Қазақ тіл біліміндегі тіл мен таным бірлігі

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.бөлім. Рухани бастаудағы дүниетаным бірлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1. Тіл мен таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Тіл мен ойлау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3. Тіл мен ұлт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

2.бөлім. Қазақ ғалымдарының еңбектеріндегі тіл мен таным бірлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.1. Қазақ тіл білімінде тіл мен таным байланысының зерттелуі ... ... ... ... ... 25
2.2 А.Байтұрсынов еңбегіндегі тіл таныту ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.3 Қ.Жұбанов еңбектеріндегі тіл мен таным сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ...28
2.4 Ә.Қайдар зерттеулерінде тілдің этникалық таным құралы ретінде қарастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
2.5 Р.Сыздықова зерттеулеріндегі сөздің танымдық қасиеті ... ... ... ... ... ... ...41
2.6 Қ Жаманбаева еңбектеріндегі концепт теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңдағы ұлт тілдерін дамытуға және тануға жан-жақты мән беріліп отырған кезеңде тілді зерттеудің нақты үрдісі ұлттық ойлау жүйесіне тән ерекшеліктер мен заңдылықтардың тілдік деректері арқылы қарастырылу бағытымен сипатталады. Тіл мен ойлаудың бірлігінің арнасында қарастырылатын сондай жекелеген өзекті мәселелердің бірі – бірі тіл мен танымның арақатынасы. Осымен байланысты жеке ұлт тілі ретінде қазақ тілінің дүниетанымдық қызметі қарастырылуының маңызы оның ұлт мүддесі үшін қызметін анықтауында. Керісінше, ұлт дүниетанымындағы қасиеттердің, арнайы ұғымдардың ана тілімізде көрініс табуы олардың қолданыс ерекшеліктерін, тілдік айналымдағы орнын көрсетіп беру сияқты сұрақтар ауқымын жан- жақты аша түсуді қажет етіп отырғандығы да ақиқат.
Осы бағыттағы зерттеулердің алдыңғы легінде жұмысымызда сөз етілетін ғалымдарымыздың есімі тұрады. Олар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, Р.Сыздықова, Қ.Жаманбаева т.б.
Ұлт болмысын тілмен тығыз байланыста қарап, «тіл мен ұлт біртұтас» деген қағида негізінде оларды өзара бірлікте қарау нәтижесінен туындап отырғандығы да шындық. Осы тұрғыдан әр тілдің өзіндік даму, қалыптасу ерекшеліктерін көрсететін танымдық негіздерін ашуға бағытталған жұмыстардың маңызды болатындығы да түсінікті.
Тіл мен таным арақатынасы, бүгінде ең өзекті мәселелердің бірі. Сондықтан да жұмысымызда тіл мен ойлау, тіл мен ұлт, тіл мен таным бірлігін сөз ете келе, көрнекті ғалымдарымыздың еңбектеріндегі тіл-таным тұтастығын айқындайтын тұжырымдарын қарастырамыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты – тілдің дүниетанымдық жағын зерттеу тілдің, оның табиғатының ерекшеліктері мен оның ұлт болмысын берудегі мүмкіндіктерін А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, Р.Сыздықова, Қ.Жаманбаева сынды ғалымдардың ой-тұжырымдары арқылы анықтау.
Осы мақсатқа орай жұмыста мынандай міндеттер белгіленді:
- тіл мен танымның арақатынасы жөніндегі тіл біліміндегі ғылыми пікірлерді саралап, жүйелеп көрсету.
- тіл мен ойлау, тіл мен ұлт танымының арасындағы тұтастыққа тілдің когнитивті негіздердің теориялық-әдістемелік тұрғысынан мән беру.
- А.Байтұрсынов еңбегіндегі тіл таныту ұстанымдарын айқындау.
- Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тілтанымдық деректерді анықтау.
- Ә.Қайдар зерттеулеріндегі тілдің – этникалық таным құралы ретінде
қарастырылуына мән беру.
- Р.Сыздықова зерттеулеріндегі сөздің танымдық қасиетін анықтау.
- когнитивтік лингвистиканың «концепт» ұғымының қолданыс аясын (Қ.Жаманбаева еңбегі арқылы) көрсету; «Мұң» (Қ.Жаманбаева); «Өлім мен Өмір» (А.С.Жиренов) концептілерінің философиялық мәдени маңызын ашу.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері. Жұмыс барысында көрнекті тілші ғалымдар В.фон Гумбольдт, В.Н.Телия, В.Маслова, А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар т.б еңбектерін теориялық негізге алдық.
Зерттеудің дереккөздері. Ұлт пен тілдің бірлігін дәлелдеуге ұмтылған, тілдің оймен байланысты, таныммен, философия ілімімен байланысты жақтарын қарастыруға арналған тіл білімі мен философия саласындағы ғылыми еңбектердің тұжырымдары пайдаланылды.
Зерттеу әдістері. Салыстыру, талдау, жинақтау т.б. әдәстер қолданылды.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Караулов Ю.Н. «Русский язык и языковая личность» М., 1987,264 б.
2. Байтұрсынов А. Шығармалары.Алматы, 1989,320 б.
3.Аманжолов С. «Қазақ тілі теориясының негіздері» Алматы: «Ғылым»,
2002, 368 б.
4.Нысаналин А. Әбунәсір әл- Фараби. Трактат және өлеңдер.Алматы,
1974 11б.
5.Төреқұлұлы Н. Қазақтың 100 би- шешені. Алматы, 1995, 400 б.
6.Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері.Алматы,
2002, 3б.
7.Қордабаев. Т. Жалпы тіл білімі. Алматы,1983, 118 б.
8.Аханов К. Тіл білімінің негіздері . Алматы, 1994, 496 б.
9.Әл- Фараби . Әлеуметтік – этикалық трактаттар. Алматы, 1975, 75 б. 10.Артемов В.А.Психология обучения иностранным языкам.М.,1969, 69 б.
11.Мұқанов М.М. Ақыл- ой өрісі. – Алматы: Қазақстан, 1980, 172 б. 12.Кубрякова Е.С. «Части речи с когнитивной точки зрения»,
М.,1997, 180 б.
13.Кравчешо А.В. Когнитивная лингвистика и новая эпистемология \\ Известия РАН СЛЯ.2001., Т.60, №5, 13 б.
14.Беляевская Е.Г.Семантическая структура слова в номинативном и коммуникативном аспектах \\ когнитивные основания формирования и функционирования семантической структуры слова \\ Автореф.дисс... д- ра фил.наук. М., 1992, 19 б.
15. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико- фразеологической семантике языка, их личностная и национальная специфика. Воронеж , 1996.
16.Гиздатов Г.Г. Когнетивные модели в речевой деятельности . Алматы : Ғылым , 1997, 19 б.
17.мақала Әмірбекова А. Тіл мен ойлаудың когнитивтік лингвистикадағы көрінісі. 85-86 б.б.
18.Қазақ тілі мен әдебиеті,№6,2003.
19.Қалың елім , қазағым», «Қазақстан» , 2000, 364 б.
20.Мифологический словарь, 279 б.
21.Сейілхан Айгүл Қауатайқызы , «Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық мәні» Автореферат,Қазақстан Республикасы, Алматы 2001ж.29 б.
22.Платон.Письма.М.,1972.-Т.3, 343 б.
23.Кубрякова Е.С.Начальные этапы становления когнитивизма: лингвистика- психология- когнитивная наука\\ ВЯ .- 1994.№4,36-40 б.б.
24.Петров В.В.Язык и искусственный интеллект: рубеж 90-х г.г, с.33-35.
25.Маслова В.А. Когнитивная лингвистика.- Минск:Тетра Системс,2004 80 б.
26.мақала. Саткенова Ж.Б. Когнитивтік лингвистика ғылымының зерттелу,і ҚазҰУ хабаршысы .Филология сериясы, №4 (94)2006, 197-204 б.б.
27. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: «Ана тілі», 1992, 448 б.б.
28.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: «Ғылым»,
1999, 581 б.
29.Жақыпов С.М, Қарабалина А.А. «Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі этнопсихолингвистикалық қолданбалы аспектілері» ҚазҰУ хабаршысы. Психология және социология сериясы.№2 (13), 71-75 б.б.
30.Қайдар Ә.Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы, 1998, 304 б.
31.Қайдар Ә. Халық та, тіл де мәңгілікті қалайды. \\ Ізденіс: Қазақстан жоғары мектебі . 1996, 66-70 б.б.
32.« Қаңлы: тарихи шежіре» 2004.
33.Қайдар Ә. Халық даналығы (қазақ мақал- мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). – Алматы: Тоғанай Т.,2004, 560 б.
34.Тағылым.-Алматы, 2004,4 б.
35.Авакова Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық мәдениеттің айнасы . Мир языка.- Алматы,1999, 246 б.
36.Дәулетова П.Н. Лингвомәдениеттану:Қытай және қазақ тілдерінің салғастырмалы фразеологиясы. – Алматы, «Қазақ университеті» 2000. 37.Сыздықова Р. Сөзді орнымен қолдана білсек.\\ Сөз өнері. – Алматы:
«Ғылым», 1978, 78 б.
38.Сыздықова Р.Қазақ әдеби тілінің тарихы.- Алматы: «Ана тілі», 1993, 320 б. 39.Сыздықова Р. Сөз құдіреті. Алматы: «Санат», 1997, 34 б.
40. Сыздық Р. Ясауи «хикметтерінің» тілі .-Алматы: «Сөздік- Словарь»,
2004, 29 б.
41.Оразалиева Э.Н.Танымдық қазақ тілі: Оқу құралы.- Алматы: «Мұрагер»
«Баспа Үйі», 2005, 176 б.
42.Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым ,1998, 140 б.
43.Постовалова В.И. Роль человеческого фактора в языке: язык и картина мира .- Москва: Наука,1988.
44.Құнанбаев А.Шығармаларының толық жинағы. 1-2 том.1954, 454 б.
45.Шәкәрім.Өлеңдер мен поэмалар.- Алматы. 1988,63 б.
46.Баймұхамбетова М. Абай мен Шәкәрім шығармаларындағы «тағдыр» концептісі. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы, №4 (94)2006,
192-194 б.б.
47.Жиренов А.С. Дүниенің тілдік бейнесіндегі «Өмір -Өлім» концептісінің танымдық негіздері. Қаз ҰУ хабаршысы. Филология сериясы, №4 (94).2006.
194-197 б.б.
        
        Қазақ тіл біліміндегі тіл мен таным бірлігі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – ... тілі мен ... ... ... ... Тіл ... Тіл ... Тіл ... ... ... ... тіл мен ... ... тіл білімінде тіл мен ... ... ... ... тіл ... ... еңбектеріндегі тіл мен ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылуы.........................................................
......................................33
2.5 Р.Сыздықова ... ... ... Қ ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңдағы ұлт тілдерін дамытуға
және тануға жан-жақты мән беріліп ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесіне тән ерекшеліктер мен заңдылықтардың тілдік
деректері арқылы қарастырылу бағытымен сипатталады. Тіл мен ... ... ... ... жекелеген өзекті мәселелердің
бірі – бірі тіл мен ... ... ... ... жеке ұлт тілі
ретінде қазақ тілінің дүниетанымдық қызметі қарастырылуының маңызы оның ұлт
мүддесі үшін қызметін ... ... ұлт ... ... ... ана ... көрініс табуы олардың
қолданыс ерекшеліктерін, тілдік айналымдағы орнын көрсетіп беру ... ... жан- ... аша ... ... етіп ... да ақиқат.
Осы бағыттағы зерттеулердің алдыңғы легінде жұмысымызда сөз етілетін
ғалымдарымыздың есімі тұрады. Олар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... ... ... байланыста қарап, «тіл мен ұлт біртұтас»
деген қағида негізінде оларды өзара ... ... ... туындап
отырғандығы да шындық. Осы тұрғыдан әр тілдің өзіндік даму, қалыптасу
ерекшеліктерін көрсететін ... ... ... ... ... ... да түсінікті.
Тіл мен таным арақатынасы, бүгінде ең ... ... ... да ... тіл мен ... тіл мен ұлт, тіл мен ... бірлігін
сөз ете келе, көрнекті ғалымдарымыздың еңбектеріндегі ... ... ... қарастырамыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты
... ... ... ... тілдің, оның табиғатының ерекшеліктері
мен оның ұлт болмысын берудегі мүмкіндіктерін А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов,
Ә.Қайдар, Р.Сыздықова, Қ.Жаманбаева ... ... ... ... ... орай ... ... міндеттер белгіленді:
- тіл мен танымның ... ... тіл ... ғылыми
пікірлерді саралап, жүйелеп көрсету.
- тіл мен ойлау, тіл мен ұлт танымының арасындағы ... ... ... ... тұрғысынан мән беру.
- А.Байтұрсынов еңбегіндегі тіл таныту ұстанымдарын айқындау.
- Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тілтанымдық деректерді ... ... ... ...... таным құралы
ретінде
қарастырылуына мән беру.
- Р.Сыздықова зерттеулеріндегі сөздің танымдық қасиетін анықтау.
- когнитивтік лингвистиканың ... ... ... аясын
(Қ.Жаманбаева еңбегі арқылы) көрсету; «Мұң» ... ... ... (А.С.Жиренов) концептілерінің философиялық мәдени маңызын
ашу.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері. Жұмыс барысында көрнекті тілші
ғалымдар ... ... ... ... ... Ә.Қайдар т.б еңбектерін теориялық негізге алдық.
Зерттеудің дереккөздері. Ұлт пен ... ... ... ... оймен байланысты, таныммен, философия ілімімен байланысты
жақтарын қарастыруға арналған тіл ... мен ... ... ... ... ... әдістері. Салыстыру, талдау, жинақтау т.б. әдәстер қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
- тіл мен таным ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
- Ә.Қайдар зерттеулеріндегі «даналық қордың» ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының басты
концептілер аймағы мен олардың тілдік бірліктердегі көрініс- мазмұны
айқындалды.
Қорғауға ұсынылатын ... ... ұлт тілі – ұлт ... ... негізгі құрал.
- тіл – табиғатын тығыз байланыста жаратылған ерекше құбылыс.
- ... ... ... ... ғана ... ... тіл оны бейнелеу
құралдарының бірі ғана.
- дүниенің тілдік ... ... ... ... ... қоршаған шындық болмысты өзі арқылы, өзіне таныс дүниелер
арқылы бағалап, ... ... ... суреті адамның танымдық іс-әрекеті, ұлттық мәдениеті
негізінде түзіледі және белгілі бір ұлт қауымдастығының ... ... ...... білімнің табиғатын және оны қалай
қолдану керектігін меңгертетін ғылым.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1-бөлім. ... ... ... ... мен ... тілі ... ... ақ таным құралы ретінде дүниені танып
білуге, санада сәулеленген ұғым- түсініктерді жарыққа шығаруға қызмет ... ... ... ... ... ... оның ... ажырата қарауға болмайтындығы жөнінде аз айтылып жүрген жоқ .
Бүгінгі таңда ғылым алдында тұрған үлкен мәселелердің бірі – ... ... ... ... белгілеу. Адамға тұтастық деп
қарау бірнеше ғылымның зерттеу әдістер мен ... бір ... ... ... Бұл ... ... ең басты тұжырымды түйін:
таным мен тілдің ара ... адам ... ... ... тіл мен ... ... ара ... көрсету тіл қолданысының
когнитивтік жүйесіне сүйенеді. Тіл мен ... тіл мен ... ... адам ... ... ... ... тіл де кіреді)
құндылықтар қаншалықты роль атқаратынын белгілеп береді. Тіл мен таным ара
қатысын сипаттайтын ... ... бір ... ... ... ... бөлшектеп ұсыну өте қиын, дегенмен оны процесс ретінде алып қарау
арқылы белгілі бір түйіндер жасауға ... мен ... ара ... ,сайып келгенде, адам проблемасының өзегі
дара тұлға тұжырымдамасымен шешіледі. Оның ... ... ... ... заттарына бағытталған тәрізді көрінгенмен, оны жүзеге асырып отырған
адам болмысы тұрғысынан бағдарласақ, ... ... ... ішке қарай
(адамның ішкі дүниесіне қарай) бағытталғының көреміз. Таным процесі адамның
ішкі дүниесінің күрделі құрылымдарын тудырады және соған ... ... ... отырады. Осылайша, танымның жүрісін адамның ... ... ... ... ... терең қажеттіліктердің біріне
адамның өздігінен жетілуі кіреді. Өздігінен жетілу – ... дара ... ... ... ... ... ішкі қозғалыста болу,
өздігінен даму – терең беймәлім себептерден туындайды.
Ішкі терең қажеттіліктер ғана ... ... ... күші болады.
Ішкі терең қажеттіліктер адам болмысының типі тілдік моделді анықтайды.
Қажеттілік - өте ... ... ... ... ... ... қажеттілік негізінде
туысады. Қажеттілік – ағзаның өзін-өзі ... және ... ... ... ... ... тетік. Жеке адамның жетілу
дәрежесі – қоғамның болашақ мүмкіндіктерінің көрсеткіші ... ... - өте ... ішкі процестердің нәтижесі арқылы жүзеге асады. Ең
қиыны – болашақ қажеттіліктерін бейнелейтін, әлеуметтік прогресті ...... ... ... ... ... өздігінен даму
түйсіктері ішкі қажеттілік шамасына ... ... ... ... ... ... Ал танымның шексіз жолы ішкі қажеттіліктердің сипатына
байланысты.
Ішкі терең ... ... ... оянады. Бұл процесс санаға
эмоция арқылы белгілі болады. Енді өз ... сана ішкі ... үшін ... ... ... ... ... терең
негізі бар қажеттіліктердің сипаты символдар арқылы анықталады. Яғни сана
сыртқы факторларға таңдаулы түрдегі тәуелділігін немесе ішкі өсу, ... ... бір ... ... ... ... ... шешеді.
Дара тұлға болмысы тудырған модель, форма – тілдік сана ... ... ... көптің қолданысына көшеді.
Ю.Н.Карауловтың еңбегінде алдымен тұлғаның нөлдік деңгейі көрсетіледі.
Ол – тілдік-құрылымдық саты немесе ассоциациялық- ... саты ... Онда ... жалпы тілге тән айшықтарды ... ... ... шығарманы оқығанда, автор қолданған образдардың, тілдік
тәсілдердің (метафора, ... т.б.) ... ... ...... деңгейін анықтайтын өлшем болмақ [1,264]. Дегенмен қазақ ... ... ... саты дегенді қарастырсақ, оның жалпы
мазмұны ... ... ... ... ... «Тіл қисынында» жүйеленген
тіл талғау шарттары енеді: 1. Сөз дұрыстығы, сөйлем ішіндегі сөзді ... ... ... ... ымыраластыру.2. Сөйлемдерді бір- біріне дұрыс
орайластырып, дұрыс құрмаластырып, ... ... Тіл ... ... ашық ... ... жеңіл, көңілді күдіктендірмейтін
болады. 4. Тіл дәлділігі. Ойлаған ұғымға сөз мағынасының ... ... ... ... ... ... 5. Тіл ... Коммуникативтік сапаларды
меңгеруде осы сатының мазмұның ... ... ... ... қабілет
мазмұнына кіретін дағдылар кешені кіреді. [2,147-190].
Тілді қолданушының сөздердің, тіркестердің, сөйлемдердің мағынасын
түсінуі, ... ... ... игеруі, немесе сөздердің түсіндірме
сөздіктегі мағынасын меңгеруі жеткіліксіз, ол – ... бір ... ... ... танып білуі керек. Ал сөзге құндылық ... ... ... ... ішкі ... дәрежесіне
байланысты.
Сөйтіп, өткен ғасырдың өзінде-ақ тілдік зерттеулер өзінің ... шыға ... жаңа ... ... ете бастады. Тіл табиғатын
зерделеу тек формалық сипаттамалармен шектелмей, адам өмірінде алар ... ... ... ... оның физио- анотомиялық негізін айғақтауға
ұласты. Сондықтан тілдік құралдар ... ... ғана ... ... ... ... ... айналды.
Осы қатарда қазіргі тіл білімінің ... ... ... танымдық қызметін айқындайтын когнитивті лингвистиканың қалыптасып
дамуын ерекше атауға болады. Тіл ғылымының бұл ... ... ... ... ішкі ... ... жаңа ... құрады.
«Тіл – амал, құрал, оның арқасында адам бір-бірімен қарым- қатынасқа енеді,
пікір алысады және бірін-бірі түсініседі. Тіл ... ... ... сөзді және сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... Демек, адамның дүние танудағы жетістіктері
сөзде, сөйлем құрылысында тіркеледі, сөйтіп, адам қоғамында ... ... ... [3,368] деп ... ғалым С.Аманжолов атап
көрсеткендей, тіл мен таным ұғымдарының ... ... ... адам ... ... танымдық белгілер мен үлгілер – барлығы
дерлік осы маңызды лингвистикалық ... ... ... ... күні лингвотанымдық зерттеулер тілді танымдық әрекеттің жемісі деп
қарастыру арқылы адам бойындағы ерекше табиғи ... ... ... етіп ... Когнитивистер адам тілді саналы түрде ғана қолданбайды,
ол рефлексті түрде санасында орныққан ... ... ... ... қарым-қатынас жасайды, ойын сыртқа шығарады, пікірін айтады, ... ... да ... салыстыра таниды деп есептейді.
Қазіргі тілдік зерттеулер ой, таным, тіл ... ... ... тың ... ... ... ... әр
кез толығып отырады. Тілдің қоршаған болмыспен қарым-қатынасын анықтау,
олардың ... ... ... бір-біріне құрал болар
қабілеттерін жүйелеу, филогенез, этногенез принциптерін ... ... деп ... секілді мәселелерің баршасы адам мен оны
қоршаған әлем заңдылықтарынан туындайтын факторлар ретінде танылғанда ... ... ... ... тану ... ... шынайы дүние
арқылы, оның әсері негізінде қалыптасқан құбылыстар деп ... ... «... ... ой арқылы тілге жеткен және керісінше, тіл арқылы
ой тізбегі мен шындыққа қайта оралған ... мен ... ... ... ... ... ... бастау алған бұл процесс адамның ... ... ... ... ... ... ... пен тіл
әлемін ұштастырған мәселеге көңіл бөлуі заңды болар деген ойдамыз. ... ... ... ... ... ... тұжырымдар әр ғылым
саласында, соның ішінде лингвистикада, « тілде я ... тіл ... ... мен ілімдер» (Ж.Фолконье) арқылы дәйектеледі.
«Адам баласының таным ... ең ... сыйы – тіл ... кез ... ... ... белгіленуіндегі танымдық және
комуникативтік міндет атқаратын белгілер жүйесі. Тілдегі ... ... ... ... ... ... ... таңбалау үшін, оған атау
беруді жүйелі түрде ... ... ... ... Тек ... арқылы ғана сөйлеу жүйесіндегі бейне өзінің сөздік мәніне көше
алады. Мағынасын беретін таңбаны ... ... ... ... алады.
Атау өз мәнінде айқын болу үшін ол негізделуі, уәжделуі шарт. Осы ... ... ... ... тұрғысынан айқындалуы қажет»- деген
ғылыми көзқарасының негізінен дүниенің бейнесіндегі ... зат ... ... бір атауға ие болуының негізінің астарында таным
дүниесінің жатқандығын аңғартады.
Тіл біліміндегі зерттеулердің ... ... ... жаһандану
процесіне төтеп берудің негізінде ұлттық ... ... ... ... үшін, тілдік бірліктерді тіл мен ... ... тіл ... ... ... тілдік емес лингвофилософиялық
мәнділіктермен өзара сабақтастықта «ғаламның тілдік бейнесі» деген күрделі
теорияның ыңғайына сай ... ... ісін ... ... етек алуда.
Ал, дүниенің белгісі дегеніміз адам ... ... ... ... ... ... сөзімен айтсақ «Дүниенің бейнесі дегеніміз жеке
танымды, белгілі бір табиғи құбылысқа ... ... ... ... ... ... көріністері» - десе, дүние бейнесі
жайлы проблема адамның елестетуі мен санасындағы ... ... ... ... Осы ... ғалым өз ойын « тіл адам санасының
тыс әлемді бейнелейді. Тіл әрі ... және ... Ол ... және
адамзатқа да қатысты екі жақты субстанция» - дегенді айтады.
Аталған мәселелерге ... ... ... мен ... ойларымызды тұздықтай түссек белгілі ... ... ... ... ... әр ... ... ғана тән
ерекшеліктеріне, әр ... ... ... ... ... ... ол ... өзінше бейнелеп атауына байланысты тіл-тілде
өзгеше болып өріледі» десе, Г.Ж.Снасапова: «Дүниенің тілдік бейнесі әсіресе
тұрақты тіркестерден, ... ... мен ... ... ... ... бұл қабатында халық даналығы, рухани
құндылықтар ... ... ... ұлт ... ... адамдарға
және басқа ұлттарға даген қарым-қатынасы тәрізді маңызды ... Тіл өз ... ... ... ... ... бейнелеп қоймай, келер ұрпақты қалыптастыруда ... ... роль ... мен ... тіл ... танып білуде ең негізгі объект болып табылатын,
сөздердің жасалуына негіз болатын логикалық заңдар туралы ... ... ... ... ... ... зат, құбылыс атаулыны белгілі бір
ұғымдар арқылы тани алатынын ... оның ... ... ... ... ... ... дегеніміз, ең алдымен, шындық дүниенің адам миында бейнеленуі
болып ... Ол, ... ұғым ... ... дүниетанудың
нәтижесі болса, екіншіден, дүниені тереңірек, толығырақ ... ... ... ... бейнелерді жалпылап, нәрселердің ішкі
қасиеттерін, табиғат пен қоғамның ... ... ... ... ... ... ойлау дүниетанудың екінші, жоғары сатысы болып
табылады. Сезімдік танымға қарағанда ойлау дүниені тереңірек және ... ... ... ... Мысалы, Әл- Фарабидің мына пікіріндегі:
Кері оралмай жылдарым жатыр ағып,
Қасіреттің жасына көз жуынар.
О жаратқан, көп күткен ақымағын,
Құм сияқты тез ысып, тез ... [4,32 ... ... ... ... ... байланысты болатыны сияқты,
адамның да көңілі жанды толқытар сәттерге ... ... ... көз ... ... ... мүшелерінің көмегімен ... ... ... ... ... ... танымға өтудің
алғышарты болып табылады. Мысалы, Жиреншенің :
Ағын судың өлгені ... ай ... ... ... ... ... бұлт жапқаны.
Ай мен күннің өлгені –
Еңкейіп барып батқаны.
Қара жердің өлгені –
Қар астында ... не ... аты ... хаты ... [5,47], - деген шешендік
сөздерінде ақиқат туралы білім сезімдік ... ... ағын ... ай мен ... ... ... басын бұлт басуы, т.б. негізделген
абстрактылы ... ... ... ... барынша тереңірек танып
біледі. Ойлаудың нәтижесінде сезім мүшелерімен алынған белгілі ... ... ... ... жаңа ... ... шығарылады.
Адамның миында қандай ой пайда ... ол ... ... ғана ... іске ... Тіл – ойды ... таңбалар жүйесі.
Тілдегі кез келген сөз дыбыстардың ... ... ... ... ... нәрселерге қолданғанда ғана мағынаға ие болады. ... кез ... ... ... ... ... болғандықтан ғана
қатынас құралы рөлін атқарады. «Шындығына жүгінсек, ... ... ... ... ... ... ... гөрі оның мағынасы басты рөл
атқарады» [6,3].Тілдік белгінің заттық мәні оның ... яғни ... ... ... байланысты.
Тіл білімі мен тіл философиясына ортақ мәселе – тіл мен ... мен ... ... ... «Жалпы тіл білімі», «Тіл білімінің
негіздері» оқулықтарында айтылды. «Тіл – ойдың жемісі, ойды ... ... Тіл – ... ... ой – оның ... - ... [7,188], «Тіл ... тығыз байланысты. Осыған орай, тіл
білімінің ойлау категориялары мен ... ... ... ... ... ... ... және олардың тілде ... ... ... ... келіп туады», - дейді Аханов [8,11].
Ойлаудың тілсіз өмір сүре алмайтындығы сияқты, тілдің де ... ... ... сөзіндегі даналық ойлар да дәлелдейді. Даналық
сөздер ... ... ... ... « ... ең ... нәрселерді
мейлінше жақсы танып білу деген сөз ғой. Ал өз мәнін ақылмен ... ... ... ... онда ол ең ... ... ... жақсы
танып біледі» [9,75].
Тіл мен ойлаудың ара қатысы жөніндегі мәселелер көптеген ғалымдарды
ойландырады.
Мәселен, Б.В.Беляев «Очерки по ... ... ... ... ... тіл мен ... қарастыра келіп, осы екі процесс
бірлікте болу керек деп ... ... ... ... ойлау жүйесі: ұғым,
пайымдау, тұжырымдау мен ойлау процесі: салыстыру, қорыту, ... ... тек ... мазмұны ғана әр халықта әр түрлі .Осыдан шығатын
қорытынды: тілге ... ... ... ... осы ... ... үйрету
керек. Және ұғымды түсіндіру қажет.
В.А.Артемов ойлау мен тілдің айырмашылығы сөздердің семантикалық
шеңберінің ... ... ... ... ... деп санайды. Ол адамдардың әр түрлі тілде сөйлеуі сөздердің
түрліше аталуынан деген тұжырымға келеді.
Бұл автор тіл ... ... ... мен ... ... ... ... адам осы құбылыстарды кездестіргендіктен, оларды
белгілі бір сөздермен атауға тиіс деп ... Оның ... әр ұлт, ... ... ... құбылыстарын т.б. әр түрлі сөзбен атайды,
сондықтан тіл де әр түрлі ... ... ... сөз ... ... дей келіп, екінші бір
бөтен тілді үйренгенде ойлау ана тілінде де, ұлттық тілге де қатысты ... әр ... өз жеке ... ... ... ... деп түсіндіреді.
Адам өзінің ана тілінде сөйлегенде, көп қиналып, ойланып жатпайды.
Өйткені оның бойында кішкене ... ... ... ... ... сол сөйлеу жүйесінің тілдік құралдары – сөз бен сөйлемді – дайын
единица, дайын ... ... ... Ана ... ... үшін де,
әрине, ойлау мен пайымдау керек, өйткені ... ... яғни ... ... ұғым сөз ... ... ... арқылы тілмен
жеткізіледі.Ойлау тілмен жарыққа шығады, сөйтіп, ой ... ... (сөз ... ... т.б.) ... біреуге түсіндіріледі.
Басқа ұлт өкілдеріне ойлау мен сөйлеудің екінші ... ... ... ... ... көп пікір таласын туғызды. Шет тілін үйретуге
байланысты ойлаудың алатын ... ... ... ... Оның
ойынша, тілге үйрету үшін алдымен ойлауға үйрету ... яғни ... ... ... ... ... ... меңгеруге тура келеді. Өйткені, ол
екінші бөтен тілді ... ... ... ... ең ... іштей сөйлеу
әрекеті пайда болады деген пікірді жақтайды, сондықтан ... мен ... ... ... соған әкеліп тірейді.
Іштей сөйлеу дегеніміз автордың айтуынша, адамның басқа, ... ... ... ... айтар ойын құрастыруы. Ол айтар ... ... ... ... алып, сонан кейін оны бір ғана сөзбен, немесе дауыс
ырғағымен, кейде тіркеспен жеткізуі мүмкін. Мұнда ... ой ... ... ... ... бірақ ерекше бөліп жеткізілген бір сөз, не
көп сөйлем орнындағы бір тіркес, не бір сөйлем ... ең ... ... назарды өзіне бұрады. Сөйтіп барып, күрделі ақпарат ... ... ... ... сөйлеудің» бір ерекшелігі осы.
Е.И.Пассовтың пікірінші, ойлау екі қызмет атқарады: танымдық және
қатысымдық. Танымдық қызметте ойлаудың қолданатын ... – тіл. Сол ... ... ... өзінің қатысымдық қызметін атқарады. Демек ойлау
тілмен де, сөйлеумен де ... ... Бұл ... ... ... жоқ, олар өзара бір-бірімен тығыз байланысты.
Ойлау ... ... ... яғни ойды ... ... ғана
байланысты емес, ол – сана мен тілге қатысты күрделі процесс.
Жоғарыдағы авторлардың іштей сөйлеу процесіне ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... ойлап қарасақ, іштей
сөйлеу деген нақтылы процесс көрінбейді, ал іштей ойлау ... ұғым ... те ... әр ... оны ... деп атағысы келсе, ол – әркімнің
өз ... ... ... ... шет ... ... ... алдымен
ойлауды үйрету керек дегенге қатысты мынадай ой тұжырымдауға болады.
Бұл ... ... ... ... үшін ... ... процесін
түсінікті ету үшін, пайымдауды дұрыс ұйымдастыра білу үшін ... Ол ... ... ... ... ... ойлауды оқытудан гөрі әр тілдің
грамматикалық ерекшеліктерін, соның ... ең ... ... ... ... – соны ... ойды шынықтыру қажет. Өйткені, әр тілдің
өзіндік ішкі құрылымдық өзгешелігін жете меңгермей, біз сол ... ... ... ... ... емес, өз ойымызды аздап болса да жеткізе
алмаймыз. Сондықтан да әр ... ... ... оның сөйлем құрау
сипатынан көрінеді. Мәселен, орысша оқыған қазақтың баласы қазақша ... ... ойын ... сөйлеу» арқылы орысша құрастырып алады да, оны ... ... ... ... салады. Соның нәтижесінде орысша ойлаудан
шыққан құрылымы қате ... ... ... ... ... екінші бір тілде сөйлеу мен ... ... ... ... ... ... жаңадан тілі шығып келе жатырған
сәби өз ойын жеткізу үшін, сөйлемді толық айтып ... ... ... ... ... ойын ... сөзді не тіркесті ғана айтады. Бірақ сол
бір ғана сөзге қарап үлкендер баланың айтайын ... ... ойын ... ана ... әпер, - деп айтудың орнына сәби ... ... деуі ... ... ... ... шай ... келеді» деудің орнына «
шай ішем» деуі мүмкін т.б. ... ... ... сәби сөйлемге енетін
сөздердің кейбіреулерін ... де ... сөз ... ... ... бар» т.б. деген сияқты сөздер-ақ ойын дұрыс жеткізе алады. ... ... ... ... баланың ойлау қабілеті барлық сөз тізбектерін қатар
білуге байланысты емес, ... ... ең ... ... іштей сезіммен
таңдап алып, соларды үйреніп, сосын осы сөздерді жиі қолдана келіп, оны
біресе сөз ... ... ... ... жұмсайтындығын дәлелдейді.
Сондай-ақ адамдар да өз ана тіліне бөтен, әсіресе генеологиялық
жағынан басқа тілді ... ең ... ... ... ... мен ... жаттауға тырысады. Ол белгілі бір жағдайға
байланысты ... өзі шет ... ... ... тілі жетпегендіктен, айтар
ойын сөйлем арқылы емес, бір сөзбен, не өзі ... бір ... ... ... ... адам ойын ... тұтас мазмұндық ұғымына емес, сол
өзі жеткізуге ... ... ... ... ең ... ... ... де, соны дәл бейнелейтін сөзді не тіркесті ойлап айтуға
тырысады.
Ой мен ... ... ... ... (антропология т.б.)
салаларының нәтижелеріне сүйеніп әрқилы ... ... да ... ұлт ... қасиеттерін білу үшін Америка антропологы және
зерттеушісі Бенжамен Л. Уорф ... ... ... ... кетейік.
Б.Уорф «ойды тіл билейді» дейтін гипотеза құрды және осы болжау жер жүзіне
бірсыпыра пікір таратты. Бұл ... тек ой ... ғана ... ... да ... ... ... әсері бар дейтін Б.Уорфтың жорамалын
түгелдей жоққа шығаруға ... ... ... ... ... ... бір ... көзіне іліккенде, мысалы, галереядағы ... ... ... сөйлеп, сол суреттер жөнінде іштей ойланады. Адам іштей
сөйлемесе, көріністі ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Мысалы, кейбір зерттеуде
(В.Петерс,1915) бүлдіршіндерге нәрселердің ... ... ... ... сол ... ... ... жемісті болған.
Ал Б.Уорфтың ойды тіл билейді деген жорамалына келсек, бұл ретте оған
тура жауап беру қиын. Өйткені ол ... ... ... ... қандай
мағынада қолданып отырғандығын ашып айтпайды. Дегенмен, Уорфтың адамның
ойлануын тіл билейді деуі ... ... ... ... ойда ... ... ... дүниенің жағдайы (ситуациясы) билейді.
Олай болса, Б.Уорф гипотезасының қандай мәселеге қатысы бар? ... ақыл – ойды ... ... ... да, тіл семантикасы
ойды тиісті ... ... бір ... ... ... жеткізу жайын
анығырақ түсінуге байланысы бар. Дегенмен, лингвистер Уорф ... ... ... ... ... дейді.
Б.Уорф ойды тіл билейді дегенде, ол тілдерді әуелі бірнеше топқа,
айталық: ағылшын, ... ... ... ... мұны ... ... деп атайды. Осы орташа европалық стандарт тілдерімен Америкадағы
артта қалған индеец тайпаларының (хопи, ... т.б. ... ... бұл ... ... өзгеше құрылған деген қорытындыға
келеді. Осы ... ... ... ол ... ... ... ойды ... субъектіден (зат есімнен), предикаттан (етістіктен)
т.б. тұратынын айта келіп, сөйлемді осындай ... ... өзі ... ... ... дүниені заттарға және қозғалыстарға бөлу
концепциясы болып саналады дейді. Ал ... не ... ... зат есімге,
етістікке бөлу деген жоқ. ... ... тілі ... ... ... ... ... түрде ғана бейнелейді деп көрсетеді. ... ... өз ойын ... ... европалық халықтар
тілдеріндегідей емес. Уорф тілдің ойды билейтін функциясын ... ... Уорф ... ... ... тіл ... ... бұл
тілдер, орташа европалық стандарт сияқты ойды жеткізуде икемділік көрсете
алмайды. Бұл ... ... ... ғана ... ... ... ойды меңгеруде тілге мән бергені сонша, ол бір сөзінде, егер
И.Ньютон ... ... ... хопи ... тілінде сөйлейтін
біреу ашса, онда бұл заңдылықтар қазіргіден ... ... ... еді ... келеді. Уорфтың осы пікірі дұрыс па? Уорфтың осылай деуі тек
ойдың қалай бейнеленетініне ғана қатысы бар. Бұл ... ... ... - әр ... ... деген ойын өз тілінің ерекшелігіне (
грамматикасына т.б.) сәйкес өзгелерге жеткізе алуы.
Мұны қалай ... ... ... үшін бір ғана тіл ... ... жасау жеткіліксіз, мұны тек көп ... ... ... ... ... болады. Осы жағдайды ескеріп, үш түрлі тілді
орыс, қазақ және ұйғыр тілдерін білетіндермен әуелі әңгіме өткізіп, ... ... қай ... ойды ... ... Бір ... екінші тілге көшуге
не әсер ететінін және басқа ерекшеліктерді іздестіреді.
Адам үш тілді бірдей меңгергенде, ол қай ... ... ... ... ... кім, ұлты қандай, т.с.с. мағлұматтарды анықтап
алады. Полиглоттардың диалог арқылы ... ... қай ... ... өз
еркіне тәуелді емес, оның қасындағы отырған адамдары мен олардың қай тілде
сөйлейтіндіктеріне байланысты.
Ал ... ... алып ... бұл ... адамның өзі қай
тілде сөйлеу қажет деп ... сол ... ... және оның өзі ... (яғни тілдің) қайсысын қолданып жеткізу ұтымдылығына тәуелді.
Мұны тексеру ... үш ... ... ... бір ... ... ... мәтіндерді береді. Осы мәтіндерде жазылған әңгімелер қазақ
өмірінен алынған және ... рет ... ... ... ... ... мазмұны орыс және ұйғыр тілдеріне аударылады. Экспериментке
қатысушыларға мынадай тапсырма беріледі: осы үш ... ... қай ... ... ... ... ... айтып берсеңіз де өз
ықтиярыңыз. Бұл тәжірибеге қатысушылардың ішінен 24 адамнан 22-сі мазмұны
бастапқы ... қай ... ... ... сол ... айтып береді. Бұл
қазақ тілі еді.
Арнайы жүргізілген тәжірибеге қарап, тіл, яғни ... ... ... «бейнеленуі» сондай болады деген қорытынды шығады. Бұл тәжірибенің
қорытындысы Б. ... ойды тіл ... ... ... сай келмейді.
Өйткені адамның ойы оның алдына қоятын ... ... ... Уорф ... ... әртүрлі тілде түрліше бейнеленетінін
түсіну үшін ғана ... бар. Бұл ... ... ... адам ойы ... ... болғанымен, соның әрбір тілде түрліше келетінін білу
қажет. Осы ...... ... ... ... бірі ... [11,110-113].
Тіл – табиғатпен тығыз байланыста жаратылған ерекше құбылыс. ... ... мен ... ... ... пен ... ... әсер етеді. Тілдің өзіне ғана тән әлеуметтік,
қоғамдық сипаты бола тұра, ол ... ... ... ... пен
қоғамнан тыс қарастырылмайды, қайта сол жалпы заңдылықтармен тығыз бірлікте
қарастырылады.
Тілдің қатысымдық қасиеті – оның барлық ерекшеліктерінің ішіндегі ... және ең ... ... ... тілдің мәнін айқындауда
оның әр түрлі жақтарын сөз ете келіп, соның ең қажеттісін жіктеп ... ... ... оның ... ... көрсету шартты ұғымдар
арқылы іске аспайды. Оның оймен, ... ... ... ... ... ... ... соңғы ширегінен бастап адамзаттың танымдық іс-әрекеті
мен ... жан- ... ... ... ғылымның өзекті мәселесіне
айналып, кең өріс алды. Когнитивтік ... ...... ... ... ... табиғатын ұғыну негізгі
міндеті болып саналатын ғылыми білім. Когнитивтік ... – бұл ... ... ортақ мәселе – когнитивтік қажеттілік: қабылдау, меңгеру,
жоспарлау, ... шеше ... ... ... алу, ... ... ... жерде қолдана білу процестерінің туындауы және ... ... ... ... ... тән ... ... асуы үшін
және басқа да когнитивтік мүмкіндіктердің мәнін түсіну үшін тіл ... ... ... ... ... ... ... саналы адамдар ойында ғана қалыптасады. Яғни адамдар үшін дүниені
танудың ең бірінші кілті – ... ... ... нәр ... ... Ал ... ... – екінші процесс.
Тілде осындай бағытта «когнитивтік лингвистика» деп ... ... ... жаңа негізгі үш мәселесі бар. Олар:
1. Таңбаның (семиотика) түрлері мен типтері ;
2. Осы таңбада ... ой не ... ... және сол ... таба білу не ... алу ... яғни интерпретация
тәртібі (когнитивтік семантика және прагматика, синтактика);
3. Таңбаның қалыптасуы мен дамуының шарттары (семиотикалық онтогенез)
мен оның ... ету ... ... ... ... ... ... лингвистика – тілдік білімнің табиғатын және ... ... ... ... ... Сондықтан тіл білімі сөз
жүзінде емес, іс жүзінде нағыз ғылымға сай болсын ... ... ... болып табылатын ұғынудың ерекшеліктері мен ... ... ... ... және сол ... дұрыс ұғынуға күш
салатын қолданбалы аспект жоғарда көрсетілген негізгі мәселелерді ... ... ... когнитивтік аспектісі ретінде тек адамның
танымдық қабілетінен туындайтын мағынаны қалыптастырудың ... ... ... бірге адамзаттың сол ұғым мен білімді қалай қабылдайды және
оны қалай ұғынады (концептуалдайды) ... ... ... Мұндай
объективті әрі субъективті факторлар белгілі бір этностың әлемдік бейнесін
қалыптастыруға маңызды күш салады.
Тілдік ... ... мен ... ... ... ... мәселелері мынадай иерархиялық құрылымда шешілуі
қажет:
1.Тіл және сана;
2.Білім мен сананың құрылымы (категорияланған, топтастырылған ақпарат
және ... пен ... ... ... ... ... ... интеллектуалды – рухани қызметін зерттейтін 4 бағыт
когнитивтік ғылымдардың қайнар көзі болып табылады:
1. ... ... ... ... ... ұғым мен ... ... зерттейді;
2. Лингвистикалық бағыт: тіл мен ойлау арасындағы өзара ... ... ... бағыт: ойлау актісінің негізіндегі механизмдер
мен процестерді зерттейді;
4. Психологиялық бағыт: эмпирикалық ақиқат болмыстағы ... ... ... түрі бұл ... ... қарастыратын объектісі
болып табылады [15].
Тіл мен ойлау арасындағы қатынасты құрылымдық тіл ... ... ... ... ... ... Осы ... тіл
құбылыстарын дүниетаным процесімен байланыстыра зеттеу бағыты да бар.
Тіл білімінің салалары ... бұл ... да ... ... ... түрлері, зерттеу әдісі, құрамы, жүйесі,
құрылымы, моделі, бірліктері болады. ... ... ... ... когнитивтік модель арқылы айқындалады. Г.Гиздатовтың тұжырымынша
: «Когнитивтік модель құрылымы прототип пен бейнелі түсініктің (ұғымның ... ... ... ... құралады
[16,19]. Когнитивтік модель – сөздің ... ... ... бұл ...... ... мен ... формасы»,-деп
түсініледі.
Е.Беляевская пікірінше, когнитивтік модель – лексикалық ... ... ... Бұл ... ... және логикалық
құрылымнан туындайтын абстракция модельдері жайлы ақпарат ... ... ... модель құрылымы концепт құрылымымен барабар.
Когнитивтік модель білімді ... және ... ... ... ... ... өз ішінде объект туралы жинақталған білім ... ... ... ... ... реттейді [14,19].
«Когнитивтік модель – тілдік бірлік мазмұнын ... ... ... соған сай білім құрылымының фрагменті, осы моделді қалыптастыру
негізіндегі когнитивтік операциялар жиынтығы бар», - деген ... ... ... ... концепт – бұл әрі когнитивтік модель, әрі ... ... ... ... жүйе ... ... ... құрылым:
ойдағы бейне
прототип
схема
фрейм
сценарий
концептуалды метафора
Бұл құрылым – когнитивтік жүйе бөлшектері, ... ... ... ... бастапқыда нейролингвистика деп түсініліп,
жасанды интеллект, компьютерлік ғылымдар аясында зерттелді. Зерттей келе,
тілдік бейне, ... ... ... ... т.б.ойлау құбылыстарының
қыр-сырын ашу бұл ғылымның маңызды ... ... Бұл ... ... үшін алуан түрлі білімдік процестер қолданылады. Олар:
категориялау, концептуалдау, есте сақтау, ойлау.
Тіл – тілде, ... оның ... ... ... осы ... ... ... асыратын троптар мен фигуралар. ... ... ... ... ... т.б. когнитивтік білім ... бұл ... ... ... ... бейне, таңба, символ,
белгі негіздері жатыр. Ал ... бір ... яғни зат не ... ой ... ... ... беру үшін оның белгілері
мен қасиеттері, ... ... мен ... ... ... ... ... когнитивтік бірлік, яғни концепт туындайды.
Қорыта келгенде, когнитивтік лингвистиканың ... ...... ... ... ... адамның танымдық, біліми, ғылыми
тәжірибесін танытатын концепт, концептуалдық құрылым ... ... – әр ... ... ... ... ... семантикасын танытып,қолданылу аясын кеңейту, тілдік
қатынастардың орны мен ... ... ... ойды ... тіл ... әрі ... ... ой мен тіл аралығында қалыптасатын ұғымды
тудыруда адамзаттың біліми, ғылыми, мәдени, ... ... ... ... білу [17, 85-86].
1.3. Тіл мен ұлт
Тіл – адам жанының тілмашы, тілсіз ... ... ... сезімдер,
жан түкпіріндегі асыл ойлар жарық көрмей, қор болып қалар еді. Адам ... жан ... ... ... басқалардың жан сырын ұға алады.
Ойлаған ойын сыртқа ... ... ... ... ... не ... бар!
Жазушы, ақын деген сөз – ойлаған ойын әдемілеп жарыққа ... ... ... Тілі кем ... ... қор ... Ойын ... тұрып, айтуға тілін
жетпесе, ішін қазандай ... да. ... ... толық мағынасымен
адам аталуы тіл арқасында.
Тіл әрбір адамға осындай қымбат ... ... ұлт үшін де ... ұлт, тілінен айрылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, мұндай
ұлт құрымақ. ... ұлт ... үшін ... шарт – тілі ... ... ... ... ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе
болмасқа тиісті. Бір ... ... сол ... жыры, тарихы, тұрмысы
айнадай ашық көрініп тұрады. Қазақ ... ... сары ... ... желсіз түндей тымық, біресе құйындай екпінді тарихы, сар ... ... ... асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп
тұр. Қазақтың сар даласы кең, тілі де бай. Осы ... ... ... қазақ тілінен бай, орамды, терең тіл жоқ. Түрік тілімен сөйлеймін
деген түрік ... ... бір күн ... ... тіліне келмекші,
қазақ тілін қолданбақшы. Күндерде бір күн түрік балаларының тілі біріксе,
ол біріккен ... ... ... тілі ... сөз жоқ, ... ... келешек
тарихында қазақ ұлты қадірлі орын алмақшы. Келешектің осылай болуына біздің
иманымыз берік.
Жарық көрмей жатсаң да ұзақ , кен ... ... ... күшті, кең тілім.
Таралған түрік балаларын бауырыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың сен, тілім.
Адамдардың ұлттық келбет, қасиетінің есімдерімен де ажарлана ... . ... кісі ... ... ... қарастырылғанда бір ғылыми әлем
болмақ .
Отар ... ... ... ұлттық қасиетке, ұлттық келбетке
нұқсан келтіре, түпкі мақсат – ... ... сан ... амал-әркеттерге
барғаны бәрімізге мәлім. Оларды парақтай, талдай, таразылай білуіміз –
еліміздің ... ... ... үшін қажет. Айла-шарғылардың кейбірі сәл
тереңірек барсақ, байқалып тұрады; кейбірі ішкі сырын бүге алдыра қоймайды.
Мәселен, Болатхан, Болатбек ... ... ... Борис деп, Ерғали; ... ... ... деп айта ... еті тірі, ұлтжанды азамат мұндай
«шоқындыруды» бірден аңғарып олай етуге тойтарыс ... ... ... ... ... танымдық мақалалар ғылыми-педагогикалық, әдістемелік басылым
– «қазақ тілі мен әдебиетінде» де ... ... ... ... – есімге
нұқсан келтірудің көпшілікке байқала бермейтін, оңай-оспақта танылмайтын
өзгеше бір қыры бар екенін ... ... ... ... ... ... тұрғыда көрініп жүрген ғалым Ғарифолла Есімнің мына бір ... ... ... мен оқулықтарда М нүкте Өтемісұлы деп жүргенде
Махамбетке жасалып отырған әділетсіздікті ... ... бұл ... не ... не ... ... ... керек» [18]. Бұл арада
Ғарифолла Есім ... етіп ... ... ... отыр. Тіпті,
Ғарифолла Есім ... ... ... де ... ... ... әділетсіздіктің, ашына нақты айтқанда, қорлаудың шектен шыққан
бір түрі ғой. Қазақта тұлға адам бір ... пе, Алла ... ... ... ... Ал оларды ... ... т.б. деп ... не ... ... ... спорт мектебі», «Ж.Жабаев атындағы мектеп», т.б.
бар. Қажымұқан, Жамбыл ... ... ... ... ... жаңа буын ... ... да ашып қалсаңыз
осы таңбалық көрініс алдыңыздан шығады. Осылайша жөңки ... ... Б.Ш ... ... ... да ... етіміз өліп,
таңқалмайтын тәріздіміз.
Жазушы Қабдеш Жұмаділдің «Марксшілдердің « Тіл – қатынас құралы»
дейтін ... ... ... бар. Тіл – ... ... ғана ... кез ... басқа тілмен алмастыра салу қиынға түспейді. Бірақ шындығы
солай ма? Тіл – жай ... ... ғана ... әр ... ... кешкен
тарихы, салт- санасы , әдет-ғұрпы, діл-иманы, бір сөзбен ... ... пе?! ... ...... ... ... бірдей» [19,
364] деген сөзі бар. Сол сияқты ... ... «Как твое ... ... ... –көп «Как тебя зовут?» деп сұралуда да жасырын ... ... ...... ... емес, шоқындыра қойғаннан кейінгі сол
баяғы Боря, Борис, Ерема тәрізділері.
Атын бір әріппен бере әдейі ... ... ... ... күнде естіп те жүрміз. Көшелер, аялдамалар (анда-санда айтыла
қалған қазақшасының ... ... ... ... ... ... ... Мұқанов делініп, аттары мүлде айтылмайтын болды... Алдағы өмірде
ұлттық тіршілік ... ... ... зов, қов ... ... ... тез
арада құтылу керек-ақ . Ал атымен ғана айтуды тіліміз азырқанып, аузымыз
толмай тұрса, «Мұхтар ... Иса ... ... Мұқан» деуіміз керек. Қалай
болғанда да аттарының ... ... ... ... қазақ азаматы ұлтының қамын ойлай, адамдақ ... ... аты алты ... ... ... атағы жер жармаса да, қазіргі күнде
ол да – тұлға. «Әр қазақ – менің ... деп ... ақын осы ... ... ... ... ... халық тілінің еншісі мәдениетпен
толығатынын, ұлт мәдениеті сол ... ... ... ... сияқты астарлы ой-пікірлердің туындау төркіні тереңде жатыр.
Айтылған ой жайында ... ... «Тіл – ... рухы , ... рухы тіл
арқылы көрініс табады» деген тұжырымы – жаңа ғылыми жолдың ... ... ... ... Атап ... ... пікірінше:
біріншіден, мәдениеттің екі түрі – ... және ... ... ... ... сақталады. Екіншіден, мәдениет – ұлт нышаның ... өз ... ... ... тіл – адам мен ... жалғастырушы
күш, төртіншіден, мәдениет пен халықтық рух – тілдің ішкі формасына тән».
Ал, мәдениеттің ... ... ... ... ... ... сөйлетуші де
жеткізуші де тек ана тілдің құдіретімен танылатынын американдық ... ... бір ... бар. Ол ... тыс өмір ... ... болып жалғасқан біздің тыныс- тіршілігіміз мүлде қабысып кеткен салт-
дәстүр мен наным-сенімдерден арыла алмайды. Тілдегі лексика өзі ... ... ... өз ... ... Ол ... ... тілдің тарихы
мен мәдениет тарихы жапсарлас дамида деуге болады» деп анықтай келе, ... ... ... тек ... ... танылатынын көрсетіп,
дәлелдейді.
Ұлттық мәдениет пен ұлттық тілдің ... ... ... ... деректердің белгілі бір этносқа тән екендігін ... ... ... жаңа ... бірі – ... Бірақ тіл
ғылымында XY ғасырдың бас кезінен бастап ерекше қалыптасқан жоғарда ... ... ... одан әрі ұластырушы Ресейдегі
фразеологиялық мектептің ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттанудың дербес
ғылыми пән дәрежесіне ... ... зор ... ... ... ... жөн.
Тіл мен мәдениет ұғымдарының сыбайластығы әсіресе ... ... ... ... жаңаша қырынан танылады:
«Тіл тек сөйлесу, қарым- қатынас құралы емес, ол адам өмірінің материалдық
және рухани ... сол ... тән тума ... ... ... осы ... ... ұрпаққа жеткізуші құрал. Мұны тілдің
кумулятивтік ... деп ... ... тілге қатысты ерекшелігін
зерттеген ресейлік мәдениеттенушы Ю.М.Лотман мәдениетті сипаттаушы ... мен ... ... ... ... ... ... Этнолингвистика кешенді этнографиямен шектес, халық мәдениеті,
тарихтың шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... – тілдің қызметі мен ... ... ... ... ... ... ұлттық болмыспен ұштастыру». Сонымен, лингвомәдениеттану – жеке
нақты, мәдени салалар бойынша ұлттық сипаты бар деп танылатын ... ... ... ... ... ... ... мен заңдылықтарды тілдік құралдар арқылы жеткізуді зерттейтін тіл
білімінің бағыты. Осы тұрғадан лингвомәдениеттанудың ең негізгі ... ... ... ... көрінісін, тіл фактілері мен халықтың танымдық,
этика-эстетикалық категориялары арқылы рухани мәдениетін ... ... мен ... ... деп ... ... мінез-құлқының халық танымындағы сипаты тілдік атаулар арқылы
көне жырлар тілінде ... ... ... «Қыз ... ... ... мен ... қатысты сипатталатын мына үзіндіге
тоқталсақ:
- Кім бар ? деп бұл ... ... ... ... үш ... ... да,
Қыз Жібек сөйлесуге ... - ... ... ... мен ... ... ... тармақтар Жібектің
текті жерден өнген тәрбиесін айғақтап тұр, ... ... ... ... ... ... ... мына жолдар дәлел:
Көрінбей қалсам көкеме,
Бір ұяттық өте ме?
Амандасу үлкен жол,
Көкеме адам жете ме?- деген Жібектің Қаршығаға амандас ... ойы ана ... ... ... қасиетін танытады. Ендеше, халықтың
тұрмысы мен біте қайнасқан этнотілдік деректер сол жұрттың мінез даралығы
мен жан дүниесін ... деп ... ... сан ... құбылысы әр
халықтың рухани өміріне сай өрбіп, жалпы адамзаттық мұралардың ... ... ... келген этностың мәдени өмірі , ... ... ... ... нақ сол ... қайталанбағанымен, өзіндік ұқсастықтар
болатыны заңды. Осындай ұқсастықтар ... ... ... ... бір ... ... көрінісі болған мифтік таныммен
байланысты. Мифология – ... ... ... ерте дүниедегі
творчествоға тән қиял ... ... ... ... көне
қоғамдағы дүниетаным көрінісінің өзгеше бір ... [20, 279]. ... ... әр қилы ... ... ... ... үлкен
себеп. Өйткені дүниедегі мәдениет – бірден пайда ... адам ... ... жаңалық пен жақсылыққа ұмтылудан туған ... ... ... ... ... адам ... байланысы, танымдар
арқылы сипатталатын ... ... ... ой- ... мен ... ... ... тіл мен мифология арасын жақындатады.
Бұл байланыстың ғылыми тұжырымын А.Потебня: «Тілдің ішкі формасында
мифтік түсініктердің мағыналануы тілге тән ... ... ... бір
мифтік образдарда , символдарда өмір сүреді», - деп ... ... ... ... ... ... ... «теріс бата» , «алты қазбен
қоштасу», «Жібектің түсі» сияқты ... ... ... ... ... ... туындаған [21].
Танымдық ғылымның бастауы өте ертеден тамыр тартатындығы баршаға
мәлім. Оның негізгі нысаны ... мен ... ой мен сана адам ... ... ... өмір ... ... Ғылымдардың атасы саналатын философия
тарихын зерттеген Аристотель , Платон, Әл-Фараби еңбектерінде тілдің таным
құралы бола алатындығы ... ... ... ... ... ... ... атты философиялық еңбегінде: «белгілі бір затқа таңылған
атаулардың көмегімен қоршаған ортаны тану танымдық ... ... ғана ... ал бұл жүйенің ең жоғарғы сатысы ... ... ... ... - деп, ... таным құралы екендігіне ерекше көңіл
бөлген [22,343].
Тілдің танымық ғылымнан алатын орнының ауқымды екендігіне ... ... , ... ... ... баса ... аударып келеді.
Когнитивтік ғылымның негізгі ерекшеліктеріне, ... ... мен ... ... рет ... ... шетелдік ғалымдар болатын.
Дж. Миллер когнитивтік ғылымды «ХХ ғасырдың 50 жылдарында дүниеге келген
ақпараттар ... ... деп ... 1960 жылы Гарвард
университетінде американдық профессор ... ... ... ... орталығын ашады. Аталған ... ... ... ... ... ... үлес ... ғасырдың ... ... ... қазіргі
антропоцентристік парадигмаға базалық ілім деңгейінде ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде еуропада
ХХ ғасырдың соңына қарай когнитивтік ғылымның теориялық бағыттары жетіліп,
терең зерттеліп, қанатын кеңге жая ... Осы ... Дж. ... ... ... М.Джонсон, М.Витгенштейн, Г.Н.Кент сияқты шетелдік
ғалымдардың ... ... ... ... ... жарық көреді.
Зерттеушілер танымдық ғылымдар аясында тілдің «әлемнің тілдік бейнесін»
сипаттаудағы қызметіне ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың да
назарынан тыс қалған емес. Орыс тіл ... ... ... ... ... ... ... В.Н.Телия,
А.Вежбицкая, А.П.Бабушкин, С.А.Аскольдов, А.Н.Баранов, Д.О.Добровольский,
Н.Д.Арутюнова, Н.Н.Болдырев, ... ... ... ... ... еңбектерінен көрініс табады. Аталған
зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... ... ... сөз етіледі. Бұл еңбектерден танымдық ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Сонымен қатар Ресейде «Новое в зарубежной ... ... ... тілдің когнитивтік аспектісі туралы мақала жарық көрсе, 1955 жылы
«Язык и интеллект» атты когнитивтік ... ... ... ... тіл ... ... ... дамуына айтарлықтай үлес қосқан
ресейлік ғалым Ю.С.Степанов болды. Оның 1997 жылы ... ... ... атты ... орыс мәдениетіндегі правда, закон, любовь,
слова, душа, грех, наука, интеллигенция, огонь, вода, хлеб, письменность,
число, время, ... ... дом, язык ... ... ... ... ... жасалады. Адам іс-әрекеттерінің негізгі
ерекшеліктерін түсінуде когнитивистер тілді кілт ретінде қолданады.
Когнитивтік ... ... ... ... тіл мен адам
санасын біртұтас жүйе тұрғысынан қарастыру болып табылады. Ол сан ғасырлық
тілдік білімді адам ... ... ... бағалап, күрделі құрылым, жүйе
ретінде кешенді сипаттауға бағытталған.
« Когнитивтік ғылым» термині алғашқыда белгілі ... ... ... ... ми ... ... отырып, қажетті кезде оны
тәжірибеде қолдану үшін енгізілген. Нәтижесінде адамның миында ... және ... ... ... ... пәндер есебінде
қолданылады. Танымдық үлгі жүйесіндегі тілдің қызметі жөнінде Г.Харман :
«Тілдің ... ... ... ең ...... ... басты құралы болып табылуымен байланысты. Тіл ... ... ... де ... - ... В.Гумбольд: «Язык – главнейшая
деятельность человеческого ... ... все ... ... и ... ... ... жөнінде Е.С.Кубрякованың: «Мы знаем о
структурах сознания только благодаря языку, который позволяет сообщить об
этих структурах и ... их на ... ... ... деген пікірін
келтіруге болады [23,.36-40].
Зерттеушілердің пікірінен адам ... ... ... ... ... тек тілдің қызметі арқылы жүзеге ... ... ... таным негізінде қалыптасқан санадағы білім тек
тілдік бірліктер нәтижесінде ... ... ... да ... ... ... ... орны өте зор.
Қоршаған ортаның адам санасында бейнеленіп, тілде көрініс табуын А.А.
Потебня, ... ... де ... ... ... ... мәдениет пен тілді бірлікте қарауға арналған.
Қазіргі кезде бұл ... аясы ... ... ... ... ... ... интеллект сияқты бірнеше салалардың басын
тоғыстыру арқылы тілдік мәселелерді шешуді ... ... ... концепциялар негізінде зерттеліп келеді.
Когнитивтік лингвистика алғашқыда нейролингвистика ғылымы ... және ... ... ... зерттелген. Зерттеу барысында
ғалымдар оның адамзат баласының дүниетанымының, парасат- пайымын, ойлау
деңгейін, ... ... де ... көз ... ... келе ... танымын, білімін, ойлау құбылыстарының сан қырын ашу
бұл ғылымның маңызды аспектілеріне айналады.
Қысқаша когнитивтік ... ... ... лингвистикаға
мынадай анықтама берілген: «Когнитивная лингвистика – это лингвистическое
направление, в ... ... ... ... язык как ... механизм, как когнитивный инструмент – система знаков, играющих
роль в репрезентации (кодировании) и ... ... ... жеке ... ... танылуы үшін оның негізгі
ұғымдары, өзіне тән категориялары болуы ... ... ... ... ... ... құрайтын бірліктер турасында мынадай
пікірге келді: ... ... ... ... ... типа ... сценариев, моделей и других структур знания»
[24,33-35].
Зерттеушілер «білім, ... , ... ... ... ... ... менталдылық, концепт, әлем бейнесі,
концептілік өріс, ұлттық мәдени бірліктерді» ... ... ... ... ... Аталған ұғымдардың адам санасындағы
әрекеттері, ілдегі көрінісі, сол ... ... ... ... ... ... қабілеті туралы орыс тіл ... ... кең ... ... ... когниция ұғымына ерекше назар аударылады.
Когниция – адам ... ... ... ... ... ақпараттар
жүйесі. Тіл білімінде «когниция» ... ... ... ... да синоним ретінде қолданылып жүр. Когницияның
бұл ... ... ... адам ... ... ... ... ақпараттардың терең қатпарларындағы біртұтас көрінісі, моделі.
Адам санасындағы білім әртүрлі тілдік құрылымдар арқылы көрініс ... тіл ... ... ... маңызын В.А.Маслова былайша
анықтайды: «Когнитивная лингвистика дополняет анализ языка ... ... ... ... ... лексем, зафиксированных в
текстах суждений о концепте, его определений в разных ... ... ... фразеологии, пословиц, поговорок, афоризмов, в
которых ... ... [25,80]. ... ... ... ... сценарий (скрипт), гештальт» сияқты
бірліктерді адам ... ... ... ... қолданылатын
тілдік құрал деп есептеген. ... ... ... ... және оны ... қолдану керектігін меңгеретін ғылым»
[25,85];[26,197-204]. Яғни ... ... ... ... ... ... тілдің танымдық сипатын тереңнен
қарастыруға мүмкіндік ... ... ... бейнесін тілдегі кез-
келген ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтел, фразеологизм, қанатты сөздер қазақ халқының сан
ғасырлық дүниетанымы негізінде туындаған тілдік бірліктер болып табылады.
2-бөлім. ... ... ... ТІЛ МЕН ... ... ... тіл ... тіл мен таным байланысының зерттелуі
Қазақ тіл білімінде соңғы ... ... ... мәселелеріне
ерекше көңіл бөлініп келеді. ... ... ... ... ... Э.Сүлейменова, Ғ.Смағұлова,
Б.Момынова, А.Салқынбай, А.Ислам, Ш. Елемесова, Г.Әзімжанова, ... ... ... А.Әмірбековалар сияқты зерттеушілер
бұл мәселені лексикология, этнолинвистика, ... ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде когнитивтік
лингвистикаға ... ... ... он жылдықта ғана қолға ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі когнитивтік лингвистиканың қалыптасуына негіз болды.
Нақты когнитивтік бағыттағы зерттеу еңбектері ретінде Г.Гиздатовтың
еңбегін ... ... ... «Сөйлеу қызметіндегі когнитивтік
модельдер: типологиясы мен динамикасы» атты докторлық диссертациясы осы
бағыттағы тың ... ... ... ... ... ... білімнің көріну деңгейі, берілу ... ... ... ... Когнитивтік модельдер универсумдар ретінде
алынады.
Осы саладағы ... ... бірі ... ... ... ... негіздері» атты монографиясын атауға болады. Бұл
еңбекте ... ... ... ... ... гештальт теориясын
түсіндіреді.
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік лингвистика ғылымының қалыптасуына
негіз болған бұл ... тіл ... ... ... ... үлесін қосады. Когнитивтік құрылымның концептуалды
көрінісі, күрделі жүйе тудыру ерекшеліктері қарастырылады.
Профессор Ж.Манкеева «Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік ... ... ... когнитивтік лингвистикадағы тілдің бейнелеуіштік
қызметінің зор екендігін атап көрсетеді, ұстанымдарын айқындайды.
Ғалым ... ... ... ... ... ... сөзжасам)» атты еңбегінде когнитивтік бірліктердің
көріністену ... ... ... ... ... ... өз ... когнитивтік лингвистикадағы «тілдік
тұлға» мәселесін көтерсе, ... ... ... доминант сөздердің
когнитивтік ерекшеліктерін қарастырады. С.И.Жапақовтың диссертациялық
жұмысында ... ... ... пен ... ... ... бейнесі мен когнитивтік лингвистиканың басқа да
мәселелері қарастырылған. С.Ақаев «Сөздің когнитологиялық ... ... ... ... ... ... ойлау, ой түю,
қабылдау, қорыту сияқты абстрактілік ... ... ... ... ... А.Әмірбекова көркем мәтінге концептуалдық талдау
жасаудың үлгілерін ұсынады. Ал А.Сыбанбаева , ... ... ... ... туралы пікірлерін ортаға салады.
2.2 А.Байтұрсынов еңбегіндегі тіл таныту ұстанымдары
Қазақ тіл білімде тілге тек құрылымдық ерекшелік ретінде емес, ... ... бір ... деп қарау ХХ ғасырдың басында-ақ негізделе
бастады. ... ... ... ... ... ала отырып, қазақ
зерттеушілері тілдің әлеуметтік, психологиялық, танымдық қызметтеріне назар
аударды. «Тіл- адамның адамдық белгісінің зоры...» ... ... де сол ... ... ... ... 1914 жылы Орынборда шыққан
еңбегін «Тіл-құрал» деп атай отырып, оның алғашында өзгелерге қаншалықты
жат ... ... ... ... ... болатындығын
ерекше сеніммен ескертеді.
« Тіл құрал деген аты қандай жат ... ішкі ... да ... ... жат ... ... бұл – қазақта бұрын болмаған жаңа зат...»
[27, 142] ... ... ... соған айғақ . А.Байтұрсынұлы – қазақ тілін
өз алдына оқшауланып тұрған, бір халықтың ... ғана ... ... ... ғана емес, тіл туралы ғылымның іргелі бір ... ... ... ... ... ... зерттеу керектігін
алғаш дәлелдеген ғалымдардың бірі. Сондықтан Р.Сыздықова бұл еңбекке «
... ... ... ... ... соны ... [27, 20] деп ... ... Тек қазақ тіл білімінде ғана емес « ... ... зор үлес ... ... бұл зерттеудің жалпы танымдық,
этнографиялық, ... ... ... Сол ... ... ... тұсындағы сілтемеде хат таныту жолы көрсетіліп, сабақ әдісі қоса
беріледі. Барлық әріптерді өтіп ... соң, ... ... ... ... ойын Р.Сыздықова. Таным көзін құраған сөздердің «туысқан-
туған іліктес» деген ... ... ... ... мен ... атаулары» түрінде топталып берілгенін де тілші асқан ... ... ... материалдар сол кездің өзінде таза теориялық
қағидаларға ғана ... ... ... де ... дүниетанымға да
арқау болған. Ғалым бастауыш мектептерден бастап, оқушыларға тілді үйрету
аз, тілді ... ... деп ... [27, 174]. ... орай, еңбегінің
жазылу мақсатын да өзгеше зейінмен ... « Бұл ... би ... ... көшу ... көңіл тілегі мен қол қысқалығын бір- ... ... ... табу ... ... тұр. Үйрету жағынан
«дыбыс әдісі» мен «тұтас оқу» әдісінің екеуіне бірдей жарарлығы ... ... ... жағдайына жанастырылып, жаңа програмша болуы көзделді»
[27, 50].
Халық қабылдауына ... ... ... ... бұл ... ... терең этнолингвистикалық зерделеудің
үлгісін танытты . Оқулықта, бір жағынан, Р.Сыздықова атап ... ... ... ... « ... мақсатында сөздердің
халықтық ұғымдары, олардың лексика-семантикалық топтары негізге алынса,
екінші жағынан « ... ... ... ... ауыз ... үлгілерінен
жинақталды. Айталық, «Алдар көсе», «Қожанасыр», «Атақозы би», ... ... би» және т.б. ... ұрпақтың танымын тереңдету, өз ... ... шығу ... ... ... ... тілші Абай өлеңдерінен, Ы.Алтынсарин дерекнамаларынан
(«Қыпшақ Сейітқұл»), алуан түрлі ... ... ... ұсынады.
Мәселен, «Қазақ салты», «Шаруа жайы», «Дағдылы жол мен ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы тілдік
құралдардың бала санасына әсер етер ерекшклігін ... ... ... ... ... өлең-жырлардың тәрбиелік
маңызын жоғары бағалады. Ол ... ... ... деп ... ... оның
этнос болмысын танытар барша мүмкіндіктерін зерттеуіне нысана етеді: «Халық
өмірі бір жылдап, он жылдап, хәттә жүз жылдап та ... мың ... ... ұзақ ... ішінде халықтың дағдылы тұтынып келк жатқан сөздері,
ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып ... ... ... ... ... Һәр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық
болса, тілінде һәм сондай басқалық болады» [ 27, 14].
Екіншіден, ... ... өзі жеке ... ... емес, жалпы
тіл ұғымына, оның ... ... ... ... Құрал
болғанда толып жатқан есепсіз бөлшектері бар, ол бөлшектері түрлі жағымен
қиысатын толып жатқан қырлы, ... ... көп бір өте ... ... ... [27,335] деген ғалым пікіріне сүйенер болсақ, тіл бір ... ... ... ғана ... етпейді, ол барша адамзатқа ортақ
«есепсіз бөлшектер» жиынтығынан құралады. А.Байтұрсынұлы ... ... ... кез ... ... ... бір ғана тіл ... жазылмайтындығын ескере отырып, тіл ғылымындағы салыстырмалы,
салғастырмалы зерттеулердің маңызын атап көрсетеді. Осы ... ... ... ... талдау жасалынады: «Дүниядағы жұрттың тілі
негізінде үшке бөлінеді: 1) ... тіл, 2) ... тіл, 3) ... ... тіл ... қалпынан өзгерілмей жұмсалады, мәселен, қытай һәм
жапон тілдері. Жалғамалы тіл – ... ... ... ... өзгертілетін
тіл, мәселен, түрік, фин тілдері. Қопармалы тіл – сөз түбірімен қопарылып
өзгерілетін тіл , мәселен, орыс ... араб ... 143]. ... ... ... дүние жүзі тілдерінің типологиялық жіктемесі де ... ... тіл ... ... келе , ... ойлау
жүйесімен байланысына ерекше мән береді. Ол сөйлемнің құрылымдық, ... оның ... ... ... келе , ... ... ... сөйлем бола бермейді» [27,264] деген ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастың ерекшелігіне тоқтала
отырып, ой мен ... ... ... ... ... қарастырады:
«...айтушының ойын тыңдаушы ұғарлық ... ... ... ... ғана ... болады. ...Сөйлегенде, жазғанда кім де болса ойын
айтады. Ойын айтуға тиісті сөздерді алады да, ... ... ... ... қырын келтіріп, қиындастырады» [27,263-264]. Аса ... ... ... тілші «бұйрық, өтініш, үгіт, жай тілек»
секілді адам көңіл-күйінің эмоционалды-экспрессивтік реңктерін ... ... ... шолу ... оның барлығын «көңіл тілегі» [27,
298] деп топтайды. Қорыта келгенде, «Тіл-құрал» шын мәнінде, тілдің ... ... ... ... оның ... ... ... зерттеген құнды еңбектердің бірі.
2.3 Қ.Жұбанов еңбектеріндегі тіл мен ... ... тіл ... дүниеге келуі мен оны қалыптасуын ауызға алғанда
бар өмірін, ... ... ... сарп ... ... ... зор
ізет, құрметпен еске аламыз. Осындай есімдердің бірі – 20-30 жылдарда қазақ
филологиясы саласында табысты ... ... ... ... Қуанұлы
Жұбанов болатын.
Қ.Жұбанов лингвистикалық зерттеулерді жаңа мазмұнда, жаңа идеялық
бағытта даму қажеттігіне ... ... ... ... ... келе, ғалым «...тіл құбылыстарын ... түр ... ... ... болмайды. Бұл – сөзсіз сыңаржақтық ... Түр – ... ... жоқ ... ... бар ... түр тілдің бар тарауы емес, бір тарауы»
[28,39] деген аса қорытынды жасады. Тілші адам ... мен ... ... ... ... ... « ... тілі жөніндегі зерттеулерінде»
«... өте алыс экскурстерге» барды. Әр пікірін халық санасына жақындата
отырып, ... ... ... ... ... «ұғымдарға», «көрініс
қалыптарға», «образдарға», «ұқсас атауларға» тоқталды, олардың жаңа ұғым
мен сөз жасауға ... ... Бұл ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени тәжірибемізді «әуелі көзқарас» [28,95] деп атады.
Құдайберген ... ... ... ... ... өзге де ... жұмыстарында көрініс тапқан. Ғалымның
«Қазақ тілінің ... ... ... атты ... алып ... ... қазақ тілі фонетикасының тарихы дәрістерінің кіріспе бөлімі ... ... де ... оқу ... ... Бұл жұмысында Қ.Жұбанов
үнді-и еуропалық компаративизмді дәлелдейді. «Тіл тарихын танып-білу өткен
заманғы феодалдық ... ... ... жүзеге асады». Ол тіл тарихын
сол тілді жеткізуші халық тарихымен байланыстыра ... ойын ... ... ... ... тарихи принципті білуді талап
етеді. Тіл ... ... ... ... ... ал табиғи тірі тіл
осындай материалдарды жинауға мүмкіндік береді».
Ғалым өзінің алдағы болжамдарын этнолингвистикалық қатарласу, яғни
қазақ, ... ... және грек ... ... бейнелейді.
Қ.Жұбанов қазақ халқымен аймақтық жағынан ... және ... ... ... ән-күй атауларының жазылудағы бірыңғайлығын,
бірақ мағынасы жағынан әр түрлі болып келетіндігін айтады. Мысалы, «қобыз»
деп ... ... ... ... ... ... ... тілінде
«комус» деп аталатын қазақ домбырасына ұқсас ішекті аспап көрініс береді,
«кобыл» деген аспап Украинада да бар. ... ... ... ...... сөз ... ... қазақ ән- күй атауларының және күй ... болу ... екі ... ... тіл ... сонымен этнология
жағынан Б.Хасановтың айтуынша, ғалым қазақ тілі материалдарын өзге монғол
армян тілдерімен ... ... ... ... ... ... жұмыстары бүгінгі күні тіл
білімінде ... іс ... ... ... ... жөн.
«Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы» атты ғалымның тарихи-
лингвистикалық очеркінде зерттеудің негізгі нысанасы болып ... ... ... ... ... ... сөз қарастырылады. Өзінің осы
жұмысында профессор Қ.Жұбановтың қазақтың ән- күй ... және ... ... ... ... ... және ... материалдар
ұсынады. Алдағы уақытта мәдени байлығымызды танып- білу үшін ... ... – тіл ... ... ... ... ... этнолингвистикалық
зерттеуде фольклор- материалдарын негізге алады. «Қазақтың музыкасында ... ... ... атты тарихи-лингвистикалық очеркте ол қазақ
мәдениетінің ... ... ... нақты көрсетеді. Қазақ халқының ән-
күй мәдениетінің негізгі бөлігін ... ... ... атап ... ... ... және ... жағынан қарастырылады.
Қ.Жұбанов тіл мен таным байланысына аса зор мән берді. ... ... ... бір ... ол ... дейді : «Қазақ тілін танып-
білу қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелердің бірі. Қазақ тілінің тарихын
зерттеуге ... мән ... ... ... ... тілі мен ... ... бой көтеріп өркендеуі үшін біз орфография мен терминологиясын
дұрыс жолға қоюымыз керек».
Осындай ... ... ... ... этнопсихологиялық
көзқарасын оятып, лингвистикалық палеонтология позициясын терең зерттеуге
мүмкіндік берді.
Қ.Жұбанов өзінің ғылыми-зерттеу жұмысын кеңінен ашу арқылы ... мен ... ... жан- жақты қарады.
Қазақ тіл біліміндегі этнолингвистика негіздерін зерттеумен
Қ.Жұбанов 20-30 жылдардан бастап айналысты. Сол ... ... ... ... « Қазақтардың әйел адамдары сөзіндегі кинетикалық
сигнализация элементтері» сияқты еңбектерінде ... және ... ... ... ... ... ... бөлек, адамзаттың қарым-
қатынас жасау әрекетіне қызығушылық білдіріп, тілдік коммуникацияға, соның
ішінде вербалды емес коммуникация проблемаларына бірқатар ... ... ... ... ... ... ... дәрістеріне Қ.Жұбанов дыбыстарды талдай келе, әр дыбыс ... кез ... ... ... ... тарихымен және
дәстүрлерімен байланысты екенін ... Тіл ... ... ойды сөйлеммен,
әңгімемен, дыбыстардың белгілі бір тәртібімен жеткізеді. Қазақтың «Қара
жорға» күйіндегі әуендік ... ... ... ... ... дыбысын
естиміз. Ал «Ақсақ құлан» күйінде жарақат алған ... ... ... Қ. Жұбановтың жазбаларында, қазақ тілі фонетикасының өзіндік
этникалық ... бар ... ... ... ... ... ара қатынасында айтылатын арнайы дыбыстар бар. Ондай ... ... ... ... ... ... ... шақыруға да айтылатын арнайы дыбыстар болған. Осындай дыбыстар бірте-
бірте сөздерге де айналған. Мысалы, « қош» -қошқар, ... ... ... ... ... әйел ... ым-ишара арқылы көрсету
дағдыға айналған. Қазақтың әйел адамдары бір ... ... ... ернін
шығарған. Ұялғанда бетін саусағымен сызып өтетін болған. ... ... ... ... ... де ... арнайы дыбыс шығаратын
болған. Осындай дыбыстар адамдардың қарым- қатынасына айналған және ... тілі ... ... ... ... ... психологиялық
және психолингвистикалық проблемаларға вербалды емес қарым- қатынасқа
түсінік беріліп ... яки ... ... ... ... ... ... анықтағанда оның коммуникативті мәнін
және психологиялық функциясын ерекше көрсетеді және «тіл» түсінігін талдай
келе, оны:
1.хабар ... ... ... ... ... ... қатынас жасау құралы
ретінде;
3.адамға әсер ету құралы ретінде қарастырылады.
Өзінің зерттеулерінде Қ.Жұбанов этногенетикалық ... ( ... ) ... ... ... тіл білімінің
этномәдени өрісін кеңейтуге атсалысты. Ол ... бірі ... ... қазақтардың малға айтылатын одағай
сөздерінің тарихына ... ... ашты [29, ... ... үшін тіл – адам ... ... түсінуге
мүмкіндік беретін ерекше құралдардың бірі. ... ... ... ... ... ... өзін ... білу қасиеті бар... Ежелгі дәуір
адамдарының алдымен өзінен басқа заттарға ат қоятыны өзін сол ... ... өз ... кіші дүние деп біліп, оны ана ... ... ... Осы ... ... де әсер ... [28, 93] ... тұжырым
арқылы Қ.Жұбанов тіл мен таным сабақтастығын айғақтайды. Оған мысал ретінде
Қ.Жұбанов «таң» сөзі мен ... ... ... ... ... «таң – ... әлемінің аты, яғни жоғарғы жаққа тән қасиеттің иесі;
таңдай – адам денесінің жоғарғы жағы».
Қорыта келгенде, Қ.Жұбановтың халқына қалдырған ғылыми ... ... ... ... де ... ... ... көмектесер маңызды
құралдардың бірі. Ғалым тілді алуан түрлі ішкі және ... ... ... ... ... ... ... пәлсапа, таным,
логика проблемаларымен сабақтастырады. ... ... ХХ ... ... ... ... «ым ... бүгінде теориялық жағынан
дәйектелген паралингвистиканың нысанын құраумен қатар, ... ... ... шешілуіне түрткі болып отыр.Сондықтан бүгінгі күні
қазақ тіл білімі бейвербалды амалдардың ... ... тән ... ... ... ерекшелігін пайымдау арқылы адамның іс-әрекет,
дене-қимыл бітіміндегі қоғамдық ортаның, өркениетті ... ... ... халықтың этникалық дүниетанымын оның кешегі тарихи
қалпымен, қазіргі даму бағытымен әрі ... ... ... ... ... ... – көп, сөз – аз.
Орыста қой сөзінің баламасы жоқ ... овца ... ... ... – қошқар. Орысша корова – сауын сиыр; рогатый скот – мүйізді мал;
толстый дегені ...... ...... ; лошадь – жылқы; Бірақ ат,
байтал, айғыр емес.
Ал біздің ісек, тұсақ, ... ... ... ... деген
сөздеріміз басқаларда жоқ . Қазақ синий, голубой,зеленый деген ... көк ... ... ... түйе түлігінің аттары көп; Еділ,
Каспий (Атырау ) бойының қазақтары балық түрлерінің ... көп ... ... ... ат жоқ ... ... ... түрлі-түрлі болған соң ,олардың әр затқа
қоятын аттары да түрлі-түрлі. Тіл ұзақ заман ... ... ... ... тұрмысқа байланысты.
Микро- космический период
(Кішкене космос дәуірі; кішкене дүние дәуірі)
Адам ... ... ... ... ... алып, өзін
кейіннен білу қасиеті бар. Мысалы: адам фотографияны танып білгеннен кейін
ғана ... көру ... ... білген. Ежелгі дүние адамдарының алдымен
өзінен басқа заттарға ат қоятыны өзін сол басқаларға ұқсата ...... кіші ... деп біліп, оны ана үлкен дүниеге ұқсатуынан болған. Осы
таным тілге де әсер ... ... ... небо – ... неба – ... тіліндегі таң – аспан әлемінің аты, яғни жоғарға жаққа тән қасиеттің
иесі; таңдай- адам денесінің жоғарғы жағы...
Тотемизм ... ... ... әр ... әр ... не ... не жаман
иесі бар деп түсінген. Сондықтан жақсы жақтағыларды ... ... ... деп ... жаман жақтағыларды шайтан, албасты, пері (мұның
да екі түрі бар) деп сенген. Алғашқы қоғамдағы адам ... ... ... нәрселер деп білген... Төрт түліктің пірі, қолдаушысы ... ...... түйе ...... ... ... иесі – Қамбар ата, қой
малының иесі – Шопан ата, ешкінің пірі – Шек-шек ата деп атау сол ... ... ... ... аты Ұмай ... ... сөз
басындағы қысаң ұ дыбысы түсіп қалып, май деп айтылып кеткен. Қазақтың: «От
ана, Май ана, жарылқа!» ... және «Май ... ... ... ... ... мақалдары да осы ұғымнан туған (Ұйғыр мақалы).
Құт сөзінің бақыт мағынасында екені белгілі. Құт – құдай – ... ... ... ... ... бір күш бар, біз соның құралы, деп түсінген.
Функциональная семантика
(Атқаратын қызметіне қарап затқа ат табылады)
Құбылыс көп және олар әр ... бір ... ... бір ... ... ... ... жағын білмейді; мұның үстіне біреуін көп, екіншісін
аз біледі. Содан келіп атауда түрлілік, көптік туады.
Тұрмыста пайдаға асқан затқа ат ... ... бір зат ... ... ат ... (глобусқа не деп ат қояр еді).
Киіз үйдің түндігінен жарық түседі, ... де ... ... ... ... терезені түндік дейді. Орысша перо деген ... ... ... ... ... ол ... ... айналған.
Косилканы орақ деуіміз де осыдан. Демек заттың аты оны атқаратын қызметіне
қарй қолданады. Академик Марр бұл ... ... ... ... «да» ... тағы сөзінен қысқарған. Тағы – ру, бала деген ... мен ру – ... ... ... осы айтылған тарихи байланысқа
ұқсатылған. (исторический обусловленный м); «да» - ... ... ... мен оның ... ... ... өзгереді, бірақ барлық саласы бір қалыпта өзгермейді.
Грамматика ... өте ... ... ... калейдоскоп сияқты
өзгерсе, грамматика да болмас еді. Демек, ... ... ... ... ... ... ... тұрақталуы, орнығуы. Осы арқылы ол дыбыс
құрылысының өзгеруіне де кедергі ... ... бір ... ... ... бір ... өрбіген ұялас сөздер ұзақ замандар бойы дыбыс
құрылысы жағынан бір-бірінен алыстап кетпейді. Бұдан ... ... ... бір ... екі сөз болуы немесе екі құрылымның
бір сөз болуы сияқты ... ... ... Бұның өзі тілдің дыбыс
құрылысының сүйегіне біткен қайшылық. Негізінде сөздің дыбысы ... ... ... : мағынасы бір болса, екі сөздің дыбысы да бір болып,
мағыналары түрліше болса, дыбыстары да ... ... ... ... сөз ... егізделіп отыруы керек. Нәтижесінде осы екі сөздегі байланыс
әлсіреп отыруы тиіс.
Өсу үшін тіл жаңа ... ... Ол үшін ... ескі ... Бір сөз сол бір сөз ... қалмай, екі сөз болуы үшін олар
бір-бірінен барынша ... ... ... ... болуы керек,
әйтпесе сөз байлығы артпайды...
Жуықтық тенденциясы. Мағынасында өзгешелік тенденциясы бар ... арғы ... ... бола ... ... ... ... деген
тенденция бір сөзден өрбігендігін сездіру тенденциясы болады (басшы,
бастық, ... ... ... үш ... де бас ұғымымен
байланыстылығы қоса таңбаланған.
Нәтиже: мәнісі бір ұғымнан өрбіген өзі бір ... ... ... ... ... мағына жағынан байланыстылығын,
дыбыс жағынан ұқсастығын көрсете отыруы – жуықтық тенденциясы болады.
Тілде жуықтық тенденциясы ғана болса, бір сөз бен ... ... ... бір ... бір сөз ... ... ... қалар еді.
Тілде алақтық тенденциясы ғана болса, бір сөзге екінші сөз ұқсамас
еді, сөз бен сөздің арасындағы ... ... ... ... ... жоқ, көп, біз оларға сөз жеткізе алмай ақырында
ештемені айырып атай ... ... ... әрбір сөз формасы осы екі жаққа тартқан екі түрлі ... ... ... Тіл қызметінде осы екі тенденцияның бір жағы
ғана билеп кете ... ... де ... ... ... алады. Бір-біріне
қарсы мәнді екі тенденция дегеніміз осы... [28, ... ... ... ... ... ... құралы ретінде
қарастырылуы
Қазақ тіл білімінің қазіргі даму сипатын жан-жақты айқындау тіл ғылымын
жаңа ізденістермен, теориялық ілімдермен, ... ... ... ғалымдардың еңбектері арқасында болып отыр. Уақыт пен ... сай, ... ... ... құндылық ретінде бағалау, оны
антропололиялық танымның, этникалық қалыптасудың құралы деп ... ... ... ... ... ... ... Тарихи,
салыстырмалы, экстралингвистикалыұ зерттеулердің негізінде ғалым жеке
ұлттық құндылықтарды ... ... ... ... Тіл тарихын тереңнен зерделеген тілші қабылдауында тілдік
бірліктер жалқы мен жалпының үйлесімді жалғасы, ... әрі ... ... деп ... ... ... ... «ұлт – тіл – таным»
мәселелерінің сабақтастығынан бастау алған ғылыми идеясы, шын мәнінде, тіл
ғылымының, оның ... ... ... ... ... ... ... келуіне ұйытқы болған да – тіл, рухани-мәдени
өмірінің өзегі де , өзін-өзі танып білудің өлшемі де – сол тіл т.т. ... «тіл ... ... «Адамтану», «Қоғамтану, «Табиғаттану» деп
аталатын ғылыми салалардың қалыптасуына ... ... да, біле ... осы
« тіл әлемі» [30,11] деген автор пікірі де соны айғақтайды. Тілдің қоғамдық
функциясына жете назар аударып, оның ... ... сай жаңа ... ... ... қажеттігін негізге алған Ә.Қайдардың
«Языковое строительство в Казахстане и развитие ... ... ... ... ... ... ... жайында» (1979),
«Саяхатшы сөз» (1984), «Терминология көкжиегі» (1984), «Тіл байлығы –
рухани қазына» (1991), ... ... ... ... (1993),
«Халық та, тіл де мәңгілікті қалайды» (1996) және т.б. ғылыми ... ... ... ... ... мен ... ... етене
араласуынан дүниеге келген.
Тіл мен қоғам ұғымдарының тығыз байланыста дамып отыратындығына жете
мән берген ғалым тілдің әлеуметтік ... оның ... ... ... ... ... өту ... сабақтастырған, осыған
орай, тілдер байланысын немесе «тілара контакт» мәселелерін Ә.Қайдар жалпы
генезис проблемаларымен ... ... ... ... ... ... ... ассимиляция процесіне не болмаса ... «бір ... бір ... ғана ... ... «екі жаққа бірдей
ықпал жасайтын» өзгерістер деп қарау қажеттігін ... ... ... ... сөздердің шығу тегі мен ... ... ... ... отырып, тілдің қоғамдық кеңістікте өмір сүру
принциптерін ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән ұлттық ерекшелігін өз бойында көбірек
сақтап келе ... ... ... ... байлығында да шет тіл
элеметтері көптеп кездеседі» [30,55] дей келе,тілші ... ... ... ... қазақ-моңғол, қазақорыс тілдерінің қарым- қатынасына талдау
жасайды, сол ... ... орын ... гомогенді ұқсастықтарға яки
гетерогенді айырмашылықтарға сипаттама береді. Айталық , ... ... мен ... ... ... болып келетін бірліктер
қатарында автор «бұр – ... шап беру – ... тасу – ... жұму
–сжимать, талқанда-толочь...» сынды сөздерді ... Бұл ... ... ... адамның универсалды дамуынан, жан- жағын
танудағы ұқсас әрекетінен әрі «ұлттық сана, ой- өрісінің кеңеюіне ... бірі – ... ... ... жіті араласу, рухани-
мәдени алмасу» [31, 66-70]өрбіте түсіндіреді.
Лингвистикалық тұжырымдамалардың аса құнды желісін ғалымның тарихи
және ... ... ... ... ... ... түп-
төркінін, алғашқы түркілік элементтердің рухани болмыс-бітімін, ұлттық
танымның негізін ... ... ... ... ... ... дамуы» (1969), «Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: ... ... (1988), ... ... корней и основ в ... (1986), ... ... ... (2004), ... даналығы (қазақ мақал-
мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу)» (2004) сынды ... ... Тіл ... тарихпен байланысын тілші халықтың ұлттық
қалыптасуымен, мәдени өркендеуімен, ... ... ... ... Сол ... ... еңбектерінде тілдің лексикалық
жүйесі де,морфологиялық құрылымы да, ... ... де – бәрі ... ... ... ... ... қондырма ұғымдарымен сабақтаса
анықталады. « ... тарихи лексикология тіл ... сол ... ... ... ... қоғамдық формациялары мен басып өткен ұзақ
өмірлік жолына қатысты тілдік фактілердің шығу тегін, ... ... ... қатарынан алатын орнын, басқа тілдерге қатыстығын ғылыми-
теориялық тұрғыдан зерттеуді мақсат етеді» [30,50] деп ... өзі ... тіл ... ... ... ... ... сұрыпталудың
экстралингвистикалық болмысын дәйектеуге мүмкіндік береді. Ең алдымен, кез
келген тілді оның халықтық ... ... ... айқындау қажеттігін
ғалым өз зерттеулерінің негізгі нысаны етеді . Тілдің номинативті ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, тілші
сөз төркінін гомо және гетерогенді фактілерге сүйене ... ...... ... ... зерттеулері қазақ тілінің
мәртебесін көтерер, әлемдік ... ... ... ... ... ... азаматтық-рухани болмыстың ұлттық парызбен
сабақтасатын ерекшеліктерін ... ... ... ... құраумен
бірге, «тарихи танымды» сөз етуге, оны « ... да, ... де, ... ... [32,4] ... ... ... беретін терең
пәлсапалы ізденістер болып табылады.
«Әрбір халық өзін-өзі дана ... Бұл- ... да ... ... ... ... болып қалыптасуынын өзі дамудың барлық
деңгейінен өтіп, ... ... ... ... рухани марқаюына,
даналар мен білікті-білгірлердің талғам-танымына, ой-өрісіне, даналығына
тікелей байланысты» [33,4] ... ... ... ... ... ... ... тоғыстыра отырып, қазақ тіл ... ... ... әрі ... танымның тілдік негіздерін дәйектеді.
Зерттеулерін « таным», « көзқарас», « ... ... ... ... ... байланыстыра айғақтаған Ә.Қайдар қазақ лингвистикасын
жаңа логика-философиялық арнаға бағыттаумен қатар, тіл ... ... ... ... ... да ... әсер ... «Халық
даналығының» түп мақсаты – зердемізді ашып, ұлттық санамызды саралау,
менталдық қасиетіміз бен ... ... ... ... ... ... ... түсу» [33,5] болып табылатындықтан,авторлық
ізденістердің маңызды бөлігін мақал- мәтелдер ... ... ... ... ... сол ... ... танымның құрамды бөліктерін
сұрыптау, олардың «даналық қорға», ... ... ... «бай ... ... ... жолдарын айқындау мәселелері құрады. Ғалым оларды
«өзінің түп негізіне жеке ... ... ... әр замандағы даналардың
қоғамдық өмірге деген ... ... ... [33,4] деп ... ... мен тілдік деректердің қалыптасуындағы «адам факторын» өзектеді.
Сөйтіп, ... тән ... ... ... ... және қоғамдық
дамудың қайнар көзі сарқылмас бастауы деп бағалады. Бұл ретте зерттеуші
«көңілі көрікті, ... ояу, ... мен ... ... мол ... ұрпақ үшін құндылығын дәлелдеп көрсетті.
Ә.Қайдар қазақ тіл біліміндегі танымдық бағыттың маңыздылығына ... ... ... ... ... ... негізделген
пікірлер тізбегін ұсынды. Айталық, мақал-мәтелдердің пайда болу ... ... ... өзі өмір ... табиғи ортаны, табиғат
құбылыстарын танып білу» ... ... ... ... ... ... ... жады» сияқты тіркестерді пайдалану ... ... ... ... соның негізінде тілдің өзге
қызметтері қатарында оның «кумулятивті функциясын» осы ... ... оның ... асу ... ... ... ... Нәтижесінде тілтанымдық зерделеудің келесі сатысы «қор»,
«қордаланған жиынтық», яғни «... ұлт ... мен ... , ... ... ... ... рухани құндылықтарынөз бойында сақтап,
келесі ұрпаққа асыл мұра ретінде ... ... ... ... Ол жадыда сақталатын ... мен ... ... ... қана ... оған қоса адам механизмінде жүзеге асатын
түрлі құрылғылар мен тетіктердің автоматты әрекеттерін ... әрі ... ... ... ... ат ... Демек, білім мен тәжірибе
арқылы жиналған қор адамдардың «... өз халқының басынан ... ... ... қалыптасқан дәстүр, дүниетанымы елестете алуға», «...
есте жоқ ескі ... ... ... ... ... дүбірін
сезінуге», « ... болмыстағы құндылықтарды танып-біліп, заңдылықтарын ашып,
олар туралы ой мен түсінігін тұжырымдап айтуға ...» ... ... ... ... көзқарас пен құндылықты бағалауға» [33,23-31] көмектеседі. Осы
орайда тілші « даналық қорды» екі ... ... ... ... Оның бірін «көненің көзіндей болған ...ескі дүние» ... ... ... сай ... жаңа ... ... процесі жатқызылды.
Тіл өнері үлгілерінің дамуын « сол тіл арқылы адамзат ... ... ... ... ... дүитанымын ұрпағына
ғибрат етіп ұсыну әрекеті» [33,8] деп ... ... ... ... ... ұғымдарының табиғатын тілтанымдық зерттеулердің
маңызды бөлшегі деп тұжырымдады. Тіл ... оның ... ... Ә.Қайдар оны адам, ... ... ... ... ... ... тілдік зерттеулердің маңызды бөлшегін құраған, ойлау
мен қабылдау, таным мен пайымдау әрекеттеріне жүгінген автор ... ... ... тарихи деректерге сүйенген нақтылығымен
және адамзат табиғатын ашып тануға бағытталған маңыздылығымен сипатталады.
... ... ... ... ... ... ... ... өмір тынысымен, жеке қасиеттерімен үндесіп келетін ... ... ... ... ... ... елі мен ... тілінің
тамыры, этнос тарихы мен тілі ... ... ... ... ... [34,14] деп ... атап ... « ... этногенез бен
глоттогенез – ... бұлар этнос пен этнос тілінің ... бір ... ... ... және ... бір ... жағдайда қалыптасуына
байланысты құбылыстар» [30,52] деп тіл мен этнос арасындағы байланыстарды
жүйелей келе , ... ... ... нәтижесін құрайтын этнолингвистикалық
ұғымдар мен бірліктер табиғатын ... ... ... Сол ... ... тіл
білімінде жаңа лингвистикалық бағыттың өзектелуіне себепкер болды: ... ... ... даму ... ... та ... ... іштей жіктеліп, дүниеге ... ... ... ... ... да – ... мен ... ғылымдарының ортақ
проблемасы шеңберінде тоғысу нәтижесінде пайда болған жаңа сала» ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, ғалым
тілді танымның, психологиялық қабылдаудың , әлеуметтік қалыптасудың кілті
деп бағалады. «... белгілі бір тілдің лексикасын ... еме, ... ... ... тарихына байланысты , сол халықтың ... ... ... т.б. ... ... ... керектігін» [30,50] ескерген тілші халықтың
рухани бастауын тілден өрбіте ... ... ... пәнаралық
сабақтастық нәтижелерімен дәйектеді. Сондықтан тіл білімін этнографиямен,
этимологиямен, ... ... ... ... ғалымдардың
бір-біріне «мұқтаж» болатын тұстарын сөз етті. Айталық, этнографиялық
«заттық ... мән ... ... ... ... ашып, жасалу мотивтері мен қолданыс шеңберін айқындау»
және т.б. Осы ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдаумен ұштастырды, ал ... ... ... ... ... бейнесін, өзіндік болмысын толық та
түбегейлі түрде оның тіл байлығы – «тіл әлемі» арқылы ғана ... ... ... әрі «Тіл әлеміндегі этнос ... тек ... жиі ... «үстіңгі қабатындағы» ... ... ғана ... ... ... оның ... ... қойнау-
қолаттарында тұнып жатқан (бүгінде сирек қолданылатын) сөз маржандары
арқылы да ... ... ... ... ... ... ... айғақтаған ғалым тілдік
құралдардың «Өткен өмір мен ... ... ... ... ... ... тағылымдық, прагматикалық,
этнолингвистикалық мәнін" [33,14] зор бағалады. Сондықтан «адам баласының
асқақ ой, тегеурінді ... ... ... дара ... ...... сайып келгенде, тауып айтылған сөз арқылы ғана әр қырынан жарқырап
көріне алады» деп есептеді. Осы ... ... ... ... ... «төл даналық қоры», «рухани мүмкіншілік»,
«дүниетанымдыуағыздау» қалыптастыратын ... ... ... ... ұлт ... тек сол ... өз ... өз ортасында және өз данагөй-
ақылмандары арқылы ғана қалыптасады» [33,41] дей ... ... ... « сол ... даму ... қоғамдық-әлеуметтік өмірін, рухани-
мәдени құндылықтарын, өріс-қонысын т.б. тарихи танымдарын сөз ... ... ... ... фактілермен этнотанымдық деректердің сабақтастығы
арқылы тіл ... ... ... ... негіздерін өзектеуге
мүмкіндік берді.
Халық даналығының қазына-байлығы саналатын мақал-мәтелдердің және де
сол сияқты басқа да тұрақты тіркестердің пайда ... ... тіл ... сол тіл арқылы адамзат қауымының асыл арманын, ақыл- парасатын,
өмірлік тәжірибесін, дүниетанымын ... ... етіп ... ... ... ... ... құбылыс болып есептеледі.
Халық даналығының ұйытқысы болып саналатын мақал- мәтелдер, сайып
келгенде ұлттық тілдің құдіретті күші ... ... ... ... негізінде өрістеп, дамып отырады. Тіл мүмкіндігі шектеліп, сөз
байлығы мен көркемдігі,оралымдығы жетіспей ... ... ... де
шарықтап дамымауы мүмкін. Атам қазақтың «Халық даналығы – тілінде» ... де ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметі көп-ақ. Солардың бірегейі
– ұрпақ пен ұрпақ ... ... ... өмір мен ... онымен болашақты ұластыратын «алтын көпір» бейнелі қызметі.
Халық даналығының ұйытқысы – ... бұл ... ... ... деп ... Оның бұл ... – ұлттың ұзын сонар рухани өмірін
жалғастырушы ғана емес, сонымен қатар ұлт ... мен ... ... ... қажетті рухани құндылықтарды өз бойында сақтап,
келесі ұрпаққа асыл мұра ретінде жеткізіп отыратын қасиетімен де ... дана ... ... ... сөзі десе де ... бұл – ұлт ... араға талай ғасырлар салып, ... ... ... ... ... ... ... жоғалтпай, тұтас жеткізіп отырған Ана тіліміздің құдіретті
күші. Бұл – ... бір ... тіл ... ... ... атам сөз ... ... бағалаған. Сондықтан да,
қысқа да нұсқа болып келетін мақал- мәтел тілін – даналық тілі деп ... «Тіл – тас ... тас ... бас ... ... ... ... сөз – жарым ырыс», «Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен
шығады».
Өз ана тілін сүймейтін, сөз ... ... ... жоқ ... ...... ... сөз құдіретіне ерекше табынатын, сөзді пір
тұтатын халық .Қазақ қауымында тек бір ауыз сөз арқылы ғана ... ... де ... мәселелерін шешуге болатындығы ерекше аталады. Белгілі
ақын Кәкімбек Салықов «бір ауыз ... ... ... сыры мен ... Бір ауыз сөз ... тияды,
Бір ауыз сөз айықпас дертті жияды;
Бір ауыз сөз әлемге әйгі еткізсе,
Бір ауыз сөз ... ... - деп ... ... сыры да , міне, осы сөз арқылы танылып адам санасына сіңеді.
Тілімізде қордаланған мыңдаған мақал-мәтелдерді ... ... ... адам ең ... өз ... ... кешірген барша
өмірін, салт- сана, қалыптасқан дәстүр, дүниетанымын елестете алады. Мақал-
мәтелдер, әрине, ресми тарих пен ... ... ... ... ... ... Ел жадында сақталған кейбір мақал- мәтелдерден есте жоқ ескі
замандардың сарынын аңғарып, тарихи дәуірлердің дүбірін ... ... ... заманын», «сақ дәуірін» естіген де, естімеген де
жұртшылық бар. Ал қазақ тілінде: «көкте күн – жалғыз, ... ғұн- ... ... ... ... этносының (әрине оның ата-бабалардың)
санасында сақталып қалған мақалдың ... ... болу ... «тым ... ... көне ... тайпалардың басын қосып, бүкіл Еуроазиялық
жазықтықта ұлы Ғұн ... ... ... Күн сияқты, сонша елді бір
өзі ғана билеп-төстеген бір ғана ғұндар» деп ... ... ... болса да, халық санасында ... осы ... бір ... ... (ХХ ... ... жазушылары, мәселен, Мағжан Жұмабаев: «Ғұн
күннен жаралған», « Ғұн- күн текті бейне» деп ... ... ... :
« ... боп, ... ... тудым,
Бәлкім қайсақ, бәлкім бір гуннен тудым...»- деп, өзінің сол
ғұнның бір ұрпағы екендігін паш етіп ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеп
келе жатырған ұлан- ғайыр проблемасының күре тамырын атам ... ... ... ... осы бір ... тап ... отырған жоқ па?Сол сияқты,
«Сегіз саққа жүгірту» деген тұрақты тіркесте ... ... ... ... ... айтып, олардың әскери айла- тәсілін ( ... ... жоқ ... ... ... ... «Қайда барсаң – Қорқыттың көрі» деген
мақал бүкіл Орта Азия, Кавказ, Кіші Азия ... ... ... ... ... өмір бойы ... қарсы күресіп өткен Қорқыт атаның осы бір
ерекше әрекетіне ... ... ... ... ... Мамай – қор болдың», «Жауды қашырған қарапайым
халық – ... атақ ... ... ... ... шаппағанда, атаңның басында шабасын ба?»,
«Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі ... «Аяз би ... ... ... ... ... ... Балқан тау – ол да біздің барған тау»
т.б. Мақал-мәтелдердің баршасы қазақ халқының жалпы ... және ... ... жеке ... ... ... қалыптасқан.
Мұның бәрі, сондай-ақ мақал-мәтелдердің мотивтік негіздердің
мотивтік негіздердің басым көпшілігі ретроспективті бағыттағы үрдісте, ... ... мен ... уағыздау барысында қалыптасуы, сайып
келгенде, олардың «архаикалық құбылыс» ... ... ... Заман
талабына сай қаншама жаңа мақал-мәтелдер пайда болып, даналық қоры толассыз
толығып, дамып жатса да, оның ... көзі ... ... ... ... ... дананың сөзі» деп атауымыздың басты ... міне , осы ... тіл ... ... адаммен, оның ойлауымен, сана ... ... ... ... ... фактілерді де тілдік
тұлғамен және ұжыммен тығыз ... ... де ... ... ... ... ерекшеліктеріне, сонымен қатар тілдік
бірлікті зерттеуге үлкен көңіл бөлу керек.
Тілдің фразеологиялық қоры ... біз ... ... куәсі бола
аламыз. Өйткені, тіл мен ... ... ... өмір ... ... ... ... мешеулікпен тікелей байланысты
деуге әбден болады. Кез-келген тілдегі фразеологиялық қорды сан жағынан әрі
мазмұн жағынан ... ... ... – сол тілде сөйлейтін халықтың рухани
және материалдық мәдениеті. ...... ... ... ... эстетикалық ойлау болмысын бейнелейтін
тілдік ... ... ... ... ... ... салт-
санасы, әдет- ғұрпы, рухани ... сол ... ... өмір
сүрген ортасынан, менталитетінен, психологиясы мен әлеуметтік-саяси
көзқарасынан мағлұмат ... ... ... болып табылады. Тіл ... ... ұлт ... ... ... ... өз
дәрежесінде әлі де зерттелмей келеді. Тіл – рухани күш, демек, тіл және
семиотикалық таңбалар ... адам кез ... ... ... оған баға
беріп, өз көзқарасы мен ойын ... ... ... Тіл мен ... ... ғалым В.Н.Телия «Русская фразеология . Семантический,
прагматический и ... ... (1996) ... ... ... ... ... арқылы жан-жақты
сипаттамалар берген. Қазақ тілі ... ... ... сонымен қатар тіл мен мәдениет сабақтастығын қарастырып еңбек
жазған қазақ ғалымдары – ... Ә, ... Р, ... Е, ... Авакова Р.А және т.б. айтуға болады.
Фразеологиялық бірліктер ұлттық мәдениетті өзінің прототипі – еркін
сөз тіркестерімен көрсетеді, яғни олар ... ... ... ... тарихи әдет-ғұрыптар және т.б. арқылы ... «қол ... қой сою» - ... ... ... ... ... «бетке ұн жағу», «құда түсіп құйрық жеу» ... ... ... ... ... баланың келу құрметіне ... Бұл ... ... халқының салт-дәстүрлерін ашып
көрсетіп тұр. ... ... және орыс ... де ... ... ұлттық фольклордың прототипі немесе әдеби
негізі болады. Фразеологизмдерде анималистикалық компоненттердің қолданылуы
тілдерде әртүрлі. Орыс тілінде ... ... ... ... ... ... аттары қолданылады:аю, қарға, қасқар, түлкі, қаз,
ал қытай ...... ... ... жолбарыс, қазақ тілінде – ит, аю,
жылан, қой, түлкі т.б. ... ... ... – өте ... құс ретінде
саналады, сонымен қатар «атақтылық және ұзақ өмір сүру» ... ... ... «хэ фа тунь ян» ... ... «шашы тырна түстес,
келбеті сәбидікіндей») – «жас көріну» (үлкен адамдарға қаратылып айтылады).
Қытай тілінде қазақ ... де, орыс ... де ... ... ... фразеологиялық бірліктер бар. Мысалы:
«фан ху гуй ... ... ... ... тауға қайта оралу үшін
босату») орыс тіліндегі баламасы ... ... в ... ... «аю» ... өте бай. Мысалы: «медвежий угол», «медвежья
услуга», «медведь на ухо ... ... ... неубитого медведя». Ал
қытай тілінде «аю» бейнесі «жалқаулықты және қолынан іс ... ... ... «аю» семасы «қорбиған,икемсіз адам» мағынасында
қолданылады. Мысалы: Намыстансаң ағаңның аюлығын қойғыз! Ағаң аю, аю! ... ... ... ән мен ... сыры мен ... ... ме еді? ... Мысал С.К.Сансызбаевадан алынған ) [36].
2.5 Р.Сыздықова зерттеулеріндегі сөздің танымдық қасиеті
Тілдің қоғамдық қызметі оның қолдану ерекшелігімен, қоғам ... ... өтеу ... және кез ... ... мен
орта заңдылықтарына бейімделуге көмектесер функцияларымен сараланады. Бұл –
тілдің жалпыға ортақ универсалды ... ... ... ... ... тілідің пайдаланылуы, оның мемлекттік деңгейде ... ... ... бірдей шешіле бермейтіндіктен, универсалды ортақ белгі
дифференциалды немесе әркелкі жағдайда дами ... ... ... әр ... ... көтеруі мүмкін. Осыған орай, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... тіл мен ... стильдік сипаты сияқты мәселелер құрап отыр. ... ... ... ... бірі – ... синхрония мен диахрония;
әдеби тіл нормалары мен олардың қалыптасу ерекшеліктері; тілдегі мақсатты-
стильдік саралану; аударма негіздері; ... және ... ... ерекшеліктері;тіл мен сөйлеу мәдениетінің ... жазу мен емле ... ... ... ... ... жалпы теориялық тұрғыдан маңызды тұжырымдардың жасалуына ат салысып
келеді. Автордың «Абай шығармаларының тілі» (1968), ... ... «Сөз ... (1983), ... ... тілінің тарихы» (1993), «Сөз
құдіреті» (1997), «Қазақ тілінің анықтағышы» (2000), ... және ... ... тілі» (2004), «Ясауи «хикметтерінің» тілі» (2004) және т.б.
зерттеулері тілтанымның жаңа көкжиектерін анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... мен ... таңдау мен
екшеудің, ізденіс пен табыстың жемісі. Сөз – сол ... ... - дей ... ... бір ... бойында маңызды үш мәселені
сабақтастырған. Олар: ... ... ... халықтық ерекшелігі; әдеби
тілдің функционалдық негіздері және «сөз ... әр ... ... екі ... ... ... біріншіден, тілдік бөлшектер пішін мен мазмұн бірлігінен
тұратын құрылымдық өзгешелік болып ... ... кез ... ... ... міндетті түрде сыртқы факторлар әсер етеді. Қазақ әдеби
тілінің қалыптасу дәуірлерін ... ... де, ... ... ... туралы мәліметтерді жинақтау барысында да Р.Сыздықова ... ... ... де ... ... ... әдеби тілінің
қалыптасып, дамуы сол халықтың ... ... ... ... ... ... қойғанда, бірнеше саяси-
территориялық ... ... ... ... феодалдық дәуіріндегі
әдеби тілі мен ұлт болып құралған кезегіндегі әдеби тіл бірдей болмақ ... ... ... әлеуметтік қызметі мен стильдік тармақталуы
жағынан көзге түседі» [38,7-8] деген тұжырымға сәйкес, ... ... ... ... ... ... «әлеуметтік күш» ретінде бағалай отырып,
оның ... ... ... ... Сол ... ... ... әдеби тілінің даму тарихын халықтың
этникалық қалыптасуымен, оның қоғамдық-әлеуметтік жағдайымен ... ... ... ... ... ... ... кезеңге дейінгі
әдеби тілі... Бұл ... ... да, ... да әдеби тілдерінің
қалыптасуы мен әрі қарй даму процесінің алғашқы тұсы. Бұл кезеңдегі әдеби,
әсіресе ауызша ... ... ... ... халқы мен қазақ хандығының құралу
процесіне үлес қосқан үлкен әлеуметтік күш болды» [38,21], - деп сипаттаса,
екінші кезеңнің ... ... ... қазақ халқының ұлт ретінде
қалыптасқандығын атайды.
Дәуірлеу табиғатының «әдеби тілдің даму сатыларына» ... ... хал- ... ... ... [38,22] ... жүзеге
асатындығын дәлелдеумен қатар, Р.Сыздықова тілдің мақсатты сипаттарын ... ... ... ... ... шығу тегі, мәдени
өркениеті, психологиялық танымы тұрғысынан анықтайды. Соның ішінде ... ... ... кірпіш» [39,10] деп бағалаған ғалым оның ... ... ... тілін зерттеу арқылы көрсетуге болады деген
қорытындыға келеді. Көркем ... ... ... тіл ... ... ... сөз ... көтеретін күш ретінде мән берген
ғалым оның реалистік ... ... ... ... ... ... ... алуында жатыр деп есептеген. Сол себепті көркем
шығарма тіліне әсер ететін ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: «Тілдің әлеуметтік қызметіне
қарай стильдік бөлінісіне ... тіл ... ... ... ... құралдарының әр түрлі қарым-қатынас
саласында, яғни коммуникативтік ортада жұмсалу ... ... ... ... ... ... ... ескеріледі» [39,158]
деген анықтамаға сүйенген ... ... ... келбеті, қимыл-әрекеті
арқылы бейнеленетін ерекшеліктерді қоғамдық дамудың негізінде айқындайды.
«Кейіпкерді жазушы әдетте өз ... ... өмір ... ... ... ... кейіпкер өзінің мінезіне , алған тәрбиесіне, ... ... ... ... сай ... қажет... Кейіпкер сөзі оның
бейнесін жасауға тікелей қызмет ететін көркемдік ... бірі ... [39,34], - деп ... ... ... Себебі әдеби тіл дегеніміз
– ұлттық әрі тарихи құбылыс. Әр халықтың мәдени-танымдық ... ... жолы оның ... ... ... тікелей әсер ететіндіктен,
кейіпкер сөзі арқылы ... ... екі ... ... ... ... ... тақырыбын, идеялық мазмұнын,
құрылымдық ... ... ... ... тәсіл ретінде, екіншіден,
замана келбетін ... ... ... немесе қоғамның саяси,
әлеуметтік, экономикалық жағдайын сипаттайтын дереккөзі есебінде.
Р.Сыздық зерттеулерінде сөз ... ... ... қатарын
тілдің танымдық қызметі, қоғамдық, ұлттық, ... ... ... адам мен ... әлем ... ... пікір-көзқрастары
құрайды. Ғалым тілдің дамуы этникалық танымның, саяси ... ... ... ... ... атап ... ... тілдік «жаңғырудың»
алғы шарты ретінде «халықтардың өзін-өзі тау санасының оянуы» деп біледі.
«Бірнеше жүз жылдық үзілістен ... жаңа ... ... ... ... және
оған қажеттіліктің артуы түркі халықтарының саяси белсенділігінің өсуінің,
этникалық, мәдени дербестікке ұмтылуының айқын көрінісі ... Егер ... ... ... ... өзі тану ... оянуы деп қарасақ, ол
процестің қоғамның барлық әлеуметтік бөлігін қамтығаны, ... ол ... ... бір жылдық эмоциялық сілкініс емес, халық ... ... ... ... ... өсіп ... ... нақты күш болғандығы да
даусыз» екенін ескерсек, тілдіңт адамзат қоғамында атқарар қызметі, ... ... өзге ... ... ... қазіргі
лингвистикалық зерттеулердің өзектігі, тың тілдік салалардың қалыптасып
дамуын дәлелдеуге ... Осы ... ... ... ... ... олардың ұғымдық шеңберін саралауға бағытталған ғалым
тұжырымдарына зер салған орынды. Тілші қолданысындағы ... ... ... ... ... әр түрлі ұғымдармен ұштаса ... ... ... мен ... ... ... ... жаңа бағыттарын талдап түсіндіруге мүмкіндік ... ... ... ... ... «рух» мәселелерінің тілдік құрылымдармен
сабақтасқан заңдылықтарын анықтау, ұрпақ тәрбиесін, тарих ... ... ... ... ... соны ... ізденістердің мақсат-
мүддесін өзектеген Р.Сыздық еңбектері, шын ... ... жаңа ... ... ... болған өнегелі істерді үлгі
ете отырып», ... ... ... ... әсер етіп ... ... халықтардың (өзбек, қазақ, қырғыз, татар т.б.) ... ... ... өзі тану ... ... саяси және мәдени дербестікке
ұмтылуы өз көрінісін қоғамдық сананың белсенді бөлігі ... ... дей ... оған ... ретінде ХVI-XVII ғ.ғ. Орта Азия ... ... ... ... мән ... Сөйтіп, тілші күрделі
қоғамдық құбылыстар, өзгеше танымдық ... ... ... тілтаным процесінде атқарар қызметіне зер ... ... ... ... ... құрмет азаматтық сананың іргетасы есебінде
бағаланды» деген тұжырымға арқау болған «азаматтық ... ... ... бір ... ғана ... ... беретіндігі зерттеулерде кездесетін
өзге тіркестерде байқалады. Бірде ... ... ... ... ... әр ... астарында «зерде» мен ... ... ... ... ... «тіл ... түсінуге негіз болған ізденістер көкжиегі ... ... ... ғалым «халықтың өзі жасаған деректерді толық меңгеру» қажеттігін,
олардың ұрпақтан ұрпаққа берілу дәстүрін өзгеше ... тиек ... ... ... ... ... Түн ұзақ маздаған ошақ басында ата
мен немеренің, әке мен ... ақ бас ... мен уыз ... арасында
айтылған аңыз-әңгімелер, арнайы жатталып, ұрпақтан ұрпаққа, ауылдан ауылға
ауысып отырған шежіре сол ... ... ... ... тіл мен ... ... ... адамзат құндылықтарының
әрқайсысы, біріншіден, сөз өнерінің ... ... ... ... тән ... ... ... тоғысуын айғақтады, сондықтан
бүгінгі күні тілдік мәселелердің ғылыми-теориялық дәйегін ... ... шешу ... ... мән ... ... ... идеологиялық және эстетикалық
ерекшеліктерін зерттеулеріне ... ... ... ... ... таныса келе, «сөз ... ... ... терең танымдық талдаулармен шебер
сабақтастырады.Автор «өзін- өзі ... ... жеке ... ... ... ... «ілімдік» [40,29-9] негіздерін
сөз етеді. Мәселен, Ясауи хикметтерінің ... ... ... ... ... «құдайды табиғатпен теңдестіретін, табиғатты құдайдың өзіне
сіңген деп ... ... ... көрінісі» [40,9] деп сипаттайды,
ал сопылар ілімінің негізін «Адам да ... бір ... ... ... үшін ... адам өзін ... керек, ол мешіт пен дін басыларының
қызметінсіз, зікір салу ... еске алу) ... ... ... болады»
деген тұжырым арқылы анықтап көрсетіледі. Демек, әр ілімнің идеялық мазмұны
оның пәлсапалық танымымен, өмірлік ... ... ... ... ... ... ... құндылығынсұрыптау,
қоғамдық қажеттілігін саралау осы аталған танымдық деректер ... ... ... ... Р.Сыздық «Ясауи ілімінің танымынша,
мораль мен суфизм бір, ...... бір ... [40,9] ... ... ... басты мәселелерін жүйелеп талдауды мақсат
етті, оның өзекті фактілері қатарында «патриоттық» танымға зер салды. Бұл
орайда зерттеуші «... ... ... ... қай ... халқы ие бола алады,
ол қай ... ... көш ... ол «кімнің атасы» деген» [40,29]
сұрақтарға жауап іздеу ... ... ... тағы бір ... ... ... ... мен оның
тілтанымдық процесте алар өзіндік орнын айқындау мәселесі құрайды. Жалпы
теориялық негізде танымдық ... аса ... ... ... бұл ... ... ... бағытта сипатталады. «Сөз құдіретінің» таралу
шеңберін жан-жақты талдап көрсеткен Р.Сыздық қорды ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеудің, әдеби
тілді дамытудың бастауы, қайнар бұлағы деп түсіндіреді. «... ... ... бойы ... ... жалпыхалықтық тілдің
өзінде қалыптасқан, көпшілік қауымға мағыналары мен ... ... қор ... ... ... ... сол ... жақсы пайдаланады»
[40,169] деп аталып көрсетілгендей, кез ... ... сан ... қоры ... ... барысында сұрыпталып, жалпы көпшілікке қызмет
етеді, оған бүтіні мен кешегін айқындауға көмектеседі, сол арқылы «сөздік
қазына» мен оның ... уәжі ... ... тіл ... ... ... сан-салалы тұжырымдар жасалады.
Адамның танымдық қоры оның ... ... да ... барша
сөздер мен атаулар таныс және ... емес ... ... ... ... ... деңгей-дәрежесі жүйеленеді. Осыған орай Р.Сыздық
«Абайдың сөз өрнегін» талдау барысында ақын шығармаларында кездесетін актив
және пассив қор ... ... ... ... мән ... сол ... ... «Сөз таңдау» деп аталатын
бөлімі де, негізінен, осы екі ұғымның ара-жігін ажыратуға, олардың ... ... ... ... ұлы сөз ... ... ... сипатта талданады: «... негізгі идеясына, ойшыл ... ... ... жаңалықтарына сай» қолданылатын «актив сздік қор»
екіншіден, «Абайдың сөздік қазынасында, сөз таңдауында кездескен, бұл күнде
екінің бірі тап ... ... тани ... ... атаулар сияқты
пассив қордағы сөздер». Адам баласының жадында сақталатын бұл екі қордың да
негізін ... ... ой ... ... ... әрекеттер
құрайтындықтан, тілші атап өткендей, олардың қолданылу жиілігі, ең алдымен,
«тап басып мағынасын ... ... ... «... Абай ... ... аса үйір ... - дей келе, ғалым суреткер
қолданысындағы «жүз жылғы өткен ескілік киім» атауларына ... ... ... ... ... шекпенмен қаптаған күпі»), «жарғақ шалбар»
(«иленген, жүні қырылма жұқа теріден тігілген шалбар» ) және т.б. ; сөйтіп,
ақынның ... «... ... үшін ... өз ... көп ... ... ... киіну қалпын оқырманның көз алдына ... үшін ... ... ... ... ... ... тіл қорының»
танымдық деңгейін этностың кешегі тарихымен, бүгінгі дамуымен және ... ... ... ... қоршаған әлем заңдылықтарынан нәр
ала қалыптасқан күрделі де маңызды құбылыстардың бірі ... ... ... ... бейнемен, жанды-жансыз
құбылыстармен, нақтылы-абстрактылы ... ... ... және сол ... ... модель үлгілерінің деректанымдық мәнін
атайды, логикалық танымның дедуктивті-индуктивті амалдарына да осы мақсатта
жүгінеді. Сол себепті ... ... ... ... ... ... ... секілді сөздердің идеялық мазмұнын басшылыққа
алған үзінділер орын алған. Автор «заманының әлеуметтік картинасы», ... ... ... ... тіркестерді қолдана отырып, өмірлік
тәжірибені адамның танымдық қабылдауымен, тілдік қорымен, ойлау әрекетімен
байланыстырады, сол ... ... ... ... ... «... көркемдікті беруде жазушы ана тілінің ғасырлар бойы
қалыптасқан, ... бір ... ... ... де қолданады.
Солардың қалыбымен ( ... өзі де жаңа ... ... Қалыбы
дегенде теңеулердің жасалу тәртібі сияқты моделі ғана емес, ... ... (зат, ... ... көзін айтамыз. Мысалы,
Әуезовтың алғашқы әңгімелеріндегі теңеулердің дені ... ... ... ... күнделікті зат- бұйымдарынан, тұрмыс-
салтынан, мал бағу, көшіп-қону сияқты ... ... ... ... үзіндіде автор танымдық процестің барлық сатыларын тілдік талдауға
арқау ... ... ... ... ... ... ... қорды
қалыптастырудағы маңызы аталса; екіншіден, тілтанымдық модельдердің
материалдық негізін анықтау арқылы жеке ... ... ... ... ... сараланды. Тіл мен таным негіздерін
жеке тұлғалардың психологиялық әлемі,қоршаған ... ... ... ... тілші зерттеулерінің көлемді бөлігі ақын-
жазушылардың шығармаларын ... ... ... ... ... жеке қаламгерлер мен «тіл мамандарының» танымдық әрекеттерін
сабақтастыра дәлелдеуге негізделген. ... ... ... ... ... тіл біліміндегі бүгінгі күні қарқынды дамып келе ... бірі ... ... ... ... ... зерттеулердің үлкен салаларының біреуі когнитивті
лингвистика қазіргі күні ғылыми қағидалары мен ... ... ... жеке ... сала болыпқалыптасып, дамып келе жатыр. Лингвистика
ғылымындағы мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық образды сөздерге лингво-
мәдени-танымдық тұрғыдан түсіндірмелер беру, лингвокогнитивтік мәселелердің
түйінін шешу бірден-бір өзекті ғылыми ізденістер қатарына ... ... ... ... өзіндік
орны бар. Когнитивтік лингвистика ғылымының басты категориясы болып
табылатын ... ... ... ... «концепт» дегеніміз
Д.С.Лихачевтің пікірінше : «концептілер адамның санасында белгілі ... ... ... және ... ... тілдік тәжірибесінде
поэтикалық, прозалық, ғылыми, әлеуметтік, ... т.б. ... ... деген тұжырым жасайды. Демек концепт дегеніміз тілдік танымдық
қасиеті арқылы дүниені танып, қабылдап, сол дүниенің адам ... ... ... ... шығармашылық байланысын көре аламыз.
Концепт көне де жаңа сөз мағыналарымен бірге пайда ... ... ... ... Концепт табиғаты адамдардың өмір ... тану ... ... ... ... мен ... атау ... қатар олардың
ерекшелігін танып білуде таным ... ... екі жолы мен ... қызметін зерттеушілер былайша түсіндіреді: «Таным ... екі жолы бар. ... ... ... ... арқылы тану
болса, екіншісі- ойлау арқылы жүзеге асатын логикалық таным. Бұл екі ... де ... ... ... және ... бірі ... ... Егер алғашқысы біздің санамызға заттың не құбылыстың ... ... мен ... ... ... ... ... қабілетінің қызметі
арқылы біз ол заттың қоғамдық не табиғи болмысын ... ... деп ... ... ... ... екенін көрсетеді. Ал,
Қ.Жаманбаева: «Тіл мен таным процестерінің ара ... ... ... ... ... ... Тіл мен ойлаудың, тіл мен
танымның ара қатысы адам баласының интелектуалды ... ... тіл ... ... ... роль атқаратынын белгіліп береді» -деп
тілдің танымдық қасиетінің адам өміріндегі басты ... ... ... ... ... ... ... тануда ең алдымен әр тілдегі
ұлттың өмір және тағдыр туралы танымына ... ... мен ... ... әрбір ұлттық тілдің ішкі құндылықтарын құрайтын негізгі концептілерінің
бірі. Ғалым ... ... тіл ... тіл ... ... анықтаған еңбегінде былай дейді: «Қарап отырса, дара
тұлға, эстетикалық форма, тіл үшеуінің бірлігі бір, ішкі ... ... ... ... ... дегеніміз ішкі тұтастығы бір екендігі
аңғарылады. Сонда ... ... ішкі ... ішеі тұтастығы бір
дүниелерден, терең негізді семиотикалық жасалымдардан құралып, сол арқылы
жеке адамның сана ... ... ... ... ... жеке адамның
шығармашылық санасы арқылы танылған эстетикалық форманың тілдік көрінісі
күрделі біртұтас ... ... ... ... ... ... ... ақпарат жүйесінде дара тұлғаның ақиқат дүниеге ... ... Ол- ... жүйесін құрайды. Сондықтан да дара
тұлғаның ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл жөнінде В.И.Постовалова «Концептілік талдаудың мақсаты
– бір ғана ... ... ... ... ... ... ... сол таңбаның болмыс бітімін анықтау», - деп
негізгі ... ... ... танылатын болмысты тануды когнитивтік
лингвистиканың міндеті негізінде қарастырады [43].
Концепт теориясын ... ... бірі – ... жан күйлерді саралап, мұң концептісі шеңберінде ғана ... ... ... – мұң. Қалғандары мұңның болмысын анықтайтын
бөліктер. Концепт ішінде мұң күйінің атқаратын ...... ... жан ... ... әлеміне трансформациялау. Яғни терең, күшті жан
күйлері мұң күшімен өзге ... ... ... ... ... ... әлемін толтыратын болады.
Мұң концептісі ішінде қаралатын терең жай күйлері мынадай:
құштарлық ... ... ... ... құлазу ... ... ... ... ... ... аңсау ... ... ... аңсау қажу ... ... үрей ... ... түңілу
тыныштық ... ... ... ... ... ... ... ... мұң ... ... мұң ... ... ... ... жан ... ... мұң ... бірақ мағынасы іргелес (сондықтан концепт іргесінде қалады)
жан күйлерінің
атаулары бар. ... мұң мен зар, мұң мен шер, ... ... ... ... өз алдына жеке топ құрайды.
Терең жан күйлерінің атаулары концепт ішінде өзара ... ... ... ... ... жабығу, құлазу, қажу, торығу, түңілу,
аңсау, жуасу, жоғалу – тоғызы бір мағыналық жікке бағынады. Бұлардағы көңіл-
күйлері ... ... ... ... ... ... мол. ... Түсіндірме сөздікте: «көңілі жасу», «қамығу». Абай тілі сөздігінде:
«мұңаю», «ренжу». Концепт бойынша: ішкі ... ... ... ... ... «мезі болып, зерігу» мағынасы ... ... ішкі ... көп ... кезде сананың талуы, шаршауы.
Жалығуға ішкі тынымсыздық себепші.
Құлазу. Сөздікте: «жалғызсырау», «жабырқау», «көңілсіздік басу». ... ішкі ... бос ... ... ... тілі ... « шаршап- шалдығу», «болдыру», «қалжырау».
Концепт бойынша: жанның ... ... ... ... Абай тілі ... ... «жойылу», «жоқ болып кету», ... ... ... ... бойынша: адамның өзінің ішкі менінен бас
тартуы, процеспен тұтасуы, өзін өзінен, дүниеден бөлу, өзін-өзі ұмыту.
Келесі бір ... топ – бір ... ... ... ... түпсіз ой, түпсіз қасірет, түпсіз тұңғиық – ішкі дүниенің шет-шегі
жоқ бос ... ... ... ... ... кенет ашылатын шетсіз-
шексіз бос қуыс, шексіздік түйсігі.
Мағыналық топтың тағы бір ... екі ... ... ... мен зар. Брінші сыңары – белгісіз, беймәлім, тұншыққан ішкі күй;екінші
сыңары – жан ... ... ... іште ... жан ауруларының
сыртқа төгілуі. Күйіну, жылау, аңырау, қасіретті сөздер ... ... ... бөлшектер бар.
Қайғы - қасірет. Жанды тұмшалаған ауыр ой; бүкіл ағзаны күйрететін ерен ... ... Ішті ... ... ... босатуды аңсау күйі.
Ызалы күлкі. Жалғыздықты күлкімен тұншықтыру күйі.
Бұл атаулар сөздің философиялық мәнге ұласуының белгілі бір сатысын
бейнелейді.
Мағыналық ... ... жеке ... әрі ... ... әрі ... әрі эстетикалық мәнге ие болған ... ... ... ... ерен жан ... санымен бүркемеленуі.
Бұл атаудың мағыналық бөлшектері – ... ... ... ... (ой), ... Адам ... әрекетке итермелейтін терең күштер. Ол түрлі жан
күйлері арқылы көрініс ... Жан ... күші оның ... айқындайды.
Мағыналық бөлшектері: ішкі ниет, ынтығу, махаббат, өлім ... ... ... ... ... ... бөліну. Өзінің
жанын аластау. Оған жеру, безу, жатсыну тән. ... ... ... ... ... абсолютті күшке ұмтылуы [42,93-97].
Тілдің лексика-фразеологиялық және паремиологиялық қорында адамдардың
мұң-мұқтажы мен тұрмыстық жағдайлары көрініс ... ... олар ... ... ... тарихымен тығыз байланысты және оларсыз тілдегі
ұлттық нақышты, дүниенің тілдік ... ... ... ... ... емес» - деген зерттеушілер пікірі қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... мәтелдерден
ұлт өкілдерінің дүниетанымы мен дүниеге деген көзқарасы, ақыл-ойы, өзіндік
пайымдаулары дүние мен дүниенің құрамдас ... ... ... ... тілдік бейнесінде» көрінеді. Айтылған ойдың айқын дәлелі ретінде
бірнеше фразеологиялық тіркестер мен мақал-мәтелдерге лексика-семантикалық
және концептілік ... ... ... ... ... өмір ... өзен жоқ» ... мақалдың негізіне тірек болып тұрған сөз ... Ал, ... ... ... ... тірек
доминант «Өзен» сөзі. Өзен сөзі ... ... ... ... ... Өлім мен Өмір ... алмастырып, бірінің кемін бірі
түгендеп, бірінің жоғын бірі бүтіндеп отыратын күрделі динамикалық ... ... ... ... ірі баланстар. Бұл балансты
дүние жаратылғалы бері келе ... ... ... ... ... болады.
Әрине бұған қарапайым өмірде адам баласы тереңіне бара бермей, олардың
біржақты түсінігін ғана ... ... ... екі компоненттен тұратын
(екі жай сөйлем) мақалдың ... мен ... ... жеңілдету
мақсатында, халық өз пайымдауын аталған мақалдың екінші компоненті
(тармағы) ... ойға ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізеді. Десекте мақалдың екінші ... ... де ... ... барысында өте үлкен талғампаздықты
қажет ете келіп, ойдың қуаттылығымен, тілдің жүйелілігінің негізінде ғана
бір-бірімен ... ... ... ... ... ... мақалдың екінші компонентінде (тармағында) әрине ағысы
қатты өзеннен өзге тіршілік иесі болмаса да «итжанды адам баласы» көптеген
айла-шарғылары ... өте ... Ал, ... ... ... ...
өмір өзі өлімді қажет ететін табағи құбылыстардың қатарына жатады, сол
арқылы өмірдегі тіршілік деген ... ... өз ... ... ... ... ... – деген халық даналығы үлкен ойды ... ... ... өксіді» деген фразеологизмді алса өмірде адам баласы ... әр ... күй ... Және әркімдікі әр түрлі болады.
Тілдің негізгі шұрайы мен ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілері, мақал-мәтелдер, фразеологиялық
тіркестер, көркем әдбиет туындыларын ... ... ... ... ... тіл арқылы көрініс табады. «Өмір-Өлім» концептісін бүгінгі
күні зерттеушілер әртүрлі аспектіде қарастырып жүр. Мәселен ... ... ... ... қарастырып, өз ойын былайша түсіндіреді:
«Өмірлік мәні бар адамзатқа ортақ концептілердің бірі – «Өмір» концептісі.
«Өмір» ... ... араб ... енген сөз: бірінші мағынасы «өмір» дегенді
білдірсе, ... ...... ... ... ... ... олар
сайып келгенде, «уақыт», «заман», «тағдыр», «өлім» т.б. концептілермен
макрофреймдік қатынаста, ал тілдік белгі ретінде ... ... ... ... ... - деп, ... ... әртүрлі қасиетін
(өткінші, қысқа, жалған, опасыз т.б.) лингвомәдени тұрғыдан ашып көрсетеді.
«Өмір-Өлім» концептісін М.Мақатаев ... ... ... ... ... «Өмір» концептісінің көрінісін
былайша көрсетеді: «Поэтикалық мәтінде өмір концептісі әртүрлі ... Оған ... ... ... ... ... (сезім, ой, күйзеліс), метафизикалық (автордың түпкі ойы,
көркемдік идеялық ... ... ... ... Өмір концептісі
дүниенің тілдік, көркем бейнесінде кең мағынада «адамның уақыт ... ... ... ... ... «адамның қуанышы мен реніші»,
«адамның бейнесі» секілді фреймдермен ұғынылатын ... ... ... оның ... ... ... ... уақыт, кеңістік, атақ-даңқ, күйкі тірлік, қызымет, ... ... ... баспана, жары, т.б. ... ... ... туылуы, ержету, гүлі ашылу, есею, қартаю, ескіру,
ауру, жүрек, жан, дем алу ... ... ... аспектісі
ақынның аффектифтік сезімдік қабылдау әсері арқылы беріледі: Тәтті өмір,
нұрлы өмір, аласапыран өмір, қатыбас ... ... ... ... өмір,
шабыт, махаббат, сыр, құпия, шыдамдылық фреймдері ... ... ... ... жан ... өмір кешу, өмірдің елеулі сәттері,
өмір құндылығы, адамгершілік, дүние, жалған, ... ... ... ... ... адам, тіршілік, мәңгілік, шектілік, рух фреймдерімен беріледі»-
деп ... ... ... ... ... келе «Өлім»
концептісіне қатысты ойын былайша ... ... ...
философиялық мәні басым, күрделі ментальді дүние. Сондықтан ол сан- ... ... ... ... ... ... оның құрамдас бөліктері арқау болған
көптеген ... мен ... ... ... ... ... ... көптеп
кездеседі. «Өмір-Өлім» концептісі қазақ жазушыларының шығармаларында
түгелге ... ... ... құрылып жазылған деуге болады. Сонымен осы
аталған концептілердің аясында ... ... ... ... мен ... ... де көбіне осы негіздің әртүрлі
ситуацияларына құрылып ... ... ... «Өмір» концептісінің
құрамдас бөліктері ретінде. 1.Заман, 2.Дәурен, ... ... ... ... ... ... Ал, ... құрамдас элементі ретінде: «Ажал» концептісін жатқызуға
болады. ... ... ... ... ... ... ірі ... элемент ретінде концепт қатарына көптеген ... ... ... ... ... ар, ұят, қамшы, тары, бақ ,бақыт,
қара қазан, шаңырақ, т.б. ұлттық сипаты басым концептілер) сөздерін ... ... ... ... ... «Өмір-Өлім» концептілерінің астарынан
тағы да бірнеше концептілерді ... ... ... ... ... тары, қамшы, ар, ұят т.б. , бұлар жоғарыда аталған концептілердің
ерекшелігін көрсетумен қатар., оларды толықтырып отырушы ... ... ... ретінде қарастыруға болады. ... ... ... немесе ұлттық сипаты басым концептілер деп, ... ... ... ... ... ... олпрдың
концептілік мағынасын күрделілігі мен тақырыптың ... өзі ... ... мен ... ... ... таным, мұрат пен мақсат,
моральдық толғаныстар ақындар шығармашылығында ең алдымен, адам өмірінің
қат-қабат қыры мен ішкі ... ... ... ... ... ... ... қуанышы, үміті мен мұңы, арман тілегі арқылы білдіріледі. Тілдік таным
қырынан да Абай мен Шәкәрім ... ... ... ... ... ... етпейді. Ұстаз ... ... ... танылады. Ақындық ішкі қуат пен сезіп түйсіну дағдысы және
дүниені танып қабылдау – екі ақын шығармашылығының ... ... ... Абай мен ... ... концептуалды негізін «тағдыр»,
«үміт», «ар-иман» сияқты танымдық тақырыптар құрайды.
Тағдыр концептісі Абай мен ... ... ... орын ... ... тағдыр туралы ұғым түсінігін талдаудың танымдық лингвистика
үшін мәні зор.
Осы орайда қазақтың рухани және адами ... ... ... ... – Абай мен ... ... ... танымы жалпыхалықтық
дүние тану шеңберін айқындауға негіз болып табылады.
Тағдыр мен талай мәндес ... ғана ... бір ... – екі ... мен ... ... ... таным шеңбері діни және ұлттық ұғым
түсініктермен астасып жатыр. Абайдың:
Тағдыр жазмыш, ... ... ... жоқ ... ... ... жоқ , өткен өмір қайта келмек .
Басқан із, көрген қызық артта қалмақ,
Бір құдайдан ... бәрі ... [44,15] – ... ... яғни ...... ... соған көну, оны тағдыр деп
қабылдау адам баласының ісі екендігі айтылған:
Хор болды жаным,
Сенсіз де ... ... ... халім,
Тағдырдан келген зұлым
Тағдыр етсе Алла ,
Не көрмейді пәндә [44,97].
Адам туғанда өзінің тағдыры жазылады, ал ... ... ... ... яғни қоғамына сай өмір сүру, білім алу, ол – адамның ... ... мен ... ... Абай ... танымындағы тағдыр түсінігін
өз өмірінің елегінен өткізіп, оған ... ... ... ... діни ... ... Абай өлеңдерінде «тағдыр
озбақ, о бастан арналмаған, ... ... ... ... ... озмыш жоқ» деген танымына орай Абай Әбдірахман өліміне ... ... ... мойынсұнудан басқа қолдан келер дәрмен ... ... ... ақ ... ... ... ... демепті.
Тағдырға тәбіл бола ма
Сабырлық қылсақ керекті [44,163].
Адам дүние есігін ашысымен-ақ ... ... ... ... өмір ... ... істеген амалдары, қуанышы мен қайғысы, барлығы
- да оның ... ... ... ... бір іс бар ... ... тағдырды адаммен бірге жаратылған нәрсе – дейді.
Демек, адам тағдыры дүниеге шыр етіп ... ... ... ... күнделікті өмірі – оның тағдыры. Ол – өз қолында, оны
қабылдауға, өзгертуге адамның ... мен ой ... ... ... ... керектігі Абайдың Әбдірахман бұл дүниеден озғанда ... ... ... ... ... қайтеміз,
Ілінген жалғыз тіректі.
Тағдырына тәбдия жоқ,
Тәуба қылса керек-ті [44,167].
Абай өз ... ... ... ... ... өлеңдерінде
тағдырға кез болу күні екені белгісіз, бірақ бұл өмірдің өтпелілік заңы ... ... ... жыр ... :
Амалсыз тағдыр бір күн кез болмай ма ?
Біреуге жай, біреуге тез болмай ма?
Асау жүрек аяғын шалыс басқан,
Жерін ... ... сөз ... ма? [44,134] ... туралы бірінші танымы – ... ... ой ұғым ... екінші ақын дүниетанымындағы тағдыр, ... ... ... ... ... ... Бұл – ... қоғамынан, айналасынан
жеңіліс тапқан көңіл- күйін бейнелейтін өлеңдерінде ... ... ... ... ... әрекетінің нәтижесіздігіне налып, шарасыздықты
тағдырым деп қабылдауға мәжбүр:
Әзелде тәңірім сорлы етті,
Арсыз елмен әуре етті,
Жалғыз үйде ... ... ... ... ... ... ... көрінісі поэмалар сюжетінен
мол көрініс ... ... ... ... ... мен Сапа ... ... екіге бөлініп кетуі – ... ісі ... Ал ... ... ... ... ... өмірі өзіне байланысты. Оның ... ... тау ... ... ... ... ... бәрі де Әзімнің
тағдыры. Ал сол тағдырды жасаушы – Әзімнің ақыл-ойы, іс-әрекеті, яғни ... ... ... кейін Әзім қанша ойланса да өз ... ... ... ... ... ... тек ... жол іздейді. Абайдың
мұндағы айтар ойы – адам ... өз ... ... оның ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынастан Абай тағдыр қоспаған,
қосылуға тағдыр жазбаған, тағдыр ісі, тағдыры араз сияқты ... ... ... күші ... сену – ... ... орын ... Тағдырдың алладан берілетіндігіне және ... ... ... ... өзгермелі диалектикалық заңдылығы –
Шәкәрім шығармаларының да алтын арқауы. Мысалы:
Шын асықтың әрбірі
Өліп топырақ ... ... мені ... [45,63 ]– деген.
Шәкәрім де « тағдырдың сызығы» ұғымын айқындауда ... ... яғни ... ... ... ие, ... амалсыздық сияқты
ұғымдармен өмірдің сан қилы сәтін өз шығармаларында өрнектейді.
Шәкәрім Еңлік пен Кебек, Қалқаман мен Мамыр тағдырын жеке ... ... ... арасындағы қарым- қатынасқа негіздей отырып, ... ... ... ... ... ... ... Жеке адам
басындағы тағдыр мен ел ... да ... ... Шәкәрім
шығармаларынан анық көрінеді.
Тағдыр концептісінің дүниетанымдық көрінісі екі ... ие: ... ... болса – еш шара жоқ, ол – ... пен ... ... ... ... іс- әрекет арқылы тағдырды адам ақыл – оймен түзетуге
болады, тағдырды өзгерту өз ... Осы ... ... ... ... ... - әр тілде арнайы зерттеуді қажет ететін тақырыптардың
бірі екендігі белгілі [46,192-194].
Сонымен жекелеген ұлттар мен халықтарға тән ... ... ... жататын, жер жүзі халықтарының ойлау мен таным
әрекетіндегі күрделі құбылыстардың ... ... ... ... мен ... танымдық табиғаты сонымен қатар
лингвокогнитивтік бірліктердің астарын ашуда жекелеген ұлттың өзіне тән
тілі, ... ... ... ... ... ... ... тілдік
құралдардың лингвокогнитивтік мәніне ... т.б. ... ... ... ... ... ... тұтас бейнесі тілде
сақталған» деген ... ... ... қарй
зерттелуде. Демек тіл біліміндегі ... ... ... зерттеулер
аталған қағида үдесінен шығуды мақсат етуде [47,194-197].
Қорытынды
Тіл – әр ұлт өмірінің тарихы мен мәдениетін, әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... ұлттың тарихымен, таным-түсінігімен байланыстыра тани
түсудің қажеттілігінің мәнін тіл білімінде, соның ішінде ... ... де ... танымға негізделген жаңа үрдісті зерттеулері көрсетіп
отыр. Мұндай бағыттағы жұмыстардың жүргізілуі ұлттық болмыс пен ... ... ... ерекшеліктерді сипаттап, сайып келгенде,
тіл мен ұлттың тығыз бірлікте екендігін дәйектейді. Сондықтан ... ... тіл мен ... ... ... тілдің дүниетанымдық негізін,
біртұтастығын, тілдің әртүрлі қырынан тарихи-мәдени ... ... ... ... тұрғыдан кешендік сипатта саралаған
жұмыстардың болашағы зор болмақ. Бұл ... ... ... ... ... тілдік құралдардың түрлері, терең тамырлы ұлт рухымен
сабақтас тетіктері ашып көрсетіледі.
А.Байтұрсынұлы ... ... бала ... әсер ... ... ... мақал-мәтелдердің, жұмбақтардың, аңыз-
әңгімелердің, өлең-жырлардың тәриелік ... ... ... ... халық
тағылымы деп сипаттау арқылы оның ... ... ... ... ... ... ... табиғатында әуелі басқаны біліп алып, өзін ... ... ... ... ... алдымен өзінен басқа заттарға
ат қоятыны өзін сол ... ... ... – өз ... кіші ... ... оны ана үлкен дүниеге ұқсатуынан болған. Осы таным тілге де ... ... ... ... Қ.Жұбанов тіл мен ... ... «ұлт ... тек сол ... өз тілінде, өз ортасында ғана
қалыптасады» дей отырып, ... ... ... «сол ... ... ... өмірін, рухани-мәдени құндылықтарын, өріс-
қонысын т.б. тарихи танымдарын сөз етуді жатқызды. Сөйтіп, тілдік фактілер
мен ... ... ... арқылы тіл біліміндегі
тілтанымдық теорияның халықтық негіздерін өзектеуге мүмкіндік берді.
Р.Сыздықова тілдің мақсатты ... сол ... ... ... ... шығу ... ... өркениеті, психологиялық
танымы тұрғысынан анықтады. Қ.Жаманбаева тіл мен таным арақатынасын концепт
тұрғысынан қарастырды.
Қорыта келе, қазақ тіл білімінде тіл мен ... ... ... етілген ғалымдар еңбектерінің қай-қайсысында да когнитивті лингвистика
тұрғысынан сараланған деген ойды түйдік. Тіл ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... Республикасының егемендік алып, ... ... ... ... оның ... ... құралы ретінде, құжаттық мәні ... ... ... ... қай ұлттың да өзіндік этномәдениеті
қашан да тілінде таңбаланатыны да ... ... Ю.Н. ... язык и языковая личность» М., 1987,264 б.
2. Байтұрсынов А. Шығармалары.Алматы, 1989,320 ... С. ... тілі ... ... Алматы: «Ғылым»,
2002, 368 б.
4.Нысаналин А. Әбунәсір әл- Фараби. Трактат және өлеңдер.Алматы,
1974 11б.
5.Төреқұлұлы Н. ... 100 би- ... ... 1995, 400 б.
6.Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері.Алматы,
2002, 3б.
7.Қордабаев. Т. ... тіл ... ... 118 ... К. Тіл ... негіздері . Алматы, 1994, 496 б.
9.Әл- Фараби . Әлеуметтік – этикалық трактаттар. Алматы, 1975, 75 ... ... ... ... ... 69 б.
11.Мұқанов М.М. Ақыл- ой өрісі. – ... ... 1980, 172 ... Е.С. ... речи с ... ... зрения»,
М.,1997, 180 б.
13.Кравчешо А.В. Когнитивная лингвистика и новая эпистемология \\ Известия
РАН СЛЯ.2001., Т.60, №5, 13 ... ... ... ... в ... ... аспектах \\ когнитивные ... ... ... ... структуры слова \\ Автореф.дисс... д- ра
фил.наук. М., 1992, 19 ... ... А.П. Типы ... в лексико- фразеологической семантике
языка, их личностная и национальная специфика. Воронеж , 1996.
16.Гиздатов Г.Г. Когнетивные модели в ... ... . ... : ... 1997, 19 ... ... А. Тіл мен ... когнитивтік лингвистикадағы
көрінісі. 85-86 б.б.
18.Қазақ тілі мен әдебиеті,№6,2003.
19.Қалың елім , қазағым», «Қазақстан» , 2000, 364 б.
20.Мифологический ... 279 ... ... ... , ... ... этнографизмдердің
лингвомәдениеттанымдық мәні» Автореферат,Қазақстан ... ... ... 343 ... ... ... становления когнитивизма: лингвистика-
психология- когнитивная наука\\ ВЯ .- ... ... ... и ... ... ... 90-х г.г, с.33-35.
25.Маслова В.А. Когнитивная лингвистика.- Минск:Тетра Системс,2004 80 б.
26.мақала. Саткенова Ж.Б. Когнитивтік ... ... ... ... ... ... №4 ... 197-204 б.б.
27. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: «Ана тілі», 1992, 448 ... Қ. ... тілі ... ...... ... 581 б.
29.Жақыпов С.М, ... А.А. ... ... ... ... ... ... Психология
және социология сериясы.№2 (13), 71-75 б.б.
30.Қайдар Ә.Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы, 1998, 304 б.
31.Қайдар Ә. Халық та, тіл де ... ... \\ ... ... ... . 1996, 66-70 ... Қаңлы: тарихи шежіре» 2004.
33.Қайдар Ә. Халық даналығы (қазақ мақал- мәтелдерінің түсіндірме сөздігі
және зерттеу). – ... ... ... 560 ... 2004,4 ... Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық мәдениеттің айнасы . Мир языка.-
Алматы,1999, 246 б.
36.Дәулетова П.Н. ... және ... ... ...... «Қазақ университеті» 2000.
37.Сыздықова Р. Сөзді орнымен қолдана білсек.\\ Сөз ...... 1978, 78 ... Р.Қазақ әдеби тілінің тарихы.- Алматы: «Ана тілі», 1993, ... ... Р. Сөз ... ... ... 1997, 34 ... ... Р. Ясауи «хикметтерінің» тілі .-Алматы: «Сөздік- Словарь»,
2004, 29 б.
41.Оразалиева Э.Н.Танымдық қазақ тілі: Оқу ... ... ... Үйі», 2005, 176 б.
42.Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ,
тілдік сана. – Алматы: Ғылым ,1998, 140 ... В.И. Роль ... ... в ... язык и ... ... ... Наука,1988.
44.Құнанбаев А.Шығармаларының толық жинағы. 1-2 том.1954, 454 б.
45.Шәкәрім.Өлеңдер мен поэмалар.- Алматы. 1988,63 ... М. Абай мен ... ... ... концептісі.
ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы, №4 (94)2006,
192-194 б.б.
47.Жиренов А.С. Дүниенің тілдік ... ... ... ... негіздері. Қаз ҰУ хабаршысы. Филология сериясы, №4 (94).2006.
194-197 б.б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы88 бет
Е-қаржымині жүйесіне қойылатын жалпы талаптар110 бет
Зейін теориялары және олардың физиологиялық ерекшеліктері (Н.Н.Ланге, В.В.Вундт, И.П.Павлов, А.А.Ухтомский)5 бет
Коммуникацияның теориялық әдістері5 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе. Оқу-әдістемелік құрал236 бет
Психотерапиялық әдістер мен техникалардың қазіргі жағдайы. Интерактивті оқытудағы тренердің рөлі. Тренерге қойылатын талаптар. Әлеуметтік-психологиялық тренинг жүргізушісінің міндеттері. Тренердің кәсіби қасиеттері. Тренинг жүргізушінің этикалық нормалары және кәсіби шеберлігі.8 бет
Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері11 бет
"Өнімнің өзіндік құнын талдау."4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь