Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

І бөлім. ЭТНОЛИНГВИСТИКА ЖӘНЕ ДІНИ, ХАЛЫҚТЫҚ НАНЫМ. СЕНІМДЕРДІ БІЛДІРЕТІН ЛЕКСИКАНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

6
1.1 Этнолингвистика . қазақ тіл білімінің дербес саласы ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Діни, халықтық наным.сенімдерді білдіретін лексиканың этнолингвистикалық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10
1.3 Діни, халықтық наным.сенімнің қоғамдық рөлі және оның ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
18
1.4 Фразеологизмдердің ұлттық.мәдени ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... . 19

ІІ бөлім. ХАЛЫҚТЫҚ НАНЫМ.СЕНІМДЕРДІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
27
2.1 Культтік фразеологизмдердегі ұлттық таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.2 Аң, құс тотемдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
2.3 Төрт түлік малға байланысты фраземалардың этнолингвистикалық көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
46
2.4 Халықтық дәстүрлі дін, оның тілдегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.5 Киелі жеті санының халықтық дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
60
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 61
Кіріспе

Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі кезеңде діни, халықтық наным-сенім мәселесіне қатысты тіл біліміндегі көптеген зерттеу жұмыстары тілдегі ұлттық сипатты, ұлттық танымды, ұлттық рухты тануға, танытуға негізделген. Дегенмен мәдениеттің дерегі ретінде тіл әлі де жеткіліксіз қарастырылуда. Осыған сай діни, халықтық наным-сенімдердің тілдегі айқын үлгілері, әсем өрнектері ажарланған ұлттық символдар болмысын тіл арқылы ашуды «тіл - мәдениет - ойлау» үштағанының айналасындағы зерттеулердің жалғасы деуге болады. Ғылыми жұмысымдағы тілдік көріністер ретіндегі діни, халықтық наным-сенімдер рухани мәдениет шегінде қаралады. Этнолингвистика ғылымының негізгі міндетіне сәйкес тіл байлығы негізінде халықтың рухани, мәдени өмірінің тарихын, салт-дәстүрі мен ұлттық дүние танымын жан-жақты ашып көрсетіп, ол халыққа түсіндіріледі.
Зерттеу нысаны. Діни, халықтық наным-сенімдерді білдіретін тілдік бірліктердің табиғатын ашу.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Діни, халықтық наным-сенімдерді нақты материалдар арқылы жан-жақты қарастырып, діни, халықтық наным- сенімдердің тілдік көріністерін (жеке сөздер, сөз тіркестері, фразеологизмдердің), олардың табиғаты мен уәждерін саралау. Осы мақсатты айқындауда мынадай міндеттер туындайды:
• Зерттеуші ғалымдардың этнолингвистиканы зерттеудегі пікірлеріне, талдауларына сүйене отырып талдау жасау;
• Тілдік көріністер арқылы халықтың ертедегі рухани байлығын жан-жақты қарастыру;
• Қазақ халқының ертедегі ру-тайпаларының қандай наным- сенімдердің ықпалында болғандығын дәлелдеп, осыған байланысты тілімізде қандай сөз тіркестері, тұрақты тіркестер қалыптасқандығын қарастыру;
• Аң-құстар, ислам дініне байланысты қалыптасқан тұрақты теңеулер мен тұрақты тіркестердің тілдік қорымызда сақталғандығын айқындау;
• Жеті санының көптік мағынасына байланысты тілімізде қалыптасқан мақал-мәтелдердің қолданылуына тоқталу.
Зерттеудің дереккөздері. Зерттеу материалдары көркем әдебиеттен, қазақ этнолингвистикасын зерттеуші ғалымдардың еңбектері, «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (1-10), «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен» (І.Кеңесбаев, 1977), «Қазақ мақал- мәтелдері» жинағынан алынды.
Зерттеу әдістері. Сипаттау, этнолингвистикалық талдау, топтау, жүйелеу әдістері қолданылды.
Жұмыстың теориялық маңызы. Зерттеудің нәтижелері мен пайымдаулары қазақ тіл біліміндегі этнолингвистика, когнитивтік зерттеулердің ғылыми-теориялық негіздерін нақтылай түсуге белгілі бір дәрежеде өз үлесін қосады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жан Юнлан. Лексикологияға кіріспе. // Конференция материалдары. – Алматы, 1982.
2. Гримм И. История немецкого языка. – Ленинград, 1980.
3. Вильфред. Этимология слова. – Москва, 1950.
4. Сепир Э. Языкознание. – Москва, 1961.
5. Палмер Л. История языка – история культуры. - Москва, 1983.
6. Қайдаров Ә. Т. Этнолингвистика // "Білім және еңбек", 1985, №10.
7. Чын Жан Мин. Тіл, мәдениет және қоғамды жаңаша зерттеу // Конференция материалдары. – Алматы, 1989.
8. Қайдаров Ә. Тарихи лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. - Алматы, 1988. 33-38-бб.
9. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. - Алматы: "Ғылым", 1995.
10. Манкеева Ж. А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. - Алматы: Ғылым, 1997.
11. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты. - Алматы: Ғылым, 1977.
12. Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка. Алма-Ата, 1989.
13. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. - Алматы, 1995.
14. Жанпейісов Е.Н. Этнолингвистика // " Ана тілі", 1994, №3.
15. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Минск: Тетра Системс, 2004.
16. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998.
17. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. Алматы: Жібек жолы, 2008.
18. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Фил. ғыл. докт. ... дисс. авторефераты. Алматы, 2004.
19. Оразалиева Э. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма. Алматы, 2007.
20. Уәлиев Н.М. Фразеология және тілдік норма. Алматы, 1968.
21. Құрбан Уәли. Біздің тарихи жазуларымыз. - Үрімші, 1986.
22. Дәркембаева Жайдаргүл Қадыр қызы. Қазақ тіліндегі фразеологиялық оралымдар. - Алматы, 2002.
23. Воробьев В.К. Лингвокультурология. - Москва, 1997.
24. Мокиенко В.М. Загадки русской фразеологии. - Москва, 1999.
25. Антропологиялық сөздік. –Алматы, 1998
26. Моргон. Ертедегі қоғам. 1-т. – Алматы, 1981.
27. Тотемизм // «Жер шежіресі», 1976.
28. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. Алматы: Ғылым, 1987.
29. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959.
30. Марғұлан Ә. Байырғы сақ, ғұн, үйсін өнері // ҚСЭ, 2-т., 98-101-бб.
31. «Мұра» журналы, 1993. №3, 3-8-бб.
32. Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы: Балауса, 1992.
33. Сравнит.сл.тунг.-маньчжур. Языков.Т.І, 1975
34. Базылхан. Қазақша-моңғолша сөздік. Улан-Батыр, 1977.
35. Нұрмағамбетов С. Сөз сырына саяхат. Алматы: Жалын, 1990.
36. Ярославский Е.М. Құдайдың өмірі мен өлімі. Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1962.
37. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-Ата, 1959.
38. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп 1984.
39. Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және Орталық Қазақстан. - Алматы, 1992
40. Субихай. Исламның қазақ арасына таралуы // Әлем діндерін зерттеу журналы, 1986, №1, 119-223-б.
41. Уәлиханов Ш. Тандамалы шығармалары. – Алматы, 1985.
42. Ысқақов М. Ғылым және соқыр сенімдер. Алматы, 1965.
43. Құран кәрім. - Алматы, 1991.
44. Исқақов М. Халық календары. Алматы, 1980
        
        Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен әдебиеті»
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... ... ЖӘНЕ ... ... НАНЫМ- СЕНІМДЕРДІ | ... ... ... | ... ... | ... ...... тіл білімінің дербес саласы |6 ... | ... ... халықтық наным-сенімдерді білдіретін лексиканың | ... ... |10 ... | ... ... ... ... қоғамдық рөлі және оның | |
|ерекшелігі |18 ... ... | ... ... ұлттық-мәдени ерекшеліктері |19 ... | |
| | ... ... ... ... ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ | ... |27 ... ... ... ... ... |27 ... | ... Аң, құс ... |33 ... ... | ... Төрт ... ... ... фраземалардың этнолингвистикалық | |
|көздері |46 ... ... | ... ... дәстүрлі дін, оның тілдегі көрінісі |50 ... | ... ... жеті санының халықтық дүниетанымы |53 ... | |
| | ... |60 ... ... | ... ... |61 ... |
|... | ... ... ... ... ... ... наным-сенім
мәселесіне қатысты тіл біліміндегі көптеген зерттеу жұмыстары тілдегі
ұлттық ... ... ... ... ... ... танытуға негізделген.
Дегенмен мәдениеттің дерегі ретінде тіл әлі де ... ... сай ... ... ... ... айқын үлгілері, әсем
өрнектері ажарланған ұлттық символдар болмысын тіл арқылы ... «тіл ... - ... ... ... ... ... деуге
болады. Ғылыми жұмысымдағы тілдік көріністер ретіндегі діни, халықтық наным-
сенімдер рухани мәдениет шегінде ... ... ... ... ... тіл байлығы негізінде халықтың рухани, мәдени
өмірінің ... ... мен ... ... ... ... ... ол халыққа түсіндіріледі.
Зерттеу нысаны. Діни, ... ... ... тілдік
бірліктердің табиғатын ашу.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... қарастырып, діни, халықтық наным-
сенімдердің тілдік көріністерін ... ... сөз ... олардың табиғаты мен уәждерін саралау. Осы мақсатты
айқындауда ... ... ... Зерттеуші ғалымдардың этнолингвистиканы зерттеудегі пікірлеріне,
талдауларына сүйене отырып талдау жасау;
• Тілдік көріністер арқылы халықтың ертедегі рухани ... ... ... ... ... ... ру-тайпаларының қандай наным-
сенімдердің ықпалында ... ... ... ... қандай сөз тіркестері, тұрақты ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан тұрақты теңеулер
мен тұрақты тіркестердің тілдік қорымызда ... Жеті ... ... мағынасына байланысты тілімізде қалыптасқан
мақал-мәтелдердің қолданылуына тоқталу.
Зерттеудің дереккөздері. Зерттеу материалдары көркем ... ... ... ... ... «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі» (1-10), ... ... ... ... 1977), «Қазақ мақал- мәтелдері» жинағынан алынды.
Зерттеу әдістері. Сипаттау, этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... Зерттеудің нәтижелері мен пайымдаулары
қазақ тіл біліміндегі этнолингвистика, когнитивтік зерттеулердің ... ... ... ... ... бір ... өз үлесін қосады.
Жұмыстың практикалық маңызы. Жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... ... ... ... жүргізілетін
курстарда, студенттердің өзіндік жұмыстарын орындауда пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. ... ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І бөлім. Этнолингвистика және ... ... ... ... ... Этнолингвистика – қазақ тіл білімінің дербес саласы
Тіл білімі мен оның ... ... ... ... ... бері
фонетика, лексикология, грамматика, семантика, диалектология, салыстырмалы
лингвистика, тарихи лингвистика, сипаттамалық (компаративтік) ... ... ... ... ... ... т.б.
тармақтарға таратып, таза тілдік тұрғыда қарастырып келді.
Алайда XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басынан ... ... ... ... ... бағытта ғана қарастырып қоймай, оны
басқа да ... ... ... дін, ... социология,
культурология, археология, психология т.б.) ... ... ... ... ... ... психолингвистика, социолингвистика,
лингвомәдениеттану т.б. тәрізді гуманитарлық ғылым салалары пайда болса,
кейін келе жаратылыстану, ... ... оның ... ... және ... ... тіл ғылымымен
байланысынан қолданбалы ... ... ... ... ... компьютерлік ... ... ... ... ... ... т.б. жарыққа
шықты. Қазірде тіл ғылымы өзге қоғамдық, жаратылыстану және ... ... орны ... бекемделіп, өмірдің барлық саласында
маңыздылығын танытып отыр. Адамдар тіл ғылымының ... ... өзге ... ... ... ... қол ... Мұның
басты себебі тілдің өзіне тән сәйкестік, ... ... ... ... ... көпшілік қауым "тіл деген не?" деген сауалына
бұрынғыдай "тіл- адамдардың ... ... ... ... ... ... ... күрделі құбылыс екенін тани бастады. Солардың қатарына қазақ
тіл ғылымында енді-енді ... келе ... ... ... да
жатады.
Дүниедегі барлық қоғамдық құбылыстар мен табиғи құбылыстар ішінде ... ... ... белгі, қан) — әр ұлыстың ата-бабаларынан өзінен ... ... ... ... ... ... ... тарихы ұлт тарихынан да ұзақ. Белгілі халық немесе оны құраған ру-
тайпалар тарихта ортақ тіл, ... ... ... ... келіп, ұлт болып қалыптасып, тарих ... ... ... ... орны ... болды. Ұлттық тіл болмайынша, ... ... оның ... ... ... ... күнге дейін
жетуі ... емес ... ... сөзіне мынадай екі түрлі анықтама беріліп ...... ... даму ... ... ... ... және
заттық байлығының жиынтығы. Әрине, бұл ұғым - бүгінгідей ... ... ... ... ең ертедегі мифологиялық, аңыздық ертегілерінен
бастап, оның қазіргідей озық ғылыми-техникалық ... ... ... ... Бұл — ... ... кең мағынадағы
анықтамасы. Мәдениет жөніндегі келесі бір ұғым: мәдениет дегеніміз — қоғам
дамуының әрбір басқышы мен кезендеріндегі адамдардың ... және ... ... тәртібі мен ұйымдық құрылымы. Бұл — оның тар ... ... ... ... қай ... қарағанда да,
мәдениет тілге қатыссыз болмайды. Бір ... ... ... пен ... ... мен ... ... тәрізді. Тіл — мәдениеттің өмір
сүру формасы болса, мәдениет - оның ішкі мәні. Осы тұрғыдан алғанда тіл ... ... ... ... ... ... бір ... деуге
болады.
Тіл - қоғамдық өмірдің сәулесі. Одан ... ... кез ... ... ... ... ... тілдегі лексика бұл жағында өте
сезімтал болып, қоғамның саяси, экономика, мәдениет, ... ... ... т.б. ... ... сөз жоқ ... Демек, ұлттық тіл, халықтық лексикаға талдау жасау арқылы
халықтың ... мен ... ... даму ... ... мәдениетінен
мағлұмат ала аламыз.
Тіл мен мәдениеттің байланысы, тілдің мәдениетті сақтау, ... ... ролі ... ... ғалымдар әр кездері өз бағаларын
беріп келеді. Германиялық Jakob Grimm ... ... ... ... ... еңбегінде: "Біздің тіліміз — біздің тарихымыз" [1], — дейді.
Ол практикалық тіл ... ... ... ... ... ұлт тілі — ұлт ... ... суреті, дәлел-айғағы болады, бір
ұлттың тілінде сол ұлттың экономикалық ... ... ... ... ... ... ұлттармен болған түрлі байланыстары
көрініп тұратындығын дәлелдейді. ... ... ... ... тарихы" деген
еңбегінде де "...қаңқа сүйек, ескерткіш мұра, мола-қабірден де ... ... ... де ... нақ ... ... беретін нәрсе
бар, ол - сол ... ... тіл — ... ... ... [2], - ... ... Wilfred Funk "Сөздің этимологиясы және олардың
аңыздық ертегісі" деген еңбегінде: "Тілдегі лексика құдды айна ... ... бір ... ... ... танысып білуге болады" [3], - десе,
Е.Sapir "Тіл" деген еңбегінде: "Тілдің бір тұғыры бар... ол ... ... ... Атап ... ол ... ... ... біздің тыныс-
тіршілігімізбен мүлде қабысып кеткен ... мен ... ... ... ... өзі ... етіп отырған ұлттың
мәдениетін сол қалпында көрсетіп береді, осы тұрғысынан алғанда, тіл тарихы
мен мәдениет ... ... ... ... [4], — ... ... "Тіл тарихы мен мәдениет тарихы ... ... ... ... болып, бірін-бірі түсіндіреді" [5], - дегенді
айтады.
Академик Ә. Қайдаров: "Кез келген тілдің қоғамда өзара ... ... ... бар. Оның ... ... — коммуникативтік, яғни қоғам
мүшелерінің өзара қарым-қатынас жасап, бір-бірін түсінуі, пікір алысуы үшін
қажеттігі. Екінші — ... ... ... тән, адам баласына образ арқылы
ерекше әсер ететін, ләззат сыйлайтын эстетикалық қызметі. ... ... ... ... ... сөз ... ... тікелей
байланысты. Ал тілдің үшінші ... ... ... ... ... деп ... Яғни ол — тілдің ғасырлар бойы дүниеге келіп,
қалыптасқан барлық сөз ... өз ... ... ... оны келешек ұрпақка
асыл мұра ретінде түгел жеткізіл отырған игілікті қасиеті.
"...Тіл ... мен ... — тұла бойы ... ... ... ... өткендегі тарихы мен этнографиялық байлығын біз ең
алдымен содан ... ... [6, 19-21], - ... ғалымы Луо Чаңпи: "Тіл- жазу дегеніміз бір ұлттың мәдениетінің
өзегі, түп қазығы ... ... ... ... ... ... да ... жетеді", — дейді [7]. Демек, қандай тілде болмасын
онда сол халықтың бүкіл тыныс-тіршілігі, оның шын ... ... ... ... ... ертедегі мәдениетін зерттеу, білу әрі бүгінгі күнгі
мәдениетті игеру үшін ең ... ... ... ... оның құдіретін
түсіну керек. Этнолингвистика ... ... ... — тіл байлығы
негізінде халықтың рухани, мәдени өмірінің тарихын, салт-дәстүрі мен ... ... ... ашып ... оны ... түсіндіру.
Сөз байлығын этнолингвистика тұрғысынан зерттеудің жалпы тіл ғылымында
екі ғасыр мөлшерінде тарихы бар. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ... ... ... ... М.Брэал, Ж.Гримм еңбектерінен
этнолингвистикалық зерттеу әдістері мен нәтижелерін көреміз. ... ... ... идеяларын ХХ ғасырдың басында ... (Е. ... ... одан әрі ... де этнолингвистиканың тіл ғылымының ішінде жеке сала ретінде
қарастырылып, қалыптаса бастауы XX ғасырдың 20-30-жылдарынан кейінгі кезең.
Бұл кездерде ... ... ... Ф. де ... ... ... ... Ф.Боас, Б.Уорф, т.б. ғалымдардың үлкен үлес
қосуының нәтижесінде этнолингвистика дербес ғылымға ... тіл ... ... ... Ә.Қайдаровтың [8] басшылығымен
этнолингвистиканы зерттеу ... ... ... ... ... ... өзіндік
нәтижесін берді. Атап айтсақ, академик Ә.Қайдаровтың ... ... ана тілі ... атты 4 ... этнолингвистикалық сөздігі өз
алдына бір төбе, сонымен бірге ғалымның ... ... ... да бір ... Бұлардың қатарына Ә.Ахметов, Р.Н.Шойбеков,
Ж.А.Манкеева, Р.Б.Иманалиева, А.Ж.Мұқатаева, С.К.Сәтенова, А.Ш.Жылқыбаева,
Қ.Аронов, ... ... т.б. ... ... ... ... табу мен ... этнолингвистикалық және
этномәдени жүйесі, негіздері, классификациясы, ... ... тіл ... ... тіл ... ... ... баяндалған
Ә.Ахметовтің еңбегі [9]; Халық ауыз әдебиеті мен XV—XIX ғасырлардағы ақын-
жыраулар ... ... ... ... ... ... ... материалдық мәдениетін бейнелейтін лексика-семантикалық
топтарға этнолингвистикалық зерттеу жүргізген Ж.Манкееваның [10] ... ... қос ... ... ... этнолингвистикалық
талдау жүргізген. С.Сәтенованың [11] зерттеулері мен ... да ... ... ... олардың өзіндік үлестері деуге болады.
Қазақ этнолингвистикасын зерттеуде ғалым Е.Жанпейісов [12] ... [13] ... орны ... ... атап өту керек.
Е.Жанпейісов қазақтың этнокультурологиялық лексикасын алғаш рет зерттеп,
монография жазса, М.М.Копыленко этнолингвистикаға ... ... бір ізге ... ... ... ... тіл ... осы саласынан еңбектер жазып, ізденушілер
қатары да ... өсіп ... ... этнолингвистика қазақ тіл білімінде
дербес сала ретінде қалыптасып ... ... ... ... тіл ... мен құрылымдық тіл ғылымы
сияқты, таза тілдік фактілердің өзін ғана ... ... ... ... ... тіл және халықтық мәдениетпен байланыстыра қарастыруды
мақсат етеді.
Қазақ ... әр ... ... мұраларын әр қырынан зерттеу
Ш.Уәлихановтан басталып, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, С.Аманжолов, М.Әуезов,
Р.Сыздық, ... Су ... ... ... Х.Арғылбаев,
Р.Бердібаев, С.Қасқабасов, Ө.Жәнібеков, С.Қасимов, Т.Машанов, С.Ақатаев
т.б. еңбектерінде өз жалғасын тауып, ... ... ... ... ... ... ... т.б.) жан-жақты талданады.
Этнолингвистика өзінің бітім-болмысы, табиғаты жөнінен алғанда тарихи
категория болып табылады. Себебі, ол халықтың қазіргі қалпын емес, көбінесе
өткенін ... Ал ... ... — оның көне ... ... ... Ол үшін ... бәріне емес, оның ішінде де қазіргі түрлі тіл
материалдарының ішінен тарихи, ... мәні бар, осы ... ... баса назар аударады. Қазақ тіліндегі діни наным-сенімге
байланысты лексика оның ең ... ... Бұл, ... сол ... және
сол халықты құраған ру-тайпалар мекен ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық зерттеудің ғылыми
жолы — тарихи-салыстырмалы әдіс және ... бұл үшін ... ... ... ... диалектология, этнография, тарих, дін т. б. ... ... ... ... ... ... ... керек.
Бұл туралы этнолингвист-ғалым Е.Жанпейісов: ... ... ... ... ... ... және
фольклористикалық зерттеулердің синтезі іспетті. Этнолингвистика бұл
зерттеулерді ... ... ... ... алып ... үйлестіре
жүргізуді талап ... [14], - ... Осы ... ... тіл ... өзге ... ... саласы деуге
болады. Ал қазақ тіліндегі діни ... ... ... тұрғыдан талдауда да жоғарыда аталған зерттеу тәсілдері
қолданылады. Діни лексиканы ...... ... ... ол тіл ... ертедегі рухани байлығын жан-жақты қарастыру, байымдау ... ... ... ... білдіретін лексиканың
этнолингвистикалық аспектілері
«Лингвомәдениет» және ... ... мен оған ... бұрыннан бергі ғылыми дәстүрге ие болғанмен, ғылыми ой ... ... ... ... ... ... Тіл қай дәуірде болмасын
этностың мінез-құлқын анық сипаттайтын құрал болып табылады. ... ... мен ... қабылдау процесіндегі тілдің іргетасты рөлін
көрсетуде философ, тілші Вильгелм фон Гумбольдттың тұрғаны белгілі, ... тіл мен ... ... ... лингвомәдениеттану туралы жазған сүбелі еңбегінде оның
қалыптасу тарихы, пәні мен ... ... ... мен ... ... түсініктері мен ... ... ... ... ... ... ... толығымен тоқталып өткен [15].
Осы зерттеуде лингвомәдениеттанудың зерттеу объектісін тоғызға бөліп,
оның әрқайсысына жекелей тоқталып ... Осы ... ... ала ... тіл ... ... да лингвомәдениеттану объектілерін
саралап өткен.
1. Лингвомәдениеттанудың зерттеу объектісіне лингвоелтануда ... ... ... мен ... да жатады, өйткені,
лингвоелтану лингвомәдениеттанудың құрамдас бөлігі болып табылады.
В.А.Маслова: баклуши (бить ... щи, ... баня ... ... ... ... ... қатар, ол тілдің кумулятивті
қызметін ... сол ... тән ... ... лексиканы (гармошка, бить челом т.б.) және өзге тілде бар,
ал өз тілінде жоқ тілдік ақтаңдақтарды да осы қатарға жатқызған.
В.А.Маслова ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, баламасыз
лексиканы да лингвомәдениеттанудың бір нысанына жатқызған.
2. Тілдің мифтелген бірліктері: ... ... ... ... ... наным-сенімін білдіретін сөздер. Мифологема
– это важный для мифа персонаж или ситуация, это как бы «главный
герой» ... ... ... ... из мифа в миф. В основе мифа,
как правило, ... ... ... – это ... ... ... в индивидуальных сознаниях и ... в ... ... ... ... ... ал жібін
аттамау деген түрақты тіркес бар, яғни ... ... ... ... біреуді даттамау. Ала жіп ... ... ... сәйкес келеді. Ата-бабамыз біреудің алдынан
кес-кестеп өтпе, ала жібін аттама деген, оның мағынасында ... ... қол ... оның ... ... ... жанды уағыз
жатыр. Әдет-ғұрып пен наным сенімін білдіретін ... құда түсу ... ... тойы, ас беру т.б. толып
жатқан ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып түрлерінің атауларын, сол ... ... жылу ... асар ... ... ... түсау кесер т.б.
тіркестерді жатқызады.
3. Қандай да бір ... ... ... ғасырға жалғасын тауып,
тілдік қолданысынан ерекше орын алып, сол халықтың өзіне тән ақыл-
ойын, парасат ... ... тән ... ... ... қорын лингвомәдениеттанудың объектісіне
жатқызуға ... ... тіл ... мақал-мәтел жан-жақты
сараланып зерттелгенмен, лингвомәдениеттану саласында әлі ... ... ... тың ... ... Халықтың мәдениеті мен оның менталитеті туралы бағалы ... ... ... қоры ... ... ... ақпаратқа қанықтығын орыс тіл білімінде де,
қазақ тіл білімінде де ... ... ... ... ... стереотип пен символ. Тілде эталондар көбінесе тұрақты
теңеулер түрінде кездеседі. ... ...... ... салыстыру арқылы сипаттау тәсілі. әр нәрсені ... ... ... ... ... ... сөздер, құбылту
түрлері аз емес. Олардан теңеудің айырмасы – мұнда салыстыру тура,
айқын көрінеді. Нені және ... ... анық ... ... ... ... сол тілдің бітім-болмысына, мәдениетіне
тән өзіндік ерешеліктері болады.
Қазіргі тіл білімінде ғаламның тілдік бейнесі туралы мәселе Н.Хомский,
М.Джонсон, Дж. ... ... ... ... А.А.
Леонтьев, Б.Касевич, ... Ю.Н. ... ... ... қазақстандық лингвистикада
Э.Д.Сүлейменова, Г.Г.Гиздатов, ... ... ... ... Қ.Жаманбаева, Г.Б.Мәдиева және т.б.
ғалымдар еңбегінде қарастырылып ... өзін ... ... әлемдегі сан алуан құбылыстарды
санада қалыптастырып қана қоймайды, оған жауап ... ... ... жаңа сапада қайта жасауға саналы-санасыз күйде талпыныс жасайды,
өңдейді, қорытады, баға береді, тәжірибеде ... ... ... ... ғаламның тілдік бейнесі жасалады.
Лингвомәдениеттанудың басты мәселелерінің бірі – мәдени ұғым, ондағы
тектілік, ұлттық мінездің ... ... Бұл ... ... жеке
тұлға шығармаларындағы ұлттық көрініс концептілерін зерттеу қызықты
мәселелердің бірі ... ... Ұғым ... бір ... ... ... кірме сөз «концепт» лингвомәдениеттанудың термині
ретінде өз мәнінде орынды үйлесе қолданылады. «Концепт» логикалық термин
болғанымен ... ... ... ... ... Лексикологияда,
әсіресе, мағына түрлерін, олардың мәнін ашуда бұл ... ... ... қолданысқа ие болады. Концепт – латынша ...... ... ... Бұл ... философияда молынан кездеседі, өйткені ұғым,
түсінік проблемасы философияның басты сұрақтарының бірі. ... ...... ... ... қолданылып, өз шеңберін кеңейтіп,
бүгінде лингвистиканың сөз ... ... ... ... қазақ тіл
білімінде де когнитивтік линвистика ... ... ... ... Таза когнитивтік лингвистика
тұрғысынан Б.Хасанов, ... ... ... ... әр ... ... ... зерттелуде. Мысалға Қ.Жаманбаеваның
«Тіл қолданысының ... ... ... ... ... сана»
еңбегін алуға болады. Мұндағы «мұң» концептісінің зерттелуі ... ... ... ... ... тың ... ... жаңа еңбек
көрсеткішінің жоғарғы дәрежесі деп бағалауға болады [16].
Қазақ тіл біліміндегі этнолингвистикалық зерттеулердің мазмұнын шолып
отырсақ, ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық зерттеулерде концептілік
ұғымдарды қарастыру - өз алдына бір төбе. ... ... ... ... ... Ж.А.Манкеева, Г.Н.Смағұлова, Р.Шойбеков т.б.
еңбектерін атауға болады. Осымен байланысты профессор Ж.А.Манкеева былай
дейді: ... ... ... қатысты зерттейтін, сонымен бірге
тілдің қызметіндегі және ... ... ... және
этнопсихологиялық факторлардың өзара әсерін де ... тіл ... [17, 55]. ... ... этнолингвистикада ұлттық мәдениет
нышандары, пайымдаулары, ұлттық ... мен ... ... ... ... ғылымында бұл мәселелер жүйесі
танымдық, мәдени ақпарат ... ... ... ... ... ... жатады: лингвокультурема,
лингвомәдени парадигма, ... ... ... дәстүрлер, мәдени фон,
мәдени контекст, мәдени коннотация, мәдени құндылықтар, ... ... қор, ... ... ... ... тілдік тұлға, мәдени ... ... ...... ... ... ... кең көлемдегі
ұғымда қабылданатын ... ... ... жүйесі.
Лингвомәдениеттанудің Ресейде бүгінде төрт мектебі қалыптасқан.
1. Ю.С.Степановтың лингвомәдениеттану мектебі. Бұндағы әдіснама тілдегі
мәдениет ... ... ... ... ... ... мәтіндер арқылы мәдени бірліктердің қалыптасу мазмұны
қарастырылады.
2. Н.Д.Арутюнованың ... ... ... мәтіндер мен әртүрлі
ұлттардың мәтіндерінен алынған әмбебап мәдениет термин ерекшеліктерін
зертттейді.
3. В.Н.Телия ... ... ... ... ... мектебі ретінде танымал.
4. В.В.Воробьев, В.М.Шаклеин негізін салған дәстүрлі лингвомәдениеттану
мектебі. Бұл мектеп өкілдері лингвомәдениеттану ... ... ... айналысады.
Қазақ тіл білімінде Ә.Қайдар, К.Хұсайын, Ж.А.Манкеева, Г.Н.Смағұлова,
Н.Уәлиев бастаған лингвомәдениеттану мектебі қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... өз алдына
жеке зерттелу ... ... ... ... ... ... дүниенің тілдік суреті» [18], Қ.Жаманбаева «Тіл ... ... ... символ, тілдік сана» [16], Э.Оразалиева
«Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы» [19] т.б. Осы ... ... ... ... ... ... тілдік релеванттары»
еңбегінде «концепт» термин түсінігін үш топқа бөліп жүйелейді:
1. Концепт ұғымға синоним ... ... ... – тіл иесі ... жеке ... ... және ұжымдық
санасындағы ұғымдардың орнын алмастырушы.
3. Концепт салт-дәстүр, ауыз әдебиеті ... дін мен ... ... жеке ... мен мәдени маңызды ... ... ... ... ... ... ... құрылымын көрсетеді.
Бұған зерттеуші контекстегі концептілер түрін қосады: ... ... ... ... ... шығарма авторы мен
кейіпкерлер ... әлем ... ... ... бейнелейтін
когнитивтік бірліктер ретінде қарауды жөн көрдік. Мұндағы мақсатымыз – ... ... ... ... жинақталатын, сол тірек ұғымның концептілік
мағынасын ашатын жалпы концептілерді (жеке сөздер, фразеологизмдер, ... ... ... мәтіндік/контекстік концептілер) зерттеу
нысанамыздағы көркем ... ... ... сол ... когнитивтік
болмыс-бітімін анықтау».
Мәдени категорияларды өз ішінен мәтіннің, сөз қолданыстың ерекшелігіне
қарай әрі ... ... ... ... ... ... категориясына
«бата», «тілек», «сұрау», «қой сою», «бас ұсыну», «бас ұстау», «құлақ
беру», ... ауыз ... «ас ... т.т. ... ... ... ... құраушы мәдени концепт ұлттық мәдениетке тән барлық
ерекшеліктер тән:
1) ұлттық ойлау;
2) ұлттық ... ... ... ... ... ... ой ... ұлттық діл;
7) ұлт ұстанатын дін ерекшеліктері.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті, тілі бүгінгідей емес ... ... ... онда ... ... ... таза ... бір айта кететін нәрсе, концепт ұғымына рухани, кейде материалдық
мәдениетті білдіретін сөз бірліктері, атап ... ... ... архетип,
лингвобірліктер, ішкі формаларды енгіземіз.
Мәдени концепті табиғатын ашу үшін концептілік ... ... ... ... ... көптеген мәдени ерекшеліктерді
аңғартатын сөз түрлері мен мәдени аялардың мәнін ... оңай ... ... ... ... ... ... – ұлттық мәдениет
нышандарын айқындау және ғаламның тілдік бейнесі туралы ... ... ... мәдени концептілердің мәнін білу. «Концептілік талдау деп
тілді ... әлем ... ... ерекшеліктерін сөз арқылы
ашатын кез келген тілдік талдауды есептейміз». Концептілікті зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... қабаттың концептілердің
көмегі арқылы талдануы.
2. Сөздерді мәдени құбылыс ретінде қарау арқылы олардың ... ... ... талдануы.
Мәдени құндылықтар жүйесі рухани ... ... бір ұлт ... ... ... өніп, тәрбиеленеді. Құндылықтар - мәдениеттің ең
басты бөлшегі, ... ... ... ... ... әр ... мәдениеттегі концептілерге мыналарды жатқызады: сенім, күнә,
ұят, тәртіп, бақыт, отан, заң т.т. Н.Д.Арутюнова: «Мәдени ... - ... ... ... мәдени терминдердің қарапайым сәйкестігі
(үйлесімі). Осы ұғымды ... тіл ... ... философиялық,
мәдени ұғымдарды таныта отырып, жалпыға ортақ ... ... ... бола ... дейді [16].
Кез келген ұлттың дүниетанымы, ұлттық болмысы, ұрпақтан ... келе ... ... бойы ... ... мәдениеті оның тілінде
көрініс табады. Ұлттық мәдениеттің тірегі тілде. Тіл – ... ... ... ... ... оның шын ... ... болмысы
мен дүниетанымы сақталған. Тіл – мәдениет айнасы. Онда ұлттық ... ... ... ... өмір ... ... ... жүйесі,
дүниеге көзқарасы, түйсігі, сана-сезімі көрініс табады. Сондықтан қазіргі
таңда ұлттық тіл мен ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану деп аталатын саласы кең қанат жаюда. Тіл мен
мәдениет сабақтастығы, тілдің ... ... ... тіл ... салаларының бірі ретінде қарастырылуда (В.фон Гумбольдт, ... ... ... ... ... Ә.Қайдар,
Е.Жанпейісов, Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, А.Сейілхан, А.Ислам т.б.).
Лингвомәдениеттану ұлттық тіл деректерінің ... ... ... ... сол ... ұлт ... өзіндік ерекшелігін танытуға
көбірек бағыт бұрады. Осы ... ... ... бірі –
лингвокультурема (лингвомәдени бірліктер). «В.В.Воробьев «лингвокультурема»
терминін енгізе ... ... ... ұсынады: "лингвокультурема" -
комплексная межуровневая единица, форму которой ... ... ... ... ... а ... - ... языкового значения и
культурного смысла». Яғни лингвокультурема - ұлт мәдениетінен хабардар етер
ұлт ... ... ... ... ... немесе қарым-қатынас
барысында көрініс табатын лингвокультурема – ұлттың өзіне тән болмысы ... ... ... мен ... сай уәжделген мәдени
әрекеттер мен ситуациялардың негізінде ... ... ... ... ұлттық қажеттілік атауы мен мәдени көріністі сипаттайтын ... ... ... ... әр түрлі салалы
сөздердің топтарынан көрінеді. Ұлттық ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда ұлттық мәдениетті, ұлттық
мінезді білдіретін сөз және сөз ... ... ... ... ... ... сөздер, туыстық, далалық демократияға қатысты сөздер,
рухани ұлттық мәдениет, ұлттық ... баға т.т. ... ... ... де енеді. Мысалы; лингвомәдени бірліктер: ұлттық өнер: ою, өрнек;
ұлттық үй: абылайша үй, ... үй, отау үй; ... ... ... ... жер, сүт ... бие сауын, бармақтай-бармақтай, шаш етек т.т.
Салт-дәстүрлер – рухани мәдениеттің ... ... Ол – ... оның ... ... ... өрнектеп, көрсетіп тұратын
сипаттарының бірі... Оның негізгі бір сипаты – оның ... ... ... ... тіл ... ол ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Сол
арқылы ұлт өмірінің желісі ... ... ... бата ... ... ... бірліктер. Қазақ халқының
мәдени өмірінің ерекшелігін ... ... ... бірі – бата.
Халқымыздың бата беру салтынан ұлтқа тән қасиеттерді аңғаруға болады. ... ... ... халқының өміріндегі мәні В.В.Радлов, А.Диваев,
Г.Потанин, В.Васильев, Ә.Марғұлан т.б. ... ... бар. ... ... ... ... бата туралы: «Қазақ
даласында болған адам халық арасында батаның қаншалықты бағалы екенін жақсы
біледі. ... ... ... ... ... ... ... үлкен
кісілер, ақсақалдар береді» деп баға берген.
Қарғыс мағынасындағы лингвомәдени бірліктері: Алғыс сөзіне қарама-
қарсы ... ... ... ... ... ... жұмсалған
бұл бірліктер жазушы өмір сүрген кезеңдегі ұлттық көзқарасты, ұлттық сана-
сезімді сипаттайды.
Ұлттық киім ... Әр ... киім ... ... ... ... материалды және рухани мәдениетінен хабар береді. Қазақ халқының
ұлттық киім атаулары ... ... ... ... сыр шертеді. «Киім-кешек атаулары ұлттық, мәдени, тілдік
процестер ... ... ... қана қоймайды, олар тілдік шығармашылықтың
«тірі қазынасы» іспеттес. Талғам мен салтанаты жарасқан ... ... ... ... ... ... ... ырымды білдіретін лингвомәдени бірліктер:
молаға түнеу, бақсыға сарнату, көшірту, тұмар тақтырту, ішірткі беру.
Ұлттың рухани дүниетанымын, салт-санасын, ұлттық мінезін өн ... сан ... өтсе де ... ... ұлт ... асыл қазыналардың
бірі – фразеологизмдер. Фразеологизмдер – сандаған жылдар мен ғасырлардың
қазынасы, бұл, бір ... ... ... ол – жеке ... ... ... ... тіркестер – семантикалық шоғырлар,
яғни жеке сөз мағыналарының ... ... ... жаңа ... ... белгілі бір қаламгердің жалпы тілдік қазынасын ... ... ... оның ... ... тану ... ... [20].
Рухани-діни сөздердің лингвомәдени мәні. Рухани мәдениет ... ... ... діни ... ... мінез-құлқы,
қабілеті т.б. ұғымдар арқылы танылады. Адамның ... ... тіл мен ... ... зор. Діни ... ... - ... емес, ол тіл арқылы халықтың ертедегі ... ... ... ... ... ... ... даласына араб мәдениеті тараған
соң қазақ халқының рухани өміріне ... әсер ... ... ... ... сөздер мен ұғымдар кірді.
Алла, Тәңірі рухани атаулар ұлт дүниетанымындағы ең жоғарғы мәдени
мәнге ие ... ... ... ... ... басты
құдайы – Көк Тәңірі. Көк Тәңірін көшпенділер жалғыз жаратушы деп түсінген,
кейін қазақтарда Тәңірі мен Алла ... ... ... ... ... ... кейбір әдеп-ғұрыптар мен
наным-сенімдер қаншама замана жылдар өтсе де ... ұлт ... ... ұлт өміріне қайта оралып отырады. Айырылып қала жаздаған рухани
құндылықтарымызбен ... ... сәт ... ... ... ... тілімізде қайтадан қылаң бере бастағаны мәлім. Сол себепті рухани
мәдениетіміздің ... ... ... мұраларды танудың мәні зор.
Жалпы мәдениет, оның ... ... ... адамдардың өмір сүру
тәсілі, дүниеге көзқарасы, дінге сенімі, психикалық ерекшелігі, моральдық
өлшемі, танымдық қабілеті т. б. ... ... Тіл - ... ... қатар, қаймағы бұзылмаған мәдени игілік, мәдениеттің бір
формасы. Егер ... ... ... ... мәдениетінің ішінде тарихы ... ең ... ... ... ... тура ... ... да алдымен
тілдің аталатындығы сөзсіз.
Тіл — ... ... ... ... дәнекері. Адамзат қоғамы
тілдің осы қасиеті арқылы дамыды. Атап айтқанда, қандай халық болмасын оның
ұлттық тілі сонау ру-тайпалық ... ... ... сол ... ... өмір ... бірге оны өзара ұштастырып, бүгінге дейін
жетуіне негіз болды.
Қазақ тіліндегі діни ... ... ... ... ... - халықтың өмірі мен мәдениеті сақталған. Жалпы діни
лексиканы, оның ішінде діни ... ... ... ... ... ... ... арқылы олардың сыр-сипатын жан-жақты толық ашу
мүмкін емес. Осы себепті тіліміздегі дінге байланысты жеке ... ... ... сөз ... оған ... тілдік деректермен бірге
экстралингвистикалық факторларға да ерекше назар ... ... ... пен ... байланыстырған "Жібек жолы" атты сауда-
керуен жолының бел ортасын алып жатқан Орта Азия, қазақ ... тек ... ... ... қана ... жоқ, түркілерге тән өзіндік мәдениеттің
қайнаған ортасы болды. Сонымен ... ... тән ... ... мәдениеттермен терең араласты.
Тарихта мәдени байланыстардың көбі алдымен діни мәдениеттен ... ... ... діни ... өзге ... ... араласулардың тілсіз
жүзеге асырылуы ... емес еді. ... ... да, ... ... ... Орта ... қазақ даласында жасайтын халықтардың тілі мен
мәдениетін үйренді. Әрі өз ... ... ... ... таратты.
Әйгілі "Қыпшақ тілінің сөздігі"- соның айғағы. Осындай байланыс, ... ... Орта ... ... ... өзінің төл мәдениетін
сақтай отырып, батыс пен шығыс ... ... ... ... ... ошақтың үш бұты секілді өзінше ... ... ... бір ... ... Ән-би, музыка, киім-кешек
үлгілерінен ... ... пен ... ... ... мен ... т.б. өзара ауыс-түйістерінің ортақ дамуына жағдай туғызды. Осы
өңірлерде арғы тарихтан бері ... келе ... ... түркі тілдес
халықтар оның заңды жалғастырушысы, мұрагері болып қалды. Сонау көне ... ... ... ... ... ... бар ... парсы, орыс, латын, қытай т.б. тілдерінен қабылдаған толып жатқан
кірме ... мен ... ... ... ... ... ... Бұдан басқа
біз білмейтін тарихта қолданылып, қазір тек аты ғана қалған тілдер мен
жазулар ... ... ... ... ... кезде белгілі
болып отырған, ал бұрын осы өңірде қолданылған, жазба ескерткіштердегі
жазулардың түрі ... ... Бұл ... ... ... ... ... Хуа Шиа (Ниа хіа), т.б. жазу жүйелеріне жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... тілдері, семит-хамит
тілдері жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне кіретін тілдер де жазылған. Оларда көне
дәуірлік дін, тарих, география, емшілік, тіл-әдебиет, бал ашу, ... ... заң т. б. ... ... Оған ... болып саналатын ислам діні, будда, христиан ... ... ... ... ... ... ... бірге тау, күн, ай, дәрия
сияқты табиғат заттары мен ... ... оған ... ... діни наным-сенімдер де кездеседі [21].
Түркі тілдес халықтардың төл ұрпағы саналатын, әрі сол өңірдің ... бірі ... ... ... ... тілі мен мәденитіне
жоғарыдағыдай жағдайлар әсер етпей ... ... ... тілі ... ... мен ... т.б. ... әдет-ғұрыптарын зерттеу
үшін бұл жағына баса ... ... ... ... ... наным-сенімнің қоғамдық рөлі және оның ерекшелігі
Дін — күрделі қоғамдық құбылыс. Жалпы азамзат тарихында оның қоғамға
тигізген әсері, адамзат ... әр ... орны мен ... ... ... ... қазақ елінде коммунистік ... ... ... де, ... ... ... ашық ... ұстанылып келген
бірден-бір идеология — діни наным-сенімдер ... ... ... өзі ... оның ... ... ... тек атеистік үгіт пен әкімшілік
шаралар қолдану арқылы халық ... ... ... ... ... Оның себебі дін халықтың тарихында салт-сана, әдет-ғұрып,
дүниетаным т.б. ... ... әр ... біте ... тамырын
тереңге жайған. Қазірге дейін оқыту, зерттеу ... ... ... және оның ... ... ... орны ... гөрі ғылыми
атеизм мәселелері, атеистік тәрбие жолдары көбірек қарастырылып, діни наным-
сенімдер туралы толық мағлұматтар алуға және оны ... ... ... ... мүмкіндік болмады. Діни наным-сенімдерді тек ескінің
қалдығы деп ... ала ... ... ... ... тек қана ... негізде жүргізіп, ғасырлар бойы жалғасып,
жиналып, ... ... ... ... ... ... ... қабысқан діни сенім-нанымдарды, әсіресе, оның ... ... ... ... біте қайнасқан құндылықтарын түгелдей теріске
шығарып, ... ... ... ... ... ... ... т.б. толып жатқан игі қасиеттерден айырылып қала
жаздадық. Оны ... ... ... ... ғылыми
зерттеулер мен талдаулар қазірге дейін дұрыс бағытта жүргізілмей келді.
Ұлт дегеніміз - тіл, мекендеген жер, ... өмір ... ... ... ... негізінде қалыптасқан адамдардың
тарихи, әлеуметтік, этникалық тұтастығы.
Ұлтқа тән төрт ... ... ... ... ... негізінде пайда болатын қасиет ол ру-тайпалық мәдениетті, ұлттық
салт-сана, дүниетаным, философия, дәстүрлі рухани мәдениет сияқтыларды ... ... Діни ... де оның ... ... ... үлкен
діндердің түп-төркіні алғашқы діндер, яғни тотемизм, ... ... ... анемизм, магия, аспан денелері мен отқа ... ... ... ... мен ... наным-сенімдерінен басталған.
Себебі дүлей табиғат ортасында алғашқы қоғамдағы ... өмір ... оңай ... жоқ. ... ... мен ... ... санап, одан
үрейлену, оған үміт артудан адамдардың табиғатқа, құбылыстарға, жан иесіне
табынуы, оған жалбарынуы келіп шыққан. ... ... мен ... ... иесі бар, рух ... ол ... әсер етеді" деп сену
алғашқы діндердің идеялық негізі болып ... ... ... ... түрі ... ... ... археологиялық
зерттеулердің нәтижесіне қарағанда, алғашқы діндер ... он ... ... ... болғандығы дәлелденді.
Алайда, қоғамдық құбылыстардың бәрі де өзгереді және оның өзгеруіне
түрткі күш болады, діни ... де ... Ол ... ... ... ... бірге жасасып келгенімен, оның ... ... ... таным қуатымен, адамзаттың ғылыми мәдениетімен, рухани
мәдениетімен және ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды.
Қорыта келгенде, қазір де тарих, археология, тіл ғылымдарының ғылыми
жетістіктері Орта Азия, Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... ертедегі ру-тайпаларда түрлі діндердің әр түрлі
шарт-жағдайда, түрлі деңгейде өмір сүргендігін, ... ... ... Халқымыздың аң-құсқа табыну ... ... ... ... кұбылыстары — күн, ай, жұлдыз т.б. табыну
(фетешизм), отқа табыну, ... ... ата ... тәңірге, ұмайға
табыну, шаманизм т.б. наным-сенім сияқты дәстүрлі діни ... ... ... ... будда сынды әлемдік үлкен діндердің әр ... ... ... ... ... оның ... тілімізге,
жазуымызға, салт-дәстүрімізге белгілі ықпалын тигізгендігін жоққа
шығаруға ... ... ... ... ... ... де осыларды
түсінгенде өз шешуін табады деп ... Сол үшін де ... ... ... ... қазақ халқының этникалық құрамына кірген ертедегі ру-
тайпалардың қай ... ... ... мен ... ықпалында
болғандығын дәлелдеп, содан кейін соған байланысты тілімізде қандай сөздер,
тұрақты тіркестер қалыптасқандығын қарастырамыз.
1. 4 Фразеологизмдердің ұлттық-мәдени ерекшеліктері
ХХ ғасырдың соңына ... ... ... ... бөлініп, мәдениет пен
ұлт сабақтастығы, мәдениет пен әдет-ғұрып сабақтастығы қатынастарына орай
зерттеудің жаңа ... мен жаңа ... ... алынуда. Бұрынғы
гуманитарлық ғылымдарда орын ... ... ... ... ... орнын, жаңа танымдық мақсаттар жүзеге асыруда.
Тіл біліміндегі эволюциялық дамуды тарихилық пен ... пен ... ... ... комуникативтік пен
функционалдықтың өзі біржақтылықты ғана ... ... көп ... ... сан ... қасиеттерге ие тілдің универсалды теорияларымен
түсіндіру жеткіліксіз. Тіл–қандай да бір ... ... ... ... келе ... ... бір ... дамудың орталығы деп танитын мәдениет іспетті, тіл де
бізге өзінің ... мен ... ... мен ... толы ... ашуда. «Әлемді қалай көреміз, қалай түсінеміз, қалай сезінеміз»
деген мәселелер ғылымда көп зерттеле қоймаған, әлі де ... ... ... ... ... бірі болып табылады. ... ... ... әсіресе, эмоцияны, «сезімдік ойлауды» талап етпейтін
жағдайда қасиеттері өте шектеулі.
Адамның шығармашылық қызметі мәдениетпен, әдебиетпен, ... ... ... ... семиотика ғылымы айналысады. Семиотика әдістері
тіл білімінің фразеология саласында жиі қолданылады, яғни фразеологиялық
фактілерді қайта құру негізінде ... ... ... ... ... архаиканың «консерванты» болып табылатын фактілердің тілдің
фразеологиялық жүйесіндегі ... ... ... ... жылдары тіл
білімінде кеңінен құлаш ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер саласы болып табылады.
Белгілі бір халықтың ертедегі мифологиялық түсініктері, әлем ... ... ... культтік сана–сенімдер мен дәстүрлі және
этнолингвистика мен лингвистикалық мәдениеттанудың негізгі қайнар көздері.
Осы салада Ресей ғалымдары Н.И. ... ... мен оның ... және
Қазақстан тіл білімінде академик Ә.Т.Қайдаров пен оның мектебі еңбек етуде.
Бұл тұста ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады, оның табиғатындағы халықтық мәдениеттің
(халықтық ... ... ... ... және т.б.) ... талданылады.
Ертедегі мифологиялық кодтардың көріністері (стихиялық, анималистік,
вегативтік және т.б.) тіл ... ... ... анықтаумен қатар жүргізіледі. Қазақ тіл білімінде фразеологиялық
«мифопоэтиканы» (әлем бейнесінің дәстүрімен байланысты тұрақты, ... мен ... ... ... ... нысаны болған емес.
Орыс тіл білімінде осы тұрғыдағы зерттеулерді В.М.Мокиенко мен оның
шәкірттері қарастыруда. Бұл ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан сабақтастыра
талдау жасап, олардың құрылымды–мағыналық модельдерін ... ... ... ... және мәдени таңбаның ... ... сәби ... ... сол ... ... меңгергенде ғана адам
болып қалыптасады. Халық мәдениетінің ұшқыр ... тіл ... ... Тіл нәзік болғанымен, оның табиғаты күрделі, сондықтан да ... ... ... әр қилы ... ... адамзат қоғамы әлем, дүние, қоршаған орта туралы ... ... ... ... ... сонда сақталатынына көзін
жеткізді.
Адам сөз дүниесінде өмір сүреді,орасан зор мағлұматтарды адамзат ... ... сөз ... ... ... ... да адамның тұлға ретінде
жетіліп, өсуі оның сөзді қаншалықты дәрежеде меңеруіне, сөз мәдениеті ... ... ... ... ... ... қоғамдағы орны
сөз әлемін меңгеру дәрежесімен, тіл құпиясы мен сырын қаншалықты ұғынуымен
байланысты. ... да тіл ... ашу ... ... ... ... мәдениеттің қайнар көзі бола тұра, ол тілдің құрамдас бөлігі,
сонымен қатар мәдениеттің өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ғылымда тіл теориясы мен мәдениет теориясының тоғысуында пайда
болған тіл білімі саласы ... ... деп ... ... ... ... мен ... шегінде
пайда болған, халық мәдениетінің тілдегі сақтаған көрінісін зерттейтін
сала.
Мәдениет семантикасының ... ... ... жатыр. Ғасырлар бойы
бірнеше ұрпақты толғандырған аңыздар мен шежірелер, мифтер тек мәдениеттің
көрінісі ғана ... ол ... ... ... ... ... сақталуы, қазіргі тілдік материалдардағы
бейнесі.
Түркітану ғылымында шамандық белгілер көне түркілердің сенімдерінде,
мифологиялық дүниесінде көп ... ... ... ХIХ ... ... тіл мен миф ... ... байланысты көрсету,
адамның әлеуметтік және мәдени өміріндегі құбылыс ретінде байланыстар мен
ерекшеліктерін анықтаумен ХIХ ғасырда жүргізіген.
Европа ғалымдары тіл мен миф ... ... ... көрсету,
адамның әлеуметтік және мәдени өміріндегі құбылыс ретінде байланыстар мен
ерекшеліктерін анықтаумен ХIХ –ХХғ.ғ. айналысты.
Тіл мен миф ... ... ... ... ... ... ... келеді. Мәселен, атақты ғалым Ф. Шеллинг
тілді қатып қалған, ... ... ... десе, М.Мюллер тілдің
біріншілігін, мифтің тілге қарағанда біріншілігін дәлелдеді. Ал, Кассирлер
тіл мен ... ... ... олар ... ... ... ... сондықтан олар әрқашан бір–бірін толықтырады деген пікірді
айтады.
Тіл мен ... ... ... соншалық, бір қарағанда оларды
ажырату тіпті мүмкін емес болып көрінеді. Егер лингвистикалық ... ... ол ... ... таныммен әбден сіңіскен, - дейді
Э.Кассирлер [20, 59].
Кейбір ғалымдар миф туралы ... ... тіл ... ... ... алу ... ... Тілдің табиғатында
мифологиялық ойлаудың көрініс табатын және оны сақтайтын қандай да ... ... күш) бар, осы күш сол ... ... ... да ... ... кездеседі. (Ф.И.Буслаев, А.А.Потебия, А.Н. Веселовский ... ... ... ... ... шек келтіретін
пікірлер де кездесіп жүр. Бұл көзқарастар негізінде ... ... ... ... тілдің пайда болуының мифологиялық негізін
дәлелдейді. Әрине, бұл ... да ... ... жоқ ... Тілде
қарым–қатынас құралы ретінде пайда бола қалатындай қарапайымдық жоқ, ол өте
күрделі жүйе. Сондықтан да кей тұста ... ... ... тек мифологиялық
болжамы ғана тіл құдіретінің жұмбақтары мен сырларына жауап бере ... ... ... оның ... ... ... құралын қиындатпаса, жеңілдете алмайтын тілдің мәдени тұрғыдан
боялған терең ... ...... пайда болуының мифологиялық болжамы
ғана жауап бере алады.
Мифологиялық болжам тіл феноменінің сан қырларын ... жол ... ... әр ... ... ... ие ... үшін тіл өзі туған,
ұлттық мәдениетті дәріптеуші, оны өзге, жат мәдениеттен ... ... өз ... ... ... ... жат ... түсініп, кіруіне
жол бемеуші құрал болып табылады. Әрине, мәдени мұралардың көріністері
қоғамда, ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда,
тіл коммуникативтік қызмет атқаратыны сөзсіз, бірақ, ... шығу ... ... яғни тек қана ... ... ретінде қалыптасқанына көз жеткізу қиын.
Кез-келген сөз ертедегі адамзат үшін ерекше мифологиялық құпияға ие
болған, оның мағынасы мифтік ... мен ... ... адам үшін ... ... үшін ... киелі мағынасын білу, оның құпиясын ашу аса
қажет болған.
Өркениеттің дамуымен бұл ... ... ... ... ... ... баба ... болып табылатын тіл мәдени ошақтарда міндетті түрде
сақталады, қажет кезінде оны ұрпақтары қайта ... ... ... куәсі болған әдет–ғұрыптарымыз пен салт–санамыздың бүгінгі
таңда жаңаша орын алуы осыған куә. ... жаңа жүре ... ... жіп ... ... ... тұсау кесер деп аталады. Бұл ырым тез
жүріп кетсін, тез ержетсін деген тілекпен жасалады. Оған ... ала ... Ала ... өзінде де киелі мағына бар, яғни ешкімнің ала жібін
аттамасын ... ... ... ... ниет ... Осыған орай
тілімізде «Тұсау ... жыры да ... ... ұғымының қазіргі жаңарған, қайта жаңғырған мағынасы
«презентация» ұғымындағы мағына. Мысалы: Бүгін ... бас ... ... ... ... университетінің жаңа ғимаратының тұсаукесері болды
(Егемен Қазақстан).Мысалдан көріп тұрғанымыздай, тіл өз ... ... қана ... ... ... қайтадан жаңғырта алатын
мифологиялық ойлаудың қандай да бір ... ... ... болу керек.
Осыған орай, қазақ тіліндегі ұлттық мәдени маңызы бар ... ... ... ... Г.Смағұлова былай дейді: "Егер тілде
фразеологизмдер сақталмай, ... ... ... ... ... өмір
сферасы қалай анықталып, қандай мәдени өмірге сүйеніп, пікір айтылар ... ... ... ... ... қара шаңырақ–мұнда да мораль
бар, әрі этнографиялық ... ат ... ... ақ түйенің қарны
жарылу–этнолингвистикалық білімдері қажет еді. Осыған орай, әр ұлт тілінің
әлеуметтік қуат ... ... ... ... ... ұлт ... тікелей байланысты. Тілсіз
мәдениеттің, рухни байлықтың сақталуы мүмкін ... Тіл ... ... қана ... сонымен қатар ол туралы ... ... ... ... ... ... ... тұсау кесер
дәстүрімен сабақтас келетін ... ... ... ... Қай халық
болмасын, отбасын құрып, үй болғаннан кейін нәресте сүюді арман еткен. Бала-
өмірдің ... ... ... ... ... тірегі. Тілдегі бесіксіз үйде
береке жоқ, балалы- үй базар, баласыз- үй мазар,бала тілі–бал,бала–бауыр ет
және т.б. бейнелі ... ... ... перзенттің дүниеге келуін ерекше табиғат–ана сыйы, ұрпақтың,
адамзаттың жалғасы деп білген. Сондықтан да тіл тілде халық ертегілерінен
бастап, ауыз ... ... және ... ... ... мен
дастандарда, көркем әдеби шығармаларда және т.б. жанрларда көрініс тапқан.
Мысалы: Шаруа жиып кенеліп,
Бала сүйіп мал жиып,
Керселіне бал ... де ... ме ... ... екі ... ... олар бала таппапты. Қорасы толған мал екен,
бір перзентке зар екен (Халық ертегісінен); Не ... ... Ақ ... бала ... жаздапты... – деп көршілердің бәріне суық хабар таратып
жіберді.(Ә. Нұрпейісов) және т.б.
Сонымен қатар ... бала ... / ... туды, босанды; бала басты
болды, бала көтерді, екіқабат болды, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... болған тіркестер. Осыған орай
жақсы тілектер де сақталған: Бауы берік ... Жасы ұзақ ... ... және т.б.
Адамның дүниеге келуіне байланысты көптеген салт–дәстүрлнр сақталған
және олардың тілдегі көрінісінің жоқ емес.
Бесікке салу – түркі халықтары балаларын ағаш ... ... ... ... ... ... ... айтқан. Ол жыр әдетте былай басталады:
Әлди әлди ақ ... Ақ ... жат ... ... ... жұрт ... Шешен
болар ма екенсің ... және т.б.
Қазақ халқында жастайынан балаларын атастырып, ... құда ... ... қызы ... жерге тұрмыс құрса, ұлы текті жерден қыз алсын
деген ақ ... мен ... ... ... ... ... ... үйіне
келген жігіт сол үйдегі бикештің бесік керті күйеуі екен (Т. Ахтанов); Бұл
жастардың ата–аналары балаларын ... ... ... –ақ ... ... (Ғ.Мұстафин) және т.б. [20, 97].
Нәрестемен байланысты туған, негізгі мотиві бала сүю болып ... бірі – ... ... ... бала ... әйел екі қабат
болғанда жасалатын ырым. Аяғы ауыр әйел ұялмасын, тіл–көзден сақтасын деген
оймен, перзентті болатынын ашып айтпай, ... аяғы ... ... ... ... ... қолданған. Құрсақ шашуға келгенде әйелдің жерігін
қандыруға, жеймін дегенін тауып беруге ... ... ... ... басы ... ауыра береді деген. Мұндайды ит жерік деп атаған, жерік
асын жегендей қуанды тіркесі осының дәлелі.
Жаңа туған ... ... ... шала ... ... ... салу,
жоғарыдағы тұсау кесер, шілдехана тойы және т.б. дәстүрлер халық санасында
сақталып қана ... ... ... тілдегі көрінісі де
сақталған.
Әдет–ғұрып, салт–сана негізінде халық ... ... ... көрсек, бұл біржақтылық қана болған еді. ... ... тіл ... ... ... тіл арқылы көрініс табады.
Мәдениеттің ұрпақтан–ұрпаққа тілсіз жетуі мүмкін емес. Лингвистикалық
мәдениеттану ғылымының көрнекті көрнекті ... бірі ... ұлт және ... ... ... айта келіп, "...язык ... ... не ... ... и ... ... но и аккумуляции
знаний культуры. Будучи сложной ... язык ... быть ... ... ... ... түйіндейді.
Ұлттық мәдениеттің кілтін кез келген халық өкілі шеше алмайды, ол үшін
сол тілде сөйлеп, сол тілде ойлап, сол ... ... ... ... ... демалу керек. Себебі мәдени кодты ... ... ... тікелей байланысты.
Тіл халықтың рухани байлығының ең қажеттілерін–мифологиясын өз бойына
жинайды. Осындай тіл фактілеріне талдау ... ... ... оның ... сырларын түсінуге септігін тигізеді.
Фразеологизмдерді мифтік танымға, ... ... ... ... ... ... дүние ретінде қарастыруға, оларды
мәдениеттің ... бір ... ... ... ... деп ... жол
ашса, екінші жағынан, ғылымдар сабақтастығын (тіл, мәдениет, тарих,
фальклор, ... ... және т.б. ) ... ... ... ... мүмкіндік береді. Атлмыш мәселе бойынша теориялық еңбектер авторы
В.А.Маслова фразеологиялық мифологемаларға ... ... ... ... только тогда стоновиться человеком, когда он с детства
усваивает язык и ... с ним ... ... ... Все ... ... в его ... который специфичен и уникален, так как ... в себе мир и ... в нем", ... ... ... ... ... әдет–ғұрыптың, салт–сананың, аңыздар
мен мифтердің және т.б. ... деп ... ... Лингвистика мен
мәдениеттің тоғысуынан пайда болған лингвистикалық мәдениеттану пәні этнос
мәдениетінің тілге әсерін зерттейді.
Мәдениет тілдік форма ... ... ... ... мәдениеттің
жинақталуы және оның сақталуы тілдің ... ... ... Кез ... ... тіл арқылы көрініс табады. Мысалы: тілде
кездесетін көз ... ... тиді ... ... ... тікелй байланысты:
Құлагер қуанышпен қосып едім,
Алдыңмен үмітпенен тосып едім,
Жиылып арғын, найман қарағанда
Тіл мен көз тиер ме деп шошып едім (І. Жансүгіров)
Халық ... ... ... көз ... фразеологизмі ырым ретінде
сақталған. Халық ырымы бойынша жақсы адамға, жас ... ... ... ... көз тиеді деген ұғым бар. Ондай адамдарды көзі бар немесе назар керде
дейді. Жаңа туылған нәрестені қырық күнге дейін көз ... деп көп ... ... ... немесе киіміне тұмар жасап тігеді немесе
бетіне күйе жағып қояды. Тұмар ұғымы тіл–көзден аман жүрсін, көз ... ... ... ... байланысты.
Қазақ тіліндегі көзі жаман фразеологизмі көз тиді, көз ... ... өз ... ... ... түкір! және т.б. тіркестермен жалғасып жатыр.
Көз тимесін, тіл тимесін деген ырым негізінде шыққан бұл тіркестер халықтың
психологиясымен, ... ... мен ... ... ... ... сонымен қатар көз тиді деп секем алған жағдайда сол
адамның үйінен бір нәрсесін әкеліп ... ... қас ... ... деп ... Халық көзінің қалы бар адамның ... ... деп жаңа ... ... бар кісілер үйіне қалы бар адамдардың
келуінен қатты сақтанған. Немесе көзі тиді–ау деген адамды ... ... ... ... ... үлгілерімен, аңыздармен, яғни мифологиямен тікелей
байланысты фразеологизмдер тілде мол көрініс тапқан. Тіл–тілде ... ... ... дәуірге және халықтарға ортақ қазына.
Демек әр халықтың ұлттық ... ... оның ... ... ... ... Кейде сол ұлттың тілінде ұлттың әлде бір
қасиеттерін өзгелерден оқшау етіп ... ... ... Қолданылу аясы арқылы ұрпақтан–ұрпаққа сақталады.
Дербес мағыналы лексикалық бірлік болып табылатын фразеологизмдер –тіл
байлығы ғана емес, тілдің рухани қазынасы, ... ауыз ... ... ... куәсі. Сөз байлығын ғылыми тұрғыдан зерттегенде, ... ... ауыз ... сақталған ақпараттың
барлығы сабақтастық жүйемен игерілуі қажет. Тек сонда ғана ... ... ... ... ... ... ашылады.
Ұлттық өмірдің айнасы болып табылатын фразеологизмдердің орны -әлемнің
тілдік бейнесін жасауда ерекше. Оны ... ... ... ... ... ... ашуға мүмкіндік береді.
Тіл құпиясы адамзат құпиясымен байланысты болғандықтан, олардың сырын
ашу, ғасырлар қойнауындағы жұмбақтар сырын ашуға жол ... Тіл ... ... көзі ... осы деректердің тілдің бейнелі
тіркестері, халық мәдениеті мен ... ... ... ... мен
дәстүрлердің мотивтері фразеологизмдермен байланысын талдау зерттеудің
өзекті жағы болмақ.
II тарау. ... ... ... ... ... ... ... таным
Қазақ тілі фразеологизмдерге өте бай. Солардың бір тобы мағынасы мен
стилистикасы айырықша культтік ... ... ... атау ... жалбарыну, бас ию” мәнінде жұмсалатын латынның “культ”
деген сөзіне қатысты қалыптасқан.
Қазақ тілінде культтік ... ... ... шаман мен
ислам діндерінің әсерінен, сондай–ақ халықтың салт–дәстүріне, әдет–ғұрпына,
көш дәуірдің ... ... ... ... ... жасаушы халықтың бір кездегі ... жан ... ... ... ... ... ... бас иетін тәңірісі – “аспан”,
“көк ... ... сөзі ... алла, жаратушы деген мағынаны білдіреді.
“Тәңірі” ұғымы шаманизммен байланысты болған.
Шаманизм – алғашқы діндердің ... Бұл ... ... ... ене ... ХІХ ... өмір ... бурят халқының оқымыстысы
Д.Банзаров шаманизмді “қара дін” десе, Ш.Уәлиханов “табиғат діні” деп,
“шамандық–әлемдік ... сүю, ... ... ... ... ... қастерлеу, аруағын ардақтау” – деп жазған [22, 33].
Шаман дінімен байланысты діни нанымдар: ... ... ... т.б. Бұл діни ... ... ... құрылыс дәуірінде пайда
болған.
Фетишизм – керемет ... бар ... ... табыну. Қазақ
халқының көптеген ырымдары фетишизм сеніміне ... ... бірі – ... атаулыны қастерлеу. Бұлақтардың пайда болуы
пайғамбардың атымен байланыстырылады. Сол ... ... ... ... ... ... ем ... болғандықтан жер астына шипалы су
шығарыпты” деген аңыздар бар. ... “Су иесі ... ... “Су ... “Суын ішкен құдыққа түкірме” деген ... ... ... ... айтылған. Тағы сол сияқты фетиштік ырымдардың бір ... ... ... ... тағы ... ... мен ... жансыз заттар арасында түрлі туыстық
байланыс бар дейтін түсінік. Қазақ халқының арасында тотемдік ... ... ... (он екі жылдық) кең тарады. Мұндай
жануарларға тышқан, сиыр, барыс, ... ұлу, ... ... қой, мешін,
тауық, ит, доңыз жатады. Үй жануарларының әрқайсысына ат ... ... ... ... әйелдерінің ата–енесінің, қайын, қайын ағаларының, қайын
сіңлілерінің атын ... ... ... ... саяды.
Қазақтар басқа халықтар сияқты аспан денелеріне –ай, күн, жұлдыздарға
табынып, оларға ... Бұл ... Ай, күн, ... ... ... ... байланысты қалыптасқан тұрақты сөз тіркестері
сөйлеу ... де, ... ... де көп ... ... ... ... алдыңнан ақ күн тусын; артыңнан ай тусын; жұлдызың жоғары
болсын; толған айдай толықсып; жұлдызы туып оңынан ...... ... мен тіршілік иелерінің бар екендігін ... ... ... ... мүмкіндігі туралы түсінік. Анимистік
ұғым бойынша өмір ... ... Оның ... ... көріп
жүрген дүниесі, екіншісі – көрінбейтін, сезілмейтін сезімнен тыс дүние.
Қазақтар ... ... ... ... – аруаққа табыну. Қазақтар
осы уақытқа дейін аруаққа сыйынды. Өмірінің қиын кезінде өзінің өлген ата ... ... ... ... Егер ... ... адамның аруағы разы
болмаса, тірі қалған туыстарына қырсық болып жабысады деп ... ... ... тірі ... деген мақалдың күні бүгінге ... ... ... өзі ... ... таралмай тұрған кезінде қалған сөз
тіркесі.
Магизм–адамның әр түрлі сиқырлық ... ... ... ... ... әсер ету ... ... илану. Сонымен магизм дегеніміз рухтар
мен құдайларға әсер ... адам ... ... ... ... ... сиқырлық, арбау, бақсылық және бал ашу жатады.
Екі дінділік қазақтардың ұғымында айқын сезіледі. ... ... ... исламда “алла” ұғымы қолданылады. Шаманизмде тәңірінің,
аруақтардың адамдармен ұштастырушысы, байланыстырушысы ... ... ... ... ... ... ... болып саналады.Ал
кәдімгі тірі, өмірдегі бар адамдардың арасындағы шаманизмнің өкілі, ... ... ... “бақсылар” да, исламның өкімі– ... ... деп ... ... мен ... болды.
ХІХ ғасырдағы қазақтардың екі дінділігінің айқын көрінісі – Қорқыт ата
туралы аңыз. Қорқыттың басында ... екі ... ... бар: ... ол ... ... күйші, қобызшы, бақсы–бұл шамандық белгі, ... ол ... ... ... ... жаратушы, оны билеп –төстеуші, табиғаттан тыс бір
ғана құдіретті күш ... ... сөзі ... ... ... ... сөзінің тірек болуы нәтижесінде
жасалған сөз тіркестері өте көп. Олар: құдай ... ... ... ... ... қосқан қосағы, құдайдың құтты күні, құдай пешенеңді ашсын,
құдай ұрсын, құдай жазаңды ... ... қол ... ... ... құдай ісі т.б. Пешенемізге құдайдың жазғаны сол болса, оны да
көрдік. Көппен көрген ұлы той ... ... бәле – ... ... ... ... –құдай, тәңір сөздерінің баламасы, мифологиялық түсінік бойынша
бүкіл дүниені, адамзатты, жан–жануарларды жаратушы ие. Бұл сөз ... ... ... ... байланысты арабтардан ауысқан. Араб
тілінде алла сөзі құдай ... ... ... ... ... сөз ... туындаған: аллаға жазу,
алланың әмірі, аллаға шүкірлік қылу, алланың сүйген құлы, алла жар ... ... алла ... т.б. Адамшылықтың қарызы үшін еңбек қылсаң,
алланың сүйген құлының бірі боласың ... Алла ... ... ... Қош аман бол алла жар, ... ... ... –көне түрік сөзі. Алтай тілдерінен алынған, “аспан”, “көк” деген
мағынаны білдіреді. Тәңір сөзінен туындаған мынадай сөз ... ... ... тәңір тапсын, тәңірі жарылқасын, тәңірінің күні, тәңірі ... ... ... ... ... ... ... тәңір пана болсын т.б.
Тәңірі жолы – ақ жүрек, сайтан деген – қиянат. Ақ ... ... ... қыл ... ... ... ... алған жалғызы едің,
Шешеңді кетемісің жалғыз тастап (Батырлар жыры).
Құдай, алла, тәңір – ерекше ... ... ... ... ... түспесе, адамға киелі кәрін төгеді деген ұғым бар. Сондықтан адамдар
әр уақытта оларға ... ... ... ... бір ... ... әрекеттеріне жауап ретінде осы күштерге
байланысты қалыптасқан сөз тіркестерін көп ... ... ием, ... ... ... ием, ие ... ... ұдай сөздерінің қазақша баламасы. Оларда бар әлемді жасаушы
ұлы күш, құдірет иесі деген ... ... ... ием сені ... мені де ... ... Мына сиқыңызға қарағанда,
жасаған ием сізге тым болмағанда жөні түзу, бір ... ... да ... ...... - ау, ... ... ма еді? (А.Жүнісов).
Жасаған – ай, келіп қалған екен ғой! Сәулем ай, жаным – ай! ... - ... бе, ... бе?! ... Мұндайлыққа салды ием, Мен сықылды
жалғызды (Батырлар жыры).
Сонымен қатар, ... ... ... үш, ... ... сияқты сан есімдердің төңірегінде топталып келеді. Бұл сөздердің
белгілі бір тізбек, тіркестерге түп ... болу ... ... ... ұғым – түсінігімен, салт – санасымен ұштасып жатыр. Мәселен, “Ер
кезегі үшке дейін”, “Жұт жеті ... ... ... ... нан”, “Бір
тоғыз”, “Қырқын беру” т.б.
Қазақ тілі ... ... ... барысы оның пайда болу
жолдары мен араб–иран тілдерінен ... ... ... ... шаман
және ислам діндерінің әсерінен пайда болған дегенге саяды [23, 54].
Культтік фразеологизмдердің семантикалық топтары. Қазақ ... ... ... ... қарай 3 түрлі ... ... ... тіркестер. Қазақ тіліндегі алғыс мәнді ... ... ... ... ... ... ... жолдастық, ізгілік қарым–қатынасы әрекетіне пайда болған. Мәселен,
адам қуанышты жағдайға кез болғанда, алдына ... ... ... бір ... ... ... ... үйленгенде, қыз ұзатқанда, үй ... ұзақ ... ... ... ... ... адамның біреуге
деген ризашылығын және жол жүргелі тұрғанда айтылатын тілектер. Олар: құдай
жолыңды оңғарсын, құдай ұзағынан сүйіндірсін, құдай ... ... ... ... ... жарылқасын, алла жар болсын, алла амандық ... пана ... ... қуат ... т.б. ... бағы үйде ... ... солай жаным. Жыламай бар. Жолынды құдай оңғарсын! (Б.Нұржекеев).
Тілімізде алғыс мәнді сөздерге бата беру, жақсы тілек айту сияқты ... ... ... ... жарылқасын, бай қылсын, Төрт түлігін
сай қылсын! Кетпес дәулет ... Кең ... ... ... ... ... Адамға айтылатын қарғыстар: а) бала тіл
алмайтын кезде айтылатын ... ... ... құдай сілегір, құдай
соққыр, құдай ұрсын, құдай тас төбеңнен ... алла ... ... ... ... ... т.б. Дәл ... кіре бергенде Байдалы бір кішкене қара
пұшық ... май ... ... ...... ... Тыныштық
бермедің ғой, сен – ақ! – деп, жылатқан бойында итеріп тастады ... ... да, ... де ... ... ... құдай жүзін көрмегір,
құдай атқыр, құдай төбеңнен ұрсын, құдай соққыр, алла жазаңды берсін, тәңір
тапсын т.б. Шық, ... ... ... ... төбеңнен ұрғыр! Тас
төбеңнен құдай ұрсын! Айуан шошқа!–деп айдап шықты. (М.Әуезов).
Қарғыс мәнді тіркестер сонымен ... ... да ... жау ... ... ... ... қарасан келгір, қасқыр жегір, мәлік ... ... арам ... ... ... ... Бұл тіркестер сөйлеу тілінде болсын, кітаби
–жазба стильдерінде болсын жалпылама қолданылатын тұрақты сөз тіркестері.
Бейтарап мәнді ... ... ... ... ... құдай үшін, құдай
куә, қу құдай, шұнақ құдай, жаппар құдай, аққа құдай жақ, құдайға шет ... ... етті т.б. ... куә, не қыз жүрегіне, не жақындар көңіліне
өзім жақпас болсам, ... жоқ ... ... ... ... қариямыз
әлі мықты! Сұлу ... ... ... ... да
елемейді...(Ж.Молдағалиев) Бұл мысалдардағы құдай, куә, ... ... ... ... алғыс және қарғыс ... ... ... ... ... ... төмен. Солай бола
тұра, басқа, “бейтарап” тіркестермен салыстырғанда, бұлардың ... мол. ... таң ... риза ... ... ... ... ап–айқын сезіліп тұрады.
Тура мағыналы тіркестер. Сөз тура ... ... ... ... ... ... ... тіркесе алады. Алғыс мәнді
культік фразеологизмдер тура мағынада жиі кездеседі. Олар: а) ... ... ... ... мәндегі тіркестер: құдай береке берсін, құдай бағыңды
ашсын, құдай тілеуіңді берсін, алла ... алла жар ... ... ... тәңір пана болсын, жасаған ием жарылқасын т.б. ә) жолаушыға
амандыық тілеу, ... ... ... ... тілеу мәндегі
тіркестер: құдай амандығын берсін, құдай артынан жақсылығын берсін, құдай
оның ... ... алла оң ... ... тәңір оңғарсын т.б.
“Ашылсын бағың, балам” – деп, “Тәңірі болсын панаң” – деп, Ер Шегеге алғыс
берді. ... ... Оның ... ... – ақ ... ... құдай
оның бетін көрсетпесін (Ғ.Мұстафин).
Ауыспалы мағыналы тіркестер. Сөз мағыналарының өзгеруі, жаңа мағынаға
ие болуы, көбінесе, сөздердің ауыспалы мағынада ... ... ... ... бір заттың атауының басқа бір екінші затқа я құбылысқа
ауыспалы атау ... ... ... әр түрлі. Осыған орай біз ... ... және ... ... ... деп
бөлеміз [24, 28].
Метафоролық мәндегі культтік фразеологизмдер көңіл–күй толқындарының
сан қилы жақтарын жарқыратып, жайнатып ... ... ... ... ... келетін “құдай” сөзіне көңіл аударарлық: құдай ... ... ... ... ... ... берсін, құдай алдарыңнан
жарылқасын, құдай қуат берсін т.б. Біздіңше, аталмыш тіркестер ... ... сөзі ... ... ... мағынасынан алшақтап, екінші
денотативтік (жартылай метафоралық) мағынаға ие болған. Енді ол ... ... ... “сүймелдеуші”, “жарылқаушы” деген тәріздес
мәндерді бідіру үшін қолданып, метафоролық сипатқа ие болған.
Бала, келін, ата–ана мен туған–туысқандарына адал ... ... ... (суреттемелі) ой қысқартылып, “құдай адалынан берсін” түрінде,
мал–мүлік ысыраптан аман болсын деген ой ықшамдалып, “құдай береке ... ... ... ... арты ... ... ... пәлелер кездеспесін деген тіркес “құдай ақырын берсін” немесе “құдай
ақырын қайырлы қылсын” ... ... ... метафоролық ауысу
заңдылықтарына негізделген.
Мысалдар: Құдай көз жасын ... ... ... ... Сенікін
қойшы! Сенің тілегің бала ғой... Құдай көз жасыңды игені де, -деді Ақбілек
(Ж.Аймауытов). Құдай құлқын ... ... ... ашты, аш көз етті
деген мағынада. Ағайын жоқ нәрседен етер бұртың, Оның да алған жоқ па ... ... жоқ, ... жоқ, шын пейіл жоқ. Сапырылды байлығың, баққан
жылқың (Абай). Бұл сөйлемдердегі ... сөз ...... ... ... ... метафоралар. Құдайдың кенже ... құлы ... ... ... ... ... негізгі мағынасының өзгеруіне әсерін
тигізбейді, тек басқа бір ... ... ... бейнелеп, саралап
көрсетеді. Шыннан өзге құдай жоқ, Анық құдай–шын құдай (Ш.Құдайбердинв).
Тіркестердің лексика–семантикалық қасиеті. Культтік фразеологизмдерді
лексика–семантикалық ... ... ... ... ... ... тіркестер деп екі топқа бөлініп қарастырылады.
Құдай сөзінің синонимдері алла, тәңір, жаратушы, жаратушы ием, жасаған,
жасаған ием, ие ... ... ... культтік фразеологизмдер өзара мәндес болғандықтан, көп жағдайда
бірін–бірі ауыстыра ... ... ... жарылқады деп те, тәңір жарылқады
деп те, алла жарылқады деп те айтуға болады. Құдай жарылқады десейші? – Ақ
түйенің ... ... ... (Ж.Аймауытов). Тәңірі жарылқады! Бүкіл түркі
халқына (М.Жолдасбеков).
Ал мына мысалда құдай, алла, ... ... ... ... ... ... ... балаларын Құдай береді... Алла береді... Тәңірі
береді... Жасаған ... Әй, ... ... ... кім берген
екен? О несі, ей? (Ә.Нүрпейісов).
Сонымен қатар, алла ... ... ... хақ ... ... Бұл ... араб тілінен енген “тағала” сөзі діни
түсінік бойынша бүкіл ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Тағала сөзі көбінесе алла, құдай, хақ сөздерімен тіркесіп ... ... жар ... ... тұрсын самалдың (Батырлар жыры), Әуелде құдай
тағала хайуанның жанынан адамның жанын ірі ... ... Хақ ... осы тілекті...(Т.Ахтанов) [23, 25].
Культтік фразеологизмдердің синонимдік қатынастағы тіркестері алғыс
және қарғыс мәндерде ... ... ... ... жар ... ... құдай амандығын берсін, құдай ұзағынан сүйіндірсін, құдай
оңдасын, алла пешенеңді ашсын, алла ... ... пана ... ... ... ... ие жар бол т.б. Қарғыс мәнде: құдай төбеңнен ұрсын,
құдай жазаңды берсін, алла жазаңды бергір, тәңір алсын, ... ... ... т.б. ... ... ... сен болмағанда іліне алмайды екенмін,
деді Хадиша бейтаныс қызға ... ... ... ... ... ... ... кім өзі әкіреңдеген! –деп Қамқа қаны қайнап,
қатты ашуланды ... ... ... бір ... қатынастағы
тіркестер. Тілде бір–біріне қарама–қарсы мағынада ... ... ... ... ... ... тек лексиканы ғана емес,
фразеологияны да ... ... ... ... және ... ... бір–біріне антоним болады. Өйткені алғыс және ... ... ... ... ... адамгершілік көзқарасы тұрғысынан
берілетін қарама–қарсы мағына білдіреді.
Алғыс және қарғыс мәнді культтік ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, құдай бағыңды ашсын –құдай
жазаңды ... ... жар ...... атсын, құдай алдарыңнан жарылқасын
– құдай жүзіңді көрмегір, құдай пешенеңді ашсын – ... ... ... ...... ... ... пейіл тілегіңді жарылқасын – құдай
тас төбеңнен ұрсын, құдай тілеуіңді ұрсын – ... ... ... ...... жүзін көрмегір, алла жар болсын – алла бұйыртпасын,алла
оңдасын – алла жазаңды берсін, тәңір жарылқасын – тәңір ... ... ...... ... т.б.
Культтік фразеологизмдердің қазақ тілінің сөздік құрамынан алатын орны
ерекше. Олар ... ... ... ... ... бірі ... ... қазақ тілінің функционалды–
семантикалық мүмкіндігін кеңейте ... ... ... Аң, құс ... ... ... дүниесіне термин болып ... екі ... ... сана тым ... келе жатқан, адамзаттың алғашқы сәби
кезінен пайда болған, дүниежүзінің халықтарының көбінде бар мәдени
құбылыс.
"Тотем" сөзі - "туыс, туысқан", "оның тегі" ... ... ... ... үндіс тілінің бір диалектісі. Оджибке тайпасының
тілін алғаш рет ғылым дүниесінде ... ... ... енгізген
англиялық саудагер, әрі аудармашы John Lond. Ол өзінің ... ... ... ... еңбегінде (еңбек 1791 жылы Лондонда басылған) алғаш
рет тотем сөзін қолданып, үндістердің ... ... ... ... ... [26, 1]. ... бастап «тотем» сөзі тотемдік
сананы білдіретін ғылымдағы ортақ терминге айнала ... ... ... ... - toteтisтe, орыстар – тотемuзм т.б. Бұдан
бұрын әр халықтың ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы - белгілі жануар не өсімдік, өлі ... ... ... құбылыстары болып, яғни әр халықта тотем әр түрлі ... да сол ... оны ... атаумен атап, әр қырынан зерттеп келген
болатын. Қазіргі кезде "тотем" ... ... ... ... ... ол ... таным, яғни тотемдік сана неге уәкілдік етеді? Қандай
символ? ... ... ... ғалымдардың пікірі бұрыннан бері бір
ортаға тоғысқан емес. Мәселен, John Long: ... ... - ... қорғаушы тәңірі" [26, 2] дейді. Морган: "Тотем ру-тайпалық белгі
немесе таңба" [27] десе, S.Freud: "Тотем дегеніміз - ... ... ... ... ... /18/ ... пікірді айтады. Американдық
ғалым А.Голденвейзэр болса: "Тотем дегеніміз - ертедегі адамдардың белгілі
бір жануарды, құсты ... ... ... ... ... санауы немесе өзін
осылармен белгілі бір байланыстамын деп қарауы" - деген. Д.Е.Хайтун ... ... ... ата-бабасы", - дейді.
Жоғарыдағы зерттеушілердің тотемдік сана жөніндегі көзқарастары
біркелкі болмауының өзіндік ... де бар. Атап ... бұл ... өзі ... отырған халықтарының табынатын ... ... ... ... зерттеу тәсілдері мен мақсаттарының
бірдей еместігінен еді. ... ... ... да ... бар. Мәселен,
тотемдік сана туралы ең ерте кезде, көп ... ... ... ... келе ... ... ... мәні біртіндеп ... ... ... ... ... Ал ... оның ... сақталып қалып, осы күнге ... ... ... айтқанда, әр
халықтың тотемдік танымының өзінде айырмашылық ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, зерттеушілердің
тотемдік сана жөнінде ... ... ... ... шықпады деуге
болады. Бірақ тотем жөніндегі жалпы мазмұн мен таным ... ... ... бірін-бірі толықтырып отырды. Зерттеушілердің тотем
жөніндегі танымдарын жинақтап, қорытып келсек: тотем - ... ... ... - ... ... тотемнің қазіргідей толық анықтамасы
келіп шығады. Расында, алғашқыда адамдар өздері тотем ... ... ... "туысқан", "қандас" деген танымда ... ... сай ... жасаса, кейін келе оларды "ата-баба" өзінің арғы"
тегі" деп түсінген. Сонымен бірге оларды өздерінің қорғаушысы деп ... ... ... ... ... парық болмағанымен жаратылыстық
орта, тіршілік шарт-жағдайы ұқсамағандықтан дүниені ... ... ... ... Мәселен, дихандардың өмірі жер және ... ... ... ... көл, өзен және ... ... өмірі малмен, көшпелі сахаралық тұрмыспен байланысты. Осыған орай
әр халықта өзіне тән ... орта мен ... ... ... дүниетаным мен салт-дәстүр қалыптасады. Мұндай өзгешеліктер әр
халықтың ... ... және ... ... ... ... табады.
Мәселен, көшпелі мал шаруашылығын негіз еткен қазақ халқының ертедегі
рухани ... төрт ... мал, ... ... ... дүниесі, аң-құстар
т.с.с. Сахараның дала мәдениетіне тән бай ... ... ... ... дүние-танымы оның ішінде өзіндік мәні бар,
көне дүниетанымдық мазмұнға бай, ұлттық ерекшелікке тән ... ... ... ... жалпы түркі халықтарына, оның ішінде қазақ халқына да
ортақ ... ... ... Алайда қазақ халқының этникалық ... ... ... - ... түріктер, үйсіндер, қаңлылар т. б.
бәріне тек көк бөрі ғана тотем болған жоқ. Сонымен біргe басқа да ... ... ... ... ... нысанасына айналған.
Ә.Қоңыратбаев: "Әрбір ру, ... ... әр ... ... тұрғандықтан
біреуінде бөрі, бірінде құс, айдаһар, кесіртке, құмырсқа т.б. аңдар көп
болған, өз жерінде көбірек кездескен жан-жануарларға ... ... соң ... ... ... ... ... тайпаларында аң-құс, құрт-
құмырсқа, жылан, мал тотемге айналған" [28], - дейді. ... ... ... өз ... ... ... ... әр түрлі
жанды, жансыз нәрселер болып келеді. Мәселен, бөрі, аю, ... ... ... ... ... қар, күн", - ... Демек бұдан ертедегі үлкен
ру-тайпалардың өз ішінде де әр түрлі тотемдері болатындығын байқаймыз.
Халқымыздың арғы ... бірі ... Fұн ... да өз ... де ... ... ... ұқсайды. Қытайдың "Жин патшалығы
тарихындағы" ғұндар туралы жазба деректерінде: ... ... ... ... 19 ру, олардың ішінде "қара бөрі" (Хый лаң жуң) ... (ху лаң жуң) атты ... бар"- деп ... бұл жердегі "қара бөрі" және "құлан" тек ру атын ... ... ... қоса ... рулық тотем екенін де аңғартады.
Себебі тотемдерді ру аты етіп ... көп ... ... бар. ... оның ... ... ру-тайпаларында бөрі, құлан, бура, бұғы,
марал, ит, үкі, бүркіт, аққу, қаз т.б. Аң-құстар мен төрт ... мал ... ... ... Олар ... ... ... аңыз-әңгімелер, наным-
сенім түсініктері бүгінге дейін жетіп отыр. ... ... ... бір
кездегі тотемдік наным-сенімдерден бөлек қарауға болмайды. Атап ... бөрі ... ... ... ... ... жоғарыдағы аң-құс,
жәндіктер де түрлі ру-тайпаларда тотемдік рөл атқарған деуге болады.
М.Әуезов: ... ... көне ... ... отырсаң,
кейбіреулерінде өте көне заманды, жанды-жансыз табиғат тұлғасындағы бұлдыр
түсініктерді байқаймыз. Ондай ертегілер хайуанаттармен ... ... ... ... әр хайуанды ғажайып сиқырлы сыры бар ... ... ... ... Осыған байланысты қазақ
ертегілеріндегі кездесетін аң, құс, ... ... өте ескі ... ... ғажайып сиқырлы сыры бар деп танып ескілікті шалағай,
бұлдыр ұғым-наным, тотемдік діннің түсінігі бар ... ... [29], ... ... ... тек аңыз-ертегілерде ғана сақталмаған. Оның
кей жақтарын тілдік қорымыздағы ... ... ... болады. Атап
айтсақ, төрт түлік мал мен ... ... ... ... мен тұрақты тіркестердің басым көпшілігі халқымыздың ертедегі
тотемдік дүниетаным, наным-сенімінен туған. Сол ... ... ... ... ... Мәселен, жерік болу, ит көйлек, көк бөрі, бөрі
тәңірі, қарға тамырлы, қолыма қарға тышар, бақыт құсы, үкі тағу, жалаң ... ... ... ... дүниетанымында құс - жоғары әлемнің бейнесі, аспан
тәңірімен тілдесіп тұратын, көк пен жерді байланыстыратын күш ... ... ... ... оны ... ... ... табынған.
Мәселен, қазақ қыздарының, сал-серілерінің тақиясына тағылатын ... ... яғни ... ... ... ... Жалпы құс
қауырсындарын төбеге қадау арқылы ертедегі адамдар аспан әлемін шартты
түрде кескіндеген, өзінін көкке, ... ... ... ... құрметін
білдірген. Ертеректердегі адам аттарының Қаршыға, Бүркітбай, Лашын, Сұңқар,
Үкі, Үкілай, Үкібай т.б. деп қойылуы да ... ... ... ... ... ... құстың кескінін бейнелеу үлкен орын ... ... ... құс - ... ... - ... ағаш -
жердің белгісі болған екен. Ал мұндай таңбалардың қазақтың қолтума өнеріне
еніп, оның мазмұнын байыта, молайта ... ... [31], - ... ... ... тек үкі қауырсынын қолданылуының өзіндік
мәні бар. Таңдай өрнекті, сарғылт түсті үкі ... бір ... ... ... ... қоса үлпілдеген үкіде үлбіреген кескінге әр беретін,
көріктендіре түсетін ерекше жағымды қасиет бар. ... ... ... дыбыс шығармай ұшуы т.б. басқа құстарда жоқ осындай ... оны ... деп ... ... ... ... "үкі ... бар құс,
одан жын-шайтан ... ... ... ... Тіл-көз тиюден
сақтануға ырым етіп балаларға оның тұмсығын, тұяғын ... ... ... ... бас ... ... және жастардың (сал-сері)
киімдеріне, түс киіз, шымылдықтарға қадайды. Халқымызда ... ... үкі тағу деп ... Үкі тағу - ... ... балам деп белгі салу,
ол әрі тіл-көзден, пәле-жаладан сақтасын деген болашақ қайын ата мен ... ... ... ... ... ... үкі дарыған Саменбет" ұрпағы
Сегіз Ес ағасы, Жеті Қазыбек - ... ... ... жеті ... мен
Барқол және Құмыл сияқты жерлерге тараған көп ел. ... ... ... ... болар алдында түс көріп, түсінде сары үкі көрген, яғни
қойнынан ұшқан үкі ... ... ... ... онан ұшып кеткен. Түс
жорушылар бұны жақсылыққа жорып, Саменбетке көп ұрпақты боласың, ұрпағыңнан
елге даңқы жайылған батырлар, ... ... ... ... билер
шығады, - дейді. Расында да, Саменбет ұрпағы түс жорушылардың ... ... ... осы ... ... ... үкіні қaтты қастерлеп
келген. Бұл дәстүр қазірдің ... ... ... оның ұрпақтарында
сақталған. Олар үкіні ұстап, үкісін жұлмай берген кісіге рахмет айтып,
сыйлап, ... ... екен [32]. ... ... үкі ... ... ... ішінде қазірге дейін сақталып жеткендігін байқаймыз. Жалпы
үкі туралы тотемдік таным түркілерде өте ерте кездердің өзінде болған. ... ... ... діни ... ... айта келіп:
"Бірақ ҮІ ғасырдың аяғы мен ҮІІ ғасырдың бас кезінде ата-бабаларға тотемдік
табыну таза күйінде ... ... ... мен ... ... ... тығыз байланыс синкреттік бірлескен діни сенімнің
пайда болуына бастайды. Бұған әлі күнге дейін шешілмейтін ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Бұл есімдер Қытай,
Парсы мен Грек жазбаларында сақталып қалған және оларды әр ... ... ... ... ... Тобо ... өз аты ... грекше ол түрік-
монғол сөзімен Арсылан деп аударылады. Қытайша були, түрікше бөрі деген
сөз. Тағы бұл ... Шени Шоно түрі де бар. ... ... аттары да жиі
кездеседі: Иби-Ибрис Барыс, ал Июгу – Юкук - Үкі болып аударылады [27, ... ... ... үкі ... белгілі түркі хандарының есімдерінде қолданылған
тотемдік есім болған. Қазақ дәстүрінде адам есімдерін Үкі, Үкіпай, Үкібай
деп қою ... ... ... ... ... құс ... оның пәле-
қазадан қорғайтын қасиеті бар деп ... ... ... ... да ... ... Бұл ... жоғарыда айтып өттік. Тілімізде
бірталай тұрақты тіркестер мен тұрақты теңеулер ... ... ... Екі иығына екі үкі, басына бір үкі ... ... М.: Екі ... екі үкі ... ... бір үкі тағып, ажарлап
таныстырдым (Ә.Нұрпейісов);
Үкідей ұшу. М.: ... ... ... ... ... ... ұшты (І. ... көзі жарқырау. М.: Үкідей көзі жарқырар, Айғырдай өзі арқырар
(І.Жансүгіров);
Үкідей желкілдеу. М.: Үкідей желкілдеп, гүлдей құлпырып келе ... ... көз ... Айбалаға тамаша көрінеді (С.Мұқанов);
Үкідей бұлғаңдау. М.: Пісіп ... ақ ... баяу ... үкідей
бұлғаңдаn, кейдe жұмсақ қана тізеден сипайды да, кейде инесін қадап ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі тіркестердің
мазмұнына көз жіберсек, үкі - адамға, адамның бойындағы бір ... ... ... ... ... мотивтері бар, осының өзі
үкінің халық ұғымында адамға ... ... құс ... аңғартады.
Халқымызда бәйге аттарына үкі тағып, оны үкілі тұлпар, жас талаптарға
қарата ... ... ... домбыраға үкі тағып, оны үкілі домбыра, сол ... ... ... ... ... деу ... болған. Бұл да ... ... ... ... ... поэтикалық теңеулер.
Қарға. Менің қолыма да қарға тышар ... ... ... ... ... ... пен ... келер деген үміт-тілекті білдіру үшін
қолданатыны ... ... ... ... ... сүйкімсіз саналатын қара
қарғаның қолына бір саңғырғанын жақсылық белгісі, байлық пен бақытқа
кенелудің ... ... ... ... ... ... Ол ... бірде қарға тамырлы қазақ десе, бірде өзінің ең ... ... ... деп, ... ... Бұл қарғаның бір кездерде тотемдік
құс болғанын ... ... ... ... жүзі ... көбінің мифтері мен аңыз-
әңгімелерінде, дүниетанымында қараниеттіліктің, ... ... ... ... Тек ... ... ... мен Солтүстік
Американың солтүстік батыс теңіз жағалауын мекендейтін көшпелі халықтар
ортасында ғана қарға, керісінше, ... ... ... ... бір ... ... құс санап табынады, тотем тұтады.
Түркі, тұңғұс-мәнжүр, монғол тілдері Алтай тілдері жүйесіне жататынын
білеміз. Тарихшылар, тілшілер, ... ... бұл ... ... ... ... әр ... дәлелдеп келеді. Расында да,
бұл халықтардың тарихта ортақ территорияда тұрып, ... ... ... ... ... ... пен ... жақындық
олардың тілінде ғана емес, дүниетанымында да кейбір ұқсас нәрселерді
қалыптастырған. ... ... ... ... ... ... да сондай
ортақтық бар. Олай деуге негіз де жоқ ... ... ... Эвенкілерде -
"кэре ", мәнжуде - "кэру", бурятша - "хирэз ", ... ... ... [33]. ... ... ... - "хэррээ "қара қарға -
"хар ... "деп ... [34]. ... ... ... ... ", "қара "
т.б. бәрі бір ... ... ... ... қарғаның дауысына
еліктеуден туған. ... ... ... жақындық, ұқcacтық кездейсоқ
құбылыс емес. Оның үстіне осы халықтардың қарға ... ... мен ... ... ... ... ... ұқсастық пен
үндестік байқалады.
Мәнжүрлерде қарғаның Мәнжүр патшасы Нұрқашты өлімнен құтқарып қалғаны
туралы ... бар. ... ... ауланың ортасына ұзын діңгек
бағана орнатып, оньң басына шүберек байлап қоятын да, оған ... ... деп ... ... ... түбіне жапырақтап кесіп, шошқа
етін тастайтын. Тастаған етті қарғалар келіп ... ... олар ... ... риза ... ... болады деп қуанған. Ал егер қарғалар ... ... ... риза емес ... басымызға пәле-қаза келетін
болды деп үрейленетін болған. ... ... ... ... ... адам болған екен", "қарға - орман ханшасы", "қарға - орман бүбісі
немесе тәңірісі" деген мифтік ұғымдар ... ... ... ... ... ... тілі ... жататын эвенкі халқының
тәңірі туралы аңызында «қарға - тәңірдің адамзатты жаратқандағы көмекшісі»
деп айтылады. ... ... ... ... ... көмекшісі" деп айтылады [20]. ғоЛдың "құпия шежіресі
нде ":
'рғаң болып қарқылдап (хабарлап).
, ыс пенен ... ... ... ... өлең ... ... онғоядар қарға қарқылдап өтсе: "Жаман тіліңді ары жақсы ... ... - деп ... ... ... ... жақсылық пен жамандықты қатар
:і;~1Jп жүретін киелі құс. Қарғаның бір түрі - хан хэрээ ... ... ... ат ағашқа келіп ~it.~ңі:;а, ат жүйрік болады", - деп
ырымдайды. Оның себебі :Г~1ҒЫHHың ұзақ жасайтыны және ... ... ... ... ... ... керек. Моңғолдар ~:зғынды "хан хэрээ"
(қоңыр қарға) деп атайды, оны Кіірға тектес деп қараған [21).
; ,,Түркі халықтарының бірі ... ... ... ~PҒa ... ... жаhан құсы дейтін ұғым орын ЮWан. Олар қарға 300 жыл өмір
сүретін, ... бар, ~~M ... ... құс деп ... Якугтардың
j(~ңғалас тайпасының ішінде суар (қарға) деген ру болған. ВУД сол ру ішінде
қарғаның ... ... ... ... ... ... тиме, киесі
ұрады деп түсінсе, ~ap қарғаны өлтіруге тыйым салған. Олар қарға ... ... деп ... [22). ... басқа да халықтардың қарғаны
киелі санап, оны тотем ... ы ... ... ... бар. ... ... ... туралы дүние-танымын төмендегідей жинақтауға
болады: ... ... - ... екіншіден, қарға - шаман,
үшіншіден, қарға - туысқан. ру мен қарғаның арасында туысқандық ... деп ... ... ... оның ... ... рутайпаларыңда бөрі,
құлан, марал, өгіз,ит, укі, бүркіт, аққу, қаз, жьтан, қарлығаш, төрт түлік
мал, т.б. аң-құстар ... ... ... саналады. Олар туралы түрлі
ырымдар, аңыз-әңгімелер, наным-сенім түсініктері бүгінге дейін жетіп ... ... да ... ... ... ... ... деп айтылады [20]. ғоЛдың "құпия шежіресі
нде ":
'рғаң болып қарқылдап (хабарлап).
, ыс пенен жақынды.
'ір арнаға жияйын,- деген өлең жолдары ... ... ... қарқылдап өтсе: "Жаман тіліңді ары жақсы тіліңді бері
қыл", - деп ... ... ... ... ... пен ... қатар
:і;~1Jп жүретін киелі құс. Қарғаның бір түрі - хан хэрээ ~[(~зғын) туралы
моңғолдар: "Қүзғын ат ... ... ... ат ... ... - ... Оның ... :Г~1ҒЫHHың ұзақ жасайтыны және биікке, алысқа ұша
~~~ ерекшелігіне байланысты болса керек. Моңғолдар ... "хан ... ... деп атайды, оны Кіірға тектес деп қараған [21).
; ,,Түркі халықтарының бірі саналатын якугтарда ... ~PҒa ... ... ... құсы дейтін ұғым орын ЮWан. Олар қарға 300 жыл өмір
сүретін, көріпкелдігі бар, ~~M ... ... құс деп ... ... тайпасының ішінде суар (қарға) деген ру болған. ВУД сол ру ішінде
қарғаның тотем болғандығын ... ... ... ... ... ... деп түсінсе, ~ap қарғаны өлтіруге тыйым салған. Олар ... ... ... деп сенген [22). Бұлардан басқа да халықтардың қарғаны
киелі санап, оны ... ... ы ... ... ... бар. Яғни
бірқатар халықтардың қарға туралы дүние-танымын төмендегідей жинақтауға
болады: ... ... - ... ... ... - ... ... - туысқан. ру мен қарғаның арасында туысқандық байланыс
бар деп сенген. Түркі халықтарында, оның ішінде ... ... ... ... ... укі, ... аққу, қаз, жьтан, қарлығаш, төрт түлік
мал, т.б. ... ... ... ... ... Олар ... түрлі
ырымдар, аңыз-әңгімелер, наным-сенім түсініктері бүгінге дейін жетіп отыр.
Біз қарғаны да осылардың ~aTapыңдa бір
25
Қарғаң болып ... ... ... ... ... ... деген өлең жолдары кездеседі.
Моңғолдар қарға қарқылдап өтсе: "Жаман тіліңді ары қыл, жақсы тіліңді
бері қыл", - деп ... ... - ... ... жақсылық пен
жамандықты қатар алып жүретін киелі құс. Қарғаның бір түрі - хан ... ... ... ... ат ағашқа келіп қонса, ат жүйрік
болады", - деп ырымдайды. Оның ... : ... ұзақ ... ... алысқа ұша беретін ерекшелігіне байланысты болса керек. Моңғолдар
құзғынды "хан хэрээ" (қоңыр қарға) деп ... оны ... ... ... ... бірі саналатын якуттарда (сахалар) қарға тотем
болумен ... ... құсы ... ұғым орын ... Олар ... 300 жыл ... көріпкелдігі бар, адам тағдырын билейтін құс деп ... ... ... ... суор ... ... ру болған. Бұл сол
ру ішінде қарғаның тотем болғандығын дәлелдейді. Хакастар қарғаның ұясына
тиме, ... ... деп ... тувалap қарғаны өлтіруге тыйым салған. Олар
қарға барлық туваны қорғайды деп ... ... ... да ... ... санап, оны тотем тұтқаны жайында көптеген деректер бар. Яғни
бірқатар халықтардың қарға туралы ... ... ... ... біріншіден, қарға – рудың ... ... ... - ... қарға - туысқан. Ру мен қарғаның арасында туысқандық байланыс
бар деп сенген. Түркі халықтарында, оның ішінде қазақ ... ... ... ... ит, үкі, ... аққу, қаз, жылан, қарлығаш, төрт түлік
мал т.б. аң-құстар түрлі дәрежеде киелі ... Олар ... ... аңыз-әңгімелер, наным-сенім түсініктері бүгінге дейін жетіп отыр.
Біз қарғаны да ... ... бір ... ... ... ... рудың тотемі болған құс деп қараймыз. Түркі халықтары ішінде қазақ
ру, тайпаларының қарғаны киелі құс ... ... ... ... деректер, әрине, қазірше жоқ. Солай бола ... ... мен ... ... ... жазылған төмендегі аңызы
назар аударарлық. Онда ... ... ... Күнбиі жаңа туылған бала
кезінде жаугершілік соғыста далада қалып, оның үстінен аузына ет ... ұшып ... ... бөрі ... емізетіндігі, мұны көрген
ғұңдap тәңірқұты қайран ... "бұл ... ... жар ... екен деп, ... ержеткізгендігі жазылған. Бөрінің түркі халықтарында бір ... ... ... Ал осы ... бөрімен бірге аузына ет тістеп ... ... ... ... ... ... Бұл ... жазбаша дерек пен жоғарыда
айтылған тұңғұс, мәнжу және басқа халықтардың аңызында ұқсастық байқалады.
Қарға Алтай, ... ... ... ғана ... Американы
қоныстанған үндістердің де табиғатында тәңірі ... ... ... туралы жүздеген мифтік аңыздар сақталған. ... ... ... ... ... ... ... аузы тығындалған
құмыра тауып алып, аузын шоқып ашып жіберген, жер әлем ... ... ... Бір күні ... іші ... ... ... ұшып жүргенде, жер
бетінде кішкентай қабыршақты жұмыртқа тәрізді ... ... ... ... ... ... ... ұсақ жан иелерін жарық әлемге шығарып
қоя береді. Бұл жан иелері өсе келе су ... ... ... ... бен ... арасындағы қайраңда алғашқы адамзат ұрпағы дүниеге
келіпті", - делінеді. Демек, үндістерде бір ... ... ... ... ... болған. Зерттеуші ғалымдардың индиандарды ежелгі Орталық Азия
мен Сібірдің байырғы тұрғындары деген қорытынды шығарғаны белгілі. Қытайлық
ғалым Су ... ... тас ... ... ... үш ... нәсіл
қалыптасты. Моңғол типті нәсілдік халықтар 12-15 мың ... ... қыс ... ... бұғазы қатқан кезде Америка құрлығына ауды да
Америкадағы үндістердің арғы тегін ... ... ... М.Арибжанов, Ә.Ахметов, С.Жанболатовтардың зерттеулері түркі мен
үндіс (мысалы: мая) ... ... бар ... ... Мифология
мен тілдегі осындай ұқсастықтар әсте кездейсоқ емес.
Яғни олардың бәрінде ортақ бір ... бар. ... ... ... ... ... тіркестер біршама. Мәселен: қарға
тамырлы қазақ, қарға баласын аппағым дейді, қарға қарғаның көзін ... ... ... ... алады, қарға адым жер, қарға тұмсық, қарға
саусак, қарға бойлы т.б. ... ... ... ... ... ... тіпті бір-екі баласының барын "бір-екі қарға ұстап ... ... ... ... тышар деген сөзді «басыма ... құсы ... ... ... Әрине, бұның бәрі тым көне ... ... ... ... ... тек тілде ғана сақталып
қалғанын байқаймыз. Тіліміздегі жоғарыдағыдай ... ... ... "қарғам» деген сөздің жасалуына, міне, осылар негіз ... ... ... сөз тіркестерінде қарға жағымсыз ... ... айта кету ... М.: ... қаз ... деп ... айырылыпты;
қарғаның бір көзі оқта, бір көзі боқта т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... Тіл қoғамдық құбылыс
болғандықтан дәстүрдің, наным-сенімнің өзгеруіне ... ... ... де өз ... ... ... ... отырады. Сондықтан мұндай
сөздерді талдаған кезде олардың жасалу дәуіріне де мән берген жөн.
Аққу - қаз. ... ... ... да ... оны ... санаған. Балқаш
көлін ертеде "Қаз көл'" деп, сол көлдің маңындағы көне қаланы "Қазкент" деп
қаздың атымен атағандығының ... мәні бар. ... ... ... аққу
терісін жамылып, оның қауырсынын тағып келген. Жақсы көрген адамын "аққуым"
деуі, акқуды ұстауға шектеу салуы, ... ... ... ... ... атының шығуын аққумен байланыстырып ("қаз+ақ"), аңыздарға арқау етуі
тегін болмаса керек.
Қытайдың VII ... ... ... ... (Жоу Шу). Түркілер
шежіресінде" түркілердің шығу тегі туралы мынадай аңыз ... ... су /Сақ/ ... деп ... елден шығыпты:
Ғұндардың солтүстігін мекендеген бұл түркі тайпасы ақсақалының аты Апаңбо
он жеті ағайынды ... ... бірі ... ... туылыпты. Апаңбо
қатарлылар есалаң, ынжық болып, елі жойылыпты, Еркишто епті, өжет ... ... ... ... ... екен. Оның екі әйелі болыпты: бірі - жаз
перісінің қызы, бірі - қыс перісінің қызы екен. Бұлар аяғы ауыр ... ... ... ... бірі аққуға айналып кетіпті. Бірінің елі Абақан ... ... ... аралығында екен. Бұларды Хакас деп атапты. Бір ұлының елі ... ... ... Бір ... елі ... ... ... Ол төрт
ұлдың үлкені екен. Бұл тауда Апаңбоның басқа да ұрпақтары бар ... ... ... ... ... ұлы от ... ... жылытып асырапты.
Сонда басқалары оны құрметтеп, өздеріне билеуші етіп оған бағыныпты ... ... деп ... ... аңызда да түркілерді бөріден тараған делінген. Сонымен бірге
бөріден туған түркілердің атасы ... жаз ... мен қыс ... ... одан ... төрт ... үлкені аққуға айналып кетіпті де,
қалғандары түркілерді таратыпты делінген. Тотемнің бір белгісі өзін ... ... не ... ... ... Олай болса, аққу да түркілерде тотем
болған құс деуге болады. Тілімізде аққу құсты ... ... ... ... ... ... және ауыз ... де сұлулар сыны
аққудың бейнесі арқылы берілуі оның бір кездері халқымызға жақын ... ... ... Айдындағы аққудай. М: Айдындағы аққудай, Егінжайда бір қыз
жүр (Қ.Аманжолов).
Аққудай тізілу. М.: Аққудай тізіліскен ақша қыздар қарайды, ... мына ... ... ... М.: ... аққу ... ... досқа ғана досы қиып (С.Сейфуллин).
Аққу құстың өуезіндей. М.: Ақ көңіл, аңқылдаған ақын Пушкин. Лебізі
әуезіндей аққу құстың ... ... ... ... ... көгілдіріндей, аққудың
мамығындай, аққудың сылануындай т.б.
көгілдіріндей, акхудын мамыіындай, акхудын сылануындай, т.б. ... ... ... ... ... ... ... деп еркелетеді, аққу
құсқа теңейді. Міне, осылардың бәрі жоғарыда айтып ... ... ~c ... ... ... ... жақсы көрген адамын аққуға баласа, "аққуым" деп
еркелетеді, аққу құсқа ... ... ... бәрі ... айтып
өткендей аққу тотемдік құс болғанын дәлелдей түседі.
Бүркіт. Халқымыз бүркітті де киелі деп санаған. Бүркіт ... деп ... ... екіқабат әйел босана алмай қиналғанда "жын-
сайтан, ... ... ... ... қиналып жатыр" деп түсініп,
бүркітті сол үйге ... ... ... болған. Осындай істегенде жын-
сайтан, албастылар бүркіттің айбарлы тегеурінінен қорқып қашады да, ... ... деп ... ... ... көк ... аспан перісі, құс
төресі, көк еркесі, қара құс, сары құс, құс патшасы деп атайды.
Сондай-ақ, халық арасында басқа да ... ... ... ... ... ... орай наным-сенімдер туған. Көгершін,
қарлығаш т.б. құстар адамға дос, тілеуқор деп те саналған.
Көгершінді қазақтар кейде ... деп те ... ... болсын,
"кептер" болсын - бұл атаудың бәрі аталмыш ... ... көк ... ... ... ... ... қойған [35].
Халқымыздың ұғымындағы көгершін құсының қасиеттілігі өзге халықтар
мәдениетінен келген. Інжіл хикаялары бойынша "Қыз ... ... ... ... ... ... рух көбінесе көгершін түрінде суреттеледі. Еврейдің
және ... ... ... ... ... ... пәктігінің,
күнәсіздігінің белгісі" дейді. Мысыр мен Греция да, ... мен ... ... құсты қасиетті деп атайды [36, 61]. ... ... ... ... ... дейді. Бұл да басқа тілден ... сөз. Оның ... ... "қарғам" деген сөзге бара-бар. Көгершінді - бейбетшілік
символы деп те ... ... ... ... неге айыр дегендей қарлығаш туралы
мифтік аңыз және қарлығаштың қанатымен су сепкендей деген тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қасиетін білдіретін
сол негізде туған тіл фактілері көп болмаса да олар ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін жеткен. Мұның арғы тегі ... ... ... ... ... ... ... сенуімен байланысты.
Жоғарыдағы зерттеушілердің пікіріне сүйене отырып, аң тотемдерінің
тілде көрініс табуына да тоқталып өтсек.
Көк бөрі. Тотемге табыну ертедегі ... ... ... ... ең ... "туыс" деп таныған болса, кейін келе адамдар тайпалық
дәуірге аяқ басып, тайпалар арасында ... ... ... ... ... ... ... тайпалар өзінің күшейіп дәурен сүрген кезінде
көкжал бөрі ... ... ... – «қорғаушысы", "демеушісі" болды.
Тотемдік танымның ... ... ... келе ... тілдес тайпалар оны
ұранға айналдырған. Оның "Көкбөрі" аталуы қасқыр түсінің көктігінен ... ... ... ... ... көк ... ... - көктәңірдің бөрісі,
киелі бөрі деген түсініктен туған. ... ... ... ... ... ... ... жазбаларында "Түркілер өздерінің туына алтынмен
зерделеп бөрінің басын салады" деп ... ... ... ... ... және ... да батырлық дастандарда бөрі ... ... ... ... ... ... жақ пен қалған
таңба бізге болсын белгі,
Көк бөрі болсын ұран (Оғызнамадан).
Сүйінбай ақынның:
Бөрі басым ұраным,
Бөрілі менің ... ... ... ... ... - ... жыры міне осыны меңзейді.
Көк бөрі Қытай тарихи деректерінде ... б. э. д. ІХ ... ... "Ханнама" және басқа да деректерге қарағанда, ... ... Жоу- Му уаң ... ... ... бір ... ... бес
бектікті, яғни қағандықты бағындырып төрт марал, төрт бөріні қолға ... Чуан ... ... ... ... ... ығысыпты. Бұл б.э.д. ІХ ғасыр.
Чуан рундар ғұндардың бір тегі (Бұл жерде айтылған төрт бөрі, төрт бөрі ... бөрі руы мен төрт бұғы руын ... – Қ.Ғ.). ... ... "Жоунама"
мен "Сүйнама" -дың түріктер туралы тарауларында мынадай аңыздар жазылған:
«Түріктер Ғұндардың ұрпағы, ... - ... бір ... Бір кездегі көрші
елмен болған соғыста жеңіліп түркілердің нәсілі құрып кетеді. Тек он ... ұл бала ғана аман ... ... ... ... ... жастығын
ескеріп, өлтірмей оның аяқтарын кесіп, бір көгалға тастап кетіпті. Көп
ұзамай ессіз аш ... ... ... бөрі ... де, оны ... Сонымен бірге баламен бірге жақындасып, буаз ... ... аман ... тіршілік етіп жүргенін әлгі елдің ханы естиді де, оған
адам жіберіп өлтіргізеді. Баланы өлтіруші ... бір ... ... жерде
қарап тұрғанын байқап, оны да өлтірмек болғанда, ... Қошу ... ... солтүстігіндегі тауға (Боғда тауы) қашып кетеді. Тау
арасында тереңде үлкен көк ... ... ... шығу үшін біраз жол
жүруге тура келеді екен. Бөрі осы аңғардың ... ... ... де, ... ... Ұлдары есейген соң сырттағылармен байланыс жасап үйреніпті, көп
балалы болыпты, әрқайсысы бір рулы елге айналыпты. ... ... ... ... ... ... ... өсіп, бірнеше жүз түтінге ... ... ... олар аңғардан шыққанда Жу-жан (Ауар) ... ... ... ... ... Алтай тауларының оңтүстігін қоныстап,
Ауарлар үшін темір ұсталығымен шұғылданыпты" делінген. Бөрі ... ... ... ертедегі басқа да түркілер туралы жазба ... ... ... тарауында Хан патшасы б.э. 119 ... ... ғұн т.б. ... елшілік сапарда болып келген Жаң Цианнан
сол елдің жағдайын сұрайды. Сонда ол патшаға: ... ... ... ... үйсіндердің ханы Күнби деп аталады. Күнбидің әкесі
Ғұндардың батысындағы шағын елді ... ... ... ... ... ... өлтіргенде ол сонда шешесінен жаңа туған бала екен. ... иен ... ... ... тірі ... Аузына ет тістеген қарға
онын төбесінен айнала ... ... ... оны ... ... таңырқаған
ғұн Тәңірқұты оны қасиетті бала екен деп ... ... ... соң ол ... соғысқа аттанып, бірнеше рет ерлік көрсетіпті. Оған батыс жақтағы
қаланы қорғау міңдеті жүктеліпті. Өз елінің ... ... ... ... ... шабуыл жасап, әлденеше он мыңдап әскер ... ... ... Ғұн Тәңірқұты өлгеннен кейін Кунби өз елін ... ... ... ел боп тұрыпты. Ғұндарға аман-сәлем жасай бармапты".
Бізше ... бәрі ... Ғұн, ... т.б. ... ... ... өз ... айтылып, сол бойынша қытайлар хатқа түсірген.
Археологиялық зерттеулер тарихи жазба деректерді растай ... 1957 ... шай ... ... деген жерден табылған 572 ... ... ... ... ... ескі ... және соғды
жазуы жазылған ескерткіштің үстінде бір баланы ... ... ... ... ... және осы ... ... деген жеріндегі
С.Кляшторный зерттеген ... ... мола ... екі босағасына
орнатқан екі бөрінің мүсіні табылған. Бөрінің ... ... ... ... ... ... ... тыс "'түркілер туына алтынмен
апталған бөрінің бас суреті салынған. Бұл тегін ұмытпаудың белгісі. Олар
карауылдарды да ... деп ... деп те ... ... оның ... қазақ халқының этникалық құрылымында бар
ертедегі ру-тайпалар жөніндегі қытай жылнамаларында кездесетін бөрі ... ... мен ... ... ... пен ауыз әдебиетіңде
кездесетін бөрі туралы ... ... тым ... ... айналған
аң екенін аңғарамыз. Бөрінің адамды құтқаруы, адаммен бөрі қосылып ... ... ... сөйлеп жол бастауы - бәрі ... ... ... ... ... қазақтары арасынан алынған бақсылар сарынында:
"Бәрі, бөрі, бөрі ием,
Кел, жебеуші бері ием.
Ұмай ене, ... ... ... бөрі ием ... " ... Бұл тотемдік танымның бақсылықпен ұштасып кеткендігін аңғартады.
Қазақ халқында бөріні киелі санаудың сарқыншақтары тілде, ... де ... ... ... ... ... "тәңірдің серігі"
деп танып, оған тіл тигізбей келген, тіпті, қасқырдың атын тура атамай ит-
құс, тік ... қара ... ... серек құлақ, көкжал деп ... ... жеті күн ... жеті күн ... ... ... қасқыр тартқан малдың етін жей берген. Себебі олар мұны ... ... ... іс деп ... ... тартқан малдың етін
жүкті әйелге жегізбеген, олар жеп қойса баласы ... ... деп ... ... халқында жаңадан енші алып отау көтерген кезде қойға қасқыр
шапса, оны жақсылыққа жорыған. Себебі бұл әдеттегі ... ... ... оның ... ... адамның мал-дәулетінің өсуінің нышаны деп
қараған. Бұдан басқа ауру-індет ... ... де ... ... ... одан
тез айығады деп сенген. Жолаушы жүргенде алдынан бөрі ... ... ... оған ... Ал ... ... балалары тоқтамаса,
келесі туылған баланың омырауына не иығына қасқырдың тобығын, тісін, асығын
тұмар қылып тағатын ... ... ... ол ... ... ... ... деп түсінген. Сонымен бірге баласы тұрмаған әйел денесіне қасқырдың
бауырын жағатын немесе тұмар түрінде тағып қоятын салт та ... ... ... ... ... олар қарсы жағына басқалар арқылы қасқырдың
сіңірін отқа тұтатып, арбау, дуалау әрекетін істеген. Халқымыз қас ... ... өзі" ... ... көк ... тию ... ... көк бөріше
тартуды, тақымға басуды меңзейтін "көкбар" (көкбөрі ойыны) осы күнге дейін
жалғасқан. "Көкбөрі тарту" ... тым ерте ... келе ... "Қыз бөрі" ойыны екенін М.Әуезов атап айтқан болатын. Бұл ойында
тартысқа түсіп, тақымға басылатын лақтың "Көкбөрі" аталуы жоғарыда ... ... ... болған. Себебі, көкбөрі - жеңістің нышаны. Әрі
екі жақ ... осы ... ... болған көк бөрі қай жақтың қолына
өтсе, сол жақ ... ... ... есептелінеді. Міне, осылардың бәрі
бөрінің халқымыз санасында жай ғана киелі аң ғана емес, бір ... ... ... дерек береді.
Түркі-алтай текті халықтардың көбінде бөріні құрмет тұту, ... ... бар. ... аң ... ... сойоттар қасқырдың атын тура атамай,
оны "ұзын құйрықты", "ұлыма", "көк көз" ... ... ... ... ал якyттар - "құйрықты" деп атайтын болған. Алтай түріктері "пору"
деген тура ... ... "аға" ... ... ... ... қолданатын болған. Ал чуваштар "қашыр" деген тура атаудың орнына
"ұзын ... ", ... ... немесе " тәңір иті" деген эвфемистік
атауларды қолданған.
Буряттар да ... ... оның атын ... ... ... ... "тәңір иті" деп атаған. Түркілерде де осындай ұғым болуы ... ... ... «Иттің иесі болса, бөрінің тәңірі бар» деген мақал бар.
Моңғолдарда өзінің ... көк бөрі мен ғуа ... ... аңыз ... ... көк ... ... өте арыдан келе жатқан
құбылыс. Бұл расында біртекті алтайлық тамырдан тарайтын жақындықтың айғағы
.
Тотемдік азулы аңдар мен ... ... ... халқының тотемдік
танымында бөріден кейін түрлі жыртқыш аңдар мен төрт түлік ерекше маңызға
ие. Жалпы хайуанаттар туралы ... ... пен ... ертеде
аңшылық тұрмысы дәуірінде қалыптасып, бақташылық дәуірінде дамыған. Себебі
ол кезде кейбір жыртқыш аңдар ... ... жоқ ... ... төндірген
болса, жуас хайуандар ертедегі адамдарға дайын азық, киер киім ... ... ... ... ... ... ... тісінен
тұрмысқа қажетті түрлі құрал-саймандар жасайтын ... Бұл ... ... ... хайуанаттарға табынуға мәжбүрледі. Олар осы арқылы, біріншіден,
жыртқыш аңдардан жамандық келмеуін, өздерін зақымдамауын тілесе, екіншіден,
жуас хайуандардың өздерінің ... ... ... сүйеу бола беруін
тіледі. Ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... айқын ізі бар. Түркі тектес халықтар да есте жоқ ескі ... ... мал мен ... ... ... ... киелі санап,
өздерінің ру-шежіресін, ата-тегін солармен сабақтастырған. Белгілі ... аң - ... ... өз ... ... ... ... таратқан.
Тарихшы ғалым Н.Мыңжан:"Тарихи деректерге ... ... ... - ... тегі тайпаларының тотемі - ит, яғма тайпасының тотемі -
арыстан, шігіл тайпасының тотемі - бура т.б. Әр ... ... ... болған. Ол заманның қауымы бұл аңыздарды "бұлжымас ... ... - ... ... ... ... ... "қоңырат",
"қаратай" т.б. ру-тайпаларының aттapы тегінде осы ру-тайпалардың табынатын
тотемдерінің себебінен болған" [37] деген ... ... ... ... ... ... жыртқыш хайуандардан қапы үрейленетін.
Сондықтан ендігі дүниеге келетін ұрпақтарының ... ... ... қайратты, жүректі болуын тілеген. Әйелдер аяғы ауыр кезінде
азулы жыртқыш аңның етіне, жүрегіне жерік болса, одан ... бала сол ... ... ... жауынан жеңілмейді деп түсінген. Қазақ халқының
батырлық ... ... ... ... ... ... қабылан,
аю т.б. жыртқыш аңдардың етіне жерік болып, батыр ұл ... ... ... ... шешесі Аналық Алпамыстай батыр ұл табудың
алдында ... тау, су, ... ... ... ... ... ... құдайдан бала тілеп жүріп, екіқабат кезінде қабыланның еті ... ... ... ауыз ... бөрідей азулы, жолбарыстай қайратты, арыстандай
айбатты, аюдай ақырған ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын ... ... ... Соған сай тілімізде "жалаң төс, жүнді ... ... ... ... ... ... тұрақты теңеулер де
қалыптасқан. Сол сияқты халқымыздың «аю биі» - аюға еліктеу немесе ... ... ... ... ... ... аю ... әрекеттері: аюдың
апаннан шығуы, шашын тарауы, жем іздеуі, сақтануы, ... ... ... ... ... ... қимылдарды қамтиды.
Ертеде аю да тотем деп танылғандықтан, ... ... ... кезге
дейін оның тұяғын, тісін, табанын тұмар етіп жас балаларға тағу, сол арқылы
оларды пәле-қазадан, дерттен, көз ... ... ... ... халқында төрт түліктің арасында түйе малын ерекше қадір тұтқан.
Ол өте мықты, шөлге ... ... ... ... бура өте айбарлы,
түсі суық әрі күшті жануар. Сондықтан да халықта бура пәле-қазадан ... ... ... оның ... ... ... жас балаларға тағып қою
дәстүрі болған. Қазақтар "түйе" деген сөздің өзін көп қолданбаған, ... ... ... ... ... яғни ... деген, бес-алты түйем
бар деудің орнына "бес-алты мойнағым бар" деп жеткізген [38].
Тотем болған азулы аңдар мен күшті ... ... аю мен ... ... қабылан, қабан, бұқа-өгіз т.б. ... ... ... ... ... және ... ... аты жоғарыда
аттары аталған аңдар мен жануарлар ... ... да ... ... болған. Мәселен, Бөріқаған, Өгізхан (Оғызхан), Жолбарыс батыр,
Жолбарысхан, Қабан батыр, Буграхан (Бура хан) ... Төрт ... ... ... фраземалардың этнолигвистикалық
көздері
Этнос болмысын оның тілі арқылы танып-білу мақсатынан лингвистиканың
бір саласы - этнолингвистика туындаған. Этнолингвистика - ... ... ... ... ... ... ... да пайда
болған сала. Ол тілдің өзіне ғана тән ... мен ... ... етеді. Профессор М.М.Копыленконың пайымдауынша
"Этнолингвистика" термині ғылым ... ең ... ... ... этнография мен социология ғалымдарының аралығынан туындаған болып
табылады. Ал, бұл идея Э.Сепирдің тіл фактілерін этнос ... мен ... ... қарастыратын теориясымен сәйкес ... ... - Уорф ... ... ... белгілі [1, 35]. Фердинандт де Соссюр
этнолингвистиканы этнос ... мен ... тілі ... ... ықпалын
зерттейтін ғылым ретінде танып, өз ойын "халықтың салт-дәстүрі оның тілінде
көрінсе, тіл керісінше, сол халықтың өзін қалыптастырады" деп ... ... ... өз ... ... тек оның ... ғана емес.
Сол сияқты, Э.Сепир де этнография, салт-дәстүр, мифология т.б. ... ... ... "тіл ... тілдің символикалық қызметімен
шектеп көрсеткісі келеді. "Тіл әлемі" дегеніміз - ... ... ... мағыналық бірліктердің жиынтығы, синтезі. Міне, осынау бай ... ... ... тұрғысынан толық меңгеру, оның терең ... ... оны ... ... ... түсіп, жан-жақты зерттеу
этнолингвистиканың басты міндеті.
Этнолингвистиканың зерттеу ... - ... ... ... ... ... пәндер де көп. Бұл пәндерді өз ретінде ... ... деп екі ... ... ... болады. Күнделікті өмірде
өзара қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... ал
олардың "ауыс, туынды, келтірінді, идиомалық, фразеологиялық" т.б. деп
аталатын мағыналар тобы ... ... ... калыптасқан "мағыналық
символ" ретінде сөйлеу контактісіне карай қолданғанмен, түп-төркіні баршаға
айқын емес. Мәселен, "Қой ... ... ... ат қара ... атқа ... ... қой аузынан шөп алмас, тайға ... [2, 321] ... ... ауыспалы, идиомалық мағыналары
бізге түсінікті болғанымен, олардың тілде пайда болу ... ... беру ... ... ... ... астарында этнолингвистикалық
факторлар жатыр. Міне, сондықган да әр ... ... ... ... ... ... "этнолингвистикалық мағыналар" деп атайды.
Этнос табиғатын толық танып-білуге қажетті тілдік фактілерді, ... ... ... жаткан этнолингвистикалык деректерді "ізіне
түсу, түп-тамырымен қопару" аркылы сөйлетуге болады. ... зат ... үғым мен ... жеке ... ғана емес олардан тараған
туынды мағыналарды түгел қамту абзал. Өйткені, негізгі мағына мен ... ... ... ... бар. ... ... тілінде малдың
дене мүшелеріне қатысты фраземалар көптеп саналады. Олар: Бота ... ... ... ат ... ... ат ... ... қой тұяқ жамбы, ат
басын тартпау, ат құлағында ойнау, сиырдың ... ... ... ... ат ... аумай, ат жалын тартып мінеді, ат құйрығын шарт
түйді, қозы ... ... қой ... тілі ... ... мал ... бұзау тіс, қой көз, қошқар тұмсық, ат бауырына алды, ай мүйізді
қошкар, қой тіс, бұқа мойын, ат жақты, ... ... ... ... тана ... саласында өнімді еңбек етіп жүрген Бабалықовтың
мақаласында малдың тек бас ... ... ... бес ... ... ... ал енді осы ... жүйе-жүйесі бойынша мазмұнын,
салттық мәнін ашып, мағынасын ... ... тіл ... ... ... деп ... болады [2, 38-40].
Тіл байлығы сөз ... ғана ... оның ... ... ауқымдылығымен де өлшенеді. Тілімізде ғасырлар бойы бірде-бір
сөз өздігімен пайда ... сол ... тіл ... дамуын ең
алдымен үғым-түсініктер мен келе жаткан және сырттан кабылдаған сөздер
негізінде ... ... ... ... ... ... атаулардың бәрі
сол жаңа үғым-түсініктер мен мағыналарды сипаттау үшін туған.
Фраземалар — тақырып, мағына, тұлға жағынан әр түрлі ... ... ... үлкен бір саласы. Тілімізде 15 мыңнан астам фраземалар
бар. Олар ... ... ... ... адамның іс-әрекетін, сын-
сипатын, қалып-күйін, дүниетанымын ... ... ... мәні зор ... сөз ... ... Оны мына мысалдардан айқын
көре аламыз: түйе үстінен сирақ үйіту, қой ... ... ... ... ... ат құйрығын шарт түйді, мал құлағы саңырау. Бұлардың
жасалуына ұйытқы ... ... ... ... ... "ат кекілі", "ат
құйрығы", "мал құлағы" тәрізді '"тірек" компоненттердің адамға ... жоқ. ... да ... үшін ең қиын мәселе — осы ... ауыс ... ... ... ... ... ... үстінен сирақ үйіту" мен өз ... ... ... ... ... пен ... сөзбен де, жазып та дәлелдей білу. Ол
үшін фразеологиялық мағынаның қалыптасуын этнолингвистикалық тұрғыдан
зерттеу ... [3, ... ... ... ... ... мен құрылымына қарай әр
алуан. Олардың көбісі ... ... ... көзқарасын,
дүниетанымын білдіреді. Осы ерекшеліктер ... ... ... ... ... негізін халықтың әлеуметтік-
экономикалық өмірін, рухани әлемі мен материалдық ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сол себепті фраземалардың пайда болуы мен жасалуына әр ... ... ... ... ... ... жөн. ... егер Қиыр
Солтүстік пен Сібір түркі халықтары тілдерінің лексика -фразеологиялық
категориялары бұғы ... ... ... ... ... ерекшеліктерін бейнелесе, ал Орта Азия халықтарында мақта
шаруашылығы, Повольже халықтарында балық аулау ... ал ... ... басты мал шаруашылығының ерекшеліктерін көрсетеді. Үй жануарларын өсіру
мен күту, көлік, күнкөріс есебінде ... сол ... киім мен ... ... шикізаты ретінде пайдаланудың санғасырлық тәжірибесі
тілде көрініс таппауы мүмкін емес еді. Қазактардың көшпелі тұрмысының ... ... ... орын алады [4, 246].
Фраземалар — тілдің мазмұндық жағының ... ... ... бізді қоршаған нақтылықтың күрделі үғым мен түсініктерді ең қысқа,
ықшам пішінде, ... ... және ... түрде бейнелеу
кабілетіне ие. Алайда, фраземалардың бұл жалпы ... әр ... ... ... ... өз ... ... түлік малға қатысты фраземаларды сөз еткенде, жануарлар әлемін
қоғамына ауыстырудың өзіндік тәсілі ... ... ... Қазақ тіліндегі
фраземалар төрт түлік малдың сыртқы пішіні, ... ... ... ... ... ... және ... салыстыру, қатар қою
негізінде пайда болған. Бір жағынан, жануарлар әлемін бақылау ... ... ... ... ... ... мен әр түрлі
өмірлік жағдайлардағы іс-әрекеттеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ұксас көріністер тауып
фраземалардың бейнелі - реңктік негізінің тууына ... ... ... ... "сиыр сипағанды білмейді" деген фразема жақсылықты, ізгі
сезімдерді түсінбейтін, бағаламайтын адамдарға қатысты ... ... ... ... қасиеті соған ұқсас адамның мінезі немесе
психологиясына ауысқан.
Тағы бірнеше мысал: "жылқы мінезді" фраземасы адамды жағымды жағынан
көрсетеді. ... ... ... ... адам сөз ... ... ... тән бұл қасиеттерді жақсы біліп, түсінген және адам ... ... ... ... ... ... фраземалардың ортақтығы мен ауыспалылығы
түркі тілдерінің синхрондық дамуында ... Бұл ... ... әр ... ... мен ... ... бірдей немесе вариантты
фраземалардың көптеп кездесетінін білдіреді. Бұл фраземалардың ... ... ... мен ... ... ... ... халықтардың ортақ тууын, тұрмыс ұқсастығын немесе тарихи
дамудың әр алуан бір кезеңіндегі тіларалық ауысуларды білдіреді. Оған ... ... ... ... ... "Ат ... тартып міну", қырғыз
тілінде "ат жолын тартып міну" ... ... ... ... тілінде "Қой
үстінде бозторғай жұмыртқалаған кез" карақалпақ тілінде "қой үстінде торғай
жумалау" тыныштық кез, жанға ... ... ... ... ... ... олардың ұқсас не ортақ
бейнелі - реңктік негізін көрсетеді. Алайда бұл ортақтық, егер ... ... ... қарастырсақ түркі тілдерінің
этнолингвистикалық ... ғана емес әр ... ... өз ... ... ... ... Сол себепті біз қарастырып отырған фраземаларды
семантикалық белгілеріне карай төмендегідей топтарға жіктеуге болады.
1. Үй ... ... ... ... ... ауыстыру
тәсілімен жасалған фраземалар:
қойдан коңыр, жылқыдан торы,
қой аузынан шөп алмайтын,
көк ала қойдай, нар атандай.
2. Тілде ... ... ... биіктікті т.б. анықтаудың
халықтың қарапайым әдістері есебінде ... ... не ... ... ... ... жер — 5-6 ... шаптырым жер,
Қозы көш жер 6-7 шақырым
Құнан шаптырым жер 8-10 ... көш жер - 10-15 ... ... жер 20-35 ... ... ... жер - Мекке қажылыққа барар, өте алыс жер
Ат басындай алтын
Ат бойы
Сиыр сәске
Бес ... ... ... ... ... ... ... койдың жасындай.
3. Адамның нақты өмірлік жағдайдағы мінезіне ... ... ... байланысты ерекшеліктерін
бейнелі не ассоциалы негізде салыстырудан туған фраземалар:
Түйе үстінен сирақ үйіту
Түйе ... ... ... ... түскен сиырдай жайпау
Боз інгендей боздады.
Бөрі көрген сиырдай мөңіреу
Қолынан қой жарысы келмеді
Тұлпардай ... ... ... күн ... арылтты
4. Адамның төрт тіл малға қарым-қатынасын, көшпелі өмірдегі мән-
маңызын, ... ... ... ... ... әрі жүкті, әрі сүтті, әрі күшті
Мал кұлағы саңырау
Ай мүйізді қошкар
Төрт түлігі сай
Қасқа айғырдың баласы қасқа тумаса да, ... ... ... ... ... ... ... құны, нардың пұлы
Аузыңа май, астыңа тай
5. Діни-мифологиялық наным-сенімдерін, халықтың ... ... сол ... ... ... салынған сөздерді ауыстыру үшін қолданылатын
фраземалар: Ертеде қазақтарда құрбан шалу дәстүрінде төрт түліктің ... ... ... де мән ... Мысалы:
Ақсарыбас кұдайы!
Ақ түйенің қарны жарылғанда.
Куырдақтың үлкенін түйе сойғанда көрерсің
Ат қосшылы болдың ба?
Қырық жылқылы ... ... мал ... ... ... фраземаларды жіктеп талдау, көшпелі халықтың
төрт түлік мал туралы ... ... не ... ... ... ... ауысып, тілдегі фраземаларда сақталғанын көрсетеді.
Мұндай ауысулар бейнелі-реңктік ... ... ... ... күрделі табиғатын анықтаудың кілті тілдің бай фактілерінде -
халықтың ... ... ... ... ... дін, оның тілдегі көрінісі
Х ғасырдың басында ислам дінін қараханидтер әулетінің ру басы Сатук
қабылдады, ал оның ұлы ... ... 960 жылы ... мемлекеттік дін
деп жариялады. Тарихи деректер ислам ... Х ... ... ... Х ... ... ... өңіріндегі қалаларға тарағандығын айтады.
Археологтар тапқан ІХ-ХІІІ ғасырлардың қазба ... осы ... ... ... қалыптасқандығын дәлелдей түседі. Сондай-ақ
ислам ... ... ... қыпшақтар арасына да таралғаны жөнінде
деректер бар [39, 1]. Жоғарыдағы ... Х-ХІ ... ... ... жалпы қазақ даласына тарала бастағанын көрсетеді.
Дегенмен, ислам дінінің қазақ даласына таралуы тек ХІІ ... ... ... ... ... тарта бастады. ХІІ ғасырда Сырдария өңіріндегі
Яса (Түркістан) қаласында өмір ... ... ... ... ... Хожа Ахмет Ясауидің ... ... ... даласындағы
көшпенділерге уағыздауы ерекше рөл атқарды. Яссауи ағымындағылардың ... ... ... ... ... ... дінінің мазмұнын қазақ
халқының тарихи әлеуметтік жағдайымен ұштастырып, оған ... ХІІ ... соңы мен ХІІІ ... басында қазақтардың көбі ислам
дініне енді [40]. Қазақ даласына араб мәдениеті тараған соң ... ... ... үлкен әсер етті. Араб, парсы сөздері қазақ тіліне ... ... ... дін, ... иман, намаз, парыз, уәжіп, қазы,
имам, шариғат, бейіс жаһанам, ақырет деген діни ... тыс ... ... ... ... табиғат, ғылым, кітап, дәстүр, қағида т.б.
Ислам әлеміне тән ... ... мен ... ... Ислам дінінің қазақ
даласына еніп, тез арада жайылуына мынадай себептер ... ... ... Азия мен ... ... ... ... бұрыннан келе
жатқан және кейіннен кірген тәңірі, ... ... ... ... ... ... сол ... пайда болып, қалыптаса бастаған қоғамдық
қарым-қатынастардың мұқтажын, талап-тілектерін ... ... ... діні ... жергілікті болып қалған сол аталған діндерді жатсынбай
араласып, ... ең ... ... өз ... қолданылуына мүмкіндік
берді. Шоқан Уәлиханов: "Қазақтар туралы барлық зерттеушілердің айтуынша
да, барлық географиялық нұсқаларда да ... ... ... ... ... де ... Олар ... дініне табынумен қоса ... да ... ... "екі ... ... ... осы күнге
дейін келіп жалғасты" [41, 1] деп ... ... ... ... дін - ... дінінің көшпелі қазақ халқына
таралу жағдайы Орта Азияның отырықшы қала қыстақтарындағы жағдайдан
әлдеқайда ... тұс ... ... діні көшпелі қазақ қауымы арасында "ескіні
жойып, жаңаны орнату" жолы арқылы емес, ескі мен жаңаны өзара ... ... ... ... діні көшпелі қазақ қоғамының жағдайына жанаса
бейімделіп, олардың ... ... ... ... ... ... шаруалары өздері тұтынып отырған діннің сан алуан ... ... ... шамандықтан келгенін айыра алмады. ... ... ... ... ... "Хақ ... ... Шоқан өзінің
зерттемесінде бұл жайтты былай баяндайды: " ... ... діні ... ... ... ... Сөйтіп әбден араласып алып, мұсылман
діні деп аталатын бip дін болып шыққан. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сиынып, мұсылман әулиелерінің
моласының басына апарып, мал соятын ... ... ... Мұхаммед
қожаларын құрметтеген, олар отқа табынған, ал бақсылар онгондармен қатар
мұсылман періштелерін ... ... ... ... бұл ... ... еш кедергілік жасамaғaн,ал қазақтар осылардың бәріне
бірдей сене берген" ... ... - ... ... ... ұсыну деген мәнде, діни сенімнің
негізі - оның "бес парызын " мойындау. Атап айтқанда, Алладан басқа ... ... тек Алла ... ... ... ... елшісі, ол да біреу
деп сенумен бірге ... ... оқу, ... ұстау, қажыға баруы тиіс.
Бұдан басқа қиямет қайымға, ұжмақ пен тозаққа ... ... шалу ... орындауы керек. Бірақ алғашқыда қазақтың байырғы нанымдары
исламмен араласып: "жасаған-алла", ... ... ... ... ... келе қазақтың байырғы мифтік кейіпкерлері –
«жаратқан", "жасаған", "қыдыр", ... ... «жер иесі , "тау ... ... "су анасы", "Орман баба", "Дихан баба" "Зеңгі баба", ... ... ... ... ... ... ... үйлесіп кетіп,
кейбірі сұрыпталған. Ш.Уәлиханов былай дейді: ... діні ... ... ... арасында орын тебе алмады. Сөйтіп ол бұрынғы шаман дінінің
ұғымдарымен астарланған әлсіз құрғақ сөз ... қала ... ... ... сөздер ғана өзгеріп, оның мәні өзгермей қалып отырды. Онгонды -
аруақ, көк тәңірісін - Алла немесе ... жер ... - ... пері-диюды -
жын деп атайтын болды. Ал идеясы шаман дінінің идеясы болып қала ... ... бола ... да Мұхаммедтің "Құдай - біреу" ұғымымен байланысты
шаман дінінің ... ... ... Kөк ... Алла идеясына қосылып
кетті. Ал eнді ... бар ... ... ... дәрежелі тәңірлер
әсіресе, суреттері барлары, мәселен, жер құдайының бұты Дзаягачи мүлде
ұмытылып кетті. Өйткені ... ... ... мұсылмандар бұл бұттарды
барынша жек көріп, қудалады. Оның есесіне жанды деп кейіптелмейтін күн, ... осы ... ... қадірленді. Ал халық арасында оларды құрметтеп
сиыну ғұрпы әлі де болса бар. Шаман дінінің көшпелі ... ... ... ... ұғымдары, аңыздары қазақтар арасында бүтіндей
толық ... ... және бұл Орта ... ... келе ... ... үшін бай ... болып табылады" [41, 2], - дейді.
Ислам дінінің тілімізге, салт-дәстүрімізге ықпал етуі ... ... ... ... жиі қолданылатын тұрақты тіркестер баршылық,
Мысалы: құрбандығы ... ... ... ұжмақтың төріндей. қыл көпір, тозақ
оты, тозақтан құтқарды, азан ... ... ... ... ... ... сақтасын, құдайдың құтты күні, құдай берсе, Алланың өмірі,
Алла сақтасын, Алла жазса, Алла жар ... Алла ... ... ... ... ... қалыптасқан тұрақты тіркестер
біршама, соның бірі ... болу ... ... Бұл сөз ... ... айт мейрамымен байланысты болғанымен, оның тегі ... ... ... көп ... ... араб ру-тайпаларының
"тәңірге" (аллаға емес) құлшылық ету ғұрпы ретінде пайда болған. Ол кезде
арабтар мұндай кәделерді ... ... жаңа егін ... ... ... ... төңірегінде құрбандық шалып, басқа да ... ... (ол ... ... ... көп ... ... төлін көбейтуді,
астықтан және жемістен мол өнім ... т.б. ... ... Міне, осы
әдеттер Мұхаммед пайғамбар ислам ... ... ... ... ... де сақталғaн. Бірақ оған жаңа ... түс ... ... құрбан шалу Меке төңірегінде, Қaғба басында ғана өткізілсе,
кейін келе мұсылман қауымы өзі ... ... ... ... болатын болды.
Сонымен бірге құрбандық ұжмаққа кіру үшін ... Әрі ... тек ... ... ... мініп, "қыл көпірден" өтіп баруға болады делінді.
Мұсылман аңызы бойынша, "қыл көпір" (тозақтың үстінен ... ... - ... ... да ... асты ... жүзінен өткір және жанып тұрған
оттан ыстық жер. Кімде-кім құрбандық шалып, ... ... ... ... мініп өтетін көлігі болмағандықтан, қыл көпірден өте алмай,
тозаққа ... ... ... Осы ұғымдар мен нанымдарға ... ... кіру ... ... бату), ұжмақ төріндей (өте жайлы
орын), қыл ... ... ... ... (қате бacты, құлады), тозақ оты
(жамандық), тозақтан құmқарды ... ... ... ... ... ... ... "алла", '''құдай'' ұғымдарына байланысты
қалыптасқан тұрақты тіркестер де біршама.
Ислам дiніндeгi ... ... ... шығу мәні мен ... ... ... ... ... ... ... сақтар "күн тәңіріне» арнап жылқы құрбандық шалса, көне түркілер
аспандағы "көк ... ... ... ... ... ... ... (ас берген). Қазақ халқының ауылдық ... ... ... ... ... ... ... себебі де дәстүрлі
салттың ислам дінімен үндесіп кетуінен болса керек.
5. Киелі жеті ... ... ... "үш", ... ... "он екі'" ... сан есімдері,
әдеттегі сандық, реттік қолданыстармен қатар өздерінің басқа да ... өзге сан ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерде, аңыз-әңriмелерде, жыр-дастандарда, салт-
дәстүрлерде және басқа дүниетанымға байланысты ... анық ... ... ... бұл ... ... да ... жатқаны байқалады.
Әрине, бұның бәрі тегін нәрсе ... ... ... болсақ, онда халқымыздың
түрлі дүниетанымдарынан туындаған рухани қазына-байлықтары ... ... бұл ... тек таза ... ... емес, басқаша
қорытындыда қарап, зерттеу алып барудың маңызы зор. Осы ... ... ... ... тарихы, мәдениeтіне қатысты көп
мағлұматтар аламыз. Тіліміздегі ... ... ... ... сыры да ашылады.
Бacқa сандарға қарағанда ... ... ... ... ... бар ... қатарына «жеті», "тоғыз", "қырық"
сандарын жатқьrзуға болады. «Жеті» және соған тетелес басқа киелі ... ... ... стилистикалық функциясын зерттей келіп,
академик І.Кеңесбаев былай деп ... ... ... ... саны
айырықша орын теуіп, идеологияның бір ...... ... ... көп ... ... ... киелі қасиеті болған . . . "үш",
"тоғыз", ... ... да жеті ... ... ... функцияда"
қолданылған. Сонымен қатар бұл сөздер бір тілдің екінші тілмен байланысын,
біріне-бірі әсер етіп, өзара ... ... да ... - дейді. Бұл
сандар туралы ... ұғым ... ғана ... бүкіл түркі тектес
халықтар, одан ары Алтай текті моңғол, маньчжур халықтарында да ... да ... ... ... орын ... ... ... айырмашылықтар сақталғанымен, түп негiзін, өзегiн қуып
келгенде бір тектен тарайтын халықтардың ортақ ... ... ... ... ... ұқсап кетпесе де "жеті", ... ... ... ... ... ... жапон, үнді сияқты шығыс
халықтары мәдениетінде де кездеседі. Осы ... да бұл ... ... сан ... ... ... бұл ортақтықтың кейбірі, тарихтағы
көршілік қарым-қатынастар, барыс-келістер ... ... ... ... ауыс-түйістен туындаса, кейбірі кездейсоқтық, яғни ортақ дүниені
әркім өзінше десе де бірдей танығандықтан пайда ... ... ... ... ... қасиет беру, оны киелі санау дәстүрі көптеген халықтарда
тым арыдан келе жатқан құбылыс ... ... ... философы, математик Пифагор (б.з.д. 580-500
жылдар шамасы) ... ... мен ... ... ... өзіндік
мектебін қалыптастырған ғалым. Ол ғылымда кейбір қате ... ол ... ... ... мен ... ... қазірге дейін өз күшін жойған жоқ.
Математикалық заңдылықтар мен ... ... ... ... ... ... Пифагор осы байланыстарға қарап "сан -
бүкіл ... ... ... қорытындыға дейін келген. Әуелде «музыкадағы
гармонияны сан билейді" десе, кейінгі ... ... ... ... бәрін сан билейді, дүниенің құрылысы мен ... ... білу үшін ... ... ... білу керек» дейтін болған.
Кейін келе Пифагор мен оның шәкірттері сандарға әр түрлі "қасиеттерді"
теліген. Мәселен, олар: 1 - ... 2 - ... 3 - ... 4 - ... 5 -
неке, яғни үйлену, 6 - жетілгендік, яғни ... 7 - ... 8 ... немесе құрып бітудің ишараты, 9 – тұрақтықтың белгісі, 10 - дүние
системасының негізі, 13 - қырсық, 36 – ... ... 666 - ... т.б. ... айтқан.
Мәселен, 7- ні не үшін денсаулық дегенді түсіндіргенде, олар: адамның
басында жеті "терезе" - екі көз, екі ... екі ... және ауыз ... осы жеті ... ... ... Сол сияқты 18, 27, 36, 45
т.с.с. сандар 9-ға ... ... ... ... үнемі 9-ға тең
болып келеді: 1 +8 = 9, 2+7= 9, 3+6= 9, 4+5==9 ... ... ... ... ... [42]. ... ... көбі шындыққа жанаспайтын,
тек адамдардың қиялынан туған дүниетанымдар екені белгілі. Алайда ... ... ... ... келе ... ... ... қалыптасуына негіз болған. Мұның сарқыны қазірге дейін жеткен.
Мәселен, еврейлерде 13 саны "М" әрпімен белгіленген. Көне еврей тілінде ... ... - ... ... сөз ... ... ... көп
көшелерінен № 13 үйді, ал ... 13 ... не ... таба
алмайсыз. Сол сияқты қытайларда да 4 және 7 сандарын жақсы көрмейді. Бұл ... ... ... танымдық ерекшелігінен келген. Себебі, 4-тің
қытайшасы "сы" дыбысталуы бойынша "сы" - ... ... ... Ал 7 ... ... ... соң ... "үш жетісін", "жеті жетісін" беру деген
ұғымға жақын. Қытайларға 8 ең жақсы сан болып есептеледі, оның ... ... ... ... "ба" мен ... ... "фа" ... жақын.
Бұлардың бәрі дыбыстық жақтан ұқсас сөздердің ерекшеліктеріне ... ... әсер ... сөз ... ... ... ... көптеген халықтар ертеден-ақ кейбір сандарға ерекше мән беріп, оның
өзінің дүниетанымымен бірлесіп, оған өзінше мағына үстеген. Түркі ... ... ... салт-дәстүрлері мен тілінде ерекше қолданысқа ... ... ... ... да дәл ... ... дүниетаным, наным-
сенімдер негізінде қалыптасып, тіліміздегі бір бөлім тұрақты тіркестері мен
салт-дәстүріміздің қалыптасуына ұйытқы, негіз болған. ... ... ... жеті ата, жеті ... жеті жарғы, жеті жұрт, жетісін
беру, жеті жұртқа әйгілі, жеті жау, жеті жасынан т.б. ... ... ... ... ... айып, тоғыз сый, тоғыз саққа жүгірту,
тоғыз жолдың торабы, тоғыз қатынның ... ... ... ... ... тоқты шақтың терісі артық, тойған үйге тоғыз бар, тоғыз ... ... ... бар. ... байланысты: қырық жамау, қырық жілік
болу, қырық кемпірдің қылауынан; қырық кісі бір жақ, ... кісі бір ... ... құлағын тістеген; қырық құбылды, қырық құрау, қырық пышақ
болды, қырықтың бірі қыдыр, қырықтың қылауынан, ... ... ... т.б. тұрақты тіркестер мен салт-дәстүрлер қалыптасқан.
"Жеті" саны. "Жеті" саны өзінің ... ... ... сипатымен
жалпы адамзат үшін бірдей болғанымен, түркі ... оның ... ... ... ... да түрлі мәнде қолданылатындығы белгілі. Мәселен, ол
мекендік мағына жағынан "сатылық" ... ... ... ... ... ... қатар "жеті" саны халқымыздың дүниетанымында ерекше орны ... ... ... Бұл оның әрбір ұлтқа тән жалпылама қасиеті.
Оны ауыз ... әр ... мен ... ұлттық салт-
дәстүрлерімізден, жөн-жосындарынан ... т.б. ... ... көруге болады. "Жеті» санының ғасырлардан сақталып келе жатқан
ерекше бір қасиеті - оның киелілік мағынасы. ... ауыз ... ... дәу, жеті басты айдаһар, жеті басты жылан, жеті басты жалмауыз,
жеті сарай, жеті қабат ... ... жеті ... жер ... жеті ... ... жеті ... жігіт, жеті ұл, жеті қыз, жеті күн, жеті түн, ... т.б. осы ... ... байланысты болып келетін ... ... ... мекен-жайлар, мезгіл өлшемдері және ұқсас
ұғымдар мен құбылыстар молынан кездеседі.
Адамның ... ... мен ... ... ... ... мен ырымдарды қалыптастырғаны белгілі. Байқасақ, осылардың ... ... ... ... ... ... ... екен. Мұндай салттар
ислам дінінде жоқ. Бала ... ... жеті ... ... ат ... ... ... бесік той істейді, баланы бесікке бөлеген соң, оның ... ... зат ... "сәби келешекте өз ұлымыз болсын" деп, көрпе, жабу,
тон, шапан, "тез, әрі мықты болып өссін" деп ... ... ер ... ... пен ... қоятын болған. Әрине, "Әр елдің салты басқа, иттері қара
қасқа" ... ... ... ... да, ... ... заттардың бірдей
болмауы әбден мүмкін. Бірақ қалай болған ... да ... ... ... ... ... ... басқа бесіктің арқалық ағашын жеті жерінен
отпен қарып қою ... ... ... – Қ.Ғ.) ... бар. Адам ... сүйектің аяқ жағына оны шығарғанға дейін жеті шам ... ... жеті күн ... соң жетісін береді."Ерте заманда қазақтар сүйек
қойылған ... ... ала ... ... жеті немесе тоғыз жылқы, не
басқа мал әкеліп, ырымын істеп болған соң, мола ... ... ... ... ертедегі дүниетанымында да "жетінің" орны бөлек болған.
Мәселен, ер жігіттің басына, өмір ... ... жеті ... асыл заты
болуы керек деп түсіндіреді. Олар: жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай ... ... қара ... ... қанды ауыз қақпан, майланған ау-жылым,
өткір ... ... ... қазына» ұғымы осымен шектелмейді. Оны халық: eр
жігіттің атта - қаны, қыранда - қуаты, тазыда - ... ... ... ... ... - ... ... - әдіс-айласы, кездікте - сұсы болады деп
тарқатады. Халқымыз "жұт жеті ағайынды" дей келіп оларға: құрғақшылық, ... өрт, сел, ... (жер ... оба, ... ... "Жеті
ғалам": күн шығыс, күн батыс, түстік, аспан - жоғары ғалам, жер үсті - ... жер асты - ... ... ... қат жер": ... ... су, ... тас, көк өгіз, жер. «Жеті шіріп (әулие): ... ... ... ... шәріп, Шам шәріп, Қатым шәріп, Құдас (Мысыр) шәріп, Нәлем ... ... жоқ": ... ... жоқ, ... ... жоқ, таста тамыр жоқ,
тасбақада талақ жоқ, Аллaда бауыр жоқ, құста сүт жоқ, жылқыда өт жоқ. Жеті
жетім": ... жыр ... ... ... ел ... аққу-қазсыз көл
жетім, жерінен айырыл:ған ер жетім замандасы ... ... де сол ... жеті ... арам ... ... наным-сенімдер тағы бар. Әз Тәуке
тұсында халқымыздың заңы "Жеті жарғы" ... ... ... ... заң ... да, елдің жол-жосындарына айналып кеткен салттар
қанша. Мәселен, "Жеті атасын білмеген ... ... ... ... ... деп, ... жеті атасын жаттаттыру, "жеті атадан аспай
үйленбеу керек, соның өзінде де аралықты жеті өзен бөліп ... ... ... ... ... ... ауру адамға жеті түрлі заттан дәрі жасап,
емдеген. Олар кейбір дәріні жеті рет ... ... жеті күн ... ... ішкенде ауруға шипа болады деп, түсіндіреді. Бұлардан ... ... тиын етіп ... ... еске ... жеті шелпек пісіру, ұлыстың
ұлы күні ... ... жеті ... дәм салады т.б. салттар да бар.
«Жетінің" "сатылық" және салыстырмалы дәрежедегі «көптік» мағыналарына
байланысты тілімізде көптеген ... ... ... ... жеті жұрт (көп ел), жеті жау (ата жау, ... ... жұртқа әйгілі (көп халыққа әйгілі, бүкіл елге белгілі), жеті дария жер
(алыс, қиыр шет), жеті ... түн ... ... түн, түн ... ... қара көк ... атасынан бері қара көк), жеті жасынан (бала
кезінен), жерден жеті қоян тапқандай (мол табысқа ... жеті ... кесу ... ... ... т.б. ... ... дәлел-фактілерден
"жеті" санының қазақ халқының тіршілік-өмірінен ерекше орын алып, caнaсына
терең ұялағанын ... Осы ... ... саны неге киелі сипатқа ие болған,
ол қалай қалыптасқан?" деген заңды cұpaқтap туады.
Қазақ ұғымында "жеті" ... ... ... ие ... ерте байқаған
және оның себебін түсіндіруге тырысқан ғалымдар да ... ... ... ... ... ... мән алу себебін өзге халықтар мәдениетінен
іздейді, атап ... ... ... ... деп қaрay ... ... бұл ... өзіндік негізі де бар шығар, ... ... ... ... ... ... ... халықтарға тән құбылыс.
Әрине, ол ислам дінінде де киелі сан болып есептелінеді. Ислам ... ... ... «Жер ... нәрсенің бәрін Құдай сендер үшін
жаратты. Оған жеті қат ... ... [43], - ... сөз бар. ... - жеті ... ... ұғым ислам дінінде де бар. Сол Құранда ... жыл ... 621-ші жылы 7-ші ... 27 күні ... елшімен
бірге жеті қабат аспанды аралайды. Соңынан ол түнді ислам дінінің Мереке
күні - Мирад (аспанға шығу ... деп ... ... ... ... ... ... ел сағат тіліне қарсы бағыт жүріп, Сафа тауынан
Маруа тауына жеті барып, жеті келеді, ... соң ... ... бір ... жеті тас ... ... де "Христос жетінші күні аспанға ұшып барып ... ... ... келеді (туады)" деген уағыз бар. Үнді мәдениетінде де
"жеті" киелі сипат алған сандар қатарына жатады. ... жан", ... ... көне ... ... ... жеті ... жаны болады деу). Будда
дінінің ертедегі әдебиет ... ... ... ... ... Бұл туралы француз ғалымы Леви Брюлер «Алғашқы ... ... ... ... дейді: "Біз сонау ертедегі үнді мәдениетінің қиял-
ғажайып ертегілерінен жеті ана, жеті мұхит, жеті рихи, жеті ... ... ... жеті ... аты - осы бір ... санның басқа да бірқыдыру
қоспаларын жолықтырдық" /53/. Парсы мәдениетінен түркі халықтары ... ... ... ұғым ... бері ... келеді.
Шындығында жеті күнді бір апта деп белгілеуді вавилондықтар тапқан.
Жұлдызшы-астрономдар бір ... жеті ... әр ... сол ... ... жеті аспан шырағының (Күн, Ай, ... ... ... ... санына сәйкес етіп, апта күндерін белгілеген және ... ... ... ... басқарады" деген ұғым қалыптaстырғaн. Олардың осы
сөзі дүние жүзіне тарап, ... апта ... ... ... апта ... ... ... халықтарының, олардың ішінде
парсылардың әсерімен 11-12 ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан жерлерінде ... ... ... ... жеті ... ... жеті теңіз,
жердің жеті қабаты, жеті қабат аспан әлемі бар делінеді.
Қытай мәдениетінде де ... саны - ... сан. ... қытайлар -
адамдар қайтыс болғаннан соң 7-ші, 21-ші күні, 49-күндері оған арналған аза
білдіру салтын өткізеді. Бұл күндері ... , "үш ... , ... ... айы" деп атап "apyaқтap күндері" деп есептейді. Басқаларға
сыйлық ұсынғаңда жеті саны ... зат ... ... ... да ... ... ... санайды, олардың ұғымынша «жеті»
саны адамға жақсылық әкеледі. Осы ... ... ... ... ... ... жоғарыдағылардай мағыналық көріністері орыс, кopeй, моңғол ... да бар ... ... ... ... «жетінің» киелі мән алуы
түркі халықтарына ғана тән ... қана ... ... ... ... да тән ... ... бұлардың бәрі кездейсоқ ортақ дүниетаным емес. Кейбіреулері
сөзсіз ғасырлар бойы үзілмей келе ... ... ... ... ... ... ... ауыс-түйістер. Дүниеде көптеген
халықтардың ұлттық мәдениеттерінің өзара ауыс-түйістер, бір-біріне ... баюы ... ... ... ... ... ... санының әлемдік мәдениетте өшпестей орын теуіп, кең жайылуының
түп-тамыры, басталуы сонау біздің эрамыздан төрт мың жыл ... қос ... ... ... атап ... көне ... ... жатыр.
Тарихшылар "көне шумер дәуірі" деп атайтын бұл кезеңде осы жерде жасайтын
халықтардың мәдениеті біршама дамыған болатын. Көне ... ... ... ұсақ рулар мен территориялық бөлшектерден құралып, әрқайсысы өз
алдына жекелеген құдайларына табынған. Кейін келе біздің ... үш ... ... ... ... ... ... жекелеген, өз алдына
табынатын ... ... ... бәріне ортақ халықтық құдайға
айналған. Олардың ... жеті ... – Ану ... Эа ... ... ... ... Набу (ешкі), Ранар (мысық), Иркала ... орны ... ... ... оларды «жеті ұлы құдай» деп
атаған. Уейін Семит халықтары дәуірлеп, тарихта ... ... ... ... ... ... құдай аттары Семиттер тарапынан өзгертіледі.
Яғни ... Син, ... ... ... ... ... деп аталған. Саны
ұқсас - жетеу.
Вавилон дәуіріне келгенде, мәдениет пен ғылымның дамуына ... ... ... ... ... жеті ... ... планетарлық
құдайлар Күн, Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Шолпан, ... ... ... жұлдызшылары апта күндерін аспан әлдеміндегі ... Күн мен Айды да ... деп ... ... ... ... күннің тағдырына осы құдайлар жауап береді деп түсінген. ... ... ... ... кездесетін әрбір түсті әрбір планеталық
құдайларға бағыштаған. Ол жеті түсі - сары, ақ, қызыл, көк, ... ... түс ... М.: Марс - ... планета, сондықган ол төгілетін қанды
білдіреді. Соғыс соған байланысты. Сатурн ызбарлы, сазарған сары ... ... сары ... ... т.б. ... ... олар және ... алхимиямен де ұштастырып, әрбір күнге жеті металдың: ... ... ... қалайы, мыс, қорғасынның бірі ... ... ... әлемімен құпия байланыста деген.
Вавилонның планеталық құдайларын гректер ... ... ... ... Гермес, Афродита деп таған. Жеті құдайдың "қасиетіне" сәйкес
грек ғалымдары дүниеде болатын ... ... ... Сол ... бастағы
жеті тесікті - екі көз, екі құлақ, екі танау, ауыз тесіктері де құдайларға
тән еткен. Алақандағы, ... ... жеті ... бөлген. Солар
арқылы адамнын болашақ өмірінің қандай болатындығын білуге болады ... да көне ... грек ... әсер ... Олар ... планетаны
адамның жұлдызы деп есептеген. Адамның жұлдызы адамға әсер ... ... ... адам өмірін жеті жұлдызға (Шамсі, Қамар, Маррих, ... ... ... ... еткен.
Қорытынды
Діни, халықтық наным-сенімдерді зерттеу этнолингвистиканың үлкен бір
саласы ретінде қарастырылып келеді. Сондықтан да осы ұғым ... ... өте көп. Сол ... мен зерттеулерге сүйене отырып,
діни, халықтық наным-сенімдерді білдіретін лексикаға жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... қоғамда алатын орны мен оның ерекшеліктері
көрсетілді.
Діни, халықтық наным-сенімдер және оның тілдегі ... ... ... зерттеушілердің тотемдік сана жөніндегі зерттеулерімен
байланыстырыла қарастырылды. Сонымен қатар осы тотемдердің ... ... ... ... ... ұғымдарымен байланыстырыла
зерттелді. Когнитивтілік ... ұғым ... ... ... ... бір атау ... ... пен мағына, оның жалпыхалықтық тілде
көрініс табуы ... ... араб ... ... ... ... ... әсер
етті. Осы арқылы араб, парсы сөздері қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты тілімізде көптеген тұрақты сөз
тіркестері пайда болды.
Діни, халықтық наным-сенімдердің тілде ... ... ...... өте ... ... бірі. Соның ішінде аң-құс атауларының,
киелі сандардың, халықтық ... ... ел ... ... ... ...... тілімізді зерттеудің терең ... ... ... ... қоғамдағы рөлін зерттей отырып, оны ... ... ... Бұл жұмыс этнолингвистиканың негізгі салаларының
бірі - діни, халықтық наным-сенімдердің тілдегі көрінісін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты
зерттей отырып, біз өз ұлтымыздың тіл тарихына тағы да бір шолу жасадық. Ең
бастысы - бұл ... мен сөз ... жай ғана ... ... ... ... ... дінінен, наным-түсінігінен, танымынан хабар
беретін куммулятивті қызметі басым тілдік бірліктер екенін анықтадық.
Сөйтіп, ... ... ұлт ... ... ... ... тіл ... бедерін қалдырады деген тұжырым жасадық.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Жан Юнлан. Лексикологияға кіріспе. // ... ... ... ... ... И. История немецкого языка. – Ленинград, 1980.
3. Вильфред. Этимология слова. – Москва, 1950.
4. Сепир Э. Языкознание. – ... ... ... Л. ... языка – история культуры. - Москва, 1983.
6. Қайдаров Ә. Т. ... // ... және ... 1985, №10.
7. Чын Жан Мин. Тіл, мәдениет және қоғамды жаңаша зерттеу // ...... ... ... Ә. Тарихи лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі
тарихи лексикологиясының мәселелері. - Алматы, 1988. ... ... Ә. ... тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. - Алматы: "Ғылым",
1995.
10. Манкеева Ж. А. Мәдени лексиканың ... ... - ... ... ... С. ... ... қос тағанды фразеологизмдердің тілдік
және поэтикалық ... - ... ... ... ... Е.Н. ... лексика казахского языка. Алма-Ата,
1989.
13. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. - Алматы, 1995.
14. Жанпейісов Е.Н. Этнолингвистика // " Ана ... 1994, ... ... В.А. ... ... ... ... Системс, 2004.
16. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік ... ... ... ...... ... ... Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық
негіздері. Алматы: Жібек жолы, ... ... А. ... ... ... ... тілдік суреті. Фил.
ғыл. докт. ... дисс. авторефераты. ... ... ... Э. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма. Алматы,
2007.
20. Уәлиев Н.М. Фразеология және ... ... ... ... ... ... Біздің тарихи жазуларымыз. - Үрімші, 1986.
22. Дәркембаева Жайдаргүл Қадыр ... ... ... ... - ... 2002.
23. Воробьев В.К. Лингвокультурология. - Москва, 1997.
24. Мокиенко В.М. Загадки русской фразеологии. - ... ... ... ... ... 1998
26. Моргон. Ертедегі қоғам. 1-т. – Алматы, 1981.
27. Тотемизм // «Жер шежіресі», 1976.
28. Қоңыратбаев Ә. ... ... және ... ... ... ... Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959.
30. Марғұлан Ә. ... сақ, ғұн, ... ... // ҚСЭ, 2-т., ... ... ... 1993. №3, 3-8-бб.
32. Гумилев Л. Көне ... ... ... ... ... Языков.Т.І, 1975
34. Базылхан. Қазақша-моңғолша сөздік. Улан-Батыр, 1977.
35. Нұрмағамбетов С. Сөз ... ... ... ... 1990.
36. Ярославский Е.М. Құдайдың өмірі мен өлімі. ... ... ... 1962.
37. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-
Ата, 1959.
38. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы: ... ... ... К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және Орталық ... ... ... Субихай. Исламның қазақ арасына таралуы // Әлем ... ... 1986, №1, ... ... Ш. ... шығармалары. – Алматы, 1985.
42. Ысқақов М. Ғылым және соқыр ... ... ... ... ... - Алматы, 1991.
44. Исқақов М. Халық календары. Алматы, 1980
-----------------------
МӘДЕНИЕТ
ТІЛ

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Магия – наным сенімнің ерекше формасы ретінде99 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Шоқан Уәлихановтың ғылыми – зерттеу жұмыстары және оны тарихта оқыту78 бет
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика45 бет
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы189 бет
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь