Ғұмар Қараш өмірі

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

І тарау. Ғұмар Қараш ақындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ тарау. Ғұмар Қараштың прозалық шығармаларындағы ерекшеліктер

ІІІ тарау. Ғұмар Қараштың ағартушылық қызметі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Ғұмардың азаматтық өмірі қысқа болды ─ ол небары қырық жеті жас жасады. Салыстырмалы түрде ақындық өмірбаяны да келте ─ поэзиядағы тырнақалдысы 1909 жылы ғана баспа бетін көрді. Демек, Ғ. Қараш ақындық өнермен отызға келіп айналысқан. Осы аз уақыттың ішінде ол аса өнімді жазатын, үнемі ізденіп, алға ұмтылып отыратын ақын ретінде танылды. Бұл өреде шығармашылық адымына, соның ішінде әдебиеттің дарынды өкіліне тән үйрену, іздену сатыларының бәрінен өтті. Ол артына мол ақындық мұра қалдырды. Ғұмарды ақын ретінде танытатын осы шығармаларға жалпы сипаттама берілу жөн деп есептейміз. Сонымен қатар, бізді жерлес ақынның шығармашылығы қатты да қызықтырады. Болашақ әдебиетші маман ретінде осы тақырыпты терең білсек, сол арқылы әдебиетіміздің тұңғиық иірімдеріне бойласақ, сөйтіп, ғұмартану ісіне өз үлесімізді қоссақ деген ойлардың жетегінде аталмыш тақырыптағы диплом жұмысын қолға алдық. Зерттеушілер еңбектеріне сүйене отырып, айтқанымыз төмендегідей.
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиетте өзіндік із қалдырған Ғұмар Қараш еңбектерін зерттеу ісі жаңа ғана қолға алынуда. Жерлес ақын, ағартушы Ғұмар Қараштың әдеби мол мұрасын жинақтап, соның ішінен поэзиясы мен прозасына тоқталу, ерекшеліктері мен белгілерін көрсету – тақырыптың өзектілігін дәлелдейді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақ әдебиетіндегі өзіндік орны бар ақын Ғұмар Қараштың әдеби мұрасына талдау жасау мен шығармаларының тілін, стилін анықтау жұмысымыздың мақсаты болмақ. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді орындауға ұмтылыс жасалды:
• Ақынның баспа бетін көрген шығармаларына шолу жасау;
• Ғұмар Қараш поэзиясының тақырыптарын анықтап көрсету және оны мысалдармен дәлелдеу;
• Ақын поэзиясының өзіндік табиғатын анықтау, шығармаларының өзіндік сипатын ашу;
• Ғұмар Қараштың проза жанрындағы еңбектеріне тоқталу;
• Автор шығармаларының мазмұнына шолу жасау арқылы стильдік сипатын анықтау.
Жұмысты орындау әдістері. Жұмысты жазу барысында ғылыми сипаттама, талдау жасау әдістері қолданылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991.
2. Тәж-Мұрат М. Ғұмар Қараш. Ақтөбе: А-Полиграфия ЖШС, 2004.
3. Сүйіншәлиев Х. Оқушысына асыққан асыл жыр//Зерде, 1990, № 10.
4. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989.
5. Елеукенов Ш. Жаңа жолдан. С новой строки. Алматы, 1989.
6. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы, 1970.
7. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. Алматы, 1966.
8. Дербісәлин Ә. Дәстүр мен жалғастық. Алматы: Ғылым, 1976.
9. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы: Жалын, 1989.
10. Абилкасимов Б. Жанр толгау в казахском устной поэзии. Алматы: Наука, 1984.
11. Жұмалиев Қ. XVIII-XIX ғ.ғ. қазақ әдебиеті. Алматы, 1967.
12. Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. Алматы, 1957.
13. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1966.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
.............
І тарау. ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы ерекшеліктер
ІІІ тарау. Ғұмар Қараштың ағартушылық қызметі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Ғұмардың азаматтық өмірі ... ... ─ ол ... ... жеті жас ... ... ... өмірбаяны да келте ─ ... ... жылы ғана ... ... ... ... Ғ. Қараш ақындық өнермен отызға
келіп айналысқан. Осы аз уақыттың ішінде ол аса ... ... ... алға ... ... ақын ретінде танылды. Бұл өреде шығармашылық
адымына, соның ішінде әдебиеттің дарынды ... тән ... ... бәрінен өтті. Ол артына мол ақындық мұра қалдырды. Ғұмарды ақын
ретінде танытатын осы шығармаларға жалпы ... ... жөн ... Сонымен қатар, бізді жерлес ақынның шығармашылығы қатты ... ... ... ... ретінде осы тақырыпты терең ... ... ... тұңғиық иірімдеріне бойласақ, сөйтіп, ғұмартану
ісіне өз үлесімізді қоссақ деген ойлардың жетегінде аталмыш ... ... ... ... Зерттеушілер еңбектеріне сүйене ... ... ... ... ... із ... Ғұмар Қараш
еңбектерін зерттеу ісі жаңа ғана қолға алынуда. Жерлес ақын, ағартушы Ғұмар
Қараштың әдеби мол мұрасын жинақтап, соның ... ... мен ... ... мен белгілерін көрсету – тақырыптың өзектілігін
дәлелдейді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақ әдебиетіндегі өзіндік орны ... ... ... әдеби мұрасына талдау жасау мен шығармаларының тілін,
стилін анықтау жұмысымыздың мақсаты болмақ. Осы ... жету ... ... орындауға ұмтылыс жасалды:
• Ақынның баспа бетін көрген шығармаларына шолу жасау;
• Ғұмар Қараш поэзиясының тақырыптарын анықтап ... және ... ... Ақын ... ... ... ... шығармаларының өзіндік
сипатын ашу;
• Ғұмар Қараштың проза жанрындағы еңбектеріне ... ... ... ... шолу жасау арқылы стильдік сипатын
анықтау.
Жұмысты орындау әдістері. Жұмысты жазу ... ... ... жасау әдістері қолданылды.
Қорғауға ұсынатын тұжырымдар:
• Ғұмар Қараш – артына мол мұра қалдырған ақын.
• Ғұмар – поэзиямызға өзіндік өрнек, түр ... ... ... ... «Әділ мен Шандоз» атты бірден-бір романы оны ... ... ... Ғұмар қара сөзден поэзияға ауысқан ақын.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тарау мен
қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған ... ... ... тарау. ҒҰМАР ҚАРАШ АҚЫНДЫҒЫ
1. 1. Ақынның баспа бетін көрген поэзиялық шығармалары
Ақын поэзиямен 17-20 жыл ғана ... Осы ... ... ол ... ... мұра ... Ғұмар жөніндегі алғашқы арнайы зерттеу
еңбектерге сүйене ... біз ең ... ... баспа бетінен жарық
көрген поэзиялық ... ... ... ... кеткенді жөн көрдік.
Ақынның баспа бетін көрген поэзиялық шығармалары:
1. Әй, шәкіртлар! / ... ... ... шиғырлар
мәжмуғасы. Орынбор: «Вакыт» нәшрияты, 1910 жыл.
2. Ойлама өзіңді өзің білемін деп... / ... ... ... ... / ... 1911, ... ... жел бермесе жаздың күні...» (Имам Ғазалиден) / Шура,
1910, №6.
5. ... иаки ... ... ... ... ... ... уа шаркасының» парауай мәтбағасы. Жылы
көрсетілмеген.
«Шайыр» жинағында жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... қайран...», «Ай, алла-ай, бұ қазаққа не хал болды...», «Бар
еді қазағымның оңған күні-ай...», «Ау, қазақ! Жан-жағыңа ... ... өнер ... ... ... ... ... аңдап нық
бас!...», «Кеш жетіп қараңғылық күнді басты...», «Мәжіліс бұ дүнианың ... ... ... күні ... ... «Қазақтың атқа мінген
адамдарына», «Қымыз хақында», «Бісмілла айтылады сөз басынан...», «Қаптайды
жиһан нұрын қараңғы ... ... ... ... қаза болғанда
шығарылған), «Замана жылдан-жылға өзгеріп тұр...», «Отырмыз ... ... иаки ... ... елі һәм ... ... ... мағналы жырлар. – Орынбор: «Каримов, Хусаинов уа
шәркасының» ... ... Жылы ... Жинақтағы
Ғұмар өлеңдері мен аудармалары: «һәр ... бір ... «Бұ ... ... бәйітінен тәржіма),
«Сынадым адамдарды табайын деп...»(араб бәйітінен тәржіма).
7. Қарлығаш ... ...... 1911 жыл.
8. Тумыш. – Уфа, 1911 жыл.
9. Бала тұлпар. – Уфа, 1911 ... Аға ...... 1914 ... ... – Уфа, 1918.
12. Сүйінші! // «Қазақ», 1913 № ... ... // ... 1914, ... ... ... ... // «Айқап», 1914, №10.
15. Екі бауырға. / «Қазақ», 1916, ... Алаш ... // ... 1917, №6.
17. «Алашқа», «Алаш азаматтарына». // «Сарыарқа», 1918, №28.
18. Қызыл ту. // «Дұрыстық жолы», 1919, №1.
19. Ел тілегі. // ... ... 1919, ... Жаңа жыл ... ... // ... ... 1919, №3.
21. «...ға». // «Дұрыстық жолы», 1919, №7.
22. ... // ... ... 1919, ... ... // ... ... 1919, № 9.
24. Білім жарық, жанға ұя ... // «Мұғалім», 1919, № 2.
25. Мұғалімдерге. // ... 1919, № ... ... ... өлеңдері:
1. «Досқа», «Достарға», «Елсізде», «Сен», «Сен менің ардақтаған
аяулымсың». / ... ... ... және ... ... Ғылыми кітапханасының Сирек кітаптар және
қолжазбалар бөлімі. № 1602-папка. 1940 жылы ... ... «1916 жылы ... қара ... бара жатқан жігіттерге
айтқан қоштасуы», «Сенем кімге». ОҒҚ. № 1602. 1946 ... ... ... ... мақтаған өлеңі». «Ақшолақ деген кедейдің әйелін бір
ауқатты адам айырып әкеткелі жатқанда айтқаны». ОҒҚ, № 1602,
№ 9 ... ... ... ... ... ... ОҒҚ, № 1602, № ... «Асыл жәуһар інжулер...». ҚРОМА, №1985 Е.Ысмайылов қоры, 1-
тізімдеме, № 3-іс, 171-п.
6. «Ноғайлы». 1978 жылы ... ... ... ... ... ... ... жеке архивінде.
7. «Дүниеде кім бар екен саған теңдес...». 1991 жылы ... ... ... ауданының тұрғыны Бақыт
Панғалиевтан жазып ... ... ... ... ... ... «Тұр, қазақ», «Қара жер» (И. Меңдіханов өліміне айтқаны), «Екі
жолшы, бір сауысқан», «Ғұмар Қараштың молда ... бір ... ... алған «құла атынан шәкіртінің сарқыт сұрап жазғаны», «Сырым»,
«Шаршадым», «Қиял», «Түн қараңғы, бұлт ... ... күн ... ... жиынында айтылған сөз», «Елсізде», «Достым» (И. Жұмағазиевтің
1995 жылы ... ... ... ... кітабында алғаш рет жарияланды).
«Әй, шәкіртлар» өлеңі «Шура» журналының басқармасына жіберіліп, кейбір
себептермен жарияланбай ... ... ... жарық көрді. Кітап алдына
құрастырушылар мынадай «Ихтар» («Ескертпе») жазған: «Шураның» ... ... аз. ... тағы ... ... ... бәрі сәтті
емес. Егер өлең ... ... ... ... ... ... деп шештік...» /1, 3/. 49 жолдан тұратын өлеңге «Ғ.Қараши» ... ... ... Бұ ... ... ... шах сізге қыл
Улмыш дүр зимлә инсан.
Сізлерсіз, әй, талиплар,
Хәр майданда ғалиплар,
Милләтіңді алып бар,
Алға таман,
Алға таман!
Мақсұд ұзақ, жол хатих,
Деңіз ... түр ... ... ... үшін бол ... сүйсе гауһар дүр,
Жаннан кешіп қадам ұр!
Жан аясы жырақ тұр!
Ерме мұнда сәргәрдан!
Мұндағы инсан – адам, адамзат; хатих – ауыр; ...... ... ... түскен, күйрек кісі мағынасын береді.
Өлеңнің «ә» дегеннен назар ... ...... ... кездесе бермейтін өлшемі мен әуезділігі. Бұл тұрғыда «Әй,
шәкіртлар!» татар ... кең ... ... ... ... «Қысқа
жырлар» - төрт жолдық, көбінесе жеті-сегіз буынды, әнмен ... ... Ойы ... ... айшықты, кестесі келісті, жаттауға оңай...
Дыбыс жүйесі сазды, ... ... - деп ... ... ... ... ... ақын Мұзафар Әлімбаев /2, 260/.
Өлеңнің бір ұлт шәкірттеріне ғана ... ... түрк ... («милләтқа») арналуы Ғұмардың шығармашылық өнерге жәдидшілік-
ағартушылық көзқарасы, дүниетанымы ... ... ... араласқанын
аңғартады. Осы себептен өлең ортақ түрік тілінде жазылған. Автордың айқын
әлеуметшіл үні сол кездегі патша ... да ... ... ... ... ... ... жөніндегі Қазан Уақытша комитетінің
мүшесі, Қазан университетінің бірегей профессоры Н.Ф.Катанов кітаптағы
Ғабдулла ... ... ... ... ... Бисенов сияқты
авторларды жай атап өтіп, ал Ғ.Қараши ... қара ... ... ... ... ... ищущий знаний, и обрати внимание на то, что плачет
нация, надрывая сердце; иди скорее и достигай цели, ... ... не ... и ... Туши ... вздохов и стонов и направляй по прямой дороге;
дай (нации) ... ... ... радовалось у нее сердце!.. » /2, 34/.
«Шура» журналының 1909 жылғы 11-нөмірінде «Ойлама ... деп ... бес ... өлең ... ... ... еліндегі
бір жігіт» деп қол қойылған. Біздіңше, бұл – Ғұмардың алғашқы ... ... ... ... ... жағынан өлең Ғұмар поэзиясына
рухтас, екіншіден, Ғұмар өлең-мақалалары, кітаптарының барлығына ... ... соң ... ... ... ... дейтін анықтауыштар қосып
отырған.
Өлең алдында автор тарапынан «11-номер «Шурада» шағирлерге ағыр ... ... ... ... лұһатынша жауап» деген анықтама берілген.
Ойлама өзіңді-өзің білемін деп,
Көзіңмен көз алмасын көремін деп.
Қатасы адамзаттың қиял ... өз ... ... деп, -
деуіне қарағанда өлеңнің жазылуына түрткі болған мақалада ақындар ... ... ... ... ... ... Одан әрі ақын этикалық
көзқарастарын баяндайды:
Адамға екіжүзді болсаң жолдас,
Бек жақтап әр ісіңді етеді пәш.
Мәз болып көлеңкеңе алданарсың,
Пердесі достықтың һеш те ... деп біл ... ... ... ... айыбыңды ашып айтса.
Дұшпан сол қылған жауыз ғылымыңды,
Жасырын көз алдыңда ... ... «Әй, ... екі бірдей үлкен айырмашылығы бар. Соңғы
өлең тіл ... да, өлең ... ... да таза ... ... «Әй,
шәкіртларда!» тармақ, ұйқас, буын саны әр шумақта әрқалай, ал соңғы ... ... ... қазақтың он бір буында қара өлең ... ... ... Ал ... 1910 жылғы 11-нөмірінде жарық көрген «Қазақ
жыры» деп ... ... өлең ... ... ... ... сөз шығару өнер емес,
Өнімді ол бір пайда берер емес.
Қышытқан жерін тауып ... ... дағы ... ... айт, аз ... да тазасын айт,
Жағымды сонда жайма келер кеңес.
«Қазақ жырын» Ғұмардың ақындық бағдарламасы десе лайық. Ол осы ... ... ... пен ... ... болашақ ақындық жосығын
белгілейді.
Осы кезеңде Ғұмар жидашылықпен арнайы айналысып, ... ... ... Бұл екі ... ... қай жылы ... белгісіз.
Кейбір зерттеушілер 1910-1911 жылдарды атаса, кейбір ғалымдар 1912 жылды
/3/, енді ... 1917 ... ... ... /2/. ... жоба ... ... 1911 жылғы 3-нөмірінде жаңа шыққан кітаптар жайлы мақалада
көксілдердің баспадан шыққаны ... Екі ... ... де ... ... деген атпен шығарады. Ғұмар шығармашылығының осы қыры
Абайға ұқсас. ... өлең ... ... ... ... ... көзқарас салдарынан Абай өзінің көптеген өлеңдерін басқа ... ... ... алғашқы кезеңінде Ғұмар да бірсыпыра өлеңін
шәкірті Ахмади Есқалиұлы атынан таратқан.
Екі жинақтың қайсысы бұрын шыққан? Бұл ... ... ... алғы сөзі ... ... ... ... береді. «Бұ мәли жырларды
«шешендік», «хамасат» бек ... ... үшін ... ... ... ... зор сор деп ... де «Көксілдерді» тағы жижым».
Демек, алдымен «Шайыр» жарық көрген.
Ғұмар «Шайырға» жазған алғы сөзінде өзінің фольклор жинаушы ретіндегі
бағдарламалық ... ... ... ... иесі ... ... ... өлең һәм білік сөздерін
сақтамаған халық жансыз» деп. Бұ сөз бек ... неге ... һәр ... ... қазақтың қазақтығы, татардың татарлығы, орыстың орыстығы
өздерінің ата ... ... ... тілдерін жоғалтпай қолданумен
сақталады. «Һәр ел өз тілін сақтау» ол елдің жыр һәм ескі сөздерін ... ... ... үшін де ... ... ... бұ «тіл ... бек мұқияттық бар. Медреселерінде балаларға қалдырмай оқытады,
һешбір жыршы иә шешен ... ... ... сөзі ... ... ... қалмайды. Біздің мұсылман халқында да, әуелгі таза
уақыттарда солай ... ... ... ... түйені, кенизектердің
қара қас, нәзік белдерін мақтауыменен толы; тек бұ соңғы замандарда біздің
халыққа басшылық еткен надан ... ... ... ... ... жыр һәм ... ... ескеріп айтуды күнә деп
көрсеткен, мектептегі балаларымыз «Бозжігіт», «Зарқұм» оқып ... ... ... ... ... ... бар ... жинастырып ескі, жаңа жырлар, бірен саран
қысқаша билік әңгімелерді жаздым. Медреселерде «адабиат» ... ... ... қазақ балалары файдаланып «Әлмұхамат
әлхаририе» лардан артығырақ көріп жүргізетұғын күндердің бек ... ... һеш шек ... ... /2, 263/. Бұл ... ... көзқарасы ХХ
ғасыр басында түркі зиялылылары арасында қалыптаса бастаған «ұлт ... ... ... ... ... ... ... Осы
себеп талайдың қолына қалам алғызған. ... ... ... ... ... көздеген мақсатымыз, әуелі қазақ елінің өз қанынан туып, өз
сүтімен өскен ескіліктің ұлы денесін туғызып алмақшы болдық. Дін ... ... ... сарыны шеттікі болудан басқа, мазмұндары ... ... ... ... ... қыдырма әңгімелер», - деген
М.Әуезов пікірінің Ғұмар ойымен дәлме дәл келуіне таңдануға ... ... ... мен ... сол кездегі қазақтың қара ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... күнбе күнгі ағартушылық қызметте қазақ оқығандары да
пайдаланып отырған. Жылы ... ... ... ... ... ... ... көптеген кітап қолжазбалары үптеледі. ... ... ... ... ... ... аты: ... татар һәм рус тілдәрінда әр түрлі кітаплар, газеталар һәм қол язулар
табылып, ларны алғанлар. Бұларның ... Ғияс ... ... ... һәм ... ма бу?» романлары, Байтұрсыновның «Қырық мысал»,
Құнанбаевның ... ... ... ... Ғумар әл Қарашның ... ... ... ... һәм ... ... бар ... деп хабарлады /2, 263/.
«Көксілдер» сол кездегі мерзімді баспасөз бетінде ... баға ... ... ... ... көрініп тұр, бұрынғы жырлар жазылғандығы, -
делінген «Айқаптың» жоғарыда аталған мақаласында. – ... ... ... де көп. ... Қашқын, Фунограф, Шаһингерей Бөкеев сөзі «һәр
көңілдің бір ойы ... ... ... сөзі. Басылуы жақсы, қағазы әдемі.
Ләкин ескі сөздерді жазған жазуы, сөздің ... ... ... ... ұнап ... Ал отызыншы жылдардан бергі ... ... ... ... әділ ... ала ... ... Бұл
өреде шетел авторлары әлдеқайда нақты баға беріп отырды. Мысалы, Томас
Г.Виннер «Омар карашев... ... чем ... ... ... в ... произведениях ...национальные фольклорные традиции
казахов» десе /2, 263/, ... ... ... ... ... по народной литературе казахов и ногайцев»
деген ... ... /2, 263/. ... ... да жазуынша, «оны көбірек
қызықтырған сала қазақ түркілерінің әдебиеті еді».
«Шайырдың» форзац бетіне ... ... ... Шәңгерей
Бөкеевтің суреті берілген. Кітапты шығарудағы мақсаты халықтың асыл сөзін
кітаби жат сөзшілдіктің шаң ... ... ... Ғабдолла Мұштақ бұл
жерде де исламның тасқа ... ... ... ... ... ... заңына қарсы келген. Бұл да, әлбетте, елдегі ... хан ... ақша ... мен ... ... ... қылдың.
Халыққа қарап тұрған сүгірет сатып,
Өзі оңбай тұрған елді қасқа қылдың, -
деп жазды Жұмағали Жанарыстанұлы /2, 264/.
«Шайырда» ... ... ... ... ... өлгенде
айтқаны» дейтін жоқтау, «Жанұзақ жыраудың Жиһангер ханның өз ... ... ... Одан әрі Боран жыраудың сұлтан Өтебәлі Сығай
(Шығай) баласына айтқаны, «Әмит» жыры, «Ер ... ... ... бидің
Қаратай ханға айтқаны» (қарасөз), «Әділ сұлтан» жыры, «Мырза ... ... ... ... ... қазақ батырларының жырлары»,
«Исатайдың аңдасы Мұхамед ... ... ... бал ... ... жырлары», «Қаратоқай Есет дегеннің Қаратай хан
уақытында кейінгі жастарға ... ... ... ұғлы», «Тақырлауға
қонған таз тырна...» деп басталатын жыр шоғыры, Сүйіндік Едіге би мен Төле
бидің жауаптасқаны ... ... ... үшін бір ... ... деген өлең, «Сұлтан Шаһингерей Сейдгерей ұғлы Бөкеевтің
жырлары», ... ... Ер Обай мен ... Батырдың айтқаны», «Ай мәдет
ер Доспамбет ағаның оқ тигенде айтқаны», «Балпаң балпаң кім баспас...» ... жыр ... ... Шалгез батыр би ... ... ... ... Нияз баласы Бекжан батырдың шәкірттердің жиынында
айтқан сөзі, «Мұқан Хожа Ахмед ұғлының жастық хақында ... ... ... ... сипаттамада келтірілген өзінің ... ... ... ... ... ... ... Ол қарасөзі
мен өлең аралас Едіге және Тоқтамыс, Едіге баласы Нұраден туралы көлемді
хикаямен ... Одан әрі ... ... ... Шәңгерейдің
«Қашқын» дастаны мен «Фунограф» атты өлеңі, Ғ.Мұштақтың «һәр ... ... бар» ... ... ... ... ... арабша екі
бәйіттің аудармасы, Шәлгездің ... ... ... ... ... екінші он жылдығының алғашқы бөлігінде Ресейге
қарағанда түркі буынындағы халықтардың мәдени орталықтары – ... ... ... ... ... соң бірі жүйемелете «Ғабдолла
Мұштақ», «Ғұмар Қараш ұғлы», «Ғ.Қ.» деп қол қойған бір автордың төрт ... ... ... 1911 жылы Қазандағы баспасы «Қарлығаш», сол жылы
Өфөдегі «Шарқ» мәтбағасы «Бала ... сол жылы ... ... ... 1914 жылы ... Байтұрсынұлы Орынбордағы «Дин уә ... ... ... ... ... /2, 294/.
Қорыта келсек, Ғұмар Қараш шығармалары баспа бетінен жарық көрген, сол
арқылы бүгінгі күнге түгелге дерлік жетіп отыр. Өлең ... ... ... жырлары кіргізілген, ал олардың қандай мәселелерді
қозғап, қай тақырыпқа жазылғандығы ... ... сөз ... 2. ... ... ... тақырыбы
Енді Ғұмар Қараш поэзиясының тақырыптарына тоқталып көрейік. Олар:
- қазақ ... ... ... ... ... ... ... оқытатын қадимшілерге сын; аңқау елге арамза
болып сопысынған дүмше молдаларға, ... ел ... ... ... ... жас, ... шалдарды мінеу, әсіресе жас ... ... ... мінез-құлқынан сақтандыру;
- елді әрекеге емес, берекеге ұйыстыру;
- хайыр иханды кеспеу;
- дәуір талабына орай ұала мен қырдың ... ... үлгі ... көшу;
- жер мәселесін қазақ пайдасына шешу.
Міне, Ғұмар Қараш отаршыл саясат шегіне жеткен осындай күрделі ... ... Бұл ... ғана ... ... ... оқығанын ерте
есейтіп, ел үшін ат жалында ойнатқан кеп.
Бұл жерде біздің ... ... ...... ... халық мүддесі жолында табаға қуырылып, отқа күйген ... Олар ... ... ... ... айта ... жаза берді, -
қарасөзбен айтты, назымсөзбен де жырлады. Өйткені олардың ... ... ... да ... көзің ашпасаң,
Аяғың қозғап, баспасаң,
Жүректен шыққан шын сөзді,
Құлағыңа аспасаң,
Күнілгері қазағым!
Амандас еркін қонысқа.
Желге, күнге тигізбей,
Асылдан басқа кигізбей,
Әлпештеген аруың,
Тәжім ... ... ете ... ... ... бой сұнарын,
Іштен тұнып жыларын,
Анық біл, қазақ! Анық біл,
Көршілес халқың орысқа, -
деп көсем ... ... да, одан әрі «не ... ... ... ... ... қазақ! Сөзімді,
Есірке ұл мен қызыңды,
Жалшылықта шірітіп,
Налытпа бағлан қозыңды.
Білім, өнер қаруын,
Құралданып бойыңа.
Жігер, жиһад қылышын
Қайратпен ұстап қолыңа,
Әзірлен, қазақ, ... ... ... ... ... ... көзге түсетін жайт – ақынның оптимизмі. Жоғарыдағы ... ... ... ... терме, төкпектеткен жыр үлгісін
ұстанғанымен, онда нағыз жазба поэзияға тән белгілер көп. Олардың бастысы -
өмір ... ... ... парықтауы, содан дұрыс қорытынды жасай
білуі, тағы бір белгісі өлең нысанасынан барынша ауытқымайтындығы. ... азар ... ханы ... ... ... ... би айтпас,
Тамағы болар тапқаны.
Бітімшілік білмес әкімі,
Актілеп жазып жатқаны.
Аманаттың аты жоқ:
Біреуді біреу сатқаны.
Құрулы жүрер жанында,
Алыс емес ... ... бір ... ... ... ... ... да,
Сырты жұмсақ мақта-ды:
Жібітпейді жүрегін,
Жетімнің жасы аққаны,
Ыңыранып жерде жатқаны.
Үзіндіде ... әрі ... нені ... тақырыбы – «халқына
қарамайтын ханды», «ел пайдасын айтпайтын биді», «бітімшілік ... және ... ... өне ... қан жүгіртіп тұрған ... ... ... жора – ... ... сын сырығына
ілетінін аңғарамыз. Бұл бір сәттік сезім толқынында туа қалған ... ... ... атап ... бір ... болса, ол – жиырмасыншы
ғасырдағы қазақ тұрмысының барынша кең, ... ... ... өз ... ... яғни бес ... жинағының төртеуін
ақын ретінде өз жолын тапқанға дейін жазғанын есте ұстау жөн. Бұл ... ... ... ...... атты ... зырылдауығы. Ақын
«Бала тұлпар» жинағында «Замана жайынан», «Бұ да замана жайынан» деп екі
бөлім, «Аға ... ... ... ... ... тағы да ... деп атап үш ... «Бұ заман» деп және бір бөлімді осы толғақты
тақырыпқа арналған
Заман, әсіресе, ХІХ ... ... ... ... сөз ... ... тақырыбына айналды. Осы сыртқы сипатына қарай ХІХ ғасырдың
екінші бөлігіндегі назым сөзіміз ... ... ... дейтін бағаға да ие
болды. Сырт қарағанда, бұл сарын ХІХ ғасырдың Шортанбайы мен ... ... ... ... ... ... ... үндестіреді. Егер
Дулат:
Сырымды менің сұрасаң,
Тұманың тұнық суынан.
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам.
Сорғалаған нөсердей
Жырын тыңда Дулаттың, - десе, ... түрі ... үміт ... ... ... тәңірім тілекті.
Айтып айтып кетейін,
Тыңдамаса не етейін.
Тыңдаусыз қалған сөздері.
Дүниеде жалғыз мен емес,
Міндетімді өтейін («Аға тұлпар»), - дейді.
Ғұмар – ... ... ... оның әдді жоқ еді. ... ... ... ... и
было для Блока тем пунктом, в котором сходились линии лирики интимной и
лирики ... - деп ... ... Л. ... /2, 319/. Осы ... да қатысты. Аласапыран төңкерістің бір жылында ол махаббат, табиғат
лирикасына ... бір ... өлең ...... ... ... ... «Бармысың», «Жазғы кеш», «Жазда тастамаған телпек»
өлеңдері сол тұста қазақ лирикасын байытқан айрықша ... ... ... отырып біз бұған дейін ел мүддесінің биігінен сөйлеген, барша ақындық
қуатын сол ... ... ... ... – ақыннан бөлек, ет пен ... ...... ... ... Бар ... һәрбір істе;
Кірмейді сырын ашу біздің түске...
Тындырып зар жылаған асықтырды,
Жіберсең құдіретіңе бұ да күш пе! (Тұрымтай).
Әлгінде ғана өмір ... ... адам ... иек ... ақын ... ... аш, байлауым шеш, басым босат,
Зарлантпа қам көңілді ерте кеште...
Өлең «діндар дәуір әдебиетінде» (А. ... ... ... ... ... шын ... «басы ғана құдайға қарап айтылып,
ар жағы мұң сөзі» ... ... ... десе ... /4, ... ... «Омар... мақсатының бәрін жоғалтып, бар тілегін әйелге
әкеліп төкті», - ... /2, 319/. Жаңа ... ... оның ... ... шуағын көбірек көрген, кейде заманының қамырша илегеніне ... ... ... болғанда да адалын айтып отыр десек, ... да ... ... ... ... ... ашық ... бүгінгі біз
құрметпен қарауға тиіспіз. Махаббат заңы жасқа қарамайды. ... жас ақын ... жан ... тағы да сүй, тағы ... ... у ... ... ләззәттің бір минутын бермеймін,
Патша тағы, бүкіл дүние малына, - десе, жер ...... ... Ғұмар:
Махаббат дидарыңнан енген сәуле,
Бір берген сәуле нұрды енді кешпе, - ... Қай алма қай ... ... ... мұны ... ... тіпті де қажеті жоқ – ... ... ... көтермейді. Ақиқаты ... ... адам ... ... ... ... ... Яғни ол да дүниеге
келеді, бұғана қатырады, есейеді. Ал ол өлмеген, өшпеген жерде ... ... үй ... ... сәуле шашып тұрады. Ғұмар мен Жаманқыз
арасындағы сүйіспеншілік тарихы, ... ... ой ... ... ... ... ... адам болмайтыны сияқты, ішкі ... бір ... ... адам да жоқ. ... сол ... ... ... өлеңнің бәрі бірдей жария бола бермейді. Көпшілікке ... ... ... сол ... ... айналуы керек. Яки қоғамның ... ... ... ... ... ... әр ... талабы әр басқа.
Талғам тамтыраған кезде Мағжанның «тән ... жан ... ... ... ... дәл суретін беруге тырысқан» /5, 64/ ... ... ... ... да. Осы ... ... Мағжаннан
гөрі Абай рухы жақын.
Дәлелдейік:
Ұлы ақын:
Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса да, -
дегені ... ... ... ... ... ... дейінгі талай қырын» аңғарамыз /6, 342/. Осы рух Ғұмардың
«Достыма» өлеңіне ... аяқ өзек ... ... Алты шумақ бойына
лирикалық кейіпкер немесе ақынның өзі асық жарын сендірумен болады.
Жиһанда сенен өзге жарды сүйіп,
Жолында болып асық ... ... ... ақ ... де, қара ... ... бір ... соң танарым жоқ.
Баз біреулердей «сүйдім, күйдім» деп жүрегін қолына алып қылғынбайды.
Ақыл тоқтатқан кісінің сабырын танытады. Одан да ... ... ... ... әділ ... жағымды бейнесін көреміз.
Осындағы «Байлаулы сөзіңді алып, шөл баспасам, // Берсе де кәусар суын
қанарым жоқ» деп келетін қос ... ... ... атты өлеңге көпір
тәрізді. Неге ... ... ... «сөз ... ұғымына кіретін
дәстүрлі серт алысу шарты, соның ішінде опалы жарға қойылатын талаптың бәрі
де айтылған. Мысалы:
«Теріс жолға сынаман,
Арам ... ... ... ... ... ... ... басқа, жүрек бір...
Үміт кеспе, жан достым!..
Ер басына күн туса,
Нені істемес, не қылмас,
Түгелді жолдас ет!..
Өзіне де, ... де ... ... қорғасындай талап қойып, соның
орындалуын шыр-пыр болып күзеткен ... ... ... ... ... болуы мүмкін?! Мұны бөгде түгіл, қайғысы қабырғасының астында ғашық
адамның өзі сипаттай алмаса керек, жеткізуге сөз ... қиял ... ... ... ... лирикасында да біршама танытты.
«Тұрымтайда» бұл тақырыптағы өлең ... ... кеш» және ... ... даланың ішінде,
Желсіз, тымық жазғы кеш;
Сыбыр шығып бір жерден,
Хиялыңды һеш бөлмес,
деп басталады «Жазғы кеш» өлеңі.
«Бұл нағыз сұлу ... - деп ... Е. ... Ақын табиғаттан
өзіне ақындық күй, сарын алады; табиғатты жанды бейнеде түсініп, ... ... сыры мен ... жан сезім дүниесін ұштастырады, міне
бұл нағыз көркем ... ... бір ... ... ... ... суретші,
сыршыл ақын екенін көреміз» /2, 322/.
Шынында да өлеңді ... адам ... ... ... белі
шешіліп, елдің көңілі жайлана бастаған ерте жаз ... ... ... ... өзі де ... ... ... қауышады.
Өкпең жұтып саф ауа,
Көтерілер қам көңіл,
дейді. Бірақ өзгелердей емес, ол байқағыш, аңғарымпаз, сәтті ... ... ... ... ... пен адам тұрмысын астастырып
жібереді.
Анда-санда аз ғана,
Қоңыр ... леп ... ... ... ... ... жүріп қосылып,
Мұңын айтқан ғашықтың,
Жүрегіндей елжіреп,
Тұрған ғажап бұл бір кеш («Тұрымтай»).
Ақын сөзбен сурет жасаған. Жаңа ғана үнсіз мүлгіген ... амал ... жан ... ... алты ай маусымда қол үзіңкіреп кеткен
дос жаран, көптен қауышпаған сүйген адамың жүр.
Жалпы, өмірі көшпелі тұрмысқа байлаулы қазақ үшін ... ... ... ... ... Ғұмарға тұтас ақындардың ішінде осы тақырыпқа
соқпағаны кемде кем. ... көбі ... ... ... не ... қалатын. Ал тақырып жиі қайталанып, шырқау шегіне жеткен кезде
бұрынғыны қайталамау қажеттігі туады, яғни іштей ... ... ... ... дәстүрлі тақырып пен үйреншікті поэтикалық кестені ... ... ... ... небір үлгісін көрсетуге тырысады.
Осы жәйт қазақ ... жаз, ... ... ... бойы ... өте ... ... етіп келді.
Ғұмар осыған табиғат арқылы адамды әрекетке шақыруымен кесек
үлес қосты.
Мұндай жазғы түндерде,
Жата берме ... де ... ... үлес ... соңғы сөзін сентенциямен түйіндейді. Несі бар, әдебиет, поэзия
әуел бастан тәрбие әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... осы үлгі ара-тұра болса да ... жазу ...... толы ... ... қай ... да қарама-қарсы жәйттерді қатар алып отырады – ... мен бұл ... ... мен надандық, өмір мен өлім... Бірақ нені айтса
да, неге ... де ... ... ұғымын назарда ұстайды, адам – тақырыбы
да, нысаны да. Тіптен адам боп ... өмір сүру ... өмір ... ... философиялық жинақтауға дейін көтереді. Рас, қазақтың ... ... ... көп мін бар. ... ... ... ойы жоқ, сөзі
жоқ, қайдан келіп, қайда кетіп бара жатқанын білмейтін мәңгүрттер ме? ... олай ... ... ... бойкүйез болып тумайды. ... ... ... ... жаншылған. Оған орта, жағдай, ... әсер ... ... ... ... ... ақын бір сәтартқа
қайрылып, өткеннің әлеуметтік тәжірибесіне көз салады.
Мынау қазақ деген жұрт,
Кең далаға ... ... ел ... ... тең едік.
Бір оқығанда осы шумақтағы кереғарлық ойландырады. Аңғырт ел ... ... тең ... ... ақын өзі ... ... ... жиған
тірліктің шындығын айтып отыр. Көшпелі қоғамда да бір ... ... ... ... ел ... отырықшы халықтардың түсіне де кірмеген
ұлан-ғайыр өңірді жайлады, оларға үлгі-өнеге ... Мал ... ... да, ... ... ... ... бар да ертең жоқ аң-құсқа, табиғатқа
тәуелділік танытпады. Содан бейқам болып өскені де рас. Алайда сол ... әрі ... ... әрі құрылыс қалпы еді ғой.
Атаңа сенің қазақ-ай!
Бар еді-ау болған күндерің...
Хан бар еді со күнде,
Ақсұңқарға ұсаған;
Билер жүйрік бар ... ... ... қазы бар ... ... ... ... бареді,
Аш маралға ұсаған.
Байлар момын бар еді,
Аузынан уызы төгілген...
- («Аға ... қай ... Ақын осы ... ... ... ... енді бір тұста
ХV ғасырдың Доспамбетінше «адырнаны ала өгіздей мөңіретеді».
Желке шашын үрмеген,
Маңдайы күнге тимеген,
Жібектен өзге кимеген,
Аруларың бар еді... (Бала тұлпар)
Осылайша «ері ... малы ... ... ... көркемдік
тәсілдерімен суреттеген Ғұмар ел тұрмысына келгенде тіптен көсіледі.
Қысымыздан өткенде,
Жаздың айыжеткенде
Мақпалдайын көгеріп,
Түрлі өлең жетісіп,
Жер жүзіне біткенде,
Үйін тиеп ... еді ... кіші ... ... ... ед,
Жасы үлкен ағаға.
Сапырулы сар қымыз,
Салқын үйде құрылған,
Алқаланған кең мәжіліс,
Бір сын еді со күні,
Емізікті қара ... ... ... ... ... ... қонып шыққан соң,
Шығарып кетер белгілі,
Өрісі анау қыр жаққа...
Дала перзенті ғана өрнегін сала алатын ... ... Осы аз ... кешкі ауылдың қалам сыртында қалған қосымша панорамасын – бұрала басқан
қыз-келіншектердің сыңғыр ... ... ... азбан айғырдың арындап арқырағанына, мама биелердің
шұрқырағанына, ... ... ... тастауына, шал-кемпірдің тық-
тық жөтелгеніне дейінгі сансыз көп дыбысты құлағымызға ... ... ... ... алып ... ... ақынның әдетімен Ғұмар
бұл сауалды да жауапсыз ... болу ... ... бұ күнде,
Алтынды тақты ханы жоқ,
Хансыз елдің сәні жоқ.
Қазысы жоқ, биі ... ... күйі ... жоқ, байы ... ... жайы ... қараң малсыздың,
Жұлдызы жоқ, айы жоқ...
(«Аға тұлпар»)
Несі бар, бүгінгі біздің пайымдауымызбен әбден үндесіп жатқан пікір.
Құлдырау ХІХ ... ... ... ... ... басталғанын,
онымен бірге дербестігінен де айрылған халық ұлт азаттығы жолындағы қарулы
бас көтерулерден нәтиже шығара ... тауы ... ... ақын.
Сонымен, Ғұмар Қараш өлеңдерінің тақырыбы әр алуан. Ақын өлеңдерінде
шынайы өмірді, өз халқын суреттейді. Өлеңдерді оқи ... ... ... ... ... ... ... өрнегі
Ғұмар поэзиямызға өзіндік өрнек, түр қосқан жаңашыл ақын.
Ол «өзінен бұрынғы да, өзімен тұстас та ақындардан, әр елдің ... ... ... ... ... ... », - деп ... ғалым Айқын Нұрқатов /7, 318/.
Әлбетте, ақын алғаш нәрленген бұлақ ... ... Абай ... ... да ... ... Бірі ел ішінің мінін тайсалмай айтқан ... ... ... халық әдебиетіне тән үлгі өрнектер.
Алдымен ауызға аларымыз «қара өлең» дәстүрі. Ауыз әдебиеті мен жазба
әдебиет ... ... ... өкілі Ғұмар қара өлеңге соқпай ... еді. Шын ақын ... ... ал ... ... кезінде
ол дәстүрге еліктеуші ғана. Сол себепті Қараштың «Шайыр» мен «Көксілдер»
жинақтарындағы, «Қарлығаш» пен «Тумыш», «Тұрымтайдағы» ... түр ... өлең ... ... да ... қара өлең түрінде құрылуын заңды
нәрседей қабылдауымыз керек.
Дүниеде жаман-жақсы бірдей тұрар,
Һөркімде өз әлінше дүкен құрар;
Үлесіне тіршіліктің тиді ... ой ... бір күн ... ... таза қара өлең ... ... қос тармақ соңғы екі жолдағы түйін
үшін алынған. Ғұмарда мұндай шумақ біреу ғана. Он бір ... ... ... ... ... поэзиясы мен ауыз әдебиетіндегі ақындық дәстүрді
арнайы зерттеген ... ... ... ... ... төрт ... ... ұйқасының а а б а түрінде жасалуы,
бунақ ... 4 + 3 + 4 ... ... ... ... ... ... орын теуіп келе жатқан дәстүрлерден үнемі үйрене,
үлгі ала отырғанын» айта келіп, шумақтағы ... ... алты не одан ... ... ... ... өзгеруі ұлттық өлең құрылысынан ауытқушылық
емес екендігін атап көрсетеді /8, 20/. Соңғы ... ... ... ... дейінгі кезеңде жасаған ақындарда өте мол кездеседі,
соның ішінде олар ... ... де ... діңгегі сүйегі. Мәселен:
Өлеңнен елдің түрі көрінеді,
Өлшеніп таразыға ілінеді;
Дәрігердің шеккісіндей өте сезгіш,
Кей сөзден нәзік мағына білінеді;
Өз мінін өзі ... ... ... де ... кідіреді («Тұрымтай»).
Шумақ қара өлеңнің үйреншікті төрт жолынан алты тармаққа дейін өскен.
Мазмұн жағынан да артық жүк жоқ; алғашқы екі ... ... - ... ... қас ... «сөз - шеккі» ұғымдары аяққы түйін-оймен үндесіп қана
қоймай, оны ... ... ... тұр. ... ... ... тәсіл
Ғұмарда бірен-саран – ол жыр үлгісімен жазылған өлеңдерінде болмаса, қара
өлең ... ... ... ... жол бере ... ... өлең
ұйқасының дені түс дәстүрге етене жақын.
Бар еді қазағымда оңған заман,
Басына бақыт құсы қонған заман...
Хан ... ... ... ... момын,
Уызында жарып бала тойған заман...
Кең жайлау, еркін қоныс, ендіген мал,
Ол дәурен келмес қайта озған заман... («Қарлығаш»).
33 жолдық үзік бастан-аяқ ... ... ... ілкі сөздер өзара
ұйқасып («оңған»), «қонған», т,б) келеді. Енді осы үзікті халық поэзиясының
көрнекті үлгісі «Қаратаудың басынан көш ... ... ... ... қай ... – қысқа заман,
Басымыздан бақ – дәулет ұшқан заман.
Шұбырғанда ... шаң ... қар ... ... ... ... ... ұйқастың осы порымына толымды ұйқас
ретінде ден ... жүр. «Исі ... ... осы көне өлең ... ... қай жері кем? Өзге мүшелерін алып тастап, ... ... ... ... ... ... танылып тұр. Демек,
мағыналық ... ... де ... ... ... ... бой
теңестіре алады /9, 107/. Ғұмар шығармаларында қыз ... екі ... ... бірі ... ... дәстүрлі тәсіліне арқа сүйеген.
Қара көз, күміс маңдай, қиғаш қасың,
Қынай бел, талшыбықтай, қолаң шашың.
Маржан тіс, оймақ ауыз, күлім ... ... ... ... ... ... езуден» басқасы халық поэзиясында жиі ... ... ... қос ...... өлеңдері мен шығыс поэзиясы
болғандықтан, бұл екеуіне тән ... ... ... ... бар. ... бірі – сүйгенінің реңі мен қылығын інжу-маржан, т.б.
асыл тастарға теңей суреттеу. Абай өз ақындығының бастапқы ... «Юзи ... ... деп ... ... қойып кетсе, Ғұмар да осы ыңғайдағы
стереотип үлгілерге жоғарыдағы өлеңнен ... көп ... тек ... ... қырынан келеді.
Асығың мені,
Бұл іске,
Кәрібім менім,
Бұл күшке,
Жүрегім неғып шыдайды? («Тұрымтай»)
Мұндағы «кәріб», ... ... ... ... яғни ... ... ... асыл тас (янтарь) мағынасында қолданылған.
Халық поэзиясында ... ... ... ... ... – кәусар суын ішу екендігі белгілі. Мұнда да ... өзге ... «Кеш ... қараңғылық күнді басты» өлеңінде жастық дәуренді аңсай
келіп:
Аспанға әғи шыққан ғашықтардың,
Айланып ... ... ... ... ... ... ... бұлағысың! («Шайыр»)
дейді. Сөйтіп, Грекиядағы Иппокрена тектес поэзияның аңыз болған қайнары
Әбілхаят ... ... ... ... өлеңінде тек Ғұмар мен Шәңгерейде
ұшырасады. Екі ақын да дәстүрлі ... ... ... жыр ... ... ... тұлпар» мен «Аға тұлпарда» эпостық
мұрамызға тән бейнелеу тәсілдерін молынан қолданады. Мәселен «Сырым батыр»
тарихи жыры:
Кешегі ... ... ... ... ... өзі би,
Сырым деген ер болған,
Халқының қамын жер болған («Бала тұлпар»), -
деп басталады. Немесе «Сонда батыр сөйледі, // ... бүй ... ... бүй ... («Хиял, хақиқат» өлеңі) тәрізді эпостық сөз айшығы,
түйіршігіндей ... ... да ... ... тау», «Алай ма, алаш, алай
ма» сияқты үш дүркін ассонастық-лексикалық, қайталау, «Омырауы даладай, ... ... ер», «Кер ... ... // ... белі ... // Тоты
құстай сыланып» іспетті батырлар жырына тән идиомалық тіркестер ... ... ... ... ... ... ... алып, ғамалдың бір сипатынан бір
сипатын асыра суреттейтін дамыту тәсілін де ... ... ... не болар,
Ел шетіне жау келсе,
Қиялай қиқу орнаса,
Көк темірді киініп,
Мұрасы қалған атадан,
Ескі аруаққа ... ... ... ... ... атын ... қылыш ойнатып,
Домалантып бас кесіп,
Толарсақтан қан кешіп,
Көк шыбықты бөктіріп,
Көк сырлы оғын төктіріп,
Жарқыраған көк ... ... ... ... ... ... қашырып,
Елге қайтса жаралы,
Батыр көркі сол болар («Аға тұлпар», 60-б.).
Ақын ... тағы бір ... ... ... ... қойдай айдаған,
Қияқты найза тайанған,
Һәр қайсысы жүз кісіге баланған,
Ер қазақтың баласы,
Бастан дәулет кеткен соң... («Бала тұлпар»)
Осындағы ... ... ... ... ... «һәр ... ... деп қайырып тастаса болар еді. Ақын олай етпейді, буын ... ... ... ... ... орын береді. Зерттеушілердің
есебінше, толғау өлшемінде ауытқу түрінде жиі ... – 7-8 ... ... ... ең көп ... он бір ... өлең /10, 49/. Сондықтан
ақындық мұрасының тең жартысы жыраулар поэзиясының көгінде шыңдалып шыққан
Ғұмар үшін жыр ... ... ... араласуы үйреншікті нәрсе.
Бірақ бұл сырт ұқсастық.
Ғұмар қара өлеңді түрлендіргені ... ... да ... ... пайдаланады. Бұл келтірілген түйдекте толғаудың ... ... ішкі ... ... ... ... ... т.б. түгел сақталған. Ғұмар шығармаларынан ұлғайған ... де сол ... ... ... ... ... жатқан бұл жаман («Аға тұлпар»).
Толғау формаларының екінші түрде көрінуі:
Ұшқындатып желдетсе,
Бұрқырап бұлт құрсаса,
Күндер неше ұласып,
Ашылмасқа ұсаса,
Телегей теріске айналса,
Тел құлындар ... шуақ ... ... ... ... ... соңғы екі үзікте трафарет жаңа мағынаға ие
болған:
а) халықты надандық ұйқысынан сақтандыру;
ә) «күн ... ... ... ... ... «ер» ... ... суреттеуде толғау формасын падаланкдың кесек үлгісін Ғұмар
«Бала тұлпар» жинағының «Бұ да ... ... ... ... де ... бұлт құрсайды...ң» деп басталатын ұзақ түйдек Шалгездің осы аттас
белгілі толғауының мазмұны жағынан байытылған түрі. Егер ... ... ... тән тұрақты тіркестерді барынша ықшамдап ... бұл жолы ... 9 ... ... ... Бұл ... де.
Шалгез:
Аспанды бұлт құрсайды,
Күн жауарға ұқсайды,
Көлдерде қулар шулайды,
Көкшілден ол айуан
Соққы жегенге ұқсайды, -
деген психологиялық егіздеу ... ... ... ... қуылып кеткен
өзінің көңіл-күйін береді:
Көп ішінде бір жалғыз,
Көп мұңайып жылайды.
Күйбіңдескен көп жаман сөзі тигенге ... ... бұлт ... ... ... ... ... нұр берген,
Аспандағы жарық, жалғыз күн,
Түрі күңгірт тартады... («Бала тұлпар»)
Одан әрі а) айдың ... ә) ... ... б) ... ... ... саны төртеуге жеткен. Толғау өлең құрылысы жағынан да ... ... ... (монорифмге) қарағанда мұнда «Құрсағынан
байқасам»//«Мұны да байқай қарасам» дейтін қосар ... ... ... ... жасалған.
Соңғы кезде фольклоршы ғалымдар ауызша поэзиядағы қайталауларға –
сөздің мәндік, шоғырлардың ... ... т.б. баса ... жүр. ... ...... табан астында суырып
салып айтуына апаратын жолдың басы. Осы ерекшелік ғылымда «формулсентенция»
немесе «жалпы қабылданған лексика» ... екі ... ... /10, ... ғасыр ақындарынан Қараш шығармаларына ауысқан тұрақты қайталаулар
мен стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... Бағынба қазақ орысқа,
Бағынсаң қазақ орысқа,
Осы бастан амандас,
Сарыарқа деген ... ... ... ... ... Әгер ... ... қозғап баспасаң,
Жүректен шыққан шын сөзді,
Құлағыңа аспасаң,
Күнілгері, қазағым!
Амандас ... ... ... ... ... ... ... мас болар,
Ханды құдай атқаны,
Қоңсыменен қас болар.
Кәріні құдай атқаны,
Аңдығаны ас болар.
(Шал Құлекеұлы)
2. Байды құдай атқаны
Жабағы жүнін сатқаны,
Кедей қайтіп күн ... ... ... арық ... ... «XVIII-XIX-ғғ. қазақ әдебиеті», 1967, 165-б.)
3. Әкімді құдай ұрғаны,
Төресін теріс бұрғаны.
Қартты құдай ұрғаны,
Қарт басымен жас болып,
Көрінгенге қылмыңдап,
Жігіттікті құрғаны.
Жігітті ... ... ... ... ... жар ... істі қылғаны...
(Ғұмар) («Бала тұлпар»)
Көріп отырғанымыздай келтірілген мысалдардың бір-біріне стилистикалық
әдістері мен ... ғана ... ... жоқ, ... ... ой, ... мотив
те біріктіреді. Жекелей алсақ, «Амандас қонысқа», «Құдай атқаны» тіркестері
әрі лексикалық-грамматикалық, әрі мағыналық-мазмұндық ... ... ... ... ... тән құбылыс. Сондықтан
фольклоршы ғалымдар көне жырларға ... ... ... қолданудан тартынады. «Во-первых перед нами не ... и ... ... ... ... во-вторых, любое
устное произведение подвергается изменениям и шлифуется их носителями; в-
третьих, те или иные формулы, или ... ... ... не ... но ... ... достоянием коллектива, ввиду чего нет ... ... ... ... до нас ... /10, 85/. Осы ... біз
қарастырып отырған ақындар жөнінде де айтуға болады. Бір мысал. Түйдек
басында ... ... ... деп ... келіп отыратын тіркесті халық
мәтелінен со күйінде ұшыратамыз – «Ханды ... ... // ... ... Биді ... ... // ... дау болғаны» /12, 316/. Бұл –
архетип. Сол ... бұл ... ... кім ... деп түптеп жатудың өзі
артық.
Б. Абылқасымов қыпшақ тілдес ауызша жырлардағы ... ... ... ... ... кеп бір ғана ... қасиеті
башқұрт қобайырларында 14, Ақтан Керейұлында 10, Байдалы шешенде 11,
Махамбетте 12 ... ... ... /10, 80/. Ал біз ...... ... ... Шәңгерейде, Мұратта формалдық
тіркес түріндегі лексикалық қайталау бірді-екіден аспайды (тек ... ... ... ... Осы тұрғыдан талдасақ, Ғұмарда мұндай қайталап келіп
отыратын стандарттық блок бәрінен басым.
Кестемен көрсетейік:
|мысал |Лексикалық ... ... ... |
|№ | ... |жол саны |
|1 ... ... қонысқа; |1 |6 |
|2 |а) ... ... ... |6 |91 |
| |ә) ... ... ... | | |
| |б) ... құдай ұрғаны; | | |
| |в) ... ... ... | | |
| |г) ... ... ұрғаны; | | |
| |д) ... ... ... | | |
|3 |а) ... (қарадан) туған би (хан) |2 |9 |
| ... | | |
|4 |а) ... ... терең ой; |1 |- |
|5 |а) ... мал мен бас; |1 |- |
|6 |а) ... ... қол жайып |3 |12 |
| ... жер); | | |
|7 |... не ... |7 |104 |
|8 |а) ... азса не ... | | |
| |ә) ... азса не ... | | |
| |б) ... азса не болар? | | |
| |в) ... азса не ... | | |
| |г) ... азса не ... | | |
| |д) ... азса не ... | | |
| |е) ... азса не болар? | | |
| ... (бұл) ... | | ... отырғанымыздай, түйдектегі жол санының ең ... ... ... және «не ... дейтін редифті тіркеске тиесілі – олар
тиісінше 91 және 104 жолға ұлғайған. Ауызша ... ... ... ... ... негізгі ойға қызмет ететін ... ... ... ... Бірақ жыр тыңдалған кезде әлгі шұбалыңқылық ... ... ... ... әңгіме «...2) Тақырыптан тыс әңгіме
болғандықтан ... ... ... миға ... ... 3)
Тақырыптан тыс әңгіменің өзі бір шетімен тақырыпқа байланысып жатса, ... ... ... ... құрылса, тыңдаушыны күні ілгері ... ... ... ... түрде түсінуге себеп болады» /13, 299/. Ал
әдебиетте қыстырма сөздің көп болуы, егер олар ... ... ... ... - ... ... ... жырларында мағына сұйылтып кететін
мұндай ұзақтық сезілмейді, ... ол ... ... қоғамындағы
қоғамдық-әкімшілік топтарға (хан, әкім, молда), әлеуметтік жіктерге (халық,
аламан, ағайын, қарт, жігіт, әйел, бала) ... ... ... іс- ... ... ... ... дәлм-дәл тұрмыстық
детальдармен қазақ өмірінің реалистік суретін береді. Тек «Аруаналар азса
не болар?» деп келетін тіркестің ... ... ... жоқ, ... ... де ... негізгі әңгімеге қарай аударуға себепші.
Құдайберген Жұбанов «Абай – қазақ ... ... ... ... ... ұзақ ... әңгімеге орын қалмайды.
Мұнда оның орнын сөздің образдылығы ұстайды», - дей келіп: «Абай ескінің
шұбалаң ... ... ... ... ... - деп атап
айтады /13, 300-301/. Біздіңше бұл ... ... ... жөнінде де айтуға
болады, тек Қараш сөзінің қуаты образдылықтан гөрі реализмінде, майданның
алғы шебінен алынған хабардай дәлдігі мен ... ... ... ... ... ... ерекшіліктер
2.1. Ғұмар Қараш романына сипаттама
Бүгінде Ғұмар Қараштың өз қолымен жазылған бірден-бір ... ... ... Әділ ... я ... ... ... қызы ару Шандоз» ... ... ... болып отыр. Қолжазба 25*20 көлеміндегі қара сия
қия жазулы араб қарпінде түсірілген 18 бет. ... ... ... сия дағы
бар, ол қолжазбаның ақырғы бетіне дейін сіңіп, осы тұстағы ... ... ... беттің орта тұсында автордың жолдау хаты бар: «Хұрметіңізге
мұхтарам гаспадин Александр Василевич Горешкин!
Хұрметіңізге үшбуның илан бірге бір дана ... ... ... байдың
баласы Әділ мырза, я болмаса Байғазы байдың қызы ару Шандоз» есімді романы
көндірек. Ғ. Мұштақ
Һәммасы елде жазылды. Жаралық тапсаңыз, ... ... соң ... ... ... жиып, бір кітапша жіберсек керек.
Ішкі ордалық тауарахи хақында, сауат архивасына материалдар тауып
беруге уағда қылған ... Бек ... ... болмаса, сол уағдаңызға опа
қылмағаныңызды өтінеміз.
Простой хат һәм ... ... ... г. ... (Сам. губ.) ... ... ... Акчурину, пер. Ахуну Карашеву.
Кәміл қызмет уезінде ахун Ғұмар ... 1909 жыл 30 ... /2, ... Қараш өмірінің кейбір тұстарын нақтылауға мүмкіндік береді.
Мәселен, Ғұмардың 1909 жылы ... дін ... ... ... – ахун ... ... ішкі ... пошта арқылы байланыс
кезінде кімнің көмегіне сүйенгенін және ауыз ... ... ... ... ... ... хат ... псевдонимінің Ғ.Қараштың
бүркеншік есімі екеніне айқын дәлел. Тек соңғы кезге дейін Горешкиннің кім
екендігі мәлімсіз ... ... еді. «Бұл ... 1909 жылы жазылып, сол жылы
Александр Васильевич Курочкин деген бір ... ... ... ... жариялауға жіберіледі, - деп жазады М.Смағұлов – Бірақ Қазан
цензурасы рұқсат етпеген. ... ... ... ... ... ... әдеп те өзгереді... » деген тұжырымды жазылған сөздер күмән
туғызады. Өйткені бұл пікір К.Маркстің «Бытие ... ... ... ... ... /2, 51/. ... ... одан гөрі әңгіменің
жалпы идеясы, автордың ... ... құда ... ... ... ... әдет
салтын қалдырып, империяның бұлжымайтын мұсылман боданына ... ... ... ... келетін. Осы ыңғайға ... орыс ... да ... ... Араб қарпінің кілтипанына орай
біреулер Курочкин, енді ... ... деп ... оқып ... ... фамилиясы – Горечкин. Ол 1909 жылы Ішкі Орда ... ... ... ... ... ... ... деген сұраққа келейік.
Әңгіменің алғашқы тарауын аңдату десе де ... ... ... ... ... ашып ... ... қазақтың бұрынғы күй
қалпы туралы айта ... «тап осы ... ... ... қызы тарқақ,
сыртқы сұлулықтарына қызығып, бүгін қосылып, ертең ... әдет о ... ... Бұл – ... ... ... ... қазақ даласының өткен ғасырдағы қаймағы бұзылмаған тіршілігі,
«ұрын бару» сияқты ... ... ... әдемі баяндалады. Автор
мақсаты – ата ... ... сол ... ... ... ... ... ықпалымен өзгеріске түсе бастаған ... ... ... ... ... ... ... жақсыға үндеу.
Осы орайда «Әділ мен Шандоз» реалистік шығарма талабына толық жауап береді.
Бұл өзі өмірде төркіні бар, жиі ... ... ... ... ... үй болады десек қателесеміз. Ата сөзінің парызы, ана сүтінің
қарызы күнделікті тәртіп болып тұрған заманда ата-ана ... ... ... да әр ... себептермен бас қосып, бақытты өмір кешкендер
яки кешіп жатқандар аз ... ... ... ... ... ... т.б. ... оларда ата-ана ықтиярымен бесікте атастырылып, бір-
біріне көрмей тұрып зарыққан ... ... ... ... «Алпамыс», «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз Жібек», т.т. Біздің
ұғымымыздағы «этикет» ұғымы дәстүрлі ... әлі ... ... ал ... өткен сатыларында біз «этикет» деп атап жүрген қарым-
қатынас – діни, ... ... ... ... ... ... ... қоймаған Үндістандағы маратхаларда ... ... басы ... ... соң өмір бойы көзін таңып өткен
Гандхар есімді аңыз кейіпкеріне ... әлі ... ... ... ... Жамалмен» бір мезгілде, «Қалың мал», «Қыз
көреліктің» аз-ақ алдында жазылған «Әділ мен Шандоз» ... ... ... ... ... атты өлеңі сияқты опырып-сындырып келе жатқан
отаршыл саясатқа шам байқатады. Бұл тұрғыда ...... ... «зар
заман» ыңғайында жазылатын өлең жинақтарына апаратын жолдың басы, дайындығы
есепті. Мұны Н.Катанов сияқты ... ... ... ... ... ... архивте жатып қалу себебін де осы төңіректен
іздеген жөн сияқты.
Енді ... ... ... ... оны ... деп ... ... өзі дәл айқындаған. Әдеби
жанрлардың ішіндегі ең жасы ...... «ұлы ... ... атап көрсеткен Ахмет Байтұрсынов: «Ұлы әңгіме яки ... ... ... ... терең қарап әңгімелеп, түгел ... ... ... айтамыз» /4, 280/, - деп анықтама береді де, одан
әрі былай ... ... жыр, ... жыр сияқты шығармалар ... қара ... ... ... ғана ісін сөз ... ... жай ... істеріне, өздеріне онша назар салмайды. Ұлы
әңгіменің мақсаты көптің өмір ... ... ... ... ... ... ... да, уақиғаның да ұлысына, ұсағына бірдей назар
салынады... Адам басынан көшетін көбіне ұсақ оқиға, ұсақ іс, жеңіл ... ... - дей ... «Ұлы ... ... ... ... тарлау түрі
«Ұзақ әңгіме» деп аталады... ... ... ... ... ... деп ат ... да, ... мен өрісі шағын болғандықтан о да ... ұзақ ... ... - ... ... түйеді. Ғалым ұлы әңгіме, ... деп ... ... ... ... мен пішіннің ара-қатынасын ұсынады:
олардың мазмұн жүйесі бәрінде де бір, айырма ... ... ... де жанр ... ... осы белгілерге қарап айқындап жүр.
Олардың пайымдауынша, шығарманы ... ... ... мазмұнға
(тақырып, мәселе көтеру, өмірдегі идеялық-эмоциялық тұрғыдан ... ... ... ... (сол ... айтып берудің көркемдік әдіс-
тәсілдеріне) назар аудару керек /2, 53/.
Сонымен А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... не? Мұндағы гәп ХХ ғасыр басындағы қазақ жазба
әдебиеті европалық ... ... төл ... дамығанында. Мұны М.Әуезов
те атап көрсеткен: «... Бүгін туып отырған көркем ... ... мол ... кең қоры осы ... ... даусыз дәлелдейтін ауызша
айтылған салт романы (халық романы), ... ұзақ ... ... тарихтық
хроника, ең алғашқы қысқа әңгіме (новелла), қызық құрылысты өткір әңгіме,
өсиет әңгіме, күлкі әңгіме, геройлық ... ... ... ... ... ... – құбылысы көп, қиын ... ... ... ... – бәрі де осы ... ... Мұндай
алуан түрі, көркі көп халық қорына қарағанда, жазба ... ... ... ... ... ... ... қалың халық
даналығымен бірге қазақта аса шебер жанрлар (түрлер, үлгі-өрнектер) туып,
өсіп ... ... Сол ... де Ғұмардың «роман» сөзін осы
тұрғыдан қабылдағанына таңдануға болмайды. Сондай-ақ ғасыр басындағы ... ... ... ... ... ... прозаға қойылар
талап тұрғысынан қарап, бүгінгінің биігінен талдауға болмаса керек. Олардың
көпшілігі бағы заманнан ... ... ... түс ... ... тән ... баяндау үрдісінде дүниеге келген шығармалар. «Әділ мен
Шандоздан» байқайтынымыздай, бірқатарына фольклорлық сипат, фольклорлық
эстетика тән. Сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ең ... орыс класскалық әдебиетінің әсерімен жүрді. Бұл - әдеби
процестің ішкі даму ... да ... Олай ... ... ... ... классикалық әдебиеті көктен түсе қалған жоқ, оның ... ... ... ... прозасы жасақтаған
көркемдік әдіс-тәсілдер жетерлік. Сонда өз прозамыздың бастауына осынау
мектептер биігінен ғана ... төл ... ... деп ... ... ... назар аудартар көзқарас емес пе?!
Осы тұрғыдан, басқа әдеби нұсқалар сияқты, Ғұмар Қараштың ... ... сөз ... әу ... ... ... аңғартуымен құнды.
Әңгімеден кейін Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Б.Майлин шығармалары арқылы қазіргі
кемел прозамызға ауысқан батыстық үлгімен ... ... ... ... оны ерекшелеп тұратын стильдік белгілердің синтезі байқалады. Олар:
автор мен кейіпкер монологын бір-біріне жақындату талабы, төл сөз бен ... ... ... бұзу, диалогты баяндау тәсілімен беру, ал
керісінше баяндауды кейіпкер монологы (өлең-монологы) ... ... ... ... ... ... шебер прозашы бола алатын мүмкіндігін
аңғарамыз. ... ... әлде ... әлде ... оның ... одан ары дамытуға мүмкіндік бермеген. Сөйтіп Абай өмірінің соңғы
жылдары поэзиядан қарасөзге ауысса, Ғұмар ... ... ... ... ол өлең жинақтарына дейін де «Ойға келген фікірлерім»
кітабын шығарған (1910 жыл, ... ... ... де, одан ... пен ... да ... шығарма емес, әдеби-дәуірсөз үлгісіндегі
рисала болатын.
«Әділ мен Шандоздың» ғұмартанушылар үшін тағы бір жаңалығы – ... ... ... ... ... ... кітаптарында мол
ұшырасатын арабизм мұнда жоқ. Бұл – ғасыр басындағы өңге де ... ... ... да ... тіл мен ғылыми тіл қатар өмір сүргенінің дәлелі.
«Мұғалім» журналының шығуымен Ғұмардың жас ... мен ... ... ... Осы ... оның ... шығармалары жастар
арасында қолжазба күйінде ... ... ... ... ... «Шолпан» романы. Бірақ Ғұмар Қараштың бұл романы туралы көп дерек
жоқ. Сондықтан да романның мазмұнына ... ... ... ... ... ... мен ой түйіндеріне
қысқаша шолу
Ғұмар Қараш мұрасының ішінен қарасөз түрінде келетін ой тұжырымдарын
да, бірді-екілі ... да ... ... ... да ... ... жөн көрдік.
Ғұмардың оразаға көзқарасы жайлы бір мәлімет М.Ысмағұлов жазбаларында
сақталған: «Ораза әр жылы он күн ... ... он күн кеш ... ... жаз ... ... ұстау қиын. Ұзақ күн ауызға тағам,
сусын алмай ыстыққа төзу, ... ... ... Іслямның осы тозығы
жеткен ғұрпына Ғ.Қараш пен оның ... ... ... ... ... ... Сол ... бірқатар кісі оразаны бұзады» /2, 59/.
Ораза, намаз хақындағы Ғұмар көзқарасын «Өрнек» кітабындағы бір ... ... алып ... ... ... ... ... істейтін бес
парызы (иман, намаз, ораза, зекет, хаж) ... тән ... ... ... Ол істер жаратқандығы үшін тәңіріге ... ... ... ... Ал осы ойды айтылмыш кітаптағы «Әр ғамалдың бір рухы, бір сыры бар»
дейтін тарауда: ... егін күту ... бала ... ... ... ... оразасы да өзіне әсер ете алмаған рухсыз (жансыз) бір
ғибадат ... - деп ... Бұл ... ... егін ... деп ... пайдалы әрекеттен бой тартуы, ... ... ... жүріп Ғұмар алғашқы мақаласын жариялайды. Атап айтқанда ... шыға ... ... ... газет «Фикердің» 1906 жылғы 19-
нөмірінде Ғұмар Қараштың «Қазақ халқының ахунд уа имамларына уа ... ... ... ... атты ... ... Бұл ... бізге белгілі болып отырған алғашқы баспа бетін көрген ... ... ... ... қозғалыстарға Ғұмар көзқарасы қандай болды деген мәселе
әлі де зерттеуді күтіп тұр. Ғұмар Қараш «Фикердегі» ... ... ... төрт жыл салып өлең өлкесіндегі тырнақалдысы 1910 ... ... ... ... «Шура» журналында жарияланбаған
жырлар жинағы – «Басылмаған шиғырлар» ... ... ... ... ... ... ... жазылған «Әй, шәкіртләрің» деп ... ... соң ең көп ... жері – ... ... ... ... журнал бетінде ол «Ғұмар Қараши», «Бөкей еліндегі бір жігіт»,
«Бөкей елінің бір баласы» деген ... он бес ... ... ал ... тіл бәйгесінің қорытынды жинағы – «Тіл ... ... 1911) үш ... ... ... Қараштың ағарту саласындағы еңбегі
«Педагогика» - Ғұмардың көп ... ... ... жан-жақты
ізденісінің сөлі, қорытпасы. Ең алдымен мұнда Қараштың ... ... ... өзі ... ... ... Сократ, Жан-Жак Руссо, Шопенгауэрлерге дейінгі бір шоғыр
оқымыстыны оқығанын оқып қана ... ой ... ... ... ... ахлах (мінез-құлқын) дөптеу түсінігін білгірлікпен іріктеп ... ... ... ... ... болғанша жастардан болуы керек,
-дейді ...... егер ... ... мен бала тәрбиешісінің бала
болуын артық көрер едім. Осылай болғанда тәрбие ... ... ... ... ... ең сенімді сырлас болып, оның түрлі жұбаныш халдерін
ортақтасар, бөлісер ... ... ... ... ... ортақтық, бірлік шын аз, мұндай
аралары шалғай жатқан екі ... ... ... ... ... бола ... емес. Балалар әр уақыт үлкендерге қызмет етіп, қызмет
көрсетуі мүмкін. Бірақ жаны сәйкесіп, шын ... сүю, ол бір ... ... ... /2, 205/. Ғұмар Қараш бұл жерде ұстаздық ...... ... ... оған шын тәрбиеші, керек болса, бүкіл саналы
өмірін арнауы ... ... Бұл ... ... ... ... ... екендігі мақаланың өнбойында көген жібіндей тартылып жатыр.
Ғ.Қараш педагогика ... ... ... ... биігі, тәжірибесі алға
жайып отырған үш принцип – ақыл тәрбиесі, ой ... дене ... ... қарастырады. Бұдан әрі Қараш бүгінгі педагогика үшін де
әлі күн тәртібінен ... тың ... ... «Нашар тәрбие баланы өз
тілегіменен сіздің ... ... ... етіп ... ... ... оған қайсың қожалығың турасында ... ... ... ... ... ... ... үшін қағидаға
айналар салмағы қорғасындай кесек ойлар тезис-тезис ... ... ... ... ... үгіт бермеңіз, пайдалы нәрсені
өздері тәжірибе арқылы ... еште ... Олар ... ... не ... білмейді.
Оларды еш уақытта кешірім сұрарлық халге түсірмеңіз. Олар сізді
жәбірлей алмайды...».
Қазіргі ... ... жас ... ... ... ... шақ (туғаннан 3 жасқа дейін).
2. Мектепке дейінгі жас (3-тен 6-7-ге дейін).
3. Кіші шәкірттік шақ (6-7-ден 9-ға ... ... ... Естияр шақ.
6. Ересек шақ.
Ғұмардың «Педагогикасы» осылардың ішінде алғашқы кезеңдегі жеткіншек
тәрбиесіне арналған. Зерделеп қарасақ, мақала ... ... ... ... ... жолдың басы сияқты әсер қалдырады. Бұл ... ... ... ... ... тек ... сол ... психологиясын табандылықпен зерттеу ғана нәтиже беретінін ол ұққан.
Ғұмардың педагогикалық мұрасының назар ... бір қыры – ... ... терминдік орамдар. Мәселен: «жан көзі», «таза дақ»,
«адасу кірі», «көңіл көзі», «ақыл жолы», «ақыл ... ... ... ... ... т.б. Бұл ... орамдар ұлттық педагогикалық
қағидалар, оған сай терминдер жасалып жатқан ... ... ... жоқ деп ... ... ... «адам» сөзін мүлдем қолданбайды
десе де болады. Ол бұл ... діни ... ... соң ... ... жоқ.
«Адамды» ол «адамзат» мағынасында қарастырады да, жеке адам яки «личность»
сөз болған жерде «кісіге» жүгінеді. Осы ... ... ... ұғымдарын
қарастыру барысында ол көбінесе психологиялық талдауларға барады.
Ғұмар Қараш сөз болып ... ... ... ... ... ... деп атады. Аталған мақаланың журналдың
жетінші нөмірінде жарияланған соңғы үшінші бөлімі «Ерікті тәрбие тететін ... ... ... ... өтті» деп басталады. Одан әрі автор ...... ... сөз ... Ғұмар ұғымында, мұның үшінші жол болуы
рет саны ... ... ғана ... тәрбие жүзінде де үшінші орында
тұруынан. Міне, осы тұста өзі де өмір бойы үйренумен ... һәм аса ... ... он бес-жиырма жылда ауыл мұғалімінен теоретик-педагог
дәрежесіне шейінгі, үгітші шайыр деңгейінен реалист ақынға ... ... ... өткен Қараштың ілгері-кейінді тәрбиеші, ойшылдарға деген
көзқарасты ұстанымы ашылады.
Аристотель пікірінің астарын Ғұмар анық ... Ол: ... ... ... ... Ол айтады: Егелік деген бар етер бегірек ... үшін де оны ... ... ... ... ... - ... үйрену жолында басты екі нәрсені ерекшелеп айтады. Бірі – тұрмыс
жолы, ... – ұят. ... ... адам өз ... ... ... лайық құруы тиіс. Осы тұрмысқа әлгі екеуі неше ... әсер ... Осы мың ... ... үйрену барысында ең қажеттісін таңдап алу жөн.
Сөз болып отырған бөлімде Ғұмар ... өзін ... ... ... ... ... ... түрліше болуының түпкі ... ... ... ... ... - дейді ол, - тура жолды табуға,
адамшылықтың жетігуіне, мінездің тазалығына ұлығ ... ... ... ... ... жоқ» деп ... бір қағидасын қозғап отыр.
Әрекетті тудырушы – себеп, мүддені психология ғылымы арнайы ... ... ... адам ... ... ... терең бір құпиясын танып білуге
тырысады. Тәрбиешіге мұны ... ... ... ... «кез ... ... ашудағы Ғұмар ұстанған бағыт – пікір тайыздығынан
туатын себеп пен мүддені ... ... ... ... ... саласы ұят туралы да қызықты тұжырымдар жасайды.
Оның пайымдауынша, ... ... ...... туралы дұрыс жолға қойылған
үйрету… Бұл үйрену адамға өз басы, ... ... ... бағытта берік
ақиқат орнатады. Осы ақиқат арқасында адамның өз ... ... ... ... ... ... адам ... ұят, ар сезімін егу
алдымен ата-аналар мен мұғалімдердің мәртебелі міндеті ... ... ... ... ... ... ... тіптен қызық. «Ата-аналар бәрінен
бұрын балалардың ахлақ-мінездерін жақсы жолға салуға бейім келеді. Олар
балаларың ... ... бұл ... ... ... ... ... келсек, Ғұмар Қараштың педагогика саласындағы ... ... ... ... да, жас ұлттық ағарту саласы сол тұста қатты шөліркеп
іздеген әлгі ... ... ... ... ... ... Аймауытов, Мағжан Жұмабаевтың педагогикалық ізденістерінде айқын
көрініс тапты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен жұмысымызды қорыта келгенде Ғұмар Қараш ... ... ... ... тың ... көп ... атап ... келеді.
Біз өз кезегімізде Ғұмар Қараш ... әр ... ... Мұнан шығатын қортынды: Ғұмар - публицист, ...... ...... Әрі ол ел аузындағы әдеби қазынаны жинақтаушы ... ... ... біз оны ақын ретінде танимыз. Ата-бабаның ескі ... ... ... ... ... ... ... ретінде басталып,
соңыра осы оймен жаңашылдыққа бой алдырған жәдидтер ... ... ... негізгі бөлігін жыраулар поэзиясы, ауыз әдебиеті үлгісінде
құрған. Сондықтан оның ... дені ... ... ... ... анафорлық қайталауға, әр шумақтың соңын ... ... ... ұйқастарға толы. Сонымен бірге өз
дүниетанымында софылықтың ... ... ... – нақшбандия идеологиясының
ықпалы бар Ғұмар ... ... ... софы мен ... ... ... асығына құштарлығы түріндегі пантеистік
аллегорияларға - ғекши-иллаһи ... ... ... оның ... ... ... ... идеяларға бағына бермегендіктен,
көбінесе оған кереғар келіп қалатын тұстары көп. Осы орайда жәдидтік ... тән ... ... ... сыртқы өлең нәшінің аздығы Ғұмар
шығармаларын толғау жанрына тән экспрессиямен ... ... ... ... ... мен араб ... әдебиеті тұтас бітім ... ақын дін мен ... ... ұштастыруды мұрат
еткендіктен шығармалары өлең өлшеуі ... ... араб ... ... жүйесінде құрылған. Міне, осы айтылғандар, яғни бұрынғы тәңіршілдік
сана мен қазақ ішіне софылар ... ... ... Ислам» Ғұмардың
шығармашылығында «жаңа мәжусилік» («неоязычество») деп атауға болатын ... ... ... Бұл ... туатын әлеуметтік
бемазалық, әр нәрсенің ... ... ... ... анық ақын ... ... бермеген. Бұл жағдайда Некрасовтың: «Мне борьба
мешала быть поэтом, / Песня мне ... быть ... ... бір ауыз ... болады.
Алайда бұл тұжырым Ғұмар еңбектерінің құндылығын төмендете алмайды. Ол
өз кезеңінде сөз жоқ ... ... сай үн қата ... ақын еді. Оның түрлі
қырынан танылуы оның зор талантының айқын көрінісі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана ... ... ... М. ... ... Ақтөбе: А-Полиграфия ЖШС, 2004.
3. Сүйіншәлиев Х. Оқушысына асыққан асыл жыр//Зерде, 1990, № 10.
4. Байтұрсынов А. ... ... ... ... ... ... ... Ш. Жаңа жолдан. С новой строки. Алматы, 1989.
6. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы, 1970.
7. Нұрқатов А. ... ... ... ... ... ... Ә. Дәстүр мен жалғастық. Алматы: Ғылым, 1976.
9. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. ... ... ... ... Б. Жанр толгау в казахском устной поэзии. Алматы: Наука,
1984.
11. Жұмалиев Қ. ... ғ.ғ. ... ... ... ... Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. Алматы, 1957.
13. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. ... ... 1966.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Ғұмар Қараш4 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Ғұмар Қарашев29 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы28 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)14 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Ғұмар Қараш өлеңдеріндегі ой-таным35 бет
Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары5 бет
Германиядағы қараша революциясы45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь