін
бойына сіңіріп, ұрпағына қалдырған ... ... ... үлкен мән жатыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХ ғасырдың соңғы жылдарынан қазақ ұлтының этникалық төлтума болмысын
танытушы тілдік дереккөз қызметінде жұмсалатын тілдік ... ... ... мақал-мәтелдер) лингвомәдениеттанымдық,
когнитивтік лингвистикалық, ... ... ... ... ісі ... тіл білімінде жан-жақты
қолға алына бастады.
В.Гумбольдт, Ф.Боас, Э.Сепир, Б.Л.Уорф, Ф. де ... ... т.б. ... және ... ... ... ... Н.Топоров, В.В.Иванов, В.А.Аврорин, В.Н.Телия,
В.В.Воробьев, А.Вежбицкая, Е.М.Верещагин, В.Г.Костоморов, ... ... т.б. орыс ... ... ... ... ... т.б. қазақ тіл ... ... ... ... Р.Сыздық, Е.Жанпейісов,
Ә. Болғанбаев, Т.Жанұзақов, Э.Сүлейменова, Б.Хасанов, К.Хұсайынов т.б.
қазақ лингвистерінің тіл мен ... тіл мен ... тіл мен ... тіл ... сабақтастығы туралы тұжырымдарын теориялық-методологиялық
тұғырнама ... ... ... ХХІ ... ... тіл ... ғылыми
зерттеудің антропоцентристік моделі қалыптасуда. Осы орайда сан ... ХХІ ... ... антропоцентристік бағыттағы
жаңа салалар үрдісінен ...... ... ... пән ... келе жатқан қазақ паремиологиясының көкейтесті мәселелерінің
бірі.
Сан компонентті ... ... ... жеке ... ... ... ... олардың тіл иесінің ... әлем ... ... яғни дүние бейнесінің сандық фрагментін түзетін
тілдік модельдер бола ... ... және ... ... ... ... сандық код ретінде ... ... ... ... сан компонентті мақал-мәтелдер құрамында сан ... ... ... орын алғанымен, реттік, есептік, жинақтық сан
есімдер «ұйтқы» компоненттік қызметте жиі қолданылады. Олар мақал–мәтелдің
жалпы пайымдық ... ... ... ... дербес тұрып
білдіретін сандық атауыштық ... ... ... «ретсіздік», «шексіздік» сияқты семантикалық реңкілерді қосып
алады.
Қазақ тіліндегі сандарға негізделген мақал-мәтелдердің ішінде ең ... бір сан ... ... ... және олар ... өте жиі ... Мақал–мәтелдер құрамында бір сөзінің барлық
мағыналық-тұлғалық түрлері кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... бірде қалыңдатып, бірде
жұқартатын қасиет бір санының қосымшасыз тұлғасында ерен байқалады.
Құбылыстың, ұғымның, заттың ... ... ... адам ... тану мен ... тәсілдерінің бірі ретінде
үлкен орын алады. Мақал-мәтелдердің жалпы ... ... ... ... кез ... ... тән құбылыс.
Қазақ мақал-мәтелдері құрамында бір мен мың, жүз бен мың, екі мен алты
т.б. сан атаулары тағанаралық контрастивтік ... ... ... немесе «антонимдік» жұп түзеді. Соның негізінде мақал-
мәтелдің пайымдық ... ... ... ... оппозициялық
жүйесімен байланысады. Сандарға негізделген мақал-мәтелдердегі шендестіруде
(антитеза) сандар қарама-қарсы ... ... ... терең мағынасын ашу
қызметін атқарады.
Этникалық мәдениетті репрезентациялайтын тіл бірліктерінің мазмұндық
құрылымдық жүйесін біз тілдік-этномәдени жүйе деп ... Ол ... ... ... ... тіл мен ... тұғыр арасындағы қатыстықтың сан
алуан сипаты ... ...... ... ... ... және тұрақты негізде
қордаланған формасы ретінде жеке адамдар мен ... ... орын ... ... ... келген ұлттың өзіндік ойлау жүйесі, дүниені бейнелеу тәсілі бар.
Ойлау ... сол ... ... ... ... сезімі,
дүниетанымы, адамдардың өзара қатынасы, құндылықтарды түсінуі мен қабылдау
түрлері өрнектеледі. ... ... ... ... ... ... суфизмді, исламды, шешендік сөз өнерін, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Бұл аталған рухани негіздер-ұлттық ойлаудың қалыптасуы мен дамуына ... ... ... халқы менталитетінің ішкі болмысын айқындайды. Қазақ
менталитетін танытатын айрықша ... ... ... ... ... ... ... алғанда тілдік дүние
бейнесінің паремиологиялық фрагментін түзетін болса, ал оның ... ... ... әр түрлі фрагменттерімен, айталық, номинативтік,
фразеологиялық, ономастикалық, ... т.б. ... ... ... ... сандық коды қызметін атқарады.
Адам баласының сан ғасырлық іс-тәжірибесінің барысында бір
нәрсені, ... ... ... ... қандай-да бір ұғым-түсініктер
тілдік ұжымның өмірлік ... ... ... деңгейге
көтеріледі. Этностың ой-санасы, зерде-жадысында орныққан, салт-дәстүр
жүйесінде бекігін ... ... ... ... жүйе ... ... аясына жинақтайды. Тілдің ауқымды ойды жүйелеп, ықшамдап жеткізетін
конструктивтік қызметімен ... ... ... ... бұл ... ... сан ... символдық мән дарытылып, сол сан негізінде
жинақталған концептуалдық ... мен ... ... ... этносының дәстүрлі тұрмыстық мәдениетіне, дүниетанымына, өмірлік
көзқарастарға қатысты сан арқылы кодқа түсірілген ұғым-түсініктер ... ... ... ... ... ... сөз-бейнелер т.б. этнолингвистикалық ... ... Сан ... ... ... ... жүйенің
«адам», «қоғам», «табиғат» макрожүйесінің тұтас аясында ... ... және ... ... ... ... олар
бейнелейтін шынайы өмірлік ... ... ... ... факторларды айқындауға мүмкіншілік береді.
Қазақ этникалық мәдениетінің тұғырын құрайтын көне наным-сенімдер мен
салт-дәстүрлердің, қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... қорытынды-нәтижелерінің санау жүйесіне
қандай-да бір қатысы барларының «киелі» және ... ... ... тілдің куммулятивтік қызметімен астасып жатады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қайдар Ә.Т. Халық даналығы. - Алматы: Толғанай. 2004, -565 ... ... Ш.П. ... ... ... топтастырудың
этнолингвистикалық принциптері: фил.ғыл.канд.дис.атвореф.-Алматы.
2004.-26 б.
3. Лингвистический ... ... - ... 1990.- 588 б.
4. Виноградов В.В. Избранное труды: ... и ... ... ... ... ... ... 1974.-354 б.
6. Байтұрсынов А. Мың бір мақал. ... үш ...... ... Тұрманжанов Ө. Қазақтың мақалдары мен мәтелдері.- Алматы, 1985.
8. Ақмұханова Б. Қазақтың мақал-мәтелдері. – ... ... ... ... М.Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы, 1990. -228 б.
10. Шалабаев Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. – ... ... ... М. ... ... ауыз ... –Алматы,1958. -348б.
12. Нұрышев С. ... ... ... даму ... -155 б.
13. Кеңесбаев С. Қазақ тілі фразеологиясы. -Алматы, 1961.
14. Сәрсенбаев Р. ... ... ... ... - ... 1961.-21 ... Әлімбаев М. Өрнекті сөз – ортақ қазына. –Алматы,1967. -168 б.
16. Әлімбаев М. 666 мақал мен ...... ... ... ... М. ... ... – Алматы, 1963.-172 б.
18. Адамбаев Б.Халық даналығы.- Алматы: Мектеп, 1976.-106 б.
19. Нұрмаханов А.В. Радлов еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің лексика-
грамматикалық сипаты: фил. ғыл. ... дис. ... ... ... ... Ғ. ... преобразования пословиц и ... ... ... ... - ... 1989.- 24 ... Кенжемұратова С. ... ...... 2002.-29 ... ... Ә. ... ғұмыр.- Алматы: Атамұра, 2000. -19-20 б.
23. Донбаева А. Араб және ... ... ... ... ... Динаева Б. Араб және қазақ мақал-мәтелдердің танымдық-прагматикалық
аспектілері. фил.ғыл.канд.дис.автореф. - Астана, 2003.
25. Қалиева Г. Орыс топтарындағы ... ... ... ... ... фил.ғыл.канд.дис.автореф. - Алматы, 2003.
26. Исаева Ж.И. ... ... ... – Алматы, 2007.-25 б.
27. Жүнісова Р. Ағылшын және қазақ ... ... ... ... ...... ... Мұқәддәс Мирза Қазақ – ұйғыр мақал – мәтелдер паремиологиялық жүйесі:
филол.ғыл.канд. дисс. автореф. – ... 2007.- 27 ... ... Ә. ... ... ... ... өзекті мәселелері
-Алматы, 1998. – 304 б.
30. Қайдар Ә. Принципы ... ... и их ... в ... ... ... //Қазақ тілінің өзекті
мәселелері. - Алматы, 1998. – 304 б.
31. Қашқари М. Түбі бір ... ...... 1993. -192 ... ... М. Сан ... тарихынан // Қазақ тілі мен ... ... 1973. ... ... Н.З., ... Б.А. ... ... языков – Москва, 1986.-283 с.
34. Исқақов М. Түркі тілдес халықтардың ежелгі ... ... ...... 1966.-212 б.
35. Исхаков Ф.Г. Числительное // Исследования по сравнительной грамматике
тюркских языков Морфология ч. ІІ.-Москва, -1956.
36. Қайдаров Ә., ... М. ... ...... 1992.- ... Құрышжанов Ә. Түркі тілдерінің ең алғашқы зерттелуі жайында ... ... ... ... ... сериясы. – А., 1972.
38. Томанов М. Түркі ... ... ... ... 1992. – 190 ... ... Ә. Түркі тілдерінің ... ... ... 1971. Б.80-90.
40. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы.- Алматы, 1992.- 448 б.
41. Сауранбаев Н. Семантика и функции деепричастия в казахском ... ... 1950. -142 ... Искаков А. Наречие в современном казахском языке. –Алматы, 1950.
43. Кеңесбаев С., Аханов К. ... тілі ... ... Фонетика мен
морфология. –Алматы, 1951. – 246 б.
44. Ысқақов А., Аханов К. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология – Алматы,
1952.
45. Ежелгі мәдениет ... ... ... ... Алматы,
1966. -212 бет.
46. Әбішұлы Х. Халық астрономиясы. - Алматы, 1959.- 320 б.
47. Әбішұлы Х. ... ... - ... 1966. - 260 ... ... А. Әл – Фараби. - Алматы, 1970. -245 б.
49. Машанов А. Аспан ертегілері. // ... ... 1985.- № ... ... М. ... ... - ... 1980.- 320 б.
51. Көбесов А. Математика және оның тарихы. ... және ... ... ... ... А. Фараби және математика. - Алматы, 1967.- № 1
53. Көбесов А . Әл – Фараби. ... 1971.- 172 ... ... М. Ғасырлар сыры. - Алматы, 1988.- 328 б.
55. Балақаев М. Қазақ тілінің ... ... ... ... Хасенов Ә. Қазіргі қазақ ... сан ... ... ... ... Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі.
Алматы: Ғылым.1988.-140 б.
58. Сайрамбаев Т. Сан ... сан ... ... ... -Алматы, 1966.-218 б.
59. Ахметова Ж. Казахские народные наименования понятий об измерениях:
фил.ғыл.канд.дис.автореф.. –Алматы ,1975.-215с.
60. ... А. ... ... с ... числительными в
казахском ... ... ... ... ... ... Совет энциклопедиясы, - Алматы, 1977.- 10 том.Б. 17.
62. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. - Алматы, 1994.- 272 ... ... Е.Н. ... лексика казахского языка.
- Алматы,1989.- 288 с.
64. Уәлиев Н. ... ... // ... журналы, 1988.- №3, -110 б.
65. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. - ... ... ... Г.П. ... ... сан есім ... жасалған туындылардың
мағыналық ерекшеліктері: фил.ғыл.канд.дис. автореф. ... ... ... Қ.С. ... ескіліктерінің сандар жүйесіндегі тілдік
көріністері: Фил.ғыл.канд.дис. - ... ... ... ... Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. ... ... ... А. ... ... ... - Алматы, 1958.-340 б.
70. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы, 1985. Т 8. -591 ... ... Ә. ... Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы ... Оқу ...... 1997. -512 ... ... ... в ... языке: фил.ғыл.канд.дис.автореф.. - Алма-
Ата, 1970.-25 б.
73. ... А. ... ... ... ... ... ... өрісі. Оқу құралы. - Көкшетау, 2004.-130 б.
74. Төлекова С. Қазақ тіліндегі алғыс пен ... ... ... - ... 1974.-24 ... ... А .Қазақ тілінің антонимдер сөздігі. – Алматы,2000.
76. Оразов М.Қазақ тілі семантикасы – ... 1989. -252 ... ... А. Ақ жол. – ... 1991. -353 ... ... Р. Сөз ... – Алматы, 1997. -220 б.
79. Шалабаев Б. ... ... ...... 1994. -320 ... Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы, 1992.
-----------------------
2
36

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кинематиканың негізгі ұғымдары8 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Қазақ және ағылшын мақал-мәтелдерінің тілде қалыптасуы және қолданылуы49 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет
Ауаның құрамындағы көмір қышқыл газының мөлшерін анықтау11 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь