Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4
І бөлім. БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН ЖАЗБАША БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ ҮЙРЕТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

8
І.1 Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

8
І.2 Мәтін . жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11
І.3 Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің философиялық және психологиялық мәселелері ... ... ... .
16
І.4 Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің педагогикалық ұстанымдары мен тәрбиелік маңызы ... ..
21

ІІ бөлім. БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН ЖАЗБАША БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ ҮЙРЕТУДІҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЖҮЙЕСІ ... ... ... ... ..

25
ІІ.1 Оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің мазмұны мен көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
25
ІІ.2 Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің әдіс.тәсілдері мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
32
ІІ.3 Мәтін арқылы жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге арналған жаттығулар мен тапсырмалар кешені
42
ІІ.4 Педагогикалық эксперимент мазмұны және оның нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
49

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Бүгінгі таңда еліміздің білім беру жүйесінде оқыту үрдісін тың жаңалықтарға негізделген жаңа мазмұнмен қамтамасыз ету міндеті тұр. Соның бірі – қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласуға қабілетті, өзіндік пікірін ауызша және жазба түрде тиянақты, анық, жүйелі жеткізе алатын жеке тұлғаны қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында «бастауыш мектептің бағдарламасы баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және дамытуға бағытталып, оның қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілді [1].
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына тілдік құралдарды өз тәжірибесінде пайдалана білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп үйрету – бүгінгі заман талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің, интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ойын байланыстырып айту және жазу баланың басқа адамдармен еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті болуы адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, тиянақты, жүйелі түрде жеткізуіне байланысты. Бастауыш сынып оқушылары жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрену арқылы тілдің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға, көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жазбаша байланыстырып сөйлеу әрекетінде оқушы сөйлемнің мәніне, мағынасына көңіл аудара отырып, ойлау әрекеті мен пайымдауы арқылы санасынан өткізеді де, өз ойын байланыстырып, жүйелі жазудың нәтижесінде жазбаша тілдік қатынасты жүзеге асырады.
Баланың мектепке келгенге дейінгі өзі игерген ауызша сөйлеуімен салыстырғанда, тілдік қатынастың күрделі түрі жазбаша сөйлеуге үйрету белгілі бір жасанды дағды негізінде қалыптасады. Сондықтан да бұл жұмыс мұғалім мен оқушы тарапынан көп көңіл бөлуді қажет етеді.
А.Байтұрсыновтың жазуға үйрету әдісі жайлы «...сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай қажет болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек.... Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сөз қандай орында өзгеріп, қалайша бір-бірімен қиындасып, жалғасатын дағдысын білу керек», – дей отырып, сөйлеудің жазба түрінің күрделі екеніне көңіл бөліп, жазуға үйретуге ерекше мән берілуі тиіс екендігін айтады [2, 263].
Жазбаша байланыстырып сөйлеу тілдік таңбаның мағыналық тұтастығынан тұратын, тілдік қатынастың іске асуына негіз болатын қатысымдық тұлға мәтін құру арқылы жүргізіледі.
Соңғы кездері әдістемелік еңбектерде мәтін тек оқу және оқыту материалы ретінде ғана емес, сөйлеу кезінде ойды басқаға жеткізу құралы тұрғысынан қарастырылуда. Сөйлеушінің айтатын ойы мәтін құру арқылы жүзеге асырылатыны жөніндегі ой-пікірлер, зерттеулер Ф.Ш.Оразбаеваның, С.Р.Рахметованың, Ә.Е.Жұмабаеваның, Т.Әбдікәрімнің, Н.Ж.Құрманованың, А.С.Қыдыршаевтың, Б.Қалимұқашеваның, Б.Қабатайдың, Н.Сламбекованың, Н.Тойбазарованың т.с.с. көптеген ғылыми-әдістемелік еңбектерінде қарастырылған. Дегенмен бастауыш сынып жасындағы балалардың жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге байланысты шешімін таппаған мәселелер де жоқ емес.
Бастауыш сынып оқушыларының жазба жұмыстарын тексеру барысында бірқатар олқылықтар бар екені байқалды. Мысалы:
1) оқушылардың көпшілігі өз ойын байланыстырып жүйелі жаза алмайтындығы;
2) бағдарлама, оқулық, оқу құралдарындағы оқушыны жазбаша байланыстырып сөйлеу әрекетін меңгертуге байланысты берілетін материалдар көлемінің теориялық жағынан да, тәжірибелік жағынан да жеткіліксіздігі;
3) оқушының мәтін құру кезінде тақырып пен мазмұнының байланысын ұғына алмайтындығы;
4) мәтіндегі негізгі ойды анықтай алмайтындығы;
5) сөз таңдау қабілетінің төмендігі, бір сөзді ретсіз қайталай беруі;
6) оқушының құрған мәтініндегі сөйлемдерінің бір-бірімен байланыспауы.
Мұның себебі, бастауыш сыныпта балаларға «мәтін» жайлы бірқатар мағлұмат берілгенімен, оқушыға оны саналы түрде ұғындыру мәселесіне көп көңіл бөлінбегендіктен деп ойлаймыз, екіншіден, бастауыш мектепте баланы белгілі бір дәрежеде жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету дәстүрлі таза жазу, көркем жазу, көшіріп жазуға үйрету деңгейінен асып кете алмай келеді. Осы сияқты олқылықтарды есепке ала отырып, зерттеудің өзекті мәселесі айқындалды: бастауыш сынып оқушыларын жазбаша сөйлеуге үйретуде мәтіннің мағыналық, құрылымдық ерекшеліктері туралы теориялық білім бере отырып, мәтін құру білігі мен дағдысын қалыптастырудың тиімді жолдары мен әдіс-тәсілдерін іздестіру.
Зерттеу нысаны – бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту үрдісінде оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету үрдісі.
Зерттеу пәні – бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі.
Зерттеу мақсаты – бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту үрдісінде ғылыми-теориялық тұрғыда негізделген тиімді әдіс-тәсілдер арқылы оқушыларды жазбаша сөйлеуге үйретудің әдістемелік жүйесін негіздеу және тәжірибеде қолдануға ұсыну.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. ҚР 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан, 2003, № 332-333, 3-7 б.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
3. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Алматы, 1991.
4. Рахметқызы С. Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ұстарту. Алматы: Рауан, 1997.
5. Щеголева Г.С. Системный подход в работе над развитием связной речи младших школьников. Автореферат дисс. канд. пед. наук: 13.00.02. Л., 1985.
6. Мали Л.Д., Арямова О.С., Климова С.А., Пескова Н.С. Речевое развитие младших школьников. Пенза: Академии педагогических наук, 1995.
7. Тұрдалиева Г.Ж. бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі. Астана: Фолиант, 2007.
8. Виноградов В.В. Русский язык (грамматическое учение о слове). – Москва-Ленинград, 1987.
9. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы, 1998.
10. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы: Жалын, 1991.
11. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғалым, 1999.
12. Шалабай Б. Қатысым синтаксисі. Алматы, 1998.
13. Серғалиев М., Мүсірепова Б. Күрделі синтаксистік тұтастық. Алматы, 1989.
14. Жакупов Ж.А. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі (контекст проблемасы). Филол.ғыл.док. ...дис. автореф. Алматы, 1999.
15. Мустафина С.С. Текстообразующие средства казахского языка. Дис. ...канд.фил.наук. Алматы, 1989.
16. Таусоғарова А.Қ. Өлең мәтінінің синтаксистік ерекшеліктері. Филол. ғыл. канд. ... дис. автореф. Алматы, 2000.
17. Ахметова М. Мәтін лингвистикасы. Орал: Ағартушы, 2008.
18. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. М.: Педагогика, 1986.
19. Годфруа. Ж. Что такое психология: В 2-х т. Т 1. Пер.с франц. – М.: Мир, 1992.
20. Паламарчук В.Ф. Школа учить мыслить. Москва, 1987.
21. Леонтьев А.А. Психолингвистические единицы и пораждение речевого высказывания. Москва: Наука, 1989.
22. Жұмабаева Ә. Мәтіннен берілетін негізгі белгілер // Қазақстан мектебі, 2008, №2, 35-38-б.
23. Базарбекова Р.Ж. Сурет мәтіні бойынша сипаттау мәтінін құрастыру тәсілдері // Бастауыш мектеп, 2007, №4, 7-8-б.
24. Уәйісова Г.И., Әміров Р.С., Жұмабаева Ә.Е. Қазақ тілі. 2-сынып. – Алматы: Атамұра, 2002.
25. Әбдікәрім Т.М. «Әліппе» мен «Ана тілі» оқулықтарында мәтін түзудің ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғыл. докторы ... дисс.автореф. Алматы: Абай атындағы Қаз ҰПУ, 2007.
26. Базарбекова Р.Ж. Мәтінмен жұмыс істеу // Бастауыш мектеп. -2001. -№ 1-2. -45-46-б.
27. Базарбекова Р.Ж. Сурет бойынша сипаттау мәтінін құрастыру тәсілдері // Бастауыш мектеп. -2007. -№ 4. - 7-9-б.
28. Базарбекова Р.Ж. Кіші жастағы балаларды байланыстырып сөйлеуге үйретудің психологиялық негіздері // Ұлт тағылымы. -2008. -№ 1. -38-42-б.
        
        Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша
байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі
ДИПЛОМДЫҚ ... ...... ... ... мен әдістемесі»
МАЗМҰНЫ:
| |Кіріспе.................................................|4 |
| ... | ... ... ... ... ... ... БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ| |
| ... ... ... ... | |
| ... |
| ... |8 ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге| |
| ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... ...... ... сөйлеуге үйретудің негізі| |
| ... |
| ... | ... ... ... ... үйретудің философиялық | |
| ... ... ... ... |16 ... ... ... сөйлеуге үйретудің педагогикалық | |
| ... мен ... ... ...... |21 ... ... ... ... ЖАЗБАША БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ| |
| ... ... ... ... | |
| | |25 ... ... ... байланыстырып сөйлеуге үйретудің | |
| ... мен ... |25 |
| ... | ... ... ... ... үйретудің әдіс-тәсілдері | |
| |мен ... |32 |
| ... | ... |Мәтін арқылы жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге | |
| ... ... мен ... ... |42 ... |Педагогикалық эксперимент мазмұны және оның нәтижелері | |
| ... |
| ... | |
| ... |53 |
| ... |
| ... | |
| ... әдебиеттер |55 |
| ... | |
| ... |57 |
| ... |
| ... | ... жұмысының өзектілігі. Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... тың ... негізделген жаңа мазмұнмен
қамтамасыз ету ... тұр. ... бірі – ... ... белсенді
араласуға қабілетті, өзіндік пікірін ауызша және жазба ... ... ... ... ... жеке ... ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасында «бастауыш ... ... ... жеке ... жеке ... ... және дамытуға бағытталып, оның
қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен ... ... ... ... ... көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына ... өз ... ... ... ғылыми-әдістемелік жолдарын
көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп ... ... ... ... ... ... ... тіл – адам мәдениетінің,
интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ... айту және жазу ... ... ... ... қарым-қатынас
жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті
болуы адамның ... ойын ... ... тиянақты, жүйелі түрде
жеткізуіне байланысты. ... ... ... ... ... үйрену арқылы тілдің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға,
көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне ... ... ... ... әрекетінде оқушы сөйлемнің мәніне,
мағынасына көңіл аудара ... ... ... мен ... ... өткізеді де, өз ойын байланыстырып, жүйелі жазудың нәтижесінде
жазбаша тілдік қатынасты жүзеге асырады.
Баланың мектепке келгенге ... өзі ... ... сөйлеуімен
салыстырғанда, тілдік қатынастың күрделі түрі ... ... ... бір жасанды дағды негізінде қалыптасады. Сондықтан да бұл жұмыс
мұғалім мен оқушы тарапынан көп ... ... ... ... ... ... әдісі жайлы «...сөйлегенде сөздің
жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай қажет болса, ... да ... ... жазу ... ... ... ... қисынын келтіріп
жаза білуге: қай сөз қандай орында өзгеріп, қалайша ... ... ... білу ... – дей ... ... жазба түрінің
күрделі екеніне көңіл бөліп, жазуға ... ... мән ... ... ... [2, ... байланыстырып сөйлеу тілдік таңбаның мағыналық тұтастығынан
тұратын, ... ... іске ... негіз болатын қатысымдық тұлға мәтін
құру арқылы жүргізіледі.
Соңғы кездері әдістемелік еңбектерде мәтін тек оқу және ... ... ғана ... ... ... ойды ... жеткізу құралы
тұрғысынан қарастырылуда. Сөйлеушінің айтатын ойы мәтін құру арқылы жүзеге
асырылатыны жөніндегі ... ... ... ... Т.Әбдікәрімнің, Н.Ж.Құрманованың,
А.С.Қыдыршаевтың, ... ... ... ... ... ... еңбектерінде
қарастырылған. Дегенмен бастауыш ... ... ... ... ... ... байланысты шешімін таппаған мәселелер де
жоқ емес.
Бастауыш сынып оқушыларының жазба ... ... ... ... бар ... ... ... оқушылардың көпшілігі өз ойын ... ... ... ... ... оқу ... оқушыны жазбаша
байланыстырып сөйлеу әрекетін меңгертуге байланысты ... ... ... ... да, ... ... да жеткіліксіздігі;
3) оқушының мәтін құру кезінде тақырып пен мазмұнының байланысын ұғына
алмайтындығы;
4) мәтіндегі негізгі ойды анықтай алмайтындығы;
5) сөз ... ... ... бір ... ... ... ... құрған мәтініндегі сөйлемдерінің бір-бірімен байланыспауы.
Мұның себебі, бастауыш сыныпта балаларға «мәтін» жайлы бірқатар
мағлұмат ... ... оны ... ... ұғындыру мәселесіне көп
көңіл бөлінбегендіктен деп ойлаймыз, ... ... ... ... бір дәрежеде жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету дәстүрлі таза
жазу, көркем жазу, көшіріп жазуға үйрету ... асып кете ... ... ... ... есепке ала отырып, зерттеудің өзекті мәселесі
айқындалды: бастауыш ... ... ... сөйлеуге үйретуде мәтіннің
мағыналық, құрылымдық ерекшеліктері ... ... ... бере ... құру ... мен дағдысын қалыптастырудың тиімді ... мен ... ... ...... ... ... тілін оқыту үрдісінде
оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету үрдісі.
Зерттеу пәні – бастауыш сынып ... ... ... ... ... мақсаты – бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту үрдісінде ғылыми-
теориялық тұрғыда негізделген тиімді әдіс-тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... және тәжірибеде
қолдануға ұсыну.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- философиялық, лингвистикалық, психологиялық әдебиеттерді ... ... ... ... ... ... арқылы оқушыларды жазбаша
байланыстырып сөйлеуге үйретудің лингвистикалық негіздерін айқындау;
- ... ... ... тілі ... ... ... мен оқулықтарды талдау арқылы оқушыны жазбаша байланыстырып
сөйлеуге үйрететін білім мазмұны мен ... ... ... ... педагогикалық талаптарға сай келуін
анықтау;
- анықтау эксперименті бойынша ... ... ... жазбаша
байланыстырып сөйлеу деңгейлерінің қазіргі жайын саралау;
- оқушыларды жазбаша сөйлеуге үйретуге арналған ... ... (2-4 ... ... ... ... ... әдістері мен
құралдарын ұсыну;
- ұсынылған әдістемелік жүйенің, жаттығулар мен ... ... ... ... ... әдіснамалық негіздері және теориялық негіздері. Зерттеуге
қатысты философиялық таным теориясы, психологиялық, лингвистикалық, ғылыми
әдістемелік ой-тұжырымдарда қалыптасқан тұжырымдамалар ... ... ... ... ... ... ... теориясы, мәтін теориясы және
оны оқыту әдістемесі, оқыту технологиясының ... мен ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерге,
психологиялық, педагогикалық, әдістемелік ғылыми әдебиеттерге, мемлекеттік
құжаттарға, оқулықтарға теориялық талдау ... ... ... әдіс ... ... ... ... дағдылары
мен біліктерін бақылау әдістері, озат мұғалім ... ... ... ... ... ... оқушы әрекетін ... ... ... әдіс (эксперимент нәтижесінің сандық-
сапалық көрсеткіштерін талдау).
Зерттеудің негізгі кезеңдері. Зерттеудің ... ... ... 2012 ж.) философиялық, психологиялық, ... ... ... ... ... ... Анықтау эксперименті арқылы оқушының жазбаша байланыстырып
сөйлеу ... ... ... сынып қазақ тілі бағдарламасы мен
оқулығына талдау жасалды. Оқушылардың тілдік құралдарды қолдану біліктері
арқылы ... құру ... ... ... әдіс-тәсілдері
іздестірілді. Оқушыларға мәтін бойынша теориялық білім беруге, мәтіннің
құрылымдық ерекшелігін ... ... ... ... ... мен ... арттыратын мәтіндер жинақталды.
Екінші кезеңде (желтоқсан, 2012 ж. - ... 2013 ж.) ... ... материалдарға сүйеніп, оқыту экспериментінің
материалдары дайындалды. Қазақ тілін оқыту үрдісінде мәтін арқылы өз ... ... ... арнаулы оқу бағдарламасы жасалынды.
Бағдарламада ... құру ... мен ... ... ... мен жаттығулар жүйесі ұсынылды. Осы ... ... ... өткізіліп, мұғалімдер ұжымында талқыланып отырды.
Үшінші кезеңде (ақпан – сәуір, 2013 ж.) ұсынылып отырған әдістемелік
жүйенің нәтижелері эксперимент ... ... ... ... мәтін арқылы жүргізілетін тапсырмалар мен жаттығулар
жүйесінің тиімділігі ... ... ... ... бойынша
тиісті ғылыми-әдістемелік тұжырымдар жасалды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- бастауыш сыныптарда оқушыларды жазбаша байланыстырып ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің
лингвистикалық, философиялық, психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... қажетті теориялық білімі мен
білігін және дағдысын жетілдіріп, бекіте түсетін арнаулы ... ... ... беріліп, оларды пайдалану жолдары көрсетілді;
- оқушының дара тұлғалық қабілеттері мен тілдік-қатысымдық дағдыларын
қалыптастыру бағытында өз ойын ... ... ... ... жүйесі
ұсынылды;
- бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге ... ... ... қазақ тілі сабақтарында мәтін құру
арқылы ... ... ... ... ... ... ... дәлелденіп, оқулықтарды осы саладан жетілдіре түсу
жөнінде ұсыныстар дайындалды.
- жазбаша ... ... ... ... оқушының мәтін бойынша
алатын теориялық ұғымын, біліктері мен дағдысын арнайы іріктелген білім
мазмұны (бағдарлама), ... мен ... ... және осы мақсатта
лайықталып ұсынылған оқу әдістемелік жүйе ... ... ... оқушының сөйлесім әрекетінің түрлері (айтылым, тыңдалым, оқылым,
жазылым) бойынша ... ... ... мен дағдысын
жетілдіріп, мәтін құру жолын меңгерту көзделеді;
- ... ... және ... ... ... құру ... өзіндік жұмысы арқылы және ұжымға біріккен оқушылардың өзара
белсенді әрекеті ... ... жеке ... ... дамуына, өзін-
өзі тануына мүмкіндік ашады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан ... ... ... ... ОҚУШЫЛАРЫН ЖАЗБАША БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ
ҮЙРЕТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
І.1 Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету
әдістемесінің зерттелуі
Қазақтың тұңғыш ... ... ... ... ... ... негізін қалады. Ол: « ... ... бай, ... ... ... қою ... ... ... мысалдарының, жұмбақтары мен
ертегілерінің өткірлігін, шеберлігін көрсете өрістетіп, меңгеру керек ... [3]. ... өз ... бала бір тақырыпты оқып болғаннан кейін,
өзіне таныс емес сөздерді ... ... үшін ... ... ... ... Себебі бұл ғалымның өз тәжірибесінде сыналған ... ... ... атты еңбегін оқыр болсақ, айтылған ойға көз
жетізуге болады [3]. Ғалым өз тәжірибесінде сөздік ... ең ... ... оны ... жиі ... ... өз мұғалімдеріне
ескертіп отырған.
Бұл ойдың үндестігін біз қазақ тіл ... ... ... ... де ... «Тілдің міндеті – ақылдың
аңдауын аңдағанша, қиялдың меңзеуін меңзегенше, көңілдің түюін түйгенінше
айтуға жарау. ... ... ... ... адамы табылса, тіл шама қадырынша
жарайды. Бірақ тілді жұмсай білетін адам табылуы қиын», - ... ... ... ... балаға сөз өнерін тіл заңдылықтары мен әдебиет
заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... өте ... Себебі,
сөзбен (сөздікпен) жұмыс мәселесін тек қана грамматика ... ... ... ... ... көрсету барысында ғана шешуге болады.
А.Байтұрсынов әліппелерінде өзге оқыту мақсаттарымен бірге, оқушыларды
сөздің мағыналарын аңғарып, дұрыс қолдана білуге баулу, тіл дамыту ... ... ... ... ... болады. Ағартушы ғалымның
үш кітаптан тұратын «Тіл құралы» оқулығында оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... мол. Қазақ
балаларының (сондай-ақ ересектерінің де) ана тілінде ... ... ... ... ғалым-ұстаз қазақ тілінің грамматикалық
жүйесін мектепте ғылыми ... ... ... ана ... ... ... ... сөз үйрету, сөз мағыналарының әртүрлі қырларын
аңғартуды бір сәт те ... ... ... ... ... ... зерттеп, нақты әдістемелік
еңбектер берген белгілі әдіскер – Шамғали ... ... ... ... ... ... жұмысына, орта мектеп оқушыларына
грамматикалық ұғымдарды меңгерту ... ... ... ... ... ... айтылған құнды ойлар бар. Ш.Сарыбайұлының
«Жаздырып үйрету әдістері», «Күнделікті керектер» деген ... ... ... ... ... бар [4, 11]. Автор бұл
еңбектерінде жалпы шығарма жазу жөнінде, жоспар ... ... І ... ... ІІ ... ... ... жазу, сондай-ақ жазып
үйрену, іс-қағаздарына ... т.б. ... ... ... рет сөз ... да, ... сауаттылыққа үйренуге көңіл аударады. Мұның себебі ... араб ... ... ... ... байланысты болса керек. Автордың
екінші еңбегін атау себебіміз – ... ... ... ... ... тіл дамытудың баяндама, тезис, конспект, мақалалар жазудың техникасы
жөніндегі құрал» делінген. Бірақ кітаптың мазмұнымен танысқанымызда, ол әрі
үлкендерге арналған, әрі ... ... ... ... бұл ... ... жоқ деп ... тек атап өтумен ғана шектелдік.
Бастауыш мектеп оқушыларының сауаттылығын арттырып, тілдерін ... ... ... ... – профессор Қ.Жұбановтың редакциясымен
шыққан «Бастауыш мектептегі қазақ тілінің әдісі» ... ... ... ... ... дұрыс көрсетіле келіп, «тіл ширату» жұмысына мына сияқты
талап қойылады: ... ... ... шыққан бала... оқығанын,
есіткенін қысқаша, түсінікті етіп жаза ... ... Онан әрі тіл ... ... ... ... ... оқығанды айту, тақырып қою, суретті
пайдалана сөйлеу, т.б.) қысқаша түрде аталып өтеді.
Ендігі бір көңіл ... ... – С. ... ... ... ... методикасы» (ол кезде осылай алынған) кітабы. 31 беттік ... ... ... ... ... оқу әдісіне байланысты екенін,
әсіресе, мәнерлеп оқудың маңызын ... ... ... ... ... қортынды шығару) жұмыстарының түрлерін анықтай
келіп, «Салалы сөз сөйлеуді үйрететін ...... ... екенін
айтады. Кітапта мазмұндама мен шығарма жаздырудың орны былайша белгіленген:
«... тіл ... ... оның ... ... ... ... ... мектепте
зор орын алады. Жазба сөзге жетілу үшін істелетін жұмыстың ең маңыздысы –
мазмұндама, шығарма жаздыру». ... ... бар ... ... ... ... ... жүргізу сияқтылар да
әңгімеленеді. Сондықтан бұл кітапты тіл ... ... ... ... ... бірі деп ... ... кітаптың әрі
көлемі шағын, әрі әңгімелеп ... ... ... ... әдістемесі
болғандықтан, тіл дамыту жұмысының оқуға байланысты түрлері ғана сөз
етілген.
С.Жиенбаев – ... рет ... ... тіл ... ... жазуша болып бөлінетін жігін ашып, оның ... ... ... бұл ... ой жүйесі мен сөз қолданудың мәнін ... ... тіл ... ... жүргізуге едәуір үлес қосып, бұл
жұмыстың қадір-қасиетін мұғалімдер жұртшылығына танытуға тырысқан әдіскер ... Ол ... ... ... ... тілі ... атты көлемді еңбегінде тіл дамыту жұмысының түрлерін, оған
қойылатын талаптарды, ... ... ... мен оны жүргізу жолдарын әр
қырынан белгіледі.
Автор алғашқы ... ... ... ... ... ... болмайтынын айтып, яғни «Бастауыш мектептің жазу
жұмыстарында оқушыларды ойдан шығарып жазуға және ... ... ... айтқанды оқушылардың өз сөзімен жазуы) үйрету жоқ десе
болғандай», - деген ... ... ... ... тіл ... ... ... ғана арнаған.
Балалардың тілін жетілдіру жұмысын оқытудың бірінші ... ... ... ... 2-сыныпта жүргізілетін диктанттардың
түрлері мен оқыған ... ... ... ... ... ... жазуға үйрету жұмыстарын жүргізудің әдістерін ... бір ... - ... ... ... ... негіздерін анықтаған С.Р.Рахметова шығарма
және мазмұндама жазу жұмыстарын байланыстырып жазуға ... ... ... ретінде қарастырса, Ә.Е.Жұмабаева, Г.И.Уәйісова,
М.Ә.Ермекбаев т.б. оқушылардың байланыстырып ... сөз және сөз ... ... ... ... ұсынады. Ал Т.М.Әбдікәрімнің
еңбегінде бастауыш ... ... ... ... ... ... ... бар екендігі ашылады [4].
Байланыстырып сөйлеуге үйрету мәселелерін зерттеген ... ... ... ... т.б.) ... ... ... құру білігі мен дағдысын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... бағдарламамен оқытылатын (О.С.Арямова, С.А.Климова, Л.Д.Мали,
И.С.Пескова «Речевое развитие младших школьников») әдістемелік еңбектерде
де оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... [6].
Шетелдік және отандық ғылыми-әдістемелік зерттеулердегі ой-пікірлерден
жазбаша байланыстырып ... ... жеке ... ... сөйлемдер
құрастырудан ғана емес, тұтас мәтін құрастырудан тұратындығын ... ... ... ... тіл ... ... жерлес
әдіскеріміз – Гүлнар Жәрдемқызы Тұрдалиева да көңіл аударып жүр. Әдіскердің
2007 жылы баспадан «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... сауат ашу және тіл дамыту мәселелері сөз болады
[7].
Бастауыш сыныпқа арналған «Қазақ тілі» жаңа буын ... ... ... жеке ... ... Оның ... және құрылымдық
ерекшелігі жайлы теориялық мағлұматтар да енгізілген. Дегенмен ... ... ... ... ... мен оған ... ... грамматикалық бағытта қамтылып, оқушының мәтін құрастыру арқылы өз ойын
байланыстырып жазу қабілетін дамыту мәселесі назардан тыс қалған. ... ... ой ... сақтауға үйрететін, сөйлем
жүйесінің ... ... ... ... ... жоқ ... болады.
Мысалы, 3-сыныптың «Қазақ тілі» оқулығында бір ғана жаттығу бар (102-
жаттығу. 31-бет. 2002 ж.). ... ... ... оқулығын өз ойын ... ... ... ... дамытатын, мазмұны ... ... ... ... байқалады.
І.2 Мәтін – жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің негізі
Жазбаша байланыстырып сөйлеуге ... ... сөз бен ... білу ... Олай ... ... өз ойын байланыстырып
жазу әрекеті жеке сөз бен сөйлемдерден тұрмайды, ол бір-бірімен ... ... ... ... сөйлемдер бірлігі болып табылатын
тұтас мәтіннен тұрады.
Мәтінді лингвистикалық білімнің жеке саласы тұрғысынан ... ... 60-70 ... ... ... ... зерттеу нысаны
ретінде мәтінге берілген анықтамалар да жетерлік. Олардың бірқатарына тән
ортақ ... ... ... ... аяқталған тұтас ойды білдіретін
сөйлеудің басты бірлігі.
Мәтін ... – тіл ... бір ... ... ...... бірігу + фр. Linguistigu) мәтіннің өзіне тән мәні
мен болмысы, басқалардан ... ... ... ... ... ... болмыстың мәтінде бейнеленуі, мәтіннің тілдік
түзілу ... оны ... ... ... тұлға бірлігі және т.б.
мәселелерді қарастырады. Мәтін лингвистикасы ХХ ғ. 60 ... ... Тіл ... бұл ... негізі Г.Лакофф, Р.Харвег, В.Скаличка,
Э.Бенвенист, С.Карцевский, З.Шмидт, Т.Николаева т.б. еңбектерінде ... ... ... жоқ дейтін ғалымдар қатарында А.Маргалит, М.Даскал,
Б.Вендель, Т.Булыгина т.б. бар. Олар мәтін ... ... жоқ, ... ... ... толық жасалса, мәтін
құбылысын да айқындауға ... ... ... мен ... ... ... қайшы пікір. Ол туралы академик В.В.Виноградов былай дейді: «Над
всеми ... ... ... ... ... о ... ... – воздвигается совсем неисследованная область стилистического
синтаксиса, в центре которой ... ... ... ... ... [8, ... ... атаулармен зерттеліп келді. ... ... ... ... ... ... ... Мәтін
грамматикасы. Бұларды тұтас күйінде алып, мәтін лингвистикасы деуге болады.
Тіл білімінде мәтін лингвистикасы ... ... ... структуралық лингвистикадан ... ... ... бет бұруымен, қатысым теориясымен байланысты
қалыптасып дамыды. Қазіргі ... ... ... ілім ... ... ... жақтарын зерттеумен айналысатын тіл білімінің іргелі саласына
айналды. Көптеген тілші-ғалымдар мәтін ... ... ... құрылымындағы лингвистикалық заңдылықтарды ... ... атап ... ... ... ... ... ауқымдағы кең
құбылыс ретінде түсіну үшін де, қарым-қатынас жасаудың бірден-бір тұтас
құралы ретінде ұғыну үшін де, ... ... ... әртүрлі жақтарымен
байланысын терең білу үшін де қажет болды. Мәтіннің көмегімен тілдің өмір
сүруін, оның ... ... ... 270].
Мәтінді зерттеу арқылы сөйлеу мен тілдің арақатынасы айқындалып,
олардың ... да ... ... ... ... қолдану нәтижесінде
дүниеге келеді, сондықтан «әрбір мәтіннің сыртында тілдің жүйесі тұрады»
(М.М.Бахтин). Мәтін лингвистикасында тіл мен ... ... ... өзінен мәтіннің өте күрделі, жүйелі құрылған құбылыс екенін
түсінеміз. Осы ... ... ... ... ... ... ... жуық тарихы бола тұра, ол үздіксіз даму
үстінде. Бұл мәтіннің әр қырынан зерттеп анықталуымен, тіл ... ... ... ... ... Сонымен бірге ол зерттеушілердің
методологиясы мен ... ... қай ... алып ... ... ... мәселесіне қатысты зерттеулерде түрлі ... ... ... туындауы – мәтін лингвистикасының толық
қалыптасуына, тіл ... ... өз ... ... ... тану үшін мәтін мен сөйлемдер арақатынасын анықтап
алған жөн. ... ... ... бір ғана (жай ... ... ... деп ... тіл ... ... Т.Қордабаев, Б.Шалабай, М.Серғалиев,
Б.Мүсірепов, С.Құнанбаев, Ж.Жакупов, ... ... ... ... ... Н.Құрманова, К.Мухлис,
А.Таусоғарова, Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, Ж.Қайшығұлова, ... ... ... ... ... ... ... еңбектері мен
мақалаларын, оқу құралдарын арнады.
Мәтін ... ... ... ... бастаған кезде қазақ
тіл білімі ғалымдарының еңбектерінде де ... ... ... ой-
пікірлер қозғалды. Мәселен, қазақ тіл білімінің ғылыми негізін салушылар –
А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов ... ... ... ... ... Ғалымдардың мәтін туралы ой-пікірлері тілдің ... ... ... ... туындаған болса
керек. Өйткені ғалымдар сол кезеңдерде мәтінді, оның ... ... ... нысаны ретінде қарастыруды мақсат етпеген. Әйтсе де қазақ
тілі мен ... ... және сол ... ... ... ... ... құнды пікірлерін білдірген. Адамзаттың тілі ... ... ... және ... ... ... жүзеге
асқаны мәлім. Сондықтан ғалымдардың ... ... ... ... туындайтын мәтіндерге қатысты ой-пікірлерді айтуы заңды.
Ғалым А.Байтұрсынұлы мәтінді шығарма сөз деп ... және оның ... ... да болатындығын айтып, мәтінді сөйлеудің ... ... ... ... ... нәрсенің жалпы аты шығарма сөз, ол ... ... деп ... Ауыз шығарған сөз болсын, жазып шығарған
сөз болсын бәрі шығарма ... [10, 334]. ... ... ... ал ... (шығарма) мазмұнының үш мүшеден яғни,
аңдату, ... ... ... және айтушы ойының өзге ... ... ойды ... ... түсінетіндей қылып жеткізу
керектігін сөз етеді [10, 344-345].
Ғалым Қ.Жұбанов мәтінді сөз бұйымы деп атайды. ... ... ... ... құралы деп түсініп, ... оның ... ... ... ... ... және ... айырмашылықтарына да ден
қояды. Сондай-ақ әр мәтіннің өзінің жасалу жолдары болатындығын тілге тиек
етеді. Қ.Жұбанов: «Сөз ... ... ... шығу үшін де оның жасалу жолын,
материалының сыр-сипатын білу керек. ...Сөзді құрыс құраудың жолын білу ... ... ... ... ... ауызекі сөйленетін сөздің андай-
мұндай қисығын елетпейтін басқа ... бар, - деп, ... ... ... ... кинесикалыө амал+тәсілдерді атап көрсетеді
де, ойын былайша сабақтайды: Жазулы сөзде бұл кеңшіліктердің бірі де ... сөзі ... ... дұрыс болсын, қалай жазылған болса, солай
оқылады; қалай ... ... ... және түсініксіз күйімен ... ... ... кісіден қайта сұрап алуға болмайды. Жазылған сөздердің
бөлшек-бөлшегін және тыныс белгілерін өте сақтықпен ... ... оның ... ... ым да, ... әні де жоқ. ... ... сөздің қалай құру тетігін білу ауызекі сөз үшін де аса керекті.
Өйткені топқа сөйленетін сөз де жазу тілі ... ... да екі кісі ... ... жоқ» [11, 148]. Бұдан біздер ғалымның мәтінді
тұтасым, байласым сипаты бар жүйелі құбылыс деп танығанын ... тіл ... ... ... ... ... жалғастықтың көрінісі ретінде өзіне дейін жинақталған ... ... ... ... тіл ... ... ... сәйкес соңғы 10-15 жыл ішінде ілгері қадам басты. Осы ... ... ... саласы бойынша ғылыми зерттеулер жүргізіліп,
морфологиялық еңбектер дүниеге ... ... ... мәтіннің
категориялары, мәтін түрлері, мәтінді ұйымдастыратын тілдік бірліктердің
қолданылуы, мәтіннің прагматикалық сипаты, контекст секілді т.б. ... ... ... ... ғалым Б.Шалабай мәтін мәселесіне байланысты бірнеше ғылыми
мақалаларын арнады (солардың ең алғашқысы – 1975 жылы ... ... ... тіліндегі күрделі синтаксистік тұтастық» атты ... ... ... (1998 ж) атты ... ... ... ... яғни тілді қолданудың жемісі деп қарастырып, сөйлеу ... ... ... байланыстылығын сипаттайды. Мәтін мен ауызша сөйлеуді
бір-біріне қарама-қарсы құбылыстар ретінде ... және ... ... Сонымен қатар көркем мәтіннің негізгі универсал
мағыналарына (кеңістік, уақыт) да тоқталып өтеді ... ... ... 1989 жылы ... ... тұтастық» атты оқу құралы жарыққа шығарылды. Бұл еңбекте
күрделі синтаксистік тұтастық ... ... ... ... ... ... тұтастық бұл жеке сөйлемдерге қарағанда ойдың
дамуын неғұрлым толық бере алатын, мағыналық және синтаксистік ... ... ... ... ... ...күрделі синтаксистік тұтастық
сөйлемдердің тіркесуі арқылы күрделі, аяқталған ойды білдіреді», - деп
анықталды [13].
Ж.Жакупов ... ... ... қарастырған еңбегінде (1990
ж.) оның тілдік ерекшелігін, сөйлеммен, мәтінмен, абзацпен, контекспен ара
қатынасын сипаттап, ... ... ... ... ... арасындағы синтаксистік байланыс түрлерін анықтайды. Ғалым
«Қазақ тілінің ... ... ... ... (1999 ж.)
атты ғылыми зерттеуінде С.Аманжолов, Т.Қордабаев, Р.Сыздықова еңбектерінде
сөйлемге қатысты ... ой ... ... ... ... дамытты. Бұл еңбекте контекст мәселесі анықталып, ... ... ... ... ... ... – оған сөйлеудің
бірлігі ретінде ... дей ... ... ...... ... тұжырымын ұсынады. Ғалымның пікірінше, ... ... тіл ... жүзеге асады, ал сөйлеу тұрғысынан сөйлемді
талдайтын болсақ, ол басқаша мәнге ие ... ... ... бүтінді
құраушы негіз ретінде танылады. Демек, сөйлем – ... ... ... ... атқарады. Сөйлем үшін контекст қызметінде микротекст алынады
[14, 14].
«Қазақ ... ... ... (1998 ж.) атты ... авторы С.Мұстафина күрделі фразалық тұтасымдарды байласым және
тұтасым сипатын иеленген, мәтінге ... ... ... деп ... ... ... жүзеге асыратын лексика-грамматикалық,
синтаксистік, стилистикалық амал-тәсілдерді және ... ... ... т.б. ... олардың берілу жолдарын қарастырды [15].
«Өлең мәтінінің синтаксистік ерекшеліктері» атты зерттеуінде (2000
ж.) А.Таусоғарова синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін сөз етеді. Ол: «Поэтикалық
контекст тілдік белгілердің синтаксистік құрылымдағы ... ... ... ... ... қолданып, контексті құру ерекшеліктері
негізінде жасалады», - деп ой ... ... жылы ... ... ... ... ... «Мәтін
лингвистикасы» атты оқу құралы жарық көрді. Еңбекте ... ... ... мәселелер жан-жақты сөз болады [17].
Қазіргі таңда да мәтін мәселесімен байланысты ... тың ... ... ... ... ... қорғалуда. Мәселен,
С.Жусанбаева «Өлең мәтінінің ... ... ... мәтіндердің (ҒТМ) лингвопрагматикалық
құрылымы (электроника және байланыс салалары ... ... ... тілі ... бір адам ғана ... алмайды, бір
мезгілде ғана ол жасалмайды. Бұл – көп күш, көп қол, көп ... ... - ... ... ... ... лингвистикасы саласының мақсат-
міндеттері қазіргі таңда әлі де болса өз шешімін толық ... отыр деп ... ... көп ... күрделі тілдік құбылыс болғандықтан, оны танып
білу де сан түрлі зерттеу бағыттарын ... ... ... ... (мәтінді қабылдау, ұғыну) аспектісі, ... ... ... ... ... ... құрылымдық
ерекшелігі, мәтіндегі, соның ішінде көркем мәтіндегі ұлттық таным, мәтін
түрлеріндегі интонациялық көріністер, ... ... ... т.б. әлі де ... ... ... өзекті мәселелер қатарына
жатады.
Бастауыш сынып оқушыларына тілдегі көркемдегіш құралдарды ... ... сөз, ... ... т.б), әдеби тіл, ғылыми тіл және ресми
тіл стильдері бойынша мәтін құруға жаттықтыруда ... ... ... ... ... ... ... жазылу ерекшелігіне байланысты
сөйлеу түрлерін қарастырады. Демек, бастауыш сыныпта әдеби ... ... ... ... ... ... ... жолдары үйретіледі. Мәтіннің осы түрлерін құру ... ... ... жүзеге асырылады, тілдік материалға реттеушілік сипат беріп,
ойды жазбаша түрде ... ... ... ... ... ... ... құрылымы бір-бірімен мағыналық байланысы
арқылы оқиға дамытылып, өрбіп отырады.
Жоғарыда көрсетілген мәтін ... ... ... ... ... ... үйретуде стилистика мәселесі де
қамтылады. Мәтін стилистикасы көркем ... ... ... ... ... қарастырады. Демек, бастауыш сыныпта ... ... ... ... ... әңгімелеу, пайымдау) мәтін
құрастыру жолдары үйретіледі.
Мәтіннің мағыналық, құрылымдық ерекшеліктері жөнінде оқушыға берілетін
білім:
- мәтіннің белгілі бір ... ... ... мәтін тақырыбы мен негізгі ойдың байланысы;
- мәтін бөліктерінің арасында байланыс болатындығы;
- мәтін ... және ... ... ерекшеліктері болатындығы;
- мәтіндегі сөйлемдер тілдік ... ... ... ... ... байланысының негізгі екі түрі бар: ... және ... ... ... ... ... және
лексикалық құралдар арқылы іске асады. Ал осы құралдар арқылы мәтінді,
ондағы сөздер мен ... ... ... ... ішкі байланыс
болып табылады. Бұл оқушының мәтінді түсіну, қабылдау үрдісінде басты орын
алады.
Лингвист С.И.Гиндин байланыс жасаудың ... ... ... ...... қандай да бір арнайы байланыстырушы элементтің болуы;
2) қайталау – мәтіннің ішкі ... ... ... ... қайталанып келуі; 3) жалғасу – оқиғалардың бірінің артынан бірі
жалғасып отыруы.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... дамуын, өрістеуін байқатуға болады. Ендеше, бастауыш
сыныпта мәтін құрамындағы сөйлемдердің байланысу ... ... ... екі ... ... ... ... анықтауға үйретудің
маңызы зор. Ішкі мәтіндік байланыс бір сөздің екінші ... ... ... біртүбірлі сөздер арқылы жасалады. 1-ші ... ... ... ... ... ... 2-ші сөйлемде 3-ші бір сөйлемде
берілетін ойдың элементі жүреді. Сөйтіп, айтылмақ ой қашан ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныпта мәтіндегі сөйлемдер байланысының
жасалу жолдары жайлы ... ... ... оқушының алған білімін өз
мәтінін байланыстырып құруда пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... оқытуда сөйлемдерді байланыстырудың қарапайым жолдарын үйрету
ұсынылды.
Бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... ... негіздерін анықтауда оқушының мәтін ... алуы ... ... ... білік пен дағды қалыптастыру көзделді: мәтіннің
түрлері және ... ... ... ... ... хабарлау,
пайымдау) мәлімет бере отырып, мәтін ... ... ... ... ерекшеліктері (тақырып, негізгі ой, тақырыпша, жоспар)
бойынша ... ... ... ... құрастыру үшін оны құрайтын
элементтердің, тілдік тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін таныту; мәтін құрастыру
білігі мен дағдысын өз ойын ... жазу ... ... ... өлең құрастыру, ертегі ойлап жазу, өз ойынан эссе,
шығарма жазу).
Демек, оқушыларды жазбаша байланыстырып ... ... ... ... құрылымдық ерекшеліктері бойынша мәтін құрастыра ... мен ... ... жүргізіледі.
І.3 Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің философиялық ... ... жазу ... бастауыш сынып ... ... ... ... үрдісінде М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
Т.Тәжібаев, ... ... т.б және ... ... ... А.Р.Лурия, А.А.Леонтьев, Н.И.Жинкин,
Дж.Брунер, Ж.Пиаже, В.Я.Ляудис, И.П.Негурэ т.б. психологтардың ... ... ... жазбаша байланыстырып сөйлеуін меңгеруі шындықты танумен
тығыз байланысты. Адамның дүниені тану жолы екі ... ... ... білім көздері болады. Теориялық таным барысында кез ... ... ... ... түсіндірілсе, эмперикалық таным түйсіну,
қабылдау, ... ... ... ... Осымен байланысты мәтіннің
ақпараттық мазмұнында да теориялық және ... ... ... ... ... ... ... балаларына мәтін жайлы ұғымды саналы түрде
қалыптастыруға, сол арқылы олардың ... ... ... ... ... арасында бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... болмыстың нақты, яғни сыртқы белгілерін ... ... ... ... ... олар ... ... көздеріне
сүйеніп келді. Эмперикалық ойлауда сөз-терминдер қызмет атқарып, бала сол
терминдерді саналы түрде түсінбей-ақ ... ... Ал ... ... ... әрекеті (есі, ойлауы, қиялы) арқылы қалыптасады. Оқушының
мәтін белгілерін саналы ұғынуы «зерттеу» әрекеттері ... іске ... ... оқу ... тек сыртқы белгілерін ғана
санамалап оқыту бастауыш сынып ... ... даму ... ... білім алу қабілетін ... ... ... пікірі бар [18]. Дамыта оқыту ... ... ... ... т.б бастауыш сынып оқушыларының
теориялық ойлауын дамытуға мүмкіндік бар екенін анықтады.
Оқушының ... ... ... мәтіннің сыртқы белгілерін, сосын
ішкі құрылымын кең түрде талдау арқылы ... ... ... ... ... ... ... жүру жолын таниды.
Осындай кең түрдегі талдау барысында оқушының теориялық ... ... ... ... ... (көру түйсігі, есту түйсігі, иіс
сезу түйсігі т.б). Есту және көру ... ... үшін ... ... естігенін сөзбен айту), вербалдық емес (сызбалар,
диаграммалар, модульдер, суреттер т.б.) ... ... ... ... ... ... бейнеленген ұғымдарды жүйелеп
сыртқа шығаруға, ұғымнан туған ойды сөзбен байланыстырып айтуға мүмкіндік
ашады.
Қазіргі кезде оқушының тілдік-қатысымдық дағдысын жетілдіруде ... ... ... ... маңызды орын алады. Бала танымы жаңа
деректер мен хабарлар арқылы қалыптасады. ... ... ... сол ... ... ... ... беру, интерактивтік
тақта арқылы бейнефильмдер көрсету баланың өз ойын ... ... ... ... етеді.
Баланың үйрену механизмінің бастапқы негізі – айналасындағыларға
ұқсаудан, өз ... ... ... ... ... оны ... Бұл оқу ... мұғалімнің баланы оқуға үйрету міндеті арқылы
жүзеге ... ... ... салушы, атақты ағылшын ғалымы Э.Торндайк
(Thorndikе, 1890 ж, ХІХ ғ) ... ... екі ... ... ... ... заңдылығы. Жаттықтыру заңдылығы бойынша индивидиум белгілі
бір ... ... ... ... ... қолайлы тәсілдерін қолданып,
соның барысында әсері жоқ әрекеттерден бас тарта отырып, соңында ... ... Бұл ... ... әсер ету заңы ... яғни қандай
да бір әрекет тілеген нәтижеге жеткізетін ... онда оның ... ... дәлелдейді.
«Нәтижені білмей өткізілген практика, қандай ұзақ мерзімде болмасын –
қажетсіз практика» деп, Э.Торндайк нәтижелерге көп көңіл ... ... көп ... ... ... ... сіңіріледі деп санайды.
«Істеп көру мен қателесу теориясын» ... ... бірі ... ... түсінуге, бүтіннің барлық бөліктерін,
олардың ара қатынасын тұтас қабылдауға үйрету оқытудағы басты ... деп ... ... ... мәнсіз қайталау еш нәтиже
бермейтінін, алдымен әрекеттің орындалу ... ... ... ... соң ... әрекетті қайталау қажеттігін ұсынады. Оқыту үрдісін талдай
келе, К.Коффка үлкен рөлді ... ... ... ... ... ... сияқты дағдылар оңай әрі жеңіл меңгерілетінін» айтады [19].
Үйрету теориясының бихевиористік ... ... ... көзқарасы
бойынша, «...баланың қажетін ... ... ... және ... алған білімді қуаттап отырмайынша үйрету мүмкін
емес» ... ... ... ... мен ... ... әрекет етуге
себеп те болмайды» дейді [19].
Гештальт психология ... ... ... ... қайталау еш
нәтиже бермейтіндіктен, балаға алдымен әрекеттің орындалу жолын, құрылымын
түсіндіру қажеттігіне көзіміз жетті. Оқушыны жазбаша ... ... ... ... мәтін құрастырудың жолын өзі көрсетеді, сызба
арқылы түсіндіреді, мәтіннің құрылымдық ерекшелігімен таныстырады. ... ... ... ... ... ... (Э.Торндайк теориясы
бойынша), қызықты мазмұнға құрылған жаттығулар мен ... ... ... ... ... ... баланың
қажетін қанағаттандырып, дағдыға, әдетке айналдырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... отырмайынша үйрету мүмкін
емес деген пікіріне сәйкес ... ... ... ... ... оның ... қажетсінетін
сөздер саны да өсіп отырады. Мұның өзі баланың психикасы мен сөздік қорының
арасындағы ... ... ... ... жетілген жағдайда ғана
сөздік қоры дамып, одан күнделікті өмірде керекті сөздерді іріктей ... ... ... ... ... ... білу жеке тұлғаның мәдениетімен
тығыз байланысты. Сондықтан ... ойды ... ... ... қайталаулар қыстырмай, қысқа, дәл және ашық ... ... ... түрі мен грамматикалық екпінді дәл айтуды қадағалау – ... ... ... ... жұмыстарында, хат жазғанда не айтқалы
отырғаныңды анық түсінетіндей дәл, ... ... ... ... ... де, мінездің де сыпайы болғаны абзал. Сондықтан
баланың сөздік қоры мәдени сөздермен байып, ... үшін оның ... ... ... мен ... ... негізінде бір-бірімен тығыз ... тіл ... ... үшін ой ... өресін көтерудің
маңызы зор. Соңғы кезде Л.А.Аристова, Ю.К.Бабанский, ... ... ... және т.б. зерттеулері дамыта
оқытуды оқушылардың ақыл-ой әрекетінің моделі ... ... ... ... ... ... рассматривается не
как набор отдельных приемов деятельности, а как сложная система, ... ... ... ... (знание), операционный (способы
деятельности) и мотивационный (побудители к ... в их ... ... ... [20, ... ... игеру, өз тәжірибесінде қолдана білу жеке адамның ойлау
әрекетіне ... ... ... Ал ... ... бала ... ... тығыз ұштасып жатады. Әсіресе, ой әрекеті ... ... ... белгілі амал, әдіс-тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... білімді игеруге дұрыс бағыт
беріп қана ... ... ... мен ... және ... шығармашылық күш-қайраты мен таным күшінің дамуына да бағыт ... ... да ... Олай ... ... ... ... осы іс-әрекет
теориясы бойынша қарастырылады», - деген болатын [21, 79].
Жалпы іс-әрекет ... ... ... жеке тіл ... ... ... ... да қарастырады. Ол үшін ... ... ... ... алайық.
Адам әрекеті – күрделі үдеріс. Оның құрамына қозғалыстардың жүйесі де
кіреді. Бала әрекеттер мен ... ... ғана ... ... белсенді
түрде байланыс жасап, оны өз шамасында өзгертіп, дамытып отырады. Сондықтан
адам психикасы іс-әрекет ... ... ... Ал адам ... ... оқу, ... және нұсқалары әр уақытта белгілі бір мақсат,
міндеттерге бағытталып отырады. Сондықтан адамды саналы тәртіп пен ... ... ...... ... ... ... Саналы тәртіпке тәрбиелеу процесі - бұл ... ... ... ... бет алу, ішкі ... мақсаттарға,
моральдық стимулдарға өту, осындай мінез-құлықтың қажеттілігіне көз жеткізу
процесі.
А.А.Леонтьев: «Әрекет деген ... өзі ең ... ... туралы
ұғыммен байланысты. Әрекет – (себепсіз) мотивсіз болмақ емес», - деп жазады
[21, 11]. Жоғарыда ... ... да ... ... әрекеттің
қажетсінуі болады, ал қажеттілік өзінен-өзі әрекетті ... бір ... ... ... қажеттілік танымдық болса, дәлірек айтқанда,
заттың қасиеттері мен ... ... ... ... онда ... ... айналады», - дейді. С.Л.Рубинштейн: ... ... ... ... ... яғни ... ... арқылы жасалады», - деген
болатын. Мәселен, біз әр ... ... ... бір ... ... т.б., ... Ал осы ... түрткі
болатын себеп-салдар, жағдай-ахуалдар бар. Олар қарым-қатынас ... ... ... Қарым-қатынас мәдениеті де бұл жерде басты орында.
Барлық әрекеттің жүйесі болады. Оқушының ... ... ... ... ... – оның ... ... өсуі ғана емес, танымдық көлемін
кеңітетін сапалық өзгеруі, сөз ... ... ... белгілі сөздің
жаңа мағыналарымен таныс болу, сонымен қатар сөзді орынды жатық қолдану.
Сөйлеу әрекетінің ... ... ... психологиялық
категориялардың: ұғым, дағды, іскерліктің қалыптасуына негізделеді. ... ... ... икемділіктері мен дағдыларын дамыту осы қатысымдық
әрекет амалдарының ... ... ... ... ... сөздік
қор болғанда ғана нәтижелі болады.
Мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... жалпы ғылыми білімдер ... ... ... ... ... оқу пәні ... өзара байланысты ғылыми
ұғымдар жүйесін қамтиды. Оқушылардың жалпы пән бойынша ... ... ... жүйесін меңгеруіне байланысты.
Оқу материалдарын ұғынуда талдау мен жинақтау маңызды рөл атқарады.
Өйткені ойлау әрқашан талдау мен ... ... ... ... ... ...... пен қабылдаудағы талдау мен жинақтаудың
жаңа мазмұнға ие болған түрі.
Сөйлеу мәдениетіндегі дағды мен ... ... мен ... ... ... немесе мәдени сөйлеу әрекетін игеру
деп түсіндіреді. Ал ... ... ... ойды ... ... әрекет ету бағдарламасына сай тілдік құралдарды пайдалана білу
қабілеті, ойды қалыптастырып, оны тұжырымдап айту қабілеті деп ... адам ... ... заңдылық, байланыс,
тәуелдік қатынастар ... ... және ... ... ... Ойтанымның жоғарғы сапасы ретінде де, үдеріс ретінде де ойлау мен
сөйлеудің бірлігінен туындайды. Ал бұл бірлік, ... ... ... ... ой ... болып табылады.
І.4 Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің педагогикалық ұстанымдары
мен тәрбиелік маңызы
Бұл бөлімшеде ... мен ... ... ... мен тәрбиелеу
жолдарына көңіл бөлінеді. ... ... бір ... ... ... ... ... сөйлеуге үйретуде теориялық білім
беру ұстанымын басшылыққа ала ... ... бір ойды ... ... ... ... ... сүйеніп орындау
көзделеді. Мәтіннің сөйлемнен айырмашылығы, оның ... ... ой мен ... ... ... сөйлемдер байланысы т.б.
теориялық білім беру мәтін ... ... ... ... болып
табылады. Мәтінді мағыналық, құрылымдық жағынан теориялық ... ... ... ... ... ... ақпараттық бағытын
түсінуге, мәтіндегі тұтастықты қамтамасыз ететін элементтердің арасындағы
байланысты саналы түрде ұғынуға мүмкіндік ... ... ... ... ... оқушыға білім беру үрдісі
білік пен дағды қалыптастыруды ғана емес, әр ... ... ашу және оны ... үшін ... қолайлы
жағдайларды анықтауды көздейді. Бұл сабақ ... ... ... үйренген білімі мен білігі ... ... ... ... оның ... деген қызығушылығын арттырады. Сондықтан да
қазақ тілі сабақтарында оқушының өз ойын байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... алынады. Жеке
тұлғаның еркіндігі оқу әрекеті жағдайында субъектілер қарым-қатынасын
жүзеге асыру ... ... ... ... әдіс-тәсілі оқушының көңіліне қонымды
болып, еріксіз баурап алып отырса, онда оқушының сөйлеуге, өз ойын ... ... ... ... ... мен мүмкіншілігіне әдістің сәйкес
келуі жақсы эмоциялық көңіл-күй туғызу ұстанымы ... оның ... ... мәтіндер оқушының ішкі ой толғаныстарын, ... ... ... ... мен талғам қалыптастыруға негіз ... ... ... ... құрылымын үйретуде Ә.Қосановтың «Көне
құмыраның құпиясы» деген әңгімелер жинағынан алынған ... ... ... ... етеді.
Сары Сайтан қаласы жал-жал толқындарын аспанға атқан алты мұхиттың
арғы жағына орналасқан. Осы ... да ... ... жүз ... ... бар, ... басы бар, шашы ағарған, өңі сазарған, мұрны имек,
тісі сирек, аузы дорбадай, сөзі жорғадай, қолы ... аяғы ... ... адам ... ... «Қазақ тілі» ... ... ... ... ... ... көркем шығармаларынан
алынған үзінділер оқушыға әдеби ... ... сөз ... тануға
көмектеседі. Баланың қоршаған ортаны, болмысты дұрыс түсінуі, ... ... ... ... екенін аңғара білуі, адамгершілік тәрбиенің қалыптасуы
жазушы шығармаларынан ... ... ... ... баса ... ... ... мәдениеті сөзді мағынасына сай дұрыс қолданумен қатар, оны
әсем де, әсерлі, ... ... етіп ... ... ... ... ... төлтума мәдениетінің көсегесін көгерту ... не ... ... ... өз мұратын айрықша айқындап алуы
қажет.
Нағыз мәдениеттің ту етері – тіл, ол ... ... ... ... түп тамыры міндетті ... ... бір ... ... бастауы алады. Сондықтан да өз тарихына, ұлттық
дәстүріне, ... ... ... ... ... ... ... қадірлей білген
сана-сезімі жоғары адам ғана мәдениетті болып есептеледі. Әсерлі сөйлеу,
ойлау, тыңдау мәдениетімен бірге, жазу ... ...... шарттың
бірі. Ол үшін: стильдік дәлдік, бөгде стильдік элементтерді бейтарап
стильдік элементтерден ... ... ... ... сөйлем
мүшелерінің орналасу заңдылығын сақтау; орфографиялық ... ... ... білу; қазақ тілінің табиғи ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей білу; іс-қағаздар
стилін саралап қолдануды қамтамасыз ету т.б. ... ... ... ... ... емле ... тыныс белгілері
(пунктуация) дұрыс қолдануына қарап белгіленеді.
Жазбаша ... ... ойды ... түсіру үшін әрбір тыныс белгілерін
өз орнына қоя білу керек. Тыныс белгілері дұрыс қойылған сөйлемді оқу да,
ұғыну да ... ... ... ... қате қою ... сөйлемнің
мағынасын бұзады, мағынасы бұзылған сөйлем айтайын деген ойды ... ... ... ... бір ... ... сүйеніп қоймаса,
сауаттылық саналы меңгерілмейді. Оған көп мән ... ... ... ... ... пунктуациялық сауатсыздық
орфографиялық сауатсыздықтан асып түседі. Терминдік ... де ... ... ... сөйлемнің құрылысына негізделіп қойылады.
Мысалы, үтірдің ... ... ... ... ... ... ... бекер мал шашпақ – бес дұшпаның білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой,
қанағат, рақым ойлап қой – бес асыл іс ... ... ... ... мүшелерден айыра білу үшін қойылуы: ... ... бір ғана ... бар: ол - өнімді адал еңбек. (С.М.) Мен –
көмір де, сен – темір ерітуге ... ... т.б. ... түрі ... жазу үшін ... ... білудің маңызы зор. Олар
мыналар: а) грамматикалық принцип. Грамматикалық принцип дегеніміз – ... ... ... ... қою. Ол үшін сөйлемнің құрылымы
мен құрамын ауызша талдай білу шарт. Грамматиканы ұғыну үшін кең ... ... ә) ... ... ... принцип дегеніміз – сөйлемнің тыныс
белгісін синтаксистік ... мен ... ... ... ... ... белгісі – сөйлемнің мағынасын айқындаушы көрсеткіші.
Мысалы, тыныс ... ... ... (.), ... белгісі (?), леп белгісі
(!) және тырнақша («) сияқтылар мағынаға негізделе ... ... ... Интонациялық принцип дегеніміз – сөйлемнің тыныс
белгісін синтаксистік категориялар мен ... ... ... ... ... және ... ... қою. Бұл принцип,
біріншіден, тыныс белгілерін дұрыс жазу ... ... ... ... ішкі ... тереңірек түсінуге мүмкіндік жасайды;
үшіншіден, әдеби ... ... сай ... ... принциптерді басшылыққа алғанда жазба тілде ғана емес, ауызекі
тілде де тыныс белгісі ... ... ... ... мәтінді оқуда,
сөйлеуде іске асырылады.
Мысалы, дауыс ырғағы мен ... ... ... ауызекі сөздегі
дыбыстар мен жазғандағы әріптерді салыстыру; ауызша, ... ... ... ... ... ... грамматикалық және логикалық жағынан дұрыс берілуі
қатты ескеріледі.
Ауызша сөйлеу ... ... сөз ... ым-ишара, мәнерлі қимыл-
қозғалыстар адамның жан-дүниесіне әсер етсе, ал жазба тілде ойды ... ... үшін ... сөз, ... ... ... өз орнында келіп, ой мен
сезімге бірдей дөп тиіп жатуы керек.
Тілдің көркемдегіш, бейнелегіш мәнерлі де ... мән ... ... тіл ...... саласының жазу стилі үшін
маңызы зор. Стиль – ... жазу мен ... ... ... ... а) ... іс қағаздар стилі; ә) публицистикалық
стиль; б) ғылыми стиль; в) көркем әдебмиет стилі. Бұлардың әрқайсысының ... өз ой ... ... жазу стилі болады.
Айталық, стильдік норма, стильдік ерекшелік, стильдік тәсіл, стильдік
қызмет, стильдік сипаттама, ... ... ... ... белгі деген ұғымдардың барлығы сөйлеу мен жазу тәжірибесінде
орасан зор рөл атқарады.
Дұрыс жазу жеткізетін ... ... ... та ... ... дейін біліп алу керек; айтар ойыңды ... ... ... ... өз ... ... ұғындыра білгенің жөн.
Тілдік құралдарды дұрыс қолдана білу үшін, ең ... ... ... ... да білу ... Бұл – ... ... саралап сұрыптау, керекті
тәсілді таңдай білу, оны орнымен тіркестіріп, басқа сөздермен байланысқа
түсіре білу ... сөз. ... ... ... ... ... тарта алмайсың.
Жазғаның дұрыс болуы үшін грамматиканы үйреніп, талдай білу керек.
Тілдегі сөздердің қыр-сыры көп. ... ... ... ... ... ... ... қолдансақ, неше түрлі
мағынаға ие болып, сан қилы өң береді. Сондықтан ойды дұрыс ... ... ... ... ... Сөз ... білу жазба тілдің мәдениетін
көтереді.
Сауаттылық – тіл ... ... ... ... ... ... жете меңгеру – сауаттылықтың кепілі. Мысалы, ұзұн, орұндық, тұздұқ,
түтүн болып айтылып, ұзын, ... ... ... ... жазылады ерін
үндестігіне байланысты.
Сөйлегенде осылай ерін үндестігін сақтап сөйлеу – орфоэпиялық норма
да, ал ... ерін ... ... сөздерді орфографиялық норма
бойынша жазады.
Орфографиялық ... ... ... ... ... ... ... тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктеріне сәйкес
болу ... ... бас ... ... мұғалімдерінің бірі – С.Көбеев:
«Көркем жазу баланың тілін дамытып, ... ... ... арттырады. Маңызы зор көркем жазуға оқытушы көп көңіл бөлу керек»,
- деп ...... бір ... ... ... ... ... жеткізу
құралы. Жазу – болашаққа қалдырған аса ... ... ... ... да, жазба тілінің де маңызы ерекше.
ІІ бөлім. БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН ЖАЗБАША БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ
ҮЙРЕТУДІҢ ... ... ... ... ... ... үйретудің мазмұны мен
көлемі
Бұл бөлімшеде бастауыш сыныптарда өз ойын байланыстырып ... ... ... ... қамтылды. Бөлімшеде «мәтін» ... ... ... ... мен ... қажетті біліктер анықталды.
Әдістемелік еңбектерде (А.Қыдыршаев, Н.Ж.Құрманова, Т.М.Әбдікәрім,
Т.А.Ладыженская, Г.С.Щеголева т.б.) оқушының мәтінді құрастыру білігін ... ... ... ... құралы ретінде қарастырады.
Әдіскер-ғалымдар тілдік білік қалыптасу үшін мынадай кезеңдерді бөліп
көрсетеді: 1) ... ... 2) ... ... ... 3) оны
практикада қолдану кезеңі; 4) қалыптасқан білікті басқа оқу ... ... ... кезеңі.
Кез келген тілдік құбылыс осы төрт кезеңнен өткенде ғана толық
танылады. Осы ... ... ... ... ... ... біліктері мен дағдыларын мына кестеден көруге болады:
1-кесте – Оқушыларға мәтін құрастыруды ... ... ... ... ... ... ... қолдану |Бекіту кезеңі |
| ... ... | ... ... |Мәтін ... ... мен ... мәтінді |
|қабылдау білігі. |құрылымын ... ... ... ... |
| ... ... |тілдік құралдарды | |
| ... ... ... | ... ... |Мәтінді |Көркем, бейнелі ... ... ... ... ... ... ... оның |сүйеніп, түрлі ... ... ... ... ... |шығармашылық, ... ... ... ... анықтау; |логикалық түрдегі |
|таңдау; ... ... ... ... ... |
|тірек, кілттік |жіктеу; мәтін|сәйкес мәтін құру; |орындау; өз ... ... ... салу|жазғанын жөндеу, |көзқарасын, пікірін |
|сөйлемдер байланысын|білігі т.б. ... ; ... өз ... ... алу ... | |мәтіндегі стильдік |жұмбақ, ертегі ... | ... ... т.б. ... білігі т.б.|
Қазақ тілін оқыту үрдісінде оқушыға мәтін құрастыруды ... ... ... ... оны ... айналдырудың кешендік құрылымын
былайша көрсетеміз:
1-сурет – Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің
кешенді құрылымы
Жалпы білім беретін мектептің 2-4 сыныптарына арналған ... ... ... ... не, ол қалай түзіледі, қандай ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің
түрлері қандай, олардың бір-бірінен басты айырмашылығы неде, олар қалай
құрылады және т.б. ... ... ... ... тілі ... сөйлеу бағыттылығының жүзеге асырылуы функционалдық-семантикалық
тұрғыда нақты тілдік ... ... ... ... Онда ... бір ... ... сөйлеу дағдысы мен машығын қалыптастырудың
негізі болса, екінші жағынан, ... ... және ... ... ... қыр-сырларын жан-жақты талдап, жинақтай ... ... ... ... байқауға мүмкіндік береді» делінген.
Бастауыш сынып мұғалімдерінің мәтінге тән қасиеттер туралы мәліметі
болуы керек. Ол үшін ... ... ... мәселесіне
тоқталып, бірінші кезекте «тақырып» ұғымының мәнін ашып ... ... ... ... «Тақырып - әңгімедегі пікір не нәрсе
туралы болса, сол нәрсе ... ... ... ... ... ... ... шығарманың тақырыбы «жаз» болады. ... Әңгімедегі пікір не
туралы екенін күнілгері білдіру үшін шығарманың ... ... ... ... ... «Жаз» деген сөзді көріп, не туралы айтылатын әңгіме
екенін бірден білеміз» деп жазғаны бар. Ендеше ғалымның бұл ... ... ... ... ... ... ... байқасақ, екіншіден,
тақырып мәтіннің ішіндегі ... ... ... ... ... жайлы білдіріп тұратынын аңғарамыз.
Ал «мазмұн» ұғымын А.Байтұрсынов былай анықтайды: «... мазмұн
дегеніміз бір ... ... ойға ... пікірді айтуға жұмсаған бүкіл сөзіміз
мазмұн болып шығады».
Демек, тақырып «пікір не нәрсе туралы» екенін білдірсе, ... ... ... ойға ... ... ... Олай ... тақырып пен мазмұн
бір-бірімен астарласып, тығыз байланыста, ... ... Сол ... ... оқушыларына тақырып пен мазмұн бір-біріне сәйкес, өзара
тығыз байланыста болатынын білу арқылы ... ... ... оның ... ... және ... ... байланысты оның тақырыбын
анықтауды үйренуі ... ... ... ... үшін берілген тақырып
жеңіл, түсінікті, қысқа әрі нақты болып, тақырыптың мазмұнын ашу ... ... ... ... ... ... қасиеті – оқушыларға мәтін туралы
білім беруде ескерілуі тиіс ... ... ... сынып оқушысында мәтіннің құрылысы ... ... ... ең алдымен, мәтіннің «бірнеше сөйлемнен құралатындығы»
жайында белгілі бір дәрежеде білім беруіміз керек. ... ... ... ең кіші бірлігі сөйлем ... ... ... қайсысы болсын, сөйлем құрау арқылы, ... ... ... ... ... іске ... ... беру сатысында синтаксистен берілетін ұғымдар оқушыны
мәтін ... ... үшін ... ... ... ... ең ... сынып оқушыларын мәтін түзуге дағдыландыруда айтылатын ойдың жігін
сөйлемдерден дұрыс ажыратып, әрбір ойды (күрделі ойдың бір ... ... ... ... маңызы зор. Оған қоса сөйлемдер мәтін ішінде
қалай болса солай, ретсіз ... ... ... ... ... ... бар екенін ұғындыру қажет. Осыған байланысты оқушыларға мәтін
ішінде алғашқы сөйлем айтылатын ойға бағыт беріп, оны ... ... сол ойды ... оған ... тиіс жаңа ой ... отыратынын
меңгерту керек. Мұны білмейінше, оқушы шығарманы саналы жазуға үйрене
алмайды.
Бастауыш сыныптарға ... ... ... ... оқушыларда
мәтін түзуге үйретуде мәтіннің сыртқы құрылысымен ... ... ... ... ... мәтіннің алғышқы бөлігінде аяқтау,
қорытындылау жұмыстары орындалатынын санасына ... ... ... анықтау оның мағыналық және құрылымдық біртұтастығын ... ... оқы. ... ... бөліп жазылуына назар
аудар. Неліктен бұлай берілгенін түсіндір.
Біз әкем екеуміз бақ ішінде қыдырып жүргенбіз.
Кенет ағаш ... ұлпа ... тиін ... ... ... жоқ. ... әбден ... ... оның ... ... ... ... салдым. Тиін жаңғақты қақшып алды.
Содан соң ... ... ... ағаш ... ... Тиін ... азығын осылай жинайды екен.
|Композициялық |Мазмұны ... | ... ... ... ... суреттегенде |
| ... одан ... ... ойға ... |
| ... ... не ... болатындығын аңдатасың. ... ... |Сол ... ... ... ашып, мазмұндайсың. ... ... ... ... ... ойыңды барлығына түсінікті |
| ... ... ... ... мұндай сызбасы оқушыларды өз ... ... ... ... ... жазғанда, жалпы мәтіннің мазмұндық бөліктерін
түсінуге, ажыратуға жол ашады. Мұндай мәтін ... ... ... да ... ... ... оқиғаның басталуы- |1) Көксеректің өсіп, ержетуі. ... ... | ... ... |2) ... ... сыйыспауы. |
|оқиғаның шиеленісуі- |3) Ауыл ... ... ... ... ... ... |4) Көксеректің адамдар арасынан |
| ... ... ... бөлікті ажырата білу, оны құрастыра білу, тақырыбын
анықтау, ат қою конструкциялау тәсілі ... ... ... ... біртұтастығы туралы түсінік ... ... үш ... ... тән ... көрсеткіштерін
(лексикалық және синтаксистік) үйрету шығарма жазу ... көп ... ... ... анықтау үшін балалар ... ... ... тілі ... (2-4) ... ... Өйткені, шығарманың басқы бөлігінде балалар лексикалық мағынасы
толық сөздерді қолдануы керек. Оған қоса, «бір ... ... ... ... ... өмір сүріпті» және сипаттау мәтіндерінде кездесетін
жалпылама сипат беретін мәндегі сөйлемдерді пайдаланады. ... ... ... ... кейін», «онан соң», «онан әрі», «содан кейін»,
«біріншіден», «екіншіден» ... ... ... мен ... ... ең ... ... ... «сонымен», «ақыры», «ақырында»,
«қорыта келе», «міне», «...осы», т.с.с. сөздер қатысады.
Сонымен, дұрыс ... ... ... ... өз ... ... ... органикалық байланыста болса, барлығы қосылып, біртұтас ойды
білдірсе, онда мәтіннің құрылымдық-біртұтастық қасиеті дұрыс іске ... Ең ... ... ... ... өз ... ... құрған
шығармасының мәтінін дұрыс үйрету үшін мына жайттарға көңіл бөлу қажет. 1)
сөйлемдерді ... соң ... ... ... бере ... ... жігін дұрыс
ажырату; 2) шығарманың басқа, негізгі, соңғы бөліктерін түгел қатыстырып,
толық мазмұнды, логикалық ой ... ... ... түзе ... 3) ... бөлігін әзірлеп дайындауда, жазуда қажетті тілдік көрсеткіштерді
орынды, дәл тауып пайдалана білу.
Мәтіннің негізгі ... бірі – ... ... ... ... жемісі екендігі белгілі. Кез-келген әрекет сияқты сөйлеу
әрекетінің де мақсаты мен уәжі ... осы ... пен уәж ... ... не ... ... анықтап береді. Адам белгілі бір ойды білу я
білдіру мақсатын ... ... ... ... артында үнемі негізгі ой
тұрады. Лингвистикалық және әдістемелік әдебиеттерде сөйлеудің мақсаты,
негізгі ой, идея деген терминдер ... ... ... ... ... ... ... түсінігіне сай «негізгі ой» ұғымын пайдаландық. 4
сынып қазақ тілі оқулығында негізгі ой ... ... ... ... ... ой – ... ... келген басты пікірі».
Оқулықта мәтіндегі негізгі ойды анықтау тапсырмалары ... ... ... ... 98-жаттығуда Б.Бұлқышев шығармасынан үзінді
беріліп, мәтіндегі негізгі ойды анықтау ... ... қарт атам бер еді. Ол ... ... де ... мәсі ... үлкен күпі, күпінің сыртында ұзын шекпені болатын. Маған да ... ... ... ... ... ... өте қорқақпын. Бір баламен байқаусызда керісіп қалсам да, бір
балаға қайқаусызда бір қаттырақ сөз ... да, ... ... аяғы неге
соғар екен, не болып қалар екен деп өз-өзімнен сескеніп жүретінмін.
Бірде кітапханадан ... ... ... бір ... оқыдым. Оқып
отырып біраз кейідім. Әрі аң-таң болдым. Өйткені, менің нағыз мінездерімді
біреу жазыпты да қойыпты. Тіпті менің ... ... ... ... ... дейді. Оны қойшы, менің қорқақ мінездерімді де жазған. Тек
менің бейнемді берген де ... ... ... әлі ... ... әңгіменің авторын
іздедім. Аңдасам, А.Чеховтың ... ... Бұл ... өзімді-өзім
көріп, ұялдым. Сөйтіп, менің мінезімде тіл жетпестей жаңалық пайда болды.
Сонымен бұл мәтінде жазушының не жөнінде ... ... ... ... тұр. ... барлық сөйлемдер автордың пікірін білдіру
үшін жұмсалып, негізгі ойға бағынған. Автордың негізгі айтқысы келген ойы ... өз ... ... көріп, ұялуы және бұдан нәтиже шығаруы.
Яғни, мәтіннің ... ... ... ойға ... ... қолдана
отырып ойын түйіндейді: «бұл әңгімеден өзімді-өзім көріп ұялдым. Сөйтіп
менің мінезімде тіл жетпестей жаңалық пайда ... ... ... мәтінде оның басынан аяғына дейін негізгі
ой қатысып, барлық тілдік тұлғалар соны ашуға қызмет етеді.
Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... танытудың мәні зор. Мәтіннің әңгімелеу,
сипаттау, ... ... ... ... ... ... жүр. Ол – ... бір түрі, яғни, ойлау әрекетін жүзеге
асырады әрі сөйлеу ... бір ... ... ... ... ... бұл ... үйретуде де оның осы екі қыры ескерілуі керек, себебі
мәтінде сөйлеу мен ойлаудың заңдылықтары тоғысып жатады.
А.Байтұрсынов мәтіннің бұл үш ... ... ... ... ... туралы сөйлесек те, бір жағынан ғана емес, әр жағынан ... ... ... Мәселен, бір адамды сөз қылуға алсақ, я ол адамның
істеген ісін, айтқан ... ... ... ... я ... ... айтып, пернесін әліптеп сөйлейміз, я болмаса ол ... ... ... ... ... ... себебін тексере,
байымдай сөйлейміз. Осыған орай сөйлеген ... түрі не ... ... не ... ... шығады».
Мәтін туралы оқушылардың білімдері сөйлеу формаларының тұтас шығарма
ішінде берілуін айқындау арқылы тереңдей түседі. Бұндай үлгілер ... ... ... ... жан-жақты талданып берілген. Мәтін
түрлерін сұрақ қою арқылы ... ... ... ... 2-сыныпта оқимын. Бізге Айман апай сабақ береді. |Әңгімелеу. Не |
|Біздің оқитын ... кең, ... ... ... ... қабырғалары аппақ. ... ... ... ... таза ... Өйткені, ол – біздің |Пайымдау. ... ... Мұны ... бәрі ... ... | ... ... құрылуын анықтау шағын мәтіндер арқылы болады.
Әңгімелеу мәтінінің құрылымындағы ... ... ... ... тығыз байланыста құрастырылады. Мұндай құрылым
мәтіннің синтаксистік жағынан ұйымдасқан ... ... да ... ... байланысында олардың баяндауыштарының шақтық
мағыналарының ... ... ... ... ... үстеу, т.б.) қызметі ерекше мәнге ие ... ... ... осы ... ... қатар әңгімелеу мәтінінің құрылымын ... ... ... 1) оқиғаның басталуы; 2) оның әрі қарай дамуы ... ... ... 3) оқиғаның аяқталуы.
Сипаттау мәтінімен жұмыс оқушыны салыстыра білуге, ... ... ... ... зат немесе құбылыс ... ... ... жақын болуы қажет.
Мұғалім оқушылардың сипаттау кезінде заттың ... ... ... ... ... жатудың қажеті жоқ екенін, оның ... ... ... ғана мән беру ... және бұл ... ... шығатындай етіп бейнелеу керектігін ескертеді. Сипаттап отырған
затына немесе нәрсесіне ... ... ... алған әсерін, сезімін, сондай-
ақ ол заттың адамға пайдалы немесе пайдасыз екенін білдіру де ... ... ... ... ... аяқталуы бірдей тұлғада,
сөздердің орналасу тәртібі де біртектес, т.с.с. болып келеді.
Сипаттау мәтінінде негізгі ой тақырып бірлігін сақтайтын тірек ... ... ... ... ... ... Ал бұл жұмыс оқушылардың
сөздік қорының ... ... ... мен ... лексикалық қайталауларды, теңеу, эпитет, т.б. орнымен
қолдана білулерін қажет етеді. Сондықтан да бастауыш сатыда ... ... мән ...... ... күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселе.
Бастауыш сынып оқушыларына пайымдау мәтінімен жұмысты ұйымдастырудың
өзіндік әдістемелік ... бар. ... ... ... қою ... таптыру, оның құрылымдық бөліктерімен (дәлелденетін пікір,
дәлелдеу ... ... ... ... ... ... және ... ішінен тапқызу, бір бөлігін беріп, ... ... ... ... т.с.с.
Пайымдау мәтіні грамматикалық жағынан ... ... ... ... жасалады. Сонымен бірге мұнда қыстырма
сөздер: «біріншіден», «екіншіден», «ендеше», ... ... ... ... т.б. ... пайымдау мәтінінің құрылысы мен бөлімдерінің бір-бірімен
байланысы оқушылардың есінде ... ... үшін ... ... ... ... ... | ... ... | ... |
| ... | |
| ... ... | |
| ... | ... ... | ... ... |
| ... | |
| |сол ... | |
| ... болса | ... бұл ... ... ... синтаксистік сөйлем
мүшелері түрлерін, оқшау сөздерді оқыту кезінде маңызды болып табылады [22,
35-38].
Ендеше бастауыш сынып ... ... тиіс ... ... ... ... яғни, мәтіндегі берілетін (ауызекі, жазбаша) ой, пікір,
мазмұн белгілі бір тақырыпқа негізделіп, ... бір ... ... ... мәтінде барлық уақытта негізгі ой болатындығын, мәтін
құрылымдық бөлімдерге бөлуге болатындығын, ... ... мен ... ... бір-бірімен жүйелі түрде байланысатындығын
мұғалім оқыту үрдісінде басшылыққа алып жүзеге асыру ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері мен
құралдары
Бұл бөлімшеде 2-3-4 сыныптар үшін ... ... ... ... ... тапсырмалар мен жаттығуларды орындау
барысындағы тиімді ... ... ... үйретудің әдістемелік
қырлары талданды. Мұнда қолданылған негізгі әдістер: ұжымдық, алгоритмдік,
эссе жазу, желі қолдану, ойын, ... ... ... әдіс ... ... ... ... дербес мүмкіндігі
ескеріліп, белсенді іс-әрекет жасауына мүмкіндік туады. Бір ... ... ... қиындықты бірге шешуіне жағдай жасалады. Мұндай
жағдайда олар өз ойларын ... ... ... мүмкіндік болады.
Балалардың құрастырған ... ... ... да, ... да ... жеке бір өзі құрастырған мәтінінен анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... мәтін композициясын
бірігіп құрастыру, сосын оларды бірігіп талдау, ... ... ... ... ... жақсы ықпал етеді. Оқушылардың
бір-бірімен селбесіп, бірігіп ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының ассоциациялық өрісін кеңейту үшін, сөзді
бейнелі түрде қолдануды, жұмбақ құрастыруды, метофора ... ... ... ... ... ... байқадық. Оқушыларға өлең,
жұмбақ, теңеу құрастыру үшін бір заттың белгілерін келесі бір ... ... ... ... ... Бұл үшін ең алдымен оны
құрастырудың ... ... ... ... жұмбақ құрастыру
үшін алдымен объект анықталады да, осыған ұқсас басқа объектілер анықталып,
қатар қойылады. ... ... ... ... ... үшін ... белгілеріне қарап (экраны, пернелері бар), «тағы осындай ... ... ... ... ... ... бірақ, алайда, дегенмен деген қарсылық
мағынасындағы көмекші сөздер (қарсылықты жалғаулықтар) қолданып отырады.
Тақтада жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... бірігіп жұмбақ құрастырады. Объектідегі бар
белгі басқа бірнеше объектіде болуы ... ... ... бар тағы не ... ... ... ... калькулятор. І топ оқушылары «компьютер»
туралы жұмбақты былайша құрастырды:
|Қандай? |Не ... ... тағы не ... ... |
| | |бар? | ... бар |көрсетеді |телевизор ... ... ... |калькулятор ... ... бар, ... ... емес,
Пернелері бар, басады, калькулятор емес.
Бұл не? Бұл – ... ... ... ... ... ... тапсырма берілсе,
ал біз шешуі белгілі, жұмбақ ... ... ... ... жарыс
түрінде ұйымдастырдық. Балалар жарыста жеңімпаз ... ... ... ... ...... ұтымды сөз тауып, соны жылдам құрастыра
білу.
Сабақта эссе жазу ... ... ... өз ойын ... ... ... «Эссе» арқылы пайымдау мәтінін құру оқушының өз
сөзін тудырып, ... ... ой ... ... ... ... жаздыру ойдың сауатты түрде анық ... ... ... ... ... Эссе ... бір проблемалық
сұрақ төңірегінде жеке ұғымдар мен анықтамаларды қолдана отырып, оқушыны
ойландыруға мүмкіндік ... ... өз ойын ... ... ... ... ... сабақта техникалық құралдарды тиімді
пайдалану арқылы іске ... ... ... қатысымның экрандық, аудио,
визуальдық құралдары адам танымына жақсы әсер ететіні дәлелденіп ... ... ... көру ... арқылы, тыңдау арқылы қабылдау
мәселесіне қазіргі зерттеушілер үлкен мән ... ... ... ... ойға түйгеніңді жаз (эссе жаз); диктордың оқыған ... ... ... ойын ... жаз ... тапсырмалар оқушының ойды
тиянақты етіп, байланыстырып жазуына мүмкіндік ашады.
Өз ойын байланыстырып жазуда іштей жоспар ... ... ... зор. ... ... ... ... ішкі ойында сөздер толық
бейнеленіп тұрмайды. Ол өзінің сөздік ... ... ... ... ... ... іштей жоспарлап, жаза бастайды. Сосын жазғанын ... ... ... Егер айтайын дегені ішкі ойымен сәйкес ... ... ... кезде психолог М.Мұқановтың айтуынша ... көп. ... ... ... ... қағазға түскен сөздерден миға
көру түйсігі арқылы хабар жіберіп, ... ... не ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. «Желі» оқушының өз ... ... ... ... ... ... Мұны біз ... әдісі» деп
алдық. Желіні қолдану әдісі арқылы мәтін құрастыру ... ... ... ... ... ... түзету, қалпына келтіру тапсырмасын «Сырлы сандық», «Шатасқан
шумақтар» деп аталатын ойын әдісі арқылы ұйымдастыруға болады. ... ... ... ... құру, бірінші сөйлем бойынша мәтін құру т.б.
осы ... ... ... ... оқушы белгілі бір тақырыпта
сөйлемдерді жинақтап, мәтін тұтастығын қалпына келтіруді үйренеді.
Тірек-белгі әдісі оқушының жазу ... ішкі ... ... әсер ... ... бірі ... ... модельдер, символдық белгілер, тірек сызбалар мәтін мағынасын,
мазмұнын түсініп, жүйелеп айтуға көмектеседі.
Орыс ... ... ... ... ... сказки»
кітабында ертегі мазмұнына сәйкес тұрақты функциялар жиынтығын анықтаған.
Бұндай функциялардың саны 31. Біз ... осы ... ... Пропп «карталарын» пайдаландық.
2-сурет – Ертегі құрастырудың ... ... бір ... ... ... ... ... кейіпкер»
белгісі жалмауыз, жезтырнақ, үш басты айдаһар т.б. білдірсе, ... ... ... ... ... жер астына түсіп кетуі т.б.
кейіпкердің басына туған қиыншылықты ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Осы сияқты әр ... өз ... ... ... ... мазмұнын құрастырып жазады.
Қазіргі заманда оқыту техноглогияларын меңгерту өте ... де ... ісін ... құру ... ойлау қабілетіміз бен
ізденістерімізге байланысты. А.Байтұрсынов: «Ең әуелі ... ... ... ... мен әдістемеден хабардар, оқыта білетін мұғалім», -
деген. Бүгінгі таңдағы ... ... ... қана ... ... мен
техниканың соңғы жаңалықтарын өз сабағында тиімді ... ... ... ... ... ағымына қарай қазақ тілі сабақтарында да ұғымдарды оқыту
әдістемесі жылдан-жылға дамып, жетіліп ... ... да ... ... ... ... «Бастауыш
сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі» атты еңбегінде ... ... ... ... [7, ... ... әңгімеде мұғалім оқылатын мәтінде кездесетін
жаңа ... мен қиын ... ... ... жөн. ... ... ... мән-мағынасын біліп алмайынша, оны оқығанда
мазмұнын ұғу балаларға қиынға соғады.
Жаңа материалды түсініп қабылдау үшін ... ... ... ... Кіріспе.
2. Мұғалімнің мәтінді тұтас баяндауы және оқып беруі.
3. Сөздік жұмысы.
4. Сұрақтар арқылы не түсінгенін, қалай түсінгенін байқау.
5. Бөлімдер бойынша ... ... ... ... ... Қажетті жағдайда оқудың басқа түрлерін іске асыру. Мысалы, рөлге
бөліп оқу, теріп оқу, ... ... ... ... ... ... ат қою, ... сурет салу, мақал-
мәтел айту.
9. Осы мәтіннің идеялық ойын аша түсетін қосымша әңгіме не ... ... ... түрлері бойынша мәтінді бала толық қабылдап, ұғына алады
деуге толық негіз бар.
Мәтін – бірнеше сөйлемдерден құралған белгілі ойды, оқиғаны ... ... ... жыр, ... ... ... ... бастап оқушыларға мәтін ұғымы ... оның ... ... ... ... Мәтін түрлері: әңгімелеу, сипаттау,
пайымдау. Мәтінмен жұмыстар: оқып, ... ... ... онда неше сөйлем
барын анықтау; көшіріп ... ... мен ... ойға ... аударту;
мазмұнына сәйкес ат қою; сөйлемдердің байланысына назар аударту; мазмұны
бойынша ... ... ... негізгі, соңғы бөліктерін анықтау; берілген
тірек сөздерді пайдаланып ... ... ... ... ... ... орны ауысқан сөйлемдерді мазмұнына қарай ... ... ... ... өз ... ... берілген мәтіннің басқы
бөлігін өз ойларынан жаздырту; сурет бойынша ... ... ... ... ... ... түріне тоқталайық:
Сабақтың мақсаты: 1) мәтін түрлерін ажырата білуге дағдыландыру,
мәтінді әңгімелегенде ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру.
2) оқушылардың сөйлеу, әңгімелеу дағдысын жетілдіре отырып, мәнерлеп
сөйлеуге баулу.
Сабақтың барысы:
Оқушылар мәтінмен танысады:
Ақбөкен қойға ... ... оның басы ... ... ... ... қысқалау, көздері мөп-мөлдір.
а) Мәтінге ат қою;
ә) Мәтіннің түрін анықтау;
Оқушылар жауапты тақтада ілулі тұрған кестеден көрсетеді.
|а) ... |а) ... ... ... |ә) қой ... ... |б) ... әлемі ... ... ...... ... – сөз, сөзден – сөйлем,
сөйлемнен – мәтін құралады.
Біз мәтінмен жүргізілетін жұмыс түрінен мысал келтірдік, енді ... ... ... жұмыс түрлеріне тоқтала кетелік:
ә) Мәтінді қабылдауға оқушыларды психологиялық жағынан дайындау.
Көркем ... ... сөз ... ... ... ...... қабылданады. Шығарманы оқыған кезде оқушыға елес туады. Бұл оқушының
сезімін қозғайды. Мысалы, балалар қояннан қорыққан қасқыр ... ... ... ... ... ... (күледі, көзіне жас алады,
қорқыныш сезімі туады, т.б.).
б) Мәтінді саналы түрде түсініп ... ... ... саналы түрде түсініп оқу дағдысын қалыптастыру
жолын сөз етпес бұрын оны меңгеруде қандай қиындықтар ... ... ... ... ... ... оқығаны – оқушының дұрыс оқуы
мен мазмұнын саналы ... ... ... ... жағдайда
оқушыда белгілі бір көзқарас ... Ол ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасын, іс-әрекеттің болу
себебін анықтайды. Автордың не айтқалы тұрғанын ... ... ... ... меңгеріп кетуі үшін мұғалім әрбір жеке
сөздің мән-мағынасына баланың ... ... ... оған ... ара қатынасын байланыстырып, мәтіндегі ... ой ... ... ... ... ... шығармадағы оқиғаға ұқсас баланың өз
өмірінде ... ... еске ... ... ... ... ... әңгімеде мұғалімнің оқылған мәтінде кездесетін жаңа
сөздер мен қиын ... ... ... жөн. ... біліп
алмайынша әңгіменің негізгі идеясы мен мазмұнын ұғу балаларға ... ... ... оқылатын материалдың ауыр-жеңілдігіне
байланысты.
Сонымен шығарманы ... ... ... ... ... ... ... мен ондағы кейіпкерлердің ісін саналы ... ... ... оқылатын әңгіменің мазмұнына қызықтыру,
үшіншіден, ондағы сөздер мен ұғымдарды ... ... ... көздейтін мақсаты – балаларға шығарманы ... та, ... ... ... ... жұмысында қандай әдіс-тәсілдер
қолдануға болады?
а) оқушының өзіне әңгіме айтқызу;
ә) мұғалімнің ... ... ... түрде әңгіме айту;
Әңгіменің барысында оқушыларға қосымша материал беру немесе бұрын
өткен материалды қайталау тиімді.
в) экскурсияда ... ... ... ... ... қою.
Кіріспе сөз тақырыпты аша алатындай болуы тиіс. Ұзақтығы 3-5 мин.
Мәтінді мұғалім өзі ... ... ... ... ... мұғалім
оқушылардың қызығушылығын оятып, назарын аударуы қажет.
Түсініксіз сөздерді бірде ... ... ... өзі ... ... ... ... сұрақ арқылы анықтау тиімді.
в) Мәтінді түсініп оқу үшін істелетін жұмыстар.
І. Оқылатын мәтінге дайындық ретінде алдын-ала ... ... ... ... ... тақырып мазмұынын толықтай қосымша сабақтаны тыс ... ... ... ... ... ... ... Ән, дүниетану, бейнелеу өнері сабақтарында ... ... ... ... оқу ... ... қатесіз әрі мәнерлеп оқуға,
саналы түрде түсініп оқуға жаттықтыру жұмыстары жүргізілуі тиіс. Бұл ... ... ... ... ... және іштен оқыту, мәтіннің
мазмұнына байланысты қойылған сұрақтарға толық жауап ... ... ... бойынша баяндату, т.б.
в) Дұрыс оқуға үйрету.
Оқушыны дұрыс оқуға үйрету жұмысы 1-сыныпта басталып, әрбір жеке сөзді
дыбыстап емес, буындап оқуға ... І ... ... ... ... ... ІІ ... сөзді буынға бөлмей тұтас оқи алатын болады.
2-сыныпта сөйлемді ... ... ... сөйлемді сазына келтіріп
дұрыс, мәнерлеп оқуға ... ... ... оқуға үйрету үшін алдымен
мұғалім әр оқушының қалай оқитынын ... ... оқу ... жұмыстарды жүйелі жүргізу керек.
1) түсініп оқу.
Шапшаң оқуда назар негізінен оқу жылдамдығына аударылса, түсініп оқуда
мәтіннің мазмұнын ... ... және оны ... ... ... ... оқыған мәтіннің мазмұнын түсіну үшін оқығанның мазмұнын айттыру,
сұрақ беру, бір оқығанды ... ... бір ... ... қайта толықтыртып қортынды шығару керек.
Оқушы оқығанын түсіну үшін онда кездесетін жаңа ... ... ... ... ... жұмыс оқушыға оқығанының мазмұнын жеңілірек
түсінуіне көмектеседі.
Оқушыларды оқу машығына ... ... ... білім, тәрбие беру
мақсаты көзделеді. Білім мен тәрбиені оқушы оқығанын саналы түсінгенде ... ... ... ... ... өзі ... айтқан не оқып берген мәтіннің мазмұнын оқушылардың
түсінген, түсінбегенін білу үшін сұрақтар қоюға болады. Ол сұрақтар өтілген
шығарманың мазмұнын ... ... ... Егер оқушылар қойылған
сұрақтарға жауап берсе, онда олардың әңгіме мазмұнын ... ... ... ... ... мұғалім оқыған мәтінді
оқушылардың қаншалықты ұққанын ... ... ... ... айтудың өзі түрліше ... ... ... қалауына, таңдауына қарай айту, даяр жоспар ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын олардың қай
түрімен айтқызамын десе де ерікті, тақырыпты ... ... ... немесе
оқуы оқушыларға үлкен әсер етеді.
3) мәтінге жоспар құру.
Оқушылар бөлім-бөлімге бөліп оқып, мазмұнын ... соң осы ... ... ... ... көшуге болады. Мысалы: «Сауысқан мен көкек» мәтінін
алатын болсақ, оқушылар оқып алады да, бөлім-бөлімге бөліп, әр ... ... ... ұғып, оған орай бөлімге ат қояды.
Шығарманы бөлімге бөліп оқыту күн сайынғы сабақта іске асқанымен,
бөлімдерге үнемі ат ... ... ... ... өзі – қиын ... ... оқулықтағы жоспар жасап, бөлімдерге ат қою ... ғана ... ... ... ... рет ... ... оқушылар материалды саналы түсінгеніне көз жеткізсек, екінші рет
оқығанда, оған жоспар жасау жағын қарастырамыз.
Жоспар шығарма мазмұнын көрсететін ... ... ... жасау жұмысы әр түрлі жолмен іске асады.
1. Мәтінді ... ... ... ат қою, оны ... ... ... ... бөлі үшін ондағы ойды және қосымша мәселелерді
анықтайды.
Оқу жылының басында істелетін жұмыстарды жоспар жасауға ... ... ... ... ... ... Ол үшін мына ... ... ... ... суреттердің қайсысы мәтіннің қай
бөліміне жататынын анықтау және оған ат қою. Егер суреттер
оқиғаны ... ... ... тағы ... суреттер салуға
болатынын ойлау, қиялындағы суреттерге ат қою.
2. Мұғалім ... ... ... ... ... ... мәтіннің желісі бойынша реттейді.
3. Бөлінген бөлімдерге қандай суреттер ... ... ... айтады, оған ат қояды.
4. Берілген тақырыптарды мәтіндердің желісі бойынша реттейді.
5. Мұғалімнің берген тақырыптары бойынша мәтінді әр ... ... ... ... ... [7, ... атқарылатын жұмыс түрлері ... ... ... ... де атап ... «Оқулықтарда әрбір мәтіннен
кейін оқушыларға сұраулар қойылады және сол мәтін бойынша ... ... ... ... ... ... Онда ... мәтіннің
мазмұнына байланысты түрлі жұмыстар орындайды (мәтінді бөлімдерге бөлу, әр
бөлімге ат қою, жоспар бойынша ... ... ... ... әрекеттерін немесе басты кейіпкерлерді бейнелейтін үзінділерді тауып
оқу, сөздік жүргізу, т.б.)» [4, 49].
Бастауыш ... ... ... ... ... дамыту
жұмыстарының ішінде негізгісі – ... ... ... Оқушының
монологтік сөйлеу тіліне қойылатын талаптың бірі – мазмұн ... пен ... ... дұрыс болуы. Монологтік
сөйлеуде негізгі ой баяндау барысында ... ... ... монолог
түрінде байланыстырып сөйлеудің мынадай түрлері жиі ... ... ... ... ... ... ... бойынша мәтін құрастыру; т.б.
Біз осылардыі ішінен мәтін бойынша сурет ... ... ... ... ... ... ... сөйлеудің монологтік
түрі жүзеге асырылады. Лингвистика ғылымын ... ... ... ... ... монологтік сөйлеудің құрылымдық-стилистикалық
типтерін құрайды. Суреттеу – бейнелеудің кеңістіктегі дамуы ...... ... ал ...... ... - деп
сипаттайды. Қазақ ағартушысы А.Байтұрсынов әліптемеде ... ... ... ... жағы, сонан соң ішкі жағы айтылады» деп ... «Тіл ... ... ... ... ... ... Мәністеп, дәлелдеп сипаттау бар.
2. Керек пікірді, яки нәрсені басқа ... ... ... ... бар.
3. Керек, қостайтын, қуаттайтын мысалдар келтіріп сипаттау бар [2,
128]. Қалыптасқан әдістемеде сурет ... ... ... ... ... не ... не ... ғана айтып
шығады. Бұл әдіс, біріншіден, балаға қызықсыз болуы мүмкін;
екіншіден, сипаттау ... ... ... ... эмоциональды-экспрессивтік мәні ашылмай қалады.
Сондықтан да сурет бойынша әңгіме құрастырудың екі ... ... ... ... ... ... ... Сурет мазмұнын өзгертіп, ойдан шығарып, мәтін құрастыру;
Мақсаты: а) Оқушының шығармашылық ... ... ... ... тілін дамыту; б) Сурет бойынша сипаттау мәтінін
құрастыру жолын үйрету; в) ... ... ... қабілетін жетілдіру;
1. Сурет бойынша сипаттау мәтінін құрастыру үшін ... ... ... ... ашу ... ... құрылымын анықтау;
- суреттегі бейнеленген нәрселердің бір-бірімен мағыналық байланысын
ашу;
- жеке нысананы алып, оны жанөжақты суреттеу, оның ... ... жеке ... ... ... арқылы қабылданатын белгілерін
сипаттау;
- теңеу, салыстыру, кейіптеу, т.б. көркем-бейнелі сөздерді қолдана
отырып, суреттеу;
2. ... ... ... ... шығарып, қиялдан мәтін
құрастырудың мынадай түрлері бар:
- берілген сурет мазмұнынан ертегі құрастыру;
- қиялдан шығарып ... өлең ... ... ... қиял түрінде әңгіме құрастыру;
Сурет бойынша суреттеу мәтінін құрастырудың екі түрі де оқушының
шығармашылық ... мен ... ... ... даму ... ... ұйымдастыруды бірнеше кезеңге бөлуге болады, әрбір
кезеңде оқушының ойлау үрдісі жүзеге ... ... ... ... ... ... сөзбен көркемдеп, байланыстырып сөйлеу ... ... ... нәрсенің (заттың, құбылыстың) мазмұнын
ашу арқылы сипаттау мәтінін құрастыру;
Мақсаты: суреттегі бейнелерге жеке ... ... ... ... ойын (идеясын) ашу;
Базалық мәлімет: сурет бойынша әңгіме құрастыру үшін сөздік қор қажет.
Қандай сөз ... ... білу ... ... жеке ... ... ... қарау тәсілін «дүрбі тәсілі» деп атайды. Бұл тәсіл
бойынша суреттегінің ішінен бір бейнені толық қарап ... оның ... ... табу керек.
Мұғалімге кеңес:
- оқушының жауабына қызығушылық білдіріп отырған жөн.
- ... ... ... ... ... ... ... тізімі)
- жұмыс қарқыны тез, жинақы түрде ұйымдастырылуы керек.
2-кезең. Суреттегі бейненің басқа ... ... ... ... ... ... құрастыру;
Адамда бес түрлі сезім мүшесі бар екені белгілі: иіс сезу, есту, көру,
сипап ... ... ... Осы ... ... ... отырып берілген
білімді бала жақсы қабылдайды.
Сондықтан да суреттегі бейненің дыбысын ... ... ... жұпар иісі), ауа райының өзгерісін (дымқыл ауа, таза ауа), т.б.
сезінген сияқты ... ... ... ... әртүрлі белгілерін
ашуға мүмкіндік береді. Сөзбен ... ... ... ... ... ... ұғынуға болады. Бұл тәсілді «сурет ішіне кіру ... ... ... ... ... қабылдауға болатын көріністі сөзбен
бейнелеу оқушының байланыстырып ... ... ... ... ... ... сөздерді орынды қолдана отырып, сөйлеудің көркемдік ... ... ... ... адамға тән сезімді, ой-қиялды, қимыл-
қозғалысты беріп, оған «жан бітіру» арқылы ... ... ... жаз мезгілін бейнелеген суретте қайыңды ... ... ... ... ... ... ... деп қайыңға адам кейпін
енгізіп, суреттейді. Бұл тәсілді затқа «жан ... ... деп ... ... ... өзгертіп, ойдан мәтін құрастыру оқушының байланыстырып
сөйлеу тілін дамыту әдістемесінде ерекше маңызы бар. Оқушының сурет бойынша
құрастырған әңгімесі ... ... ... ... ... ... айналдырып, ойдан мәтін құрастыру оқушыны ойландырады,
жақсы көңіл-күй туғызуға ... ... Бір ... іш ... ... ... өзіне де, басқаларға да қызықсыз. Сондықтан да оқушыға
сурет ішіндегі кейіпкердің атынан сөйлеп, ... ... өзін ... не ... ... ... ... болады. Мысалы, мысықтың сүтті
төгіп алған суреті бойынша мысықтың орнына өзін ... ... ... аш еді. Жайлап басып ас үйге келдім. Үстел үстінде ... бір ... бар ... ... ... ... ... шықтым.
Сосын үстел үстіне шықтым. Банкіні иіскеп көріп едім, піскен сүттің ... ... ... ... иіс! ... тығып ішейін десем,
сыймады. Қаттырақ итеріп қалып едім, банкі тарс етіп құлап кетті. Қап, ... ... ... Қашу ... (3 «б» ... Бақдәулет).
Оқушы суреттің ішінен кез-келген бейнені алады да, сол кейіпкердің
образына кіреді, яғни соның ... ... Бұл ... өзін ... ... деп атадық.
Сурет бойынша мәтін құрастыру баланы байқағыштыққа, зеректікке
тәрбиелейді. Ал бұл ... ... өз ойын ... ... жағдай жасайды. Байқағыштық, зеректік - өз ... ... ... ... бір ... Мәтін арқылы жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге ... мен ... ... ... ... жаттығулары былайша топтастырылды: танымдық
талдау жаттығулары; түзету ... ... ... ... ... іріктеу үшін мынадай әдістемелік талаптарды
басшылыққа ... ... ... ... практикада қолдануына
бағытталуы; оқушыда қызығушылық туғызып, олардың өз ... ... ... ... ой, ұтымды пікір, бейнелі сөздер кездесетін, тәрбиелік
мәні бар, қызықты мәтін берілуі; тапсырманың шығармашылық сипатта ... ... мен ... ... ... жұмыс түрлері
жүргізілді:
1. Танымдық-талдау жаттығулары арқылы бастауыш сынып оқушыларына
мәтіннің мағыналық, ... ... ... ... тілі ... ... ... туралы теориялық білімі толықтырылады.
Бақылау, ... ... ... құру т.б. ... оқушылардың теориялық
ұғымдарды саналы түрде қабылдап, өз тәжірибесінде ... білу ... ... ... арқылы белгілі бір тақырып, негізгі ой бойынша
дұрыс түзілмеген ... ... ... ... ... ... құралдар арқылы өз мәтінін түзу үрдісінде ой жүйесін бір-бірімен
байланыстыра білуге үйретіледі. Белгілі бір ... ... ой ... ... ... қатені тауып, түзетуге үйрену арқылы жазбаша
байланыстырып сөйлеудің логикалық құрылымын танып біледі.
3. Өлең, жұмбақ, ... ... ... ... ... ... ... мәтін құру үрдісінде қолдану арқылы өз ойын ... ... ... шыңдауға мүмкіндік ашылады. Үш топқа біріктірілген
жаттығулар бойынша түрлі жұмыстар жүргізіледі. Мұны сызба түрінде ... ...... ... сөйлеуге үйретуге арналған
жаттығулар мен тапсырмалардың түрлері
|Танымдық талдау |Түзету ... ... ... ... |жаттығулары ... ... ... ... ... құрастыруды |
|негізгі ойды табу; |шекарасын ажырату; ... ... ... ... |бөліктерінің орны |құрастыруды үйрету; ... ... ... мәтінді |өлең ... ... ... ... ... ... сурет бойынша |
|сызбаға салу; мәтінді |негізгі ойға ... ... ... ... ... ... ... |үйрету. ... ... ... |(абзацты) алып тастау; | ... ... ... ... ... өлең | ... ... ... ... | ... ... |келтіру. | ... ... ... ... басты мақсат – мәтінге
байланысты ұғымдарды ... ... ... өз тәжірибесінде қолдана білу
дағдысын жетілдіру. Бұл тапсырмалар мен ... ... ... ... танытуға құрылады. Оқушылар мәтіндегі тілдік тұлға
бірліктердің қолданысын түсініп, тақырып пен негізгі ... ... ... мен ... ... ... Мәтіндегі тұтастық
сақталу үшін байланыстың қалай жүзеге асатынын аңғарады, ой ... ... ... ... ... ... үшін бөлімдері
тізбек жасап байланысатын, әрекеттің орындалуы бірінен соң бірі ... ... ... ... алынды.
Тапсырма: Мәтін түрін анықтап, сызбасын көрсетіңдер.
Міндеті: Әңгімелеу мәтіні қимылды білдіретін сөздер арқылы құрылып,
әрекеттің бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ол ... өзара байланысын аңғарту.
Кеа тотықұсы
Жаңа Зеландияның таулы ормандарын мекендейтін, денесі ... ... ... Кеа ... бар. Олар топ-топ болып Жаңа Зеландияның ... ... ... бір ... ... шабуыл жасайтындығы. Тотықұс қойдың
арқасына қонып, шоқи бастайды. Қой оны сілкіп жібереді, ол ... ... кеа ... ... ... ... бүкіл тобырымен жейді.
Кіп-кішкентай тоты өзінен жүз есе үлкен қойды осындай амалмен жейді
екен (Жануарлар ... ... ... ... байланысты қамтамасыз ететін кілттік сөздердің асты
сызылып беріледі. Кілттік сөздер деп отырғанымыз – әрбір сөйлемде ... ... ... сөз. Осы ... ... сызбамен байланыстырылып,
әңгімелеу мәтінінің құрылымы былайша түсіндіріледі.
1-сызба − Әңгімелеу ... ... ... ... ... берілуін әрекеттің ізбе-із
орындалуын білдіретін сызбадағы ... ... ... шоқи
бастайды, құлатады, жейді) кілттік сөздер арқылы анықтайды. Кілттік сөздер
... ... ... Олай болса, балалар әңгімелеу мәтінінің
құрылысы (сызбасы) қимылды білдіретін сөздер арқылы, яғни ... ... ... ... мағынасын түсінуге көмектесетін осы кілттік
сөздерді табу арқылы оқушылар әңгімелеу мәтінінің құрылысымен танысып қана
қоймайды, ... ... ... ... ... ... ... мәтініндегі кілттік сөздер іс-әрекетті жүйелі баяндайтын
етістіктер ... ... ... сын есім ... арқылы жасалатыны
жайында қорытынды жасалады. Суреттеу, пайымдау мәтіндерінің ... да ... ... ... жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету мәтін құрастырудағы
сөйлемдерді байланыстыру әрекетімен ... ... ... ... ... ой байланысын да қамтиды. Балаларға байланыс түрін
таныстыру үшін сөйлемдердің ... ... ... яғни ... жасауға
көмектесіп тұрған сөздердің асты сызылып беріледі. Тізбектік байланыста бір
сөз келесі сөйлемде қайталанады немесе мағынасы жақын сөзбен ... ... бір ... шақтық формада болады. Тізбектік байланыс
есімдіктер арқылы, синоним сөздер арқылы, ... ... ... ... ... ... Мәтінде қайталанып келген сөзді тауып, ... ... ... ... байланысқа жатады? Неліктен?
Міндеті: Мәтіндегі байланыс жасауға көмектесетін кілттік сөзді табуға
үйрету. Мәтіндегі сөйлемдердің байланысының түрлерін анықтауға ... ... ... ... ... себебі
қайталаулар арқылы жасалған мәтін ... ... ... ... жасайды. Тізбектік байланыстың сызбасы былайша көрсетіледі:
2-сызба − Сөйлемдері тізбек жасап байланысатын мәтін сызбасы
Тізбек сөзді тауып, теріп жазу, тізбек ... ... ... ... сияқты тапсырмаларды орындай отырып, оқушылар бұл сөздің
маңызын түсініп қана қоймай, тізбек сөздерді ... ... ... ... ... үйренеді.
Түзету жаттығулары жазбаша сөйлеудегі ой байланысын, оқиға желісін
дұрыс құруға, ... ... Қате ... ... жұмыс істеудің
тиімді жағы, қатені іздеген кезде оқушы оны ... рет ... ... рет ... ... ... қайта оқу ерікті түрде әрі жеңіл
орындалады. Егер оқушыға ... екі рет оқып ... ... ... ... әрі ... орындалар еді. Қатені түзету мақсатымен
оқитын кезде бала ... ... ... ... ... ... бала
байқағыштыққа үйренеді, біртіндеп өз сөзін де қадағалауға жаттығады.
Мәтінді түзету, қалпына келтіру тапсырмасын «Сырлы ... ... деп ... ойын ... ... ... болады. Мысалы,
сандықтың бір жағына белгілі бір мәтіннен алынған бір сөйлемді, ... ... ... ... бірнеше сандықты пайдалануға ... ... ... мәтін құрастыруға әртүрлі тапсырма беруге
болады. Олар: берілген тақырып бойынша мәтін құру; ... ... ... құру т.б. осы ... тапсырмаларды орындау барысында оқушы белгілі
бір тақырыпта ... ... ... ... ... ... ... ішкі логикасын түсінуге үйрету үшін, ұйқасы бұзылған
өлең мәтінін редакциялап, түзету ... ... Мұны ... ойыны арқылы жүргізуге болады. Екі ... ... ... де, ондағы өлең жолдары орны ауыстырылып ... ... осы өлең ... қай ... ... сәйкес келетінін анықтап,
түзетіп жазады. Тапсырма ... ... ... ... ... ... жаттығуларды орындау кезінде оқушылардың бір-
бірімен ақылдасуы арқылы коммуникативтік қарым-қатынас жасауына ... ... ... ... құрастыруға қажетті сөздер
мен сөз тіркестерін іздестіру жұмыстары арқылы жүргізіледі. Оған ... өлең ... ... ... теңеуді құрастыруды үйрету;
3) жұмбақ мәтінін құрастыруды үйрету;
4) сурет бойынша өз ойынан мәтін құрастыруға үйрету.
Бастауыш сынып ... ... ... көбінесе зат есім, етістік
болады да, сын есім, үстеу, есімдік сияқты сөз ... ... ... да байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысында заттың түр-түсін,
пішінін, әр ... ... ... ... яғни сын есім ... ... ... жұмбақ, сипаттау мәтінін құрастыруға үйрету
арқылы жүзеге асырылады.
2-сынып
1. Мәтінді оқыңдар. Түсініктеріңді ... ... ... ... ...... ... жерді алтын бесік дейді. Ол
бесіктей жылы, әрі әсем болады. Туған өлкемнің жері кең ... ... ... ... ... Мен ... ... мақтан етемін.
2. Мәтінді оқыңдар. Онда неше сөйлем барын анықтаңдар.
Алтын күз.
Күз – жыл ... ... ... сары ... теңейді. Себебі
айнала сап-сары болып жатады. Күз – береке. Бұл кезде егін орылады. ... ... Мен ... ұнатамын.
3. Мәтінді оқыңдар. Мазмұны бойынша жоспар құрыңдар.
Ақтөстің қылығы.
Менің сүйікті күшігім бар. Оның аты – ... Ол ... ... Ақтөсті ертіп далаға шықтым. Аула іші у-шу. ... ... ... Бір кезде оның көзі жердегі допқа түсті. Күшік ... ... ... ... доп тарс етіп ... Ақтөс шошып кетті. Ол
маған қарай ... Мен оның ... ... ... маған өте ұнайды. Мен Ақтөспен күнде ойнаймын.
Мәтін бойынша оқушылар өз беттерімен жоспар ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Жоспар төмендегідей құрылуы
мүмкін:
1. Менің күшігім.
2. Ауладағы шу.
3. Ақтөстің қылығы.
4. ... ... ... бойынша мәтін құрастырыңдар.
1) Тақырыбы: «Әдептілік».
2) Тірек сөздер: сәлемдесу, сыйлау, үлкенге көмек, кішіге қамқорлық,
сыпайы сөйлеу, ... ... ... ... ... әрбір оқушы өз бетімен түрліше
мәтін құрастыруы мүмкін. Мұғалім оқушылардың жұмыстарын сыныпта ... ... Ең ... ... ... ... жоспар бойынша мәтін құрастырып жазыңдар.
1) Менің туған елім.
2) Жерімнің әсем табиғаты.
3) Жер байлығы – ел байлығы.
4) ... ... ... ... мәтін құрамас бұрын оқушылармен мәтіннің тақырыбын
анықтап аламыз. Содан кейін тақырып бойынша ... ... ... ... жаңа ... ... Жазбаша жұмысқа кіріспес бұрын
жоспар бойынша ... ... ... ... ... ... болады.
6. Төмендегі мәтінді өз ойларыңнан жалғастырып жазыңдар.
Күз.
Күз келді. Күн суыта бастады...
Мұндай тапсырмалар оқушы шығармашылығын, қиялын дамытуда маңызды ... ... ... ... ... өз ... жазыңдар.
Көктемде.
... ... ... ... ...
Құстар жылы жақтан ... ... ... ... жүр. ... ... да басталды. Егіншілер егін егіп жатыр. Көктем мезгілі қызу еңбекке
толы. Маған көктем өте ұнайды.
Мәтінмен жұмыстың бұл түрі ... ... ... ... Яғни ... ... басқы бөлігін өз қиялдарымен дамытып
жазады.
4-сынып.
1. Мәтіннің бастапқы, негізгі және соңғы бөлігін тап, орны ... ... ... етіп өз орнына қойып жаз.
Түнде таған құс өзінің қай жерде екенін ұмытып, өзінше айғай салды.
Таған көгершіндердің даяр ... жылы ... ... ... де, ... ақ
бояумен бояп, соларға келіп қосылды. Сонда көгершіндер оның бөтен құс
екенін біліп, қуып ... Осы ... ... ... де ... ... да қосылмай, көрген күні қараң болды. Бұдан кейін таған
өзінің жолдастарына келіп қосылды. Жодастары жүні ақ ... соң ... ... ... ат ... негізгі ойды анықта.
Мәтіндегі сөйлемдерді өз ... ... жаза ... ... ... ... ... Мәтіннің тәрбиелік те маңызы зор.
Таған көгершіндердің даяр тамақта, жылы орында тұрғанын көрді ... ақ ... ... ... ... ... Түнде таған құс өзінің қай
жерде екенін ұмытып, өзінше айғай салды. Сонда көгершіндер оның бөтен ... ... қуып ... ... ... ... өзінің жолдастарына келіп
қосылды. Жодастары жүні ақ болған соң танымай қуып ... Осы ... ... де ... өз ... да қосылмай, көрген күні
қараң болды.
3. ... ... ... ... ... жаз.
Шөптегі шық.
Жаздың жалтыр таңында тоғайға барсаң, шөп ... ... ... Сол ... күннің көзіне жылт-жылт етіп, біресе қызыл, біресе
сары, біресе көк ... ... ... тұрған немене деп жақындап
қарасаң, үшкіл жапырақтар үстінде ... ... шық ... ... ... ...... бір түкті барқыт. Бетінде тамшылар
домаласа да, ... су ... ... аңғырттана жұлып алсаң,
жылтылдақ тамшылар ... ... ... ... ... қаласың.
(Ж. Аймауытов.)
Бұл әңгімелеу мәтіні ме, әлде сипаттау мәтіні ме?
Сипаттау ... не үшін ... ... ... көшіріп, оның мәтіннің қай түріне жататындығын
анықтаймыз. Сипаттау мәтіні арқылы шықты ... ... ... ... ... мәнерлеп оқы.
Ақбөкен
Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім,
Өзге аңға жануарды тең көрмедім,
Көздері мөлдіреген ақ бөкенді
Адамның баласынан кем ... екі көзі ... екі ... желбіреген.
Елеңдеп жас балаша жаутаңдайды,
Жел түртіп жусаннан да селдіреген.
(С. Сейфуллин. )
Мәтіннің қай түрі екенін және мазмұнын айт.
Ақбөкенді сипаттайтын сөздерді ... ... ... ... ... еш ... табады,
себебі мұнда ақбөкенді сипаттайтын: көздері мөлдіреген, әдемі екі танау,
сұлу аң, жас ... ... ... ... ... ... оқы.
Мен кеше циркке бардым. Жолбарыстарды көрдім.
Осындай күшті аң адамға неге бағынады?
Мүмкін, адамның олардан қорықпайтындығынан шығар? Әлде иесі ... ... ... ... ... ... жауап бер. Өз ойыңды дәлелде.
Мәтінмен жұмыстың мұндай түрі оқушыдан ой толғанысын, шығармашылық
жұмысты талап етеді. Оқушының ойлауын ... қана ... ... қорын,
тілін дамытуда да маңызы зор.
6. Суретке қара, ... ... ... пен ... бір-бірінен өзгешелігі неде? Қандай ұқсастықтары
бар? [24, ... ... ... ... және оның ... ... ... жүйенің практикалық маңызы анықталды.
Эксперимент жұмысы .... ... орта ... ... ... ... ... ... аралығында өткізіліп, ұсынылып отырған
жүйенің тиімділігі ... үш ... ... ... ... ... ... және қорыту кезеңі.
Анықтау кезеңінде тәжірибелі мұғалімдердің сабақтарына қатысып,
оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... жүрген тиімді әдіс-тәсілдері жөнінде
сауалнамалар таратылды. Мұғалімдердің ... ... ... ... ... тек ... ... құрап жазумен
шектелетіні байқалды. Оқушылардың жазбаша ... ... ... мақсатында бірнеше тапсырмалар берілді. Бұл тапсырмаларды орындау
барысында оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... жайлы ұғымдарды жаттанды түрде меңгеретіндігі;
- құрастырған мәтініне ат ... ... сол ... аша ... ... бір дәрежеде өз ойларын жеткізе алмайтындығы;
- мәтін құру кезінде ... ... ... ... ... ... қолданбайтындығы;
- бір сөзді бірнеше рет орынсыз қолдану, бір ойды жазып бітпей ... бір ойға ... ... ... ... ойы мен ... сөйлемі өзара бір-бірімен байланыс-
пайтындығы т.с.с.
Анықтау кезеңінде байқалған кемшіліктерді ... ... ... ... ... жаттығулар мен тапсырмалардың, әдіс-
тәсілдердің тиімділігін нақтылау мақсатында ... ... ... үш ... бақылау сыныбы, онда барлығы 85 оқушы, үш
сыныпты эксперимент сыныбы, барлығы 87 ... ... ... ... ... біз құрастырған бағдарлама ... ... мен ... ... Бақылау сыныптары дәстүрлі
оқытудағы әдіс-тәсілдер негізінде ұйымдастырылды. Эксперименттік сыныптарда
мәтіннің ... ... ... ... құрастыруға үйрету аудио,
визуальдық, оқушы мен компьютердің өзара интерактивті ... ... ... және ... шығармашылық әрекеті арқылы ұйымдастырылды.
Оқыту ... ... әр ... ... ... ... бақылау жұмыстары қайтадан алынып, олардың білім, білік, дағдылары
сараланып, нәтижесі ... ... ... ... ... нәтижелері бір жүйеге
түсіріліп, жинақталды, қорытындыланды. Эксперименттік сыныптардағы алынған
бақылау жұмыстарынан ... ... ... ... ... мәтіндік, тілдік құралдардың қызметіне түсініп,
мәтін құрастыруға, өз ойын ... ... ... ... көз жеткіздік.
Экспериментке дейінгі және эксперименттен кейін алынған ... мен ... ... ... сөйлеуге үйрету
нәтижелерінің жалпы көрінісін мына кестеден көруге болады:
3-кесте – ... ... ... ... құру білігі мен
дағдыларының пайыздық көрсеткіштер
| Мәтін құру білігі мен |2 ... |3 ... |4 ... |
|дағдысының қалыптасуын | | | ... ... | | | |
| |БС |ЭС |БС |ЭС |БС |ЭС ... ... ... мен |53 |68 |41 |83 |60 |91 ... ойына сәйкес | | | | | | ... | | | | | | ... ... ... ... |35 |54 |36 |73 |39 |87 ... алғандар | | | | | | ... ... ... ... |37 |52 |37 |65 |43 |83 ... құра алғандар | | | | | | ... ... ... ... |35 |60 |46 |72 |49 |74 ... | | | | | | ... ... ... дұрыс |20 |54 |37 |69 |42 |79 ... | | | | | | ... ... өлең ... |12 |41 |19 |66 |33 |83 ... | | | | | | ... есеппен |32 % |54,% |36% |71,3% |44 % |82,8% ... ... ... оқыту эксперименті кезіндегі нәтижелерін
орта есеппен салыстырып ... ... ... ... жазбаша байланыстырып сөйлеу деңгейі біртіндеп көтерілгенін
байқаймыз.
3-суреттің жалғасы
|Сыныбы ... ... ... ... |32 % |36 % |44 % ... |54,8 % |71,3 % |82,8 % |
3 - ...... және ... ... ... деңгейінің көрсеткіштері
Алынған бақылау жұмыстарының нәтижелері мен қорытындыларынан бастауыш
сынып ... ... ... ... ... үшін мәтін жайлы
белгілі бір көлемде теориялық білімді меңгеру ... ... ... ... ... ... ... ұштастырылып отыратыны
белгілі. Дайындалған жаттығулар мен тапсырмалар ... ... ... ... ... ... ... кезінде олардың ерекше ынта-
ықыласы, қызығушылығы байқалды. Мәтін құруға үйрету оқушылардың көру, ... ... ... ... жүргізілетіндіктен, өз ойын
жүйелі жазу жұмысы біршама жеңілдеді.
Қорыта келгенде, тәжірибелік эксперимент ... ... ... ... берілетін көмекші нұсқаулар, үлгі мәтіндер, жұмбақ, өлең
құруға үйрететін бағдаржол, мәтін түрін, ертегі ... ... ... ... іс-әрекетін, өз бетінше жұмыс істеуін,
шығармашылық ойлауын жетілдірді;
- ... ... ... ... ... ... ... сыныптарына қарағанда анағұрлым нәтижелі болды. Оқушылардың мәтін
белгілерін, ... ... ... ... сайын, оны ... ... яғни ... құру ... өз ойын ... білу ... жақсарды;
- оқушыларды жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы біртұтас
әдістемелік жүйе ретінде қарастырылды. Бұл жүйе ... ... ... ... білік пен дағды қалыптастырып қана қоймай,
олардың жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ... ... ... ұсынған әдістеменің тиімділігін дәлелдеді.
Қорытынды
Зерттеу жұмысының нәтижесі бойынша мынадай тұжырымдар жасалды:
1. Қазіргі таңда қазақ ... ... ... ... ... ... жандандыруға, кез келген ортада өз көзқарасын, пікірін
ашық түрде айтуға, жүйелі түрде жеткізуді үйретуге ... ... ... ... ... тұр. ... бастауыш
сыныптан бастап белсенді түрде жазба тілде қарым-қатынас ... ... ... ... жас ... ... ... жазбаша байланыстырып
сөйлеуге үйрету әдістемесі арқылы іске асады.
2. Оқушылардың жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуге ... мен ... ... ... ... құру білігі мен дағдысын
жетілдірумен қатар, дүниетанымдық, дара ... ... ... етеді.
3. Жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әр сабақта ... ... ... ... жаңа технологиялық оқыту
құралдарын қолданғанда нәтижелі ... ... ... сөйлеуді
меңгеру арқылы оқушының логикалық ... ... ... басқалармен
тілдік қатынас деңгейі көтеріледі.
4. Оқушының тілдік және қатысымдық дағдыларын, мәтін құру ... ... ... ... ... мен ... іс-әрекеті арқылы
ұйымдастыру жеке тұлғаның жан-жақты дамуына, өзін-өзі ... ... ... ... ... әр ... бойынша талданған
материалдар негізінде төмендегідей тұжырымға келдік:
- зерттеу жұмысында мәтін лингвистикасының зерттелуі, жалпы мәтіннің
лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... мазмұны ашылды;
- бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында қолданылуға лайықты
мәтін түрлерін оқыту әдістемесінің ерекшелігі анықталды;
- мәтінді ... ... ... ... құрылып, сабақта
қолданылуға тиімді деп танылған мәтін түрлері берілді;
- берілген мәтін үлгілері оқушылармен жұмыстану барысында тәжірибеде
қолданылып, ... ... тіл ... ... ... ғылымдағы сабақтастықтың,
заңды жалғастықтың көрінісі ретінде ... ... ... ... негізінде, жалпы дүниежүзі тіл біліміндегі зерттеудің жаңа
бағыттарына ... ... 10-15 жыл ... ... ... басты. Осы уақыт
ішінде мәтін ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келді. Мәтіннің тұлға-бірлігі, ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің
қолданылуы, мәтіннің прагматикалық сипаты, контекст секілді т.б. мәселелер
туралы ғылыми тұжырымдар жасалды. Біздің зерттеу жұмысымыз да ... ... аз ... да, өз ... ... деп ... ... мәтінді
оқыту әдістемесінің зерттелуі әлі толық жүзеге асырылған жоқ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ҚР 2015 ... ... ... ... ... ... // Егемен
Қазақстан, 2003, № 332-333, 3-7 б.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана ... ... ... Ы. Таза бұлақ. Алматы, 1991.
4. Рахметқызы С. Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ... ... ... ... Г.С. Системный подход в работе над развитием связной речи
младших школьников. Автореферат дисс. канд. пед. наук: 13.00.02.
Л., ... Мали Л.Д., ... О.С., ... С.А., Пескова Н.С. Речевое
развитие младших школьников. Пенза: Академии ... ... ... Г.Ж. ... ... ... тілін оқыту әдістемесі.
Астана: Фолиант, 2007.
8. Виноградов В.В. Русский язык ... ... о ... ... 1987.
9. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы, 1998.
10. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы: Жалын, ... ... Қ. ... тілі ... зерттеулер. Алматы: Ғалым, 1999.
12. Шалабай Б. Қатысым синтаксисі. Алматы, 1998.
13. Серғалиев М., Мүсірепова Б. ... ... ... ... Жакупов Ж.А. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... С.С. Текстообразующие средства казахского языка. ... ... ... ... А.Қ. Өлең ... синтаксистік ерекшеліктері. Филол.
ғыл. канд. ... дис. автореф. Алматы, 2000.
17. Ахметова М. Мәтін лингвистикасы. Орал: Ағартушы, 2008.
18. Давыдов В.В. ... ... ... М.: ... ... Годфруа. Ж. Что такое психология: В 2-х т. Т 1. Пер.с франц. – М.:
Мир, 1992.
20. Паламарчук В.Ф. ... ... ... ... ... ... А.А. ... единицы и пораждение речевого
высказывания. Москва: Наука, 1989.
22. Жұмабаева Ә. Мәтіннен берілетін негізгі ... // ... 2008, №2, ... ... Р.Ж. ... ... бойынша сипаттау мәтінін құрастыру
тәсілдері // ... ... 2007, №4, ... ... Г.И., ... Р.С., Жұмабаева Ә.Е. Қазақ тілі. 2-сынып. –
Алматы: Атамұра, 2002.
25. Әбдікәрім Т.М. «Әліппе» мен «Ана тілі» оқулықтарында ... ... ... Пед. ғыл. ... ... дисс.автореф.
Алматы: Абай атындағы Қаз ҰПУ, 2007.
26. Базарбекова Р.Ж. Мәтінмен жұмыс істеу // Бастауыш мектеп. -2001. -№
1-2. ... ... Р.Ж. ... бойынша сипаттау мәтінін құрастыру тәсілдері
// Бастауыш мектеп. -2007. -№ 4. - 7-9-б.
28. Базарбекова Р.Ж. Кіші жастағы ... ... ... психологиялық негіздері // Ұлт тағылымы. -2008. -№ 1. -38-
42-б.
ҚОСЫМША
Сабақ үлгілері
Сабақтың тақырыбы: Мәтін
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың ... ... ... жайлы алған
мағлұматтарына сүйене отырып, ұғымдарын ... ... ... ... ойды ... ой ... ... оған өз пікірін, ойын қосуға,
әрі қарай жалғастыруға, аяқтауға және мәтін құрауға үйрету.
Сабақтың білімділігі: жаттығу жұмысын ... ... ... ... дамуына шығармашылықпен өз бетінше жұмыс істеуге үйрету.
Сабақтың тәрбиелілігі: жақсы ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге, сөздік қорын молайтуға жетелеу.
Сөйлеу шеберлігін, мәдениетін қадағалай отырып, өз ана ... ... ... ... ... ... эвристикалық, пайымдау,
түсіндіру.
Сабақтың көрнекілігі: үнтаспа, ... ... ... ... аралас сабақ.
Ана тілі, дүниетану, еңбек, математика сабақтарымен байланыстыра
өткіземін.
І. Ұйымдастыру. ... оқу ... ... ... ... ... сабақ бойынша істелетін жұмыстар.
1. Кіріспе сөз.
Оқушылар, біз қыркүйек айынан бастап оқыған «Дыбыс пен ... ... Олай ... мен қазір сұрақтар арқылы сендердің осы тақырыпты
қалай меңгергендеріңді тексеріп көрейін.
2. Сұрақ-жауап.
- Дыбыс пен ... ... ... ... ... қанша дыбыс, қанша әріп бар?
- Орыс тілінен енген сөздерде қандай әріптер болады?
3. Ой қозғау. (3 топқа парақша тарату).
|1-топ ... ... ... ... ... ... |Дауыссыз дыбыстар ... сызу ... жазу ... жазу |
4. ... талдау (3 топқа).
|1-топ ... ... ... ... ... ... сөзге сөйлем құрату.
5. Қорытынды (мұғалімнің сөзі).
- Сөз неден құралады? Сөйлем неден құралады?
ІІІ. Жаңа сабақ.
1. Проблемалық әдіс ... ... ... ... ... ... Бұл тыңдағандарыңыз не?
Мақал-мәтел қандай әдебиетке жатады?
Халқы ауыз әдебиеті деген не?
ә) Суретті мәтінді (плакаттағы суретті) бір балаға оқыту.
- Ал бұл ... не? ... ... ... ... білдіңдер? (Сөйлемдер бір-бірімен өзара мағына
жағынан байланысып тұр. Бірін-бірі толықтырып тұр.).
- Бұл ... ... ат ... ... Бұл ... ... ... не?
- Ұры болмау, ешкімге тиіспеу. Ұрлық түбі – қорлық деген.
- Мәтінге қандай ат қоюға болады?
(3 топ үш түрлі ат ... ... ... Сонымен бұл шығарма мәтін деген қортындыға келдік. Олай болса, бүгін
сабағымыздың тақырыбы – мәтін. (Күзгі ағаш салынған ... ... ... тың тақырып емес. ... ... ... ... ... ... ... бір парақ қағазға).
|1-топ ... ... ... ... не? ... ... |Мәтіннің бөліктері. ... ... ... ... | ... ... бола | | ... | | ... ... ... ... ... ... Мұғалімнің сөзі.
Бұл сабақта мәтін жайлы түсініктерің кеңейеді. Жаттығуларды айырып ат
қоюға, мәтінді талдауға ... ... Әрі ... ... ... ... ... жұмыс. 119-жаттығу.
|1-топ ... ... ... оқу ... мәтінді оқу |Сұраққа жауап береді: |
| | |- Бұл ... ... |
| | |- ... |
| | |- ... ат ... |
| | ... |
5. ... ...... ... әр топтан балалар шығып орындайды).
Қорытынды. Бұл – сипаттау мәтіні. Ол ... ... ... ... ... ... сипатталады.
6. Диктант.
Ердостың көмегі
Ердостың атасы – шопан. Бірде ол қатты ауырып қалады. ... ... Олар ... ... Ердос малды өріске айдап шықты. Атасы
Ердостың ісіне риза болды.
Осы мәтіннің мазмұнына бір сөйлем ойлап, соны ... ... ... жинақтау. (Топпен жұмыс істеп жатқан уақытта тексеріп,
бағалау).
8. Топпен жұмыс.
|1-топ ... ... ... ... ... ... ... бойынша мәтін |
|мәтін жазу. (Көше |«Еңбекқор құмырсқа» ... ... ... оң ... 3-4 ... Күз. ... сол жақ, көліктер, |тұратын мәтін құрастыру.|2. Құстардың жылы жаққа |
|жаяу адамдар, ажырату) | ... |
| | |3. ... ... |
9. ... жұмыс.
|1-топ ... ... ... ... ... |Дайын мәтін беру. |Дайын мәтін беру. ... ... ... |а) ... ... ... ат қою; |а) ... ... оқу; |ә) ат қою; ... ... |ә) ... ... ... |б) қай мәтін? ... қай ... ... ... ... | |
| |б) Қай ... | ... Оқушылармен бірлесе отырып, тақтаға өлең жазу.
Мәтін, өлеңді әңгімелейді.
Оқимыз, талдаймыз, жаттаймыз.
Ол – ... бар ... ... біз ... ... тілі сабағында екінші сыныпта мәтін жайлы
алған мағлұматтарға сүйене отырып, ұғымдарымызды ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыстарды келесі сабақта
жалғастырамыз.
V . ... ... ... ... 1) ... ... логикалық мағынасын бұзбай
мәтін құрастыруға, мазмұнына лайық ат ... ... ... ... білуге
дағдыландыру; құстардың түрі, тіршілігі туралы білімдерін кеңейту.
2) Дамытушылық: Оқушылардың ойлау қабілетін, ... ... ... әңгімелеу дағдысын жетілдіре отырып, мәнерлеп сөйлеуге, әдемі
жазуға, өз ... ... ... баулу.
3) Тәрбиелік: Құстарды қорғауға, қамқоршы болуға, табиғатты ... ... ... ... тақта, парақшалар,
бейнежазба, теледидар, конверттің ішінде құстардың суреттері, сөздер.
Сабақтың түрі: аралас ... ... ... ... ... ана ... ... СТО стратегиялары: «Аралап кеткен оқиғалар», «Ой ... ... ... барысы:
І. Қызығушылығын ояту.
- Балалар, қазақ тілі сабағында нені оқимыз?
- Дыбыс, әріп, буын, сөз, ... ... ... ... не білесіңдер?
- Мәтін деген не?
- Қандай түрлері бар?
- Неше ... ... ... ... сабақтың мақсатымен танытыру.
Магниттік тақтада сызба:
Ана тілі Дүниетану Қазақ тілі
Мәтін ... Ауа райы ... ... тілі ... ана ... дүниетану сабақтарымен байланыса
өтеді. Дүниетану, ана тілі ... ... ауа ... ... ... алған білімдері қазақ тілі сабағында әр түрлі мәтін
құрастырып, көрсете аласыңдар.
ІІІ. ... ... ... сөзіне дыбыстық талдау жасау.
2. Мәтін құрастыру. Оқушыларға ... ... ... ... ... құрастыру.
- Балалар, қазір жылдың қай мезгілі?
- Көктем.
Суреттегі көктем көрінісін сұрау.
Мәтінді оқу.
- Мәтіннің қай түрі?
- ... ... ... ... Ой ... ... ... Көктемде ауа райы қандай? Өз ойларыңнан жалғастырып
мәтін жазыңдар.
Тірек сөздер: ... күн, ... ... су, ... ... ... әдемі жазу керек екені ескертілді.
Тексеру.
- Мәтіннің қай түрі?
- Әңгіме.
- Дәлелде.
Себебі әңгімелеп айтылды.
Сергіту сәті.
4. Мәтін ... ... ... ... сұрақтар.
- Құстар жылы жақтан ұшып келді. Жылы жақ ... ... ... ... Жерорта теңізінің жағалауына.
- Оларды қалай атайды?
- Жыл құстары.
- Қыстап ... ... ... ... ... атап ... Бейнежазба арқылы аққұйрық су бүркіті туралы мағлұмат беру.
6. Жұмбақ ойын «Бұл қай құс?». Сипаттама.
Топпен жұмыс. ... ... ... ... жазылған
карточкалар. Бір топ екіншісіне құстарды сипаттайды. Екіншісі ... ... ... ұсақ, ірі, ала, қара, сары, қоңыр, шағын.
Суретке қарап, құстарды сипаттайды: ірі, қара ала, ... ... ... айту.
Құста әртүрлі болады. Бірақ олардың ұқсастығы: ұшады, қанаттары,
мамықтары, тұмсықтары бар, ... ... ... ... ... ... ... бойынша мәтін құрастыру. Жоспар оқулықта.
Торғай, сауысқан, тоқылдақ, шымшық, алақарға – ... ... ... ... ... мен қауырсыны сақтайды. Қыста азық табу қиын,
сонықтан құстар қыс ... ... ... ... ... жем ... (Тақтаға, дәптерлеріне жазу).
ІІІ. Қорытынды.
- Сонымен, балалар, біз түрлі мәтін құрастырып, жазып, олардың түрін
ажыратуға үйрендік.
Бағалау. Үйге тапсырма 166-жаттығу.
-----------------------
Кеа тотықұсы
қарғадан сәл ғана ... ... ... ... ... басы – кіріспе бөлімі
мәтіннің ортасы –негізгі бөлімі
мәтіннің соңы –
қорытынды бөлімі

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі 62 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Adobe photoshop программасын үйрету40 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь