Көмірсутегілік шикізатты өндірудің технико- технологиялық ерекшеліктері

КІРІСПЕ
1 КӨМІРСУТЕГІЛІК ШИКІЗАТТЫ ӨНДІРУДІҢ ТЕХНИКО.
ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Мұнайды өндіру іс.шараларын ұйымдастыру
және жоспарлау
1.2 Мұнай кеніштеріндегі қолданыстағы мұнай
өндіру әдістері ШТС, атқыламалану
1.3 Өндірістің тиімділігін энергияны үнемдеуші технологияларды
енгізудің барысында арттыру
2 МҰНАЙ ӨНДІРУ КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ӨНДІРІСТІК
ШЫҒЫНДАРЫН ТАЛДАУ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ
2.1 Мұнай және газ өнеркәсіп кәсіпорындағы өнімнің өзіндік
құнын құрылым ерекшеліктері мен шығындарының топтамасы
2.2 Технико.технологиялық шараларды жүзеге асыруға кететін
өндірістік және пайдалану шығындарының ерекшеліктері
2.3 Мұнай өндіру бойынша көмекші бөлімшелерінің шығындарын
талдау
2.4 Мұнайды жинау мен дайындауға кететін шығындардың
ерекшеліктері
2.5 Қабат қысымын ұстап тұру шараларына жұмсалатын
шығындарының ерекшеліктері
3 КӨМІРСУТЕК ШИКІЗАТЫН ӨНДІРУГЕ ЖҰМСАЛАТЫН ПАЙДАЛАНУ ШЫҒЫНДАРЫН АЗАЙТУ ЖОЛДАРЫН ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Өндіріс шығындарының азайтылуын жоспарлау және
олардың экономикалық ынталандыруы
3.2 Мұнай өндірісі өсімінің барысында іс.шаралардың тиімділігін
экономикалық бағалау
3.3 Шығындарды азайту барысында шаралардың экономикалық
тиімі
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Зерттеу мақсаты. Бұл дипломдық жұмыстың мақсаты мұнай өндіру өнеркәсіптің көмірсутек шикізатын өндіруге жұмсалатын пайдалану шығындарын азайту жолдарын жетілдіруді қарастырамыз.Мұнай өндіруге кететін пайдалану шығындарын тиімді пайдаланса шығындарда азаяды. өнеркәсіпке пайда көп түссе, онда өнеркәсіптің жағдайы да жақсарады. Көмірсутек шикізатын өндіру өнеркәсібінің өндірілетін өнімінің сапасы жоғары болса, ол нарықта жақсы пайда әкелсе, онда пайдасы көбейіп шығындары азаяды. Жұмысшыларды еңбек өнімділігін арттыруға, өнім сапасын арттыру мен оның өзіндік құнын төмендетуге деген материалдық қызығушылығын арттыру үшін еңбекақы төлеудің сыйақылық жүйелері қолданылады, бұл жағдайда жұмысшыларға тікелей кесімді бағалар немесе тарифтік мөлшерлемелер бойынша еңбекақымен қатар жұмыстың белгілі түрдегі сандық және сапалық көрсеткіштерін орындау мен асыра орындағаны үшін сыйақы төленеді. "Қазақстанда өнімнің өзіндік құнындағы энергетикалық шығындардың алатын үлесі басым бола бастауда, осыған орай отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігі барған сайын отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеп пайдалануға көбірек байланысты болуда.Өнімнің өзіндік құнын азайтуың үлкен халық-шаруашылық маңызы бар. Өнімнің өзіндік құнының азаюының нәтижесінде ең алдымен кәсіпорындар мен халық шаруашылық салаларындағы пайда арта бастайды және олардың тиімділігі артады.
Мұнай өндірісіндегі материалдық шығындар қосалқы материалдардан, отын мен энергиядан, сондай-ақ геологиялық-барлау жұмыстарына арналған аударымдардан құралады.Қазіргі кезде Қазақстан Республикасындағы мұнай өндіретін өнеркәсіптер шығындарын азайту үшін көптеген мүмкіндіктер жасайды. Өнімнің өзіндік құны бойынша жоспарды құрастырған кезде сол кәсіпорынның өнімін өндіру мен сатумен қатысты шығындар ғана есептеледі. Шығындардың басқа түрлері (мысалы, өнеркәсіптік емес шаруашылықтарды
Атырау энциклопедиясы. Алматы, Атамұра – 2000, 19-бет
Г. М. Нұрсұлтанов, К. Н. Абайұлданов. «Мұнай және газды өндіріп өңдеу», Алматы «Өлке» 1999, 375-бет.
М. Д. Диаров. «Экология и нефтегазовый комплекс» Том – 1. Алматы – 2003, с-387.
Разумихин Н.В. Реализация продовольственной программы СССР и охрана окружающей среды, 1986.
Ленин В.И. Полное собрание сочинений, т. 42, с. 150.
Маркс К., Энгельс Ф. Полн. собр. соч., т. 23, с.191.
«ХХ век: последние 10 лет». Москва: А/О Издательская группа «Прогресс», 1992.
1referat.kz интернет сайты
«Химия и общество». Москва: Мир, 1995.
10. Бакач Тибор. Охрана окружающей среды, 1980.

11. “Экология и жизнь”. Весна 1(9) 1999.

12. Небел Б. Наука об окружающей среде: Как устроен мир: В 2 т. — М: Мир, 1993.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 КӨМІРСУТЕГІЛІК ШИКІЗАТТЫ ӨНДІРУДІҢ ТЕХНИКО-
ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Мұнайды өндіру іс-шараларын ұйымдастыру
және жоспарлау
1.2 Мұнай кеніштеріндегі қолданыстағы мұнай
өндіру әдістері ШТС, ... ... ... энергияны үнемдеуші технологияларды
енгізудің барысында арттыру
2 МҰНАЙ ӨНДІРУ КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ӨНДІРІСТІК
ШЫҒЫНДАРЫН ТАЛДАУ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ
2.1 Мұнай және газ өнеркәсіп кәсіпорындағы ... ... ... ... мен ... ... Технико-технологиялық шараларды жүзеге асыруға кететін
өндірістік және пайдалану шығындарының ерекшеліктері
2.3 Мұнай өндіру бойынша көмекші бөлімшелерінің шығындарын
талдау
2.4 Мұнайды ... мен ... ... ... Қабат қысымын ұстап тұру шараларына жұмсалатын
шығындарының ерекшеліктері
3 КӨМІРСУТЕК ШИКІЗАТЫН ӨНДІРУГЕ ЖҰМСАЛАТЫН ПАЙДАЛАНУ ... ... ... ... Өндіріс шығындарының азайтылуын жоспарлау және
олардың экономикалық ынталандыруы
3.2 Мұнай өндірісі өсімінің барысында іс-шаралардың тиімділігін
экономикалық бағалау
3.3 Шығындарды азайту барысында шаралардың ... ... ... Бұл ... ... мақсаты мұнай өндіру өнеркәсіптің көмірсутек шикізатын өндіруге жұмсалатын пайдалану шығындарын азайту жолдарын жетілдіруді қарастырамыз.Мұнай ... ... ... ... ... ... ... азаяды. өнеркәсіпке пайда көп түссе, онда өнеркәсіптің жағдайы да ... ... ... ... өнеркәсібінің өндірілетін өнімінің сапасы жоғары болса, ол нарықта жақсы пайда әкелсе, онда пайдасы көбейіп шығындары азаяды. Жұмысшыларды еңбек ... ... өнім ... ... мен оның ... ... ... деген материалдық қызығушылығын арттыру үшін еңбекақы төлеудің сыйақылық ... ... бұл ... ... ... ... бағалар немесе тарифтік мөлшерлемелер бойынша еңбекақымен қатар жұмыстың белгілі түрдегі сандық және сапалық көрсеткіштерін орындау мен ... ... үшін ... төленеді. "Қазақстанда өнімнің өзіндік құнындағы энергетикалық шығындардың алатын үлесі басым бола бастауда, ... орай ... ... бәсекеге қабілеттілігі барған сайын отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеп пайдалануға көбірек байланысты болуда.Өнімнің өзіндік құнын азайтуың үлкен халық-шаруашылық маңызы бар. ... ... ... ... ... ең ... ... мен халық шаруашылық салаларындағы пайда арта бастайды және олардың тиімділігі артады. ... ... ... ... ... материалдардан, отын мен энергиядан, сондай-ақ геологиялық-барлау жұмыстарына арналған аударымдардан құралады.Қазіргі кезде Қазақстан Республикасындағы мұнай өндіретін өнеркәсіптер шығындарын азайту үшін ... ... ... ... ... құны ... ... құрастырған кезде сол кәсіпорынның өнімін өндіру мен сатумен қатысты шығындар ғана есептеледі. Шығындардың басқа түрлері (мысалы, өнеркәсіптік емес шаруашылықтарды ұстау, ... ... және т.б.) ... ... ... санамағанда, өнімнің өзіндік құнына енгізілмейді. Өнімді өндірумен қатысты болатын шығындар өндірістік болып табылады, ал өнімді сатумен сондай-ақ кейбір ... ... ... ... ... - ... тыс деп аталады. Өнімді шығару мен сатуға жұмсалатын ... аса ... ... ... және ... ... бойынша, экономикалық мәні бойынша, олардың өнімді жасау мен ... ролі ... ... ... ... ... ... анық жіктемесі өзіндік құнды жоспарлау мен есепке алуда, сондай-ақ әсіресе өнімнің өзіндік құнының төмендеу резервтерін анықтау ... оның ... ... үшін ... ... ие ... ... кәсіпорнының өнімді өндіру мен өткізу саласындағы өндіріс құралдарының, еңбек күшінің, қызметтердің ... ... ... ақшалай түрдегі шығындары өнімнің өзіндік құны деп аталады. Бұл кәсіпорындардың, құрылыстық, көліктік және ... ... ... аса ... экономикалық көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
Зерттеу объектісі. Мұнай өндіру өнеркәсіптеріне көмекші бөлімшелер, мұнайды жинау және дайындау, қабат қысымын ... ... ... ... құрылыстық сияқты өнеркәсіптер кіреді. Әр өнеркәсіптер мен цехтардың мұнайды әр түрлі ... ... өнім ... ... үшін ... шығындары бар.
Цехтық өзіндік құн сол өнімді кәсіпорынның цехтарында ... ... ... ... ... ... ... құнға кәсіпорынның өнімді жасауға жұмсайтын оның басынан бастап қоймаға дайын өнімді ... ... ... ... кіреді. Цехтық өзіндік құнмен қатар оған тұтастай ... ... мен оның ... ... ... жөніндегі шығындар енгізіледі. Пайдаланудың сығымдағыш әдісі кезінде тікелей шығындарға ұңғымаға жұмыстық агент ретінде тоғытылатын қысылған ... ... ... құны ... Соған сәйкес бұл шығындар ұңғымаларды сол не өзге түрдегі әдіспен пайдалану арқылы алынған мұнайдың өзіндік құнына ... ... ... ... ... ... шамамен алғанда 40%-ы мұнай ұңғымалары бағасының жоғары болуына байланысты ... ... ... ... тиіп ... ... шығындардың меншікті салмағы бірқатар факторларға байланысты болады, олардың бастысына кенішті үңгілеу сатысы (мұнайды өндіру әдісі) жатады.
Мұнай мен газдың ... құны ... ... ... мен ... ... және ақшалай шығындар жүйесіне негізделген. Мұнай мен газды өндіру шығындары өзгерген жағдайда техникалық-экономикалық және ұйымдастыру факторларының жағымды әсерінің және ... ... ... әсерінің есебімен келесідегідей көрсеткіштер есептеледі: салыстырмалы тауарлық өнімнің өзіндік құны, салыстырмалы тауарлық өнімнің өзіндік құнының төмендеуі (қымбаттауы), тауарлық өнімнің жұмсалуы.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Шығындар бірнеше түрге бөлінеді. Шығындарды санау үшін өнеркәсіп барлық пайдалану шығындарын жинақтап шығындар ... ... Ол ... сметасының ішіне энергия, транспорт, қосалқы және негізгі материалды, амортизация, еңбек ақы, ... ... ... ... ... Сол ... өнеркәсіп ай сайын кеткен шығындарын есептеп шығарады. Өнімнің өзіндік құны - кәсіпорындар жұмысының аса маңызды көрсеткіштерінің бірі - ... ... ... мен ... ... ақшалай түрдегі шығындары болып келеді. Аз мұнайға тән болатын ұңғымалардың ағымдағы жөндеуіне қатысты шығындардың жоғары меншікті салмағы мұнайдың механикаландырылған өндірісінің ең ... ... ... сол ... мұнай коллекторларының ерекшеліктерімен байланысты болып отыр.
Мұнай-газ ... ... ... ... мен ... өндіру процестері бойынша нормативтердің көмегімен есептеледі.Шикізат пен негізгі ... ... газ ... қолданылмайды. Материалдық шығындарда меншікті салмаққа қосалқы материалдар мен энергия ие ... ... ... міндеті кәсіпорынның келешек кезеңде күтіліп отырған іс-әрекетінің экономикалық нәтижелерін белгілеуге негізделген.
1 КӨМІРСУТЕГІЛІК ШИКІЗАТТЫ ӨНДІРУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Мұнайды өндіру ... ... және ... мен ... өндірудің ұйымдастыру әдістері көптеген факторлармен белгіленеді. Көбінесе олар мұнай кенішінің табиғи жағдайларына байланысты ... ... ... ... қаттың қуаттылығына, оның режиміне, коллекторлардың физикалық қасиеттеріне, ұңғыманың тереңдігіне және т.б. ... ... ... қазу жүйесін, б.а. мұнай алаңындағы ұңғымалардың саны мен олардың орналасуын, оларды пайдалануға енгізу ... ... ... ... және ... энергияның теңгерімін реттеуді және т.б. таңдауға негіз ... ... ... - бұл ... ... мен ... ... элементтерін уақыт пен кеңістікте оңтайлы үйлестіру. Мысалы, егер өндірістік процесс бес еңбек ... ... ... ... ... өз ... ... бір уақытта орындалатын болса, онда процесс уақыт бойынша ... ... және ... ... ... Егер де олардың барлығы бір жұмыс орнында орындалса, процесс кеңістікте толықтай біріктіріліп және уақыт бойынша бөлінген болып келеді (бұл ... ... ... жоқ). ... ... ... ... бөлудің әр түріне оны уақыт бойынша орындаудың белгілі бір тәртібі сәйкес келеді. Бұл ретте еңбек затын бір ... ... ... бір ... ... ... ... тәртібін ескерген дұрыс. Өндірісті ұйымдастыру - бұл еңбек процестері мен өндірістің ... ... ... пен ... ... ... ... әдістерінің жиынтығы.Жоспарлауды ұйымдастыру және жоспарлардың орындалуы барысын бақылау ісі кәсіпорынның жоспарлау (жоспарлау-экономикалық) бөліміне жүктелген. Оған ... ... ... үшін ... ... ... жоспарлардың құрылымын әзірлеу және оларды кәсіпорынның ... ... ... бекітуіне арнап жөнелту;
* өздерінің түрін кәсіпорын басшылығы ... ... ... ... ... ұйымдастыру, жоспарлау жұмысына қатысатын кәсіпорынның барлық бөлімдері мен қызметтерінде материалдар мен бастапқы мәліметтерді ... ... ... аса ... ... ... техникалық-экономикалық болжамдарды құрастыру;
* кәсіпорынның құрылымдық және қызметтік бөлімшелеріне арнап ... ... ... ... (жоспарлардың түрлері мен құрылымы);
* кәсіпорынның барлық бөлімшелерінің жоспарларын сәйкестендіру;
* тұтастай кәсіпорынның және оның жекелеген құрылымдық және қызметтік ... ... ... ... ... ұйымдастыру және оның түрлері.
Мұнай, газ және мұнай ... ... ... екі ... түрі ... Мерзімдік
2 Кесімді
Кесімді еңбекақы кезінде жұмысшының еңбекақысын іс-жүзінде шығарылған ... ... ... ... және т.б.) өнім ... көбейту арқылы анықтайды. Еңбекақының шамасы соған орай сол шығаратын өнімнің саны мен сапасына тұтастай байланысты болады, бұл оны ... ... ... ... ... ... ... етеді. Жұмысшының қазіргі кездегі еңбекақысы кезінде оның еңбегі өзінің ұзақтығымен өлшенеді. Жұмысшының еңбекақысы жұмыс істеген уақыт саны мен оның ... ... ... Бұл ... түрін көбінеки өзін дәл есепке алу мен нормалау қиын болатын жұмыстарда және технологиясы қатаң реттелген ... ... ... ... ... ... ... істейтін және жұмысшының өндірімін жеке түрде есепке алып отыруға мүмкіндік болмайтын объектілер басым ... ... ... өндіру, мұнай өңдеу және мұнай-химия кәсіпорындарында жұмысшылардың ... ... ... ... еңбекақы төлеу әдісі бойынша төленеді. Кесімді еңбекақыда мұнай өндірісінде жұмысшылардың (көбінесе жерасты және ... ... ... ететін) 11,5%-ы және мұнай өңдеуде - 11,5%-ы тұр. ... ... ... ... ... ... ... Жұмысшыларды еңбек өнімділігін арттыруға, өнім сапасын арттыру мен оның өзіндік ... ... ... материалдық қызығушылығын арттыру үшін еңбекақы төлеудің сыйақылық жүйелері қолданылады, бұл жағдайда жұмысшыларға тікелей кесімді ... ... ... ... ... еңбекақымен қатар жұмыстың белгілі түрдегі сандық және сапалық көрсеткіштерін орындау мен ... ... үшін ... ... ... ... жүйелердің рөлі едәуір дәрежеде артып кетті. Жұмысшылары сыйақыларды мұнай мен газ ... мен ... ... ... мен ... орындағаны үшін, ұңғыманы сапалы және мерзімінде және мерзімінен бұрын бұрғылағаны үшін, құрал-жабдықты жөндеу мерзімдерін ... және ... үшін ... Жұмысшыларды өнімнің сапасы үшін, шикізатты, материалдарды, отынды, барлық қуат түрлерін үнемдегені үшін сыйақылау шарасы барған сайын кең ... ие ... ... ... ... ... ... бұрғылаудың көлемі мен күрделілігіне (бұрғылау жұмыстарын басқарудың үш категориясы), мұнай мен газды өндіру көлемдеріне немесе пайдаланудағы ұңғымалардың санына (мұнай өндіру ... бес ... ... ... және ... ... қуаттылықтарына (зауыттардың бес категориясы) байланысты 3-5 категорияға бөлінген.Сонымен қатар, Мемлекеттік кәсіпорын туралы ... ... ... ... ... шеберлер мен басқа инженерлік-техникалық қызметкерлерге арнап олардың еңбекақысына еңбекақы қорының ... қоры ... ... ... 30%-ы көлемінде қосып төлеулерді тағайындауы мүмкін, бұл мақсаттарға арнап олар шаруашылық ... ... ... етуімен кәсіпорынның еңбекақы қорының 0,3%-на дейінгі бөлігін қолданады. ... ... ... ... газ және газконденсат) негізгі өнімін шығару мен ... ... ең ... өнім ... ... кіреді, бұл ретте кәсіпорынның тек дайын өнімді ғана ... ... ... өндіріс пен жартылай фабрикаттар жоқ). Өндірістік қуаттылықты ұңғымалар құрайды, олар мұнай-газ өндіру кәсіпорнының ... ... ... басым бөлігін құрайды. Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының өндірістік бағдарламасы өнім көлемінің көрсеткіштерімен қатар, пайдаланудағы ұңғымалардың саны мен ... ... ... ... ... ұңғыма-айлар түріндегі жұмыс көлемінің көрсекіштерін көрсетеді. Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының ... ... ... саны ... ... ... мен ... бойынша аса толық және дұрыс пайдалану -- мұнай мен газды өндіру жөніндегі тапсырманы ... ... тиіс ... ... ... бірі. Сол себептен мұнай-газ өндіру кәсіпорнының өндірістік бағдарламасында ұңғымалар ... ... мен ... коэффициенттер түріндегі ұңғымалар қорын қолданудың көрсеткіштері көрсетіледі.Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының өндірістік қуаттылығы сонымен қатар ұңғымалардың өнімділігімен белгіленеді, ол кең ауқымдарда ... ... ... ... килограмм мен бірнеше жүз тоннаға дейін. Ұңғымалардың орташа жылдық өнімділігін мұнайды өндіру ісін қарқындандыру жөніндегі ұйымдастыру-техникалық шараларды жүргізумен арттыру -- ... ... ... ... ... ... жұмысы. Сондықтан бұл кәсіпорындардың өндірістік бағдарламасында сонымен қатар ұңғымалар өнімділігінің көрсеткіштері де ... ... пен ... ... ... мекемесі) өнімінің көлеміне мұнайдың, газ конденсатының, мұнай және табиғи газдың және т.б. өндірісі кіреді. Ол төмендегілерге негізделумен ... ... ... мен ... ... бойынша мұнай
өндірісінің жоспары;
* ұңғымаларды пайдалану әдістері бойынша мұнайды өндіру мен ... ... ... өндіруші ұңғымалар қорын пайдалану көрсеткіштері;
* кеніштер бойынша газ конденсатын, ... және ... ... ... ... мұнайды тұрақтандырудан алынған кең ауқымды фракцияны алу мен ... ... және газ ... пайдалануға енгізу жоспары;
* ұңғымалардың пайдалану қорының қозғалуы;
* жұмыстық ... ... ... айдау жоспары.
Мұнай-газ өндірісінің ерекшелігі сол, ол тек ... ... - ... мен ... ... ... ... өндіріс пен жартылай фабрикаттар жо. Мұнай мен газды өндірудің технологиялық процесі бөлек сатыларға ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған барлық көрсеткіштермен қатар ұңғымалар өнімділігінің көрсеткіштері кіреді.Өнім көлемінің көрсеткіштері және оларды жоспарлау.Мұнай-газ ... ... ... ... көрсеткіштері екі топқа бөлінеді:
* Өнімді өткізу бойынша - өткізілетін өнімнің көлемі;
* Өнімді өндіру бойынша - өндірілетін өнімнің көлемі.
Өнімді өндіру мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі көрсеткіштерінің біріне өткізілетін өнімнің көрсеткіші жатады. Ол ... ... ... ақша ... аса толық түрде сипаттайды. Өткізілген деп тұтынушы ... ... ... өнім ... ... ... ... Өнім көлемінің табиғи түрде көрсетілген көрсеткіштері:
а) мұнайдың тоннамен көрсетілген өндірісі;
ә) газ өндірісі, мың м ;
б) мұнай мен ... ... ... ... ... ... мен ... тоннамен көрсетілген тауарлық өндірісі.
2 Өнім көлемінің ақшалай түрдегі көрсеткіштері (мың ақш.бірлік):
а) тауарлық өнім, соның ішінде мұнай мен газ өндірісі;
ә) жалпы ... ... ... ... мен газ өндірісі.
Өнім көлемінің табиғи түрде көрсетілген көрсеткіштері төмендегідей:
1 Мұнай өндірісі Qн, т, ... және ... ... ол ... ... ... ... аралығында алынған барлық мұнайды көрсетеді.
2 Газ конденсатын өндіру Qгк, мың м3, жоспарланатын және ... ... ол ... ... ... ... аралығында алынған барлық газ конденсатын көрсетеді.
3 Газ өндірісі Qг, мың м3, жоспарланатын және ... ... ол ... және таза газ ... алынған белгілі уақыт мерзімі аралығында пайдаланылуы (кәдеге жаратылуы) тиіс ... ... ... ... ... ... ... қалған бөлігі пайдаланылмайды (шырақтар түрінде жанып кетеді) және есепке алынбайтын шығындар болып келеді.
4 Мұнай, газ бен газ ... ... ... Qв, т, ... және ... алынатын, -- бұл белгілі уақыт мерзімі аралығында шығарылған мұнайдың, пайдаланылған газ бен газ ... ... ... Газ ... ... ... ... өлшем бірлігімен бір эквивалентке келтіру үшін газдың көлемді мөлшері шартты ... ... ... қайта есептеледі. Бұл ретте өлшем бірлігі ретінде белгілі бір жылу шығару қабілетіне ие шартты ... ... 1 ... эквивалент болатын өлшем бірлігі қабылданады. Қайта есептеуді k ауыстыру коэффициентінің көмегімен жүргізеді, оны газдың мөлшеріне байланысты әр ... ... ... ... өлшем бірлігі ретінде жылу шығару қабілеті 10 000 кал/кг және мұнайдың 1т-на эквивалент ... ... газ ... ... ... k ... коэффициентінің көмегімен жүргізеді, оны газдың мөлшеріне байланысты әр жағдайда есептеп отырады.
Осылайша, газдың тоннамен көрсетілген ... ... ... ... Qг/k ... Qг- ... және есепке алынатын газдың мөлшері;
k - ауыстыру коэффициенті.
Онда мұнай мен ... ... ... ... ... сәйкес келесіге тең болады:
Qв-Qн+Qг ... ... газ бен газ ... ... ... Qт, т, жоспарланып және есепке алынып отырған, өнімнің жалпы өндірісі одан ... оның ... ... ... ... ... қажеттеріне жұмсалу мөлшері, былайша айтқанда, Qжте өнімнің тауарлық емес жұмсалу мөлшері - осы шамаға ... ... ... ... газ бен газ ... ... өндіру деп тұтынушыға өткізілген өнім саналады, атап айтсақ:
а) өндірістік-тауарлық (мұнай құбырлық) кеңселерге немесе тікелей ... ... ... бұл ... ...... ... өткізу;
ә) басқа кәсіпорындарға, мысалы, бұрғылау жұмыстарының басқармаларына, тұрғын үй-коммуналдық ... мен ... да ... - Qгш ... мен газдың тауарлық шығыны.
Сонымен қатар, Qок мұнайдың жыл соңына қатысты қалдықтарының Qон жыл басындағы қалдықтарына қарсы мұнай-газ өндіру кәсіпорындарының ... ... ... ... ... мен газдың тауарлық өндірісі келесіге тең болады:
Qт=Qв-Qр.нт+(Qо.н-Qо.к) ... , Qт -- ... мен ... ... ... -- ... мен газдың жалпы өндірісі;
Qон -- мұнайдың жыл басына қатысты қалдықтары;
Qок -- ... ... ... ... ... Qт= ... ... , Qс -- тауарлық мұнайды өткізу;
Qр.т -- мұнай мен газдың тауарлық шығыны.
Өнім ... ақша ... ... ... көрсетілген жалпы және тауарлық өнім мұнай-газ өндіру кәсіпорны ... ... ... толықтай сипаттама бермейді, себебі ол басқа кәсіпорындарға арнап өндірістік қызметтерді ұсынады және өнеркәсіп жұмыстарын ... ... ... күрделі жөндеуі мен құрылыс бойынша жұмыстарды орындайды. Өндірістік қызметтер қосалқы цехтардың дайын өнімі болып табылады. Оларға электр қуаты, бу, су және т.б. ... ... ... өз ... ... және ... цехтарына қызмет көрсетуге ғана емес, сондай-ақ күрделі жөндеуді, меншікті ... ... ... ... ... өнеркәсіптік емес шаруашылығына (тұрғын үй-коммуналдық кеңсе, авто-көліктік кеңсе және т.б.) арналған. Қосалқы цехтардың шектес тыс ... ... ... ... ... ... ... көлікке, іргелес кәсіпорындарға немесе ұйымдарға) сатылады. Өнеркәсіптік жұмыстар -- бөгде тапсырыс берушілердің өнеркәсіптік ... мен ... ... өңдеу (ажарлау, никельдеу және т.б.) мен жөндеу жөніндегі жекелеген әрекеттер. Сонымен қатар, мұнда мұнай-газ өндіру кәсіпорнының негізгі қорларының ... ... ... ... ... және ... күрделі жөндеу жатады.Ақшалай түрдегі тауар өнімі дегеніміз - бұл мұнай мен газдың ... ... ... ... сомасы Qт.д оған қосу шетке арнап жүргізілген өнеркәсіптік жұмыстар мен өндірістік ... ... құны Су, ... ... ... , Т -- ақшалай түрде көрсетілген тауарлық өнім;
Qт.д -- мұнай мен газдың тауарлық ... ... ... ... -- шетке арнап жүргізілген өнеркәсіптік жұмыстар мен өндірістік қызмет көрсетулердің құны.
Мұнай мен газдың тауарлық өндірісі кәсіпорынның жоспарын немесе ... ... ... әрекетте болған көтерме бағалармен бағаланады. Осы арқылы өндірістің көлемі өндіріске жұмсалған шығындармен және кәсіпорын ... ... ... байланыстырылады.Тауар өнімінің бағасына қарағанда жалпы өнімнің бағасы өзгеріссіз бағалармен көрсетіледі, себебі ол тұтастай ... ... ... ... жұмсалған қоғамдық шығындардың бүкіл көлемін (өткендегі және тірі еңбек) көрсетеді. Ол халық шаруашылық ... ... ... ... ... болып табылады және халық шаруашылығының басқа салаларымен салыстырғанда елдің ұлттық табысын белгілеуге арналған база ... ... ... ... құрайды.
Осылайша, ақшалй түрдегі жалпы өнім - мұнай мен газды жалпы өндірудің ақшалай түрдегі сомасы Qв.д оған қосу ... ... ... жұмыстар мен қызмет көрсетулердің бағасы Су, б.а.:
В= Qв.д+Су ... , В -- ... ... -- ... ... ... жұмыстар мен қызмет көрсетулердің бағасы.
Осылайша, мұнай-газ өндіру кәсіпорнының жалпы өнімі негізгі, ... және ... ... мен ... ... бір ... ... аралығында шығарған (өз материалдарынан болсын, тапсырыс берушінің материалынан болсын) бүкіл өнімінің (бұйымдарының, қызметтерінің) бағасын құрайды. ... ... ... ... ... ... ... зауыттың әдіс бойынша жоспарланып және есепке алынып отырады. Ол аймақтық ... ... ... ... ... өнімнің сомасы болып табылады.Сатылатын өнімнің көлемі Тр - бұл ... ... ... ... ... ... газ бен қызметтердің құны. Өткізу сәтіне сатып алушыға тиеліп жіберілген жіне тапсырылған өнімді ... ... ... ... ... ... тауарлық өнімнің жылдың басы мен соңына қатысты ыдыстардағы, кәсіптік коммуникациялардағы және жерасты қоймаларындағы (газ) қалдықтарын, төлеу ... әлі ... ... жөнелтілген және өткізілген жұмыстардың тауарларын, сондай-ақ жөнелтілген, алайда ақысы мерзімінде төленбеген тауарлардың, және акцептіден бас ... орай ... ... ... сақтауында жатқан тауарларды ескерумен жоспарланады. Кейінгі екі жағдайда тиісті өнім жоспарланып отырған кезеңнің басына қатысты ғана ... мен ... ... ... жылдық көлемі келесі формула бойынша анықталады:
Тр=31+ Т1+Т2 + ... ... , 31 -- ... ... ... басына қатысты сол жылдың бағасымен көрсетілгендегі қоры;
Т1 -- сатып алушыларға сол күнге ... ... ... ... бекітілген ақысын төлеу мерзімінің басталмауына орай төленбеген мұнайдың, газ бен қызметтердің (тиеліп жіберілген тауарлардың) алдыңғы жоспарланып отырған ... ... ... ... ... ...
Т2 -- сатып алушы бекітілген мерзімде төлемеген мұнайдың, газ бен қызметтердің былтырғы жылдың көтерме бағаларымен көрсетілген ақысы;
Т3 -- ... ... ... ... ... ... көтерме бағаларымен көрсетілген көлемі;
32 -- өзін сатудан түсім келесі жылы ... ... ... ... ... ... қатысты жобаланған мұнай қоры, дәл сол көтерме бағамен;
Т4 -- жоспарланған ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген, алайда келесі жылы төлеуге жататын мұнайдың, газ бен қызметтердің бағасы.
Өнімді өткізу көлеміне қосалқы ауыл шаруашылығының, ... ... ... мен ... емес ... ... жатпайды. Мұның барлығы басқа түрдегі өткізу деп саналады. Қосалқы цехтармен өндірілген өнеркәсіптік сипаттағы жұмыстар мен қызметтер түріндегі өнім ішкі ... ... ... ... арнап қолданылады, жалпы және тауарлық өнімге жатқызылмайтын ішкі айналым ретінде қарастырылады.Өндірістік бірлестіктер (кәсіпорындар) мұнай өндірудің ... мен ... ... ... ... ... бойынша жаңа кенорныдарын пайдалануға енгізудің кезектілігі мен іске қосу мерзімдерін белгілеумен мұнай өндірісін орналастырудың оңтайландырушы есептеулерін жүргізеді және соның ... ... ... ... ... мен мұнай газын өндірудің бесжылдық (жылдық) жоспары ұңғылауда ... және ... ... ... ... ... әзірленіп жатқан барлық кеніштер мен пайдалану объектілері бойынша қарастырылады.Өндірудің жылдың деңгейі келесі формула бойынша анықталады:
Qt+1=Qсt+1+Qнt+1 ... ,Qt+1 -- ... ... ... ... ... ... -- былтырғы жылдан ауысқан ескі ұңғымалардағы дәл сол ... ... ... -- пайдалануға енгізілген ұңғымалардағы дәл сол тәрізді көрсеткіш; (t мен t+1 -- соған сәйкес ... және ... ... ... индекстер).
Кеніштер бойынша жаңа ұңғымалардың орташа тәуліктік өнімділігінің шамасы әзірлеудің технологиялық жобасымен белгіленеді.Кеніш бойынша орташа ... ... тең ... ... ... тобы ... орташа өлшенген шама ретінде белгіленеді. Кеніш бойынша жаңа ұңғыманың жұмыс істеу күндерінің саны ұңғымаларды пайдалануға енгізуді ... ... ... ... ... ... жабдықтау мен игеруге қатысты жоспарланып отырған мерзімдерді ескерумен қарастырылады.МГӨМ цехтар бойынша өндіру жоспарын пайдаланудың айлары мен тоқсандары, әдістері ... ... ... Мұнай газын өндірудің жоспарлық көлемі сондай-ақ сол кеніш бойынша мұнай өндірісінің көлемдеріне, жұмыстық газ факторына, қолданыстағы газды пайдалану режимі мен оны ... ... ... ... ... :
Qгt+1=Qt+1GΚг ... Qt+1 -- ... ... отырған жылдағы өндірісі, т; G -- ... газ ... 1000 м3/т; ... -- ... ... ... ... әзірлеу мен айдау жұмыстары негізгі бағыттар бойынша жоспарланады. Сондықтан мұнайды айдау жоспарын, мұнайды өткізу жоспарын, сорғыштарды, мұнай құбырларын ... мен ... ... ... ... құрылғылары мен резервуарлық паркті пайдалану жоспары жеке-жеке жасалады.Мұнайды айдау мен өткізу жоспарларында МГӨМ-ның ... ... ... ... олар келесідегідей көрсеткіштермен көрсетіледі: мұнайдың брутто-тоннасының саны; мұнайдың нетто-тоннасының саны; ластануы, пайыздар және т.б.Мұнайдың брутто-тоннасының санына қабылдау мен айдауға жоспарланып ... ... ... оның ... ... қоса ... ... нетто-тоннасының саны кәсіптік даярлаудан өткізілген және бекітілген сапалық талаптарға сәйкес келетін мұнайдың көлемін ескереді. Бұл көрсеткіш кәсіпорын мұнайының балансына ... ... ... ... тең ... ... айдау жоспары өзін тоқсандарға бөлумен бір жылға арнап жасалады.Мұнайды өткізу жоспары екі бөлімнен құралады:
* мұнайды ... ... ... ... ... өңдеуге өткізу;
* мұнайды басқа тұтынушыларға - бұрғылау жұмыстарының басқармасына, ТКШ-ға және т.б. ... ... ... ... ... ... жоспарды тұтынушылардың талаптарына сәйкес мұнайдың сорттарына қарай құрастырады.Табиғи газдың өндірілу көлемін газ ұңғымаларының санына, олардың орташа өнімділігіне, шығындарды ... ... ... газ ... ... ұңғымаларының бұрғылануымен, ұңғыланған қорлардың өсімімен, сондай-ақ газ құбырларының өткізу қабілеттілігімен, газ өңдеу зауыттарының қуаттылығымен сәйкестендірілуі қамтамасыз ... ... ... ... шарт -- ... ... пен қорлардың арасындағы оңтайлы пропорцияларды сақтау.Газды өндіру көлемі +20°С температурасы мен 0,1 МПа қысым жағдайында кубтық метрмен өлшенеді.Табиғи газды өндіру ... оны ... ... ... келе ... ... ... енгізіліп жатқан ескі ұңғымалардан және жаңадан бұрғыланған ұңғымалардан барынша мүмкін болатындай көп мөлшерде өндіру ескеріледі.
Жоспарланып отырған жылдағы ескі ... ... ... ... ... ... = Гt+1Κ ... Гt+1 -- ... ... ескі ... газды өндірудің күтілетін мөлшері, м3;
К -- геологиялық-техникалық шарттардың ... орай газ ... ... ... ... ... ... мұнай балансы мен газ балансы жеке-жеке жасалады.Мұнайдың балансы төмендегілерді белгілейді:
* өндірістік-тауарлық (мұнай ... ... ... ... ... ... ... өткізуге жоспарланып отырған мұнайдың мөлшері -- мұнайды өңдеуге өткізу Qс;
* мұнайдың тауарлық шығыны Qр.т;
* мұнайдың тауарлық емес ... ... ... ... кезде мұнайдың тауарлық ыдыстардағы жоспарланып отырған жылдың басы Qо.н мен соңына Qо.к қатысты қалдықтарының айырмасы ескеріледі.
Егер де мұнай-газ ... ... ... мұнай өндірісі мұнайдың Qпл құраса, онда өңдеуге тапсырылатын ... ... ... ... ... ... балансын құраушының әрқайсысын келесі түрде жоспарлайды:
Qс=Qпл-(Qр.нт+Qр.т)+(Qо.н-Qо.к) ... Qпл -- ... ... техникалық өнеркәсіптік қаржылық жоспардан алады;
Qр.нт -- мұнайдың тауарлық емес ... ... -- ... ... ... меншікті өндірістік қажеттеріне арнап мұнайды жұмсау қажеттігіне негізделумен. Мысалы, мұнайды ұңғымаларды жууға, ... ... үзу ... және т.б. ... жұмсау мөлшерін мұнайдың сол не өзге түрдегі өндірістік қажеттерге арнап жұмсалу нормасына Нм.т.с және ... ... ... ... ... ... ... мысалы, пайдаланудың ұңғыма-айлары Сэ көрсетілген көлеміне сәйкес анықтайды: ... ... ... емес ... ... ... мұнайдың оны эмульсиясыздандыру кезіндегі шығындары (Qпл-ның 2 -- 3%) ескеріледі;
мұндағы, Qр.т -- УБР, ... ... ... мен ... ... ... ... жұмсалу мөлшері жоғары тұрған ұйымның мұнай-газ өңдеу кәсіпорнына беретін шектері түрінде белгіленеді; Qо.н -- жоспарланып отырған жылдың басына қатысты ... ... ... ... ... мұнайдың қалдығы мұнайдың есептік жылдың соңына қатысты нақты қалдығы бойынша анықталады; Qо.к -- жоспарланып ... ... ... ... ... ... кәсіпорнының тауарлық ыдыстарындағы мұнайдың қалдығы мұнайдың тауарлық резервуарларда тұрып қалу күндерінің нормативтік саны Нз бойынша анықталады, ол мұнайды өндіру, ... ... ... мен ... ... ... өңдеу кәсіпорнындағы мұнайдың тәуліктік өндірілу мөлшері Qпл/365 (366)-ға тең болғандықтан,
Qо.к=Qпл/365(366)Нз ... Н3 -- 2 -- 3 ... ... балансы сорттар бойынша оны өндіру жоспары бойынша жасалады, ... ... ... зауыттарына қатаң бекітілген сападағы мұнай өткізіледі (сорта). ... ... ... газдың балансы жасалады.Мұнай-газ өңдеу кәсіпорнының өнімді өндіру мен өткізу жоспарын орындауының негізгі шарты -- бұл оның ... ... ... ... үздіксіз түрде жедел бақылаумен олардың жөнге салынған жұмысын қамтамасыз ету. Мұндай бақылауды мұнай және газ өндіру цехтары ... Олар ... және газ ... ... ... тәулік бойы басқарады, өндіру процесінің барысын бақылап отырады, сондай-ақ ... ... ... жұмыс бақылауға алынып отыратын құжаттаманы жүргізеді.Кәсіпшіліктердегі мұнай өндіру жөніндегі шеберлер ұңғымалар бойынша қажетті ... ... ... ... ... онда ... ... жұмыс режимінің бұзылулары, тоқтап қалулардың себептері мен ұзақтылығы көрсетіледі. Жинақталған ... ... ... және газ ... ... ... ... тұтастай тәулік бойғы жұмыс нәтижелеріне баға береді.
1.2 Мұнай кеніштеріндегі қолданыстағы ... ... ... ШТС, ... газлифт
Ұңғымалардың атқыламалануы жаңадан ашылған мұнай кеніштерінде орын алады, бұл жердегі қаттық энергияның қоры жоғары мөлшерде болып келеді, б.а. ... ... ... ... ... ... гидростатикалық қысымын, ернеуіндегі қарсы қысымды және осы сұйықтың қозғалуымен байланысты қажалуды жеңіп шығуға ... ... ... ... шығу үшін жеткілікті дәрежеде жоғары болып келеді. Кез келген түрдегі атқылағыш ұңғыманың жұмыс істеуінің міндетті шартына ... ... ... ... болады:
Рс= Рr +Ртр+Ру ... ,Рс - ... ... қысым;
Рг, Ртр, Ру - ... ... ... ... ... ... қысымы, ССҚ мен ернеуіндегі қарсы қысымға жұмсалатын ... ... ... екі түрі бар:
+ құрамында газдың көпіршіктері жоқ сұйықтың атқылауы ... ... ... ... ... газдың көпіршіктері бар сұйықтың атқылауы - атқылаудың аса кең тараған әдісі.
Артезиандық әдіс мұнай өндірісінде сирек кездеседі. Ол мұнайдың ... ... газ ... ... ... және ... ... ұңғымадағы газдалмаған сұйық бағанының гидростатикалық қысымынан асқан ... ... ... ... ... ... қысымынан асатын ернеудегі қысымның арқасында бөлінбейтін еріген газ болған ... және ... ... екі ... ... ... ... бағанының қысымы мен ұңғыманың ернеуіндегі қысымның қосындысынан асатын қысым болған жағдайда.Сұйықтың құрамында еркін газ көпіршіктерінің болмауы алдыңғысының ... және ... ... ... мұндай бағанының гидросатикалық қысымын азайтатын болғандықтан, газдалған сұйықтың атқылауы үшін қажет ... ... ... ... ... ... кезіндегіге қарағанда едәуір төмен болып келеді.
Газ энергиясының есебінен атқылау.Бұл мұнай ұңғымаларының ... аса кең ... ... ... ... кезінде атқылау құбырларында газдалмаған сұйық (мұнай) қозғалады, сондықтан мұндай сұйықтың гидростатикалық бағанының қысымын жеңіп шығу үшін ... ... ... ... жоғары болуы тиіс.Газ қуатының арқасында атқылау кезінде атқылау құбырларындағы ГСҚ-ның бағанының тығыздығы төмен, сол себептен мұндай қоспаның бағанының ... ... ... ... ... ... ... үшін де төмен забойлық қысым қажет етіледі. Сұйық забойдан ернеуге қарай ССҚ бойынша қозғалған кезде қысым азаяды, және ... ... ол ... ... тең бола ... ал одан жоғары барған кезде - қанығу ... ... бола ... ... 1- ... кезіндегі ұңғымалардың сұлбасы
а - забойдағы қысым қанығу қысымынан ... ... ...
ә - ... ... ... ... жоғары болған жағдайда.
Атқылау сұйықтың забойға әкелетін энергиясы сол сұйықты ұңғыманың бетіне көтеру үшін ... ... ... тең ... жоғары болатын жағдайда, атқылау көтергіші оңтайлы режимде, б.а. ең жоғары ПӘК режимінде жұмыс істеген жағдайда ... ... ... ... ... ... сұйық сол қысымға сәйкес келетін биіктікке көтерілуі мүмкін. 1м3 сұйықты көтеру кезінде орындалатын ... ... ... салмағының көтерілу биіктігіне көбейтіндісіне тең. Мұнаймен бірге забойға еркін ... газ ... ... ... ... қатар дәл сол мұнайдан қысымды сирету кезінде газ ... ... 1м3 ... ... ... ... және стандарттық жағдайларға келтірілген газдың жалпы мөлшері толық газдық фактор деп аталады. Алайда еркін газдың әртүрлі тереңдіктегі үлесі әртүрлі ... ... ... тек ... газ ғана ... Сол ... ... кеңейту жұмысын есептеу кезінде толық газдық факторды емес, газдың аз мөлшерін (еріген бөлігін шегерумен) ескеру ... оны ... ... фактор деп атайық.Атқылағыш ұңғымалардың жұмысын реттеу. Реттеу ... сол ... ... ... ... және оның ... жұмыс режимін белгілеу негіздерінің бірі болып табылады:
* Рс забойлық қысымды Рнас қанығу қысымынан немесе оның қайсыбір бөлігінен Рс > ... ... ... ... ...
* ең төмен газдық факторға немесе оның белгілі бір шамадан аспайтын мағынасына сәйкес келетін режимді ... ... ... ... ... ... ... болуына жол бермеу үшін шығарылатын құм мөлшерінің күрт артуына жол ... ... ... ... ... ... өнімінде судың пайыздық мөлшерінің күрт артуына жол бермеуге сәйкес келетін режимді белгілеу;
* ұңғыманың түбінде ... ... ... қалуы мүмкін болатындай қысымға жол бермеу;
* буфердегі немесе құбыарасындағы кеңістіктегі қысым арматураның және тұтастай ... ... мен оның ... ... ... ... мағыналарға жететін режимге жол бермеу;
* ұңғыманың буферіндегі қысым мұнай-газ жинақтау жүйесінің лақтырмалы манифоліндегі қысымнан ... ... ... ... жол ... ... құрғату процесімен қаттың барынша үлкен қалыңдығы немесе өнімді ... ... ең ... саны ... ... орнату. Бұл ұңғыманың әртүрлі жұмыс режимдерінде құйылымның пішіндерін тереңдіктік өнімділікті өлшегіштермен түсіріп алу арқылы орнатылады.
Атқылағыш ұңғымалардың жұмысындағы қиындықтар және ... ... алу
* ... ... ... ... ... ашық түрдегі реттелмейтін атқылау;
* ССҚ-ның ішкі қабырғалары мен лақтырмалы желілерде ... және ... ... түзілу
* атқылау кезіндегі лүпілдеу, ол ұңғыманың мезгілінен бұрын тоқтап қалуына әкелуі мүмкін;
* құм шығаруға бейім келетін тұрақсыз ... ... ... ... мен ССҚ-ның өзінде құм тығындарының пайда болуы;
* ұңғыманың түбі мен ССҚ-ның ішінде тұздардың шөгіп қалуы.
Газлифтік ... ... - бұл дәл ... ... ұңғымасы, онда сұйықты газдан арылтуға қажетті жетіспей жатқан газ ... ... арна ... ... Құбырлардың қатары арқылы 1 ұңғыманың бетіндегі газ башмаққа 2 қарай ... онда ол ГСҚ ... ... ... ол ГСҚ ... ... көтергіш құбырлар арқылы 3 көтеріледі. Айдалып жатқан газ қаттық сұйықтан ... ... ... ... Газдың сұйықпен араласуының нәтижесінде ГСҚ түзіледі, оның тығыздығы ұңғыманың түбіндегі бар қысым сұйықты оның ... ... үшін ... ... ... ... келеді.
00
Сурет 2- Газлифтінің түбегейлі сұлбасы
Қақпақтардың барлығын олардың арналуына қарай үш топқа ... ... ... ұңғымаларды іске қосу мен оларды игеруге арналған іске қосу ... ... ... олар ... ұңғымалардың үздіксіз немесе мерзімді жұмысына, ұңғымадағы өзгеріп жатқан жағдайлардағы олардың жұмыс істеу режимін ССҚ-ға газды енгізу ... ... ... ... ... оңтайландыруға арналған. Мерзімді түрде пайдаланған жағдайда қақпақтың үстінде белгілі биіктіктегі сұйық бағаны жинақталып осы ... ... газ ... ... ... және бұл қақпақтар ССҚ-дан сұйық ұңғыманың бетіне шығарылғаннан кейін газдың берілуін жабады.
* Құбыраралық кеңістіктегі сұйықтың деңгейін қақпақтан біршама тереңдікте ұстап ... ... ... ... бұл ... арқылы газдың ССҚ-ға біркелкі келіп түсуін қамтамасыз етеді және ... ... Олар ... ... ... ... орнатылады.
Бұл газлифтік ұңғыманы зерттеу шарасын, оның жұмысын реттеу және оңтайлы режимді орнату ісін жеңілдетеді. Өзіне сұйықты көтеру үшін ... ... ... газ ... ұңғыма газлифтік деп аталады, дәл сол мақсатқа арнап ауаны айдау ... -- ... деп ... ... ... ... эмульсияның құрылуына ықпал етеді, оны ыдырату оны беттік-белсенді заттармен арнайы өңдеуді, ысыту мен ұзақ ... ... ... ... ... ... ... шығатын газ-ауа қоспасы өрт шығу мағынасында қауіпті болып табылады, себебі ... ... ... ... жарылғыш қоспаны құрайды. Бұл газ-ауа қоспасын өзін ... ... ... ... ... ... қажеттігін тудырады. Көмірсутегілік газды қолдану эмульсияның түзілуіне ықпал еткенімен, мұндай эмульсия тұрақсыз ... ... және ... таза ... ... ... ... бағасы қымбат өңдеуді қолданусыз-ақ қарапайым тұндыру әдісімен ыдыратылады. Бұл қолданыстағы көмірсутегілік газда оттегінің ... ... оның ... ғана ... болуымен және ортақ көмірсутегілік негізге ие газ бен мұнайдың химиялық тектестігімен түсіндіріледі. Ауадағы оттегі тотығу процестері мен судың глобулаларында ... ... ... ... ... ... ... глобулалардың іріленуі мен одан кейінгі тұндыру кезіндегі олардың шөгуіне ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... пайдаланылған газ айырудан кейін газ жинақтау жүйесіне жинақталып, ... ... Оның ... ... ұңғыманың айырылған газы оны ССҚ бойынша қозғалу кезінде мұнаймен қарқынды түрде араластырған кезде ... ... ... ... ... ... ... физикалық өңдеуден өткізген кезде тұрақсыз жанармай мен басқа да құнды өнімдер алынады. Мұнайға келетін болсақ, ол ... бұл оны ... мен ... ... оның ... кетуін төмендетеді.Газ-жанармай зауыттарында өңдеуден өткізілген (құрғатылған) газ оны кәсіптік сығымдағыш станцияларда қажетті қсымға дейін алдын-ала қысып алғаннан кейін қайтадан ... ... ... ... қолданылады.Осылайша, газлифт газды пайдалануды жақсартып және кенішті эрлифтімен салыстырғанда оңтайлы пайдалануға мүмкіндік береді. Эрлифтің жалғыз ғана артықшылығы сол, ауа ... ... ... ... ... агент ретіндегі шектеусіздігі.
Газлифтік ұңғымалардың жұмысына арнап 4 -- 10 МПа ... ... ... ... газ қолданылады. Қысылған газ көздеріне әдетте арнайы сығымдағыш станциялар немесе газ өңдеу зауыттарының қажетті ... ... және ... ... ... ... ... сығымдағыш құрылғылары жатады. Газлифтік пайдаланудың мұндай жүйесін ... ... деп ... ... ... ... таза газ ... газ конденсаттық кеніштердің табиғи газы қолданылатын жүйелер сығымдағышы жоқ газлифт деп аталады.Сығымдағышы жоқ ... ... ... газ ... ... орналасқан жерге дейін тасымалданады және
әдетте арнайы қондырғыларды адын-ала даярлаудан өтеді, ол даярлау конденсат пен ылғалды бір-бірінен ... ал ... ... сол ... оны ұңғымалар бойынша үлестірудің алдында жылытуға негізделген. Артық қысым әдетте газды штуцерлердің бір немесе ... ... ... ... азайтылады. Газлифтік пайдалану жүйесі бар, ол ұңғыма ішіндегі ... деп ... Бұл ... қысылған газдың көзі ретінде мұнаймен қанықтырылған қаттан жоғары немесе төмен қарай орналасқан газдық қаттардың газы қызмет ... ... ... де ... сүзгімен ашылады.Мұндай жағдайда газдық деңгейжиек мұнайлық деңгейжиектен бір немесе екі пакермен оқшауланады (үстінен және астынан), сөйтіп газ ... ... ... газдың мөлшерін мөлшерлеп отыратын штуцерлік құрылғы арқылы құбырларға енгізіледі.Ұңғыманың ішіндегі газлифт газды алдын-ала әзірлеуді қажет етпейді, ... ол ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... облысының мұнай кеніштеріндегі өндіру ұңғымаларын пайдаланудың тиімді құралы болып шықты, оларда мұнай ... ... ... ... және ұзақ ... ... ... үшін газы мен қысымының қоры жеткілікті болатындай газбен қанықтырылған қаттар орналасқан. Толқындық технология мұнайды өндірудің ... ... ... жаңа ... ашуда. Белгілі болғандай, толқындар көпіршіктердің ұсатылуына ықпал етеді. Бұл ... ... ... жылдамдығы төмендейді, ал олардың қалқып шығу уақыты ... ... Бұл әсер ... аздаған мөлшерін пайдалана отырып сұйықтың сол бір мөлшерін көтеріп отыруға мүмкіндік ... ... ... ... газ айдайтын сығымдағыштар жұмсайтын энергетикалық шығындарды үнемдеуге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл идеяны тәжірибеде ... ... үшін ... ... ... ... ... ауыстырылады, ол қақпақтың аузында көпіршіктердің ұсатылуына қажетті толқындардың өндірілуін қамтамасыз етеді.
Сурет 3- Құрал-жабдықтың сұлбасы. ... ... ... 3 ... ... ... газлифтік қақпақ стандарттық қақпақтан қосымша қондырманың болуымен өзгешеленетіндігін атап кетейік, соңғысы жүйедегі
шығындар мен қысымдар туралы мәліметтерге ... ... ... ... өзіндік компьютерлік үлгілеу Ғылыми орталықта әзірленген. Құрылымдық тұрғыдан алғанда қондырманың қозғалмалы ... жоқ, ол ... ... ... ... ... қажет етпейді және аса берік құрылғы болып табылады.
Сурет 4-Кәсіптік сынақтардың нәтижелері (қызыл ... ... ... ... және ... ... одан ... ала бастау қажет. Алайда айта кететін бір нәрсе, барлық, тіпті пайдаланудағы ұңғымалардың барлығынан бірдей мұнай алына бермейді. Былайша атағанда, ... ... ... ... ... ... емес, су толтырылады. Бұл тұтастай кенішті пайдалану үшін қажет және бұл жөнінде біз кешірек сөз ... ... ... ... жадыларыңызда Сібір мұнайын алғашқы өндірушілер туралы ескі кеңестік фильмдердегі кадрлар сақталып ... ... ... ... ... мұнай атқылап жатыр, жан-жағында қуанышты адамдар жүгіріп және сол мұнаймен жуынып жүр. Айта кететін нәрсе, ол кезден бері ... ... ... Және егер де ... ... ... ... мұнай атқыласа, оның жанында көптеген адамар жүгіріп жүреді, алайда олар ... ... ... ... ... ... қалай болдырмау керек деген мәселемен бас қатырумен болады. Қалай ... да ... ... ... - бұл мұнай бұрқағы. Анықталған мұнайдың жер астында ... ... ... ... ... ол оған ... түрінде жол ашқан кезде жердің бетіне қарай лап береді. Әдетте, ұңғымалар өзінің өмірлік циклының басында ғана, б.а. бұрғылаудан кейінгі уақытта ... ... ... кейін қаттағы қысым азаяды және бұрқақ таусылады. ... егер ... ... ... ... аяқталатын болса, онда жер астында мұнайдың 80%-нан артық бөлігі қалып қалған болар еді.Ұңғыманы игеру барысында оған сорғыш-сығымдағыш ... (ССҚ) ... ... Егер де ... ... әдісімен пайдаланылса, онда оның бетіне арнайы жабдық - атқылау арматурасы орнатылады.Бұл ... ... ... ... ... Айта кететіні, бұл жабдық ұңғыманы басқару үшін қажет. Атқылау арматурасының ... ... ... ... ... ... - азайтып немесе мүлде тоқтатып қоюға.Мамандардың есептеуінше ұңғымадағы қысым азайғаннан кейін, және ұңғыма ... аз ... бере ... ... ол ... ... әдісіне ауыстырылатын болады. Газды өндіру кезінде атқылау ... ... әдіс ... ... ... өндірудің газлифтік әдісі.
Қаттық энергия жетіспегендіктен, атқылау тоқтағаннан кейін ұңғымаларды пайдаланудың механикаландырылған әдісіне ... бұл ... ... (бет жағынан) қосымша энергияны енгізеді. Энергия қысылған газ түрінде енгізілетін ... ... бірі ... ... ... табылады.Газлифт (эрлифт) -- құбырлардың пайдалану (қоршағыш) ... және ... ... ... ... ... ондағы сұйық қысылған газбен (ауамен) көтеріледі. Кейде бұл жүйені газдық (ауалық) көтергіш деп атайды. Бұл ... ... ... ... газлифтік деп аталады.Беру сұлбасына қарай жұмыстық агент көзіне - газға (ауаға) байланысты сығымдағыш және сығымдағышы жоқ ... ... ал ... ету ... бойынша - үздіксіз және мерзімді газлифт деп бөлінеді.Құбырдың ... ... ... ... газ тоғытылады, соның нәтижесінде ондағы сұйықтың деңгейі төмендеп, ал ССҚ-да көтеріліп отырады. Сұйықтың деңгейі ССҚ-ның төменгі шетіне дейін төмендеген жағдайда, ... газ ... ... ... ... ... Соның нәтижесінже мұндай газ-сұйықтық қоспаның тығыздығы қаттан келіп түсетін сұйықтың тығыздығынан төмен бола бастайды, ал ... оның ... арта ... Газ неғұрлым көбірек енгізілсе, қоспаның тығыздығы соғұрлым төмен болады және ол соғұрлым үлкен биіктікке көтеріледі. ... ... ... ... ... ... сұйық (қоспа) ернеуіне дейін көтеріліп, бетіне құйылады, ал қаттан ұңғымаға үнемі түрде сұйықтың жаңа ... ... ... отырады.Газлифтік ұңғыманың өнімділігі газдың мөлшері мен оны ... ... ... ... ... ... ... диаметріне, сұйықтың тұтқырлығына және т.б. байланысты болады.Газлифтік көтергіштердің құрылымы ұңғымаға түсірілетін ... ... ... және ... ... ... бағытына байланысты белгіленеді. Түсірілетін құбырлар қатарының санына қарай көтергіштер бір- және екіқатарлы болады, ал ... ... ... ... -- сақиналық және орталық болуы мүмкін.Бір қатарлы көтергіш кезінде ұңғымаға ССҚ-лардың бір қатары түсіріледі. Қысылған газ қоршағын ... мен ... ... ... кеңістікке тоғытылады, ал газ-сұйықтық қоспа ССҚ бойынша көтеріледі, ... газ ... ... ... ... ал ... ... сақиналық кеңістік бойынш көтеріледі. Бірінші жағдайда сақиналық жүйедегі бір ... ... ал ... ... - ... ... бір ... көтергішке ие боламыз.Екі қатарлық көтергіш кезінде ұңғымаға концентрлік түрде орналасқан екі құбыр түсіріледі. Егер де ... газ ... екі ... ... ... ... ... ал газ-сұйықтық қоспа ішкі көтергіш құбырлар арқылы көтерілсе, онда мұндай көтергіш екі ... ... жүйе деп ... ... ... ... ... әдетте ұңғыманың сүзгісіне дейін түсіріледі.Шеңберлік жүйенің екі қатарлық сатылы көтергіші кезінде ұңғымаға сорғыш-сығымдағыш құбырлардың екі ... ... оның бірі ... ... сатылы; жоғарғы жағында -- диаметрі үлкен құбырлар, ал төменгі жағында -- кіші ... ... ... газ ... ішкі және ... ... арасындағы шеңберлік кеңістікке тоғытылады, ал газ-сұйықтық қоспа ішкі қатар бойынша көтеріледі.Егер де қысылған газ ішкі ССҚ-лар ... ... ал ... ... сорғыш-сығымдағыш құбырлардың екі қатарының арасындағы шеңберлік кеңістік бойынша көтерілсе, онда мұндай көтергіш екіқатарлы орталық жүйен деп аталады.Шеңберлік жүйенің кемшілігі - ... ... ... қоспалар (құм) болған жағдайда бағандардың жалғағыш құбырларының қажалып тозу мүмкіндігі.Екіқатарлық көтергіштің бір қатарлы көтергішке қарағандағы артықшылығы сол, оның ... ... және ... құм ... түрде шығарылады. Екі қатарлы көтергіштің кемшілігі құбырлардың екі қатарын түсірудің қажеттігі, бұл өндіру процесінің ... ... ету ... ... ... ... кәсіпорындарының тәжірибесінде шеңберлік жүйенің үшінші нұсқасы кеңінен таралған -- ол бір ... ... ... ол ... ... ... болғанымен екі қатарлы көтергіштің артықшылықтарына ие.Ұңғымаларды пайдаланудың газлифтік әдісін жалпы түрінде пайдалану оның артықшылықтарымен белгіленеді.
1 Барлық диаметрдегі пайдалану ... ... ... ... мөлшерде алу және тым көп мөлшерде суланған ұңғымаларды жеделдетіп таңдап алу мүмкіндігі.
2 Үлкен газдық факторға ие ұңғымаларды пайдалану, б.а. ... газ ... ... ... оқпаны пішінінің газлифт жұмысының тиімділігіне әсер етуі, бұл ... ... ... ... б.а. ... және ... игеріліп жатқан теңіздік кеніштері мен аудандарының жағдайлары үшін әсіресе маңызды.
4 Ұңғымалардағы ... ... мен өнім ... ... ... ... ... (құмның) ұңғымалардың жұмысына әсерінің болмауы.
5 ... ... ... ... ... реттеп отырудың икемділігі мен салыстырмалы түрдегі қарапайымдылығы.
6 Газлифтік ұңғымаларды күтімге алу мен ... ... және ... ... ... қолдану кезіндегі олардың жұмысының үлкен жөндеуаралық кезеңі.
7 Ұңғымаларды бір уақытта бөлек пайдалану, жемірілумен, тұздар мен балауыздың шөгінділерімен тиімді күресу, ... ... ... қарапайымдылығы.Аталған артықшылықтарға төмендегідей кемшіліктер қарсы қойылуы мүмкін.
1 Сығымдағыш станциялардың құрылысына үлкен бастапқы салымдар салу
2 Газлифтік жүйенің пайдалы әрекет ... ... ... ... ... ... Ұңғымалар өнімінің көтерілуі барысында тұрақты эмульсиялардың түзілу мүмкіндігі.
Жоғарыда аталғандарға негізделсек, ұңғымаларды пайдаланудың газлифтік (сығымдағыш) ... ең ... ... ... және ... кезеңінен кейінгі жоғары забойлық қысымдарға ие болатын ірі кеніштерде қолданған тиімді.Бұдан әрі ол қиғаш бағытталған ұңғымаларда және өніміндегі механикалық ... ... көп ... ... ... б.а. ... ... негізі ретінде ұңғымалар жұмысының жөндеу аралық кезеңі (ЖАК) қабылданатын жағдайларда қолданылуы мүмкін.Жанында қоры жеткілікті және ... ... газ ... ... ... ... жағдайда мұнайды өндіруге арнап сығымдағышсыз газлифт қолданылады.Бұл жүйе уақытша шара болуы мүмкін - ... ... ... ... Бұл ... ... ... сығымдағыш газлифтімен бірдей болып қала береді және жоғары қысымды газ көзімен ғана ... ... ... немесе мерзімді болуы мүмкін. Мерзімді газлифт өнімділігі 40 -- 60 ... ... ... ... қысымы төмен ұңғымаларда қолданылады. Газлифт кезіндегі сұйықтың көтерілу биіктігі газды ... ... ... қысымына және ССҚ колоннасының сұйық деңгейінің астына батырылу тереңдігіне байланысты болады.Пайдалану әдісін таңдау кезінде жүргізілген техникалық-экономикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың артықшылығын белгілеуі мүмкін. Мысалы, газлифтік ұңғымалар жұмысының жоғары АЕК-сі, жөндеудің салыстырмалы түрдегі қарапайымдылығы мен ... ... ... ... ... ... Правдинский кеніштерінде үлкен газлифтік кешендерді құруға негіз болды. Бұл аймақтағы қажетті еңбек ресурстарын азайтып және оларды оңтайлы қолдануға арнап ... ... ... үй және т.б.) ... ... ... қарнақтық сорғыштармен пайдалану. Қарнақтық сорғыш қондырғы ҚСҚ жерүсті және жерасты жабдығынан тұрады. Жерасты жабдығы төмендегілерден құралады: цилиндрінің төменгі ... 1 ... ... ... мен мінбас-плунжердің жоғарғы ұшындағы 2 тоғытқыш қақпағы (қозғалмалы) бар қарнақтық ұңғымалық сорғыш (ҚҰС), 3 ... ... және ... ... ... жабдығына әртүрлі қорғағыш құрылғылар (газ және құмды зәкірлер, құйыршықтар) жатуы мүмкін, олар ҚҰС-тың қабылдағыш ... ... және ауыр ... оның ... ... (құм, ... ... тербелгіш-білдек (ТБ) кіреді, ол 9 электрқозғалтқыштан, 7 қос иіннен, 8 бұлғақтан, 6 теңгергіштен, 5 ... ... ... ... мен 4 үш ... ... ... синусоидтық қозғалысқа жақын болатын қайтқыш-бірізді қозғалысты береді. ТБ-ның ажарланған сояуыштың жоғарғы ... ... ... ... ... ... және жөндеу кезінде түсіру-көтеру механизмдерінің (тальдік блоктың, ілгектің, элеватордың) кедергісіз өтуіне арналған қайырмалы немесе бұрылмалы бастиегі бар.Теңгергіш мойынтіректерге ... ... ... ... ... және ... екі ... орналасқан 8 екі әздектің көмегімен 7 екі ауыр қос иінмен жалғанады. Жылжымалы қарсы салмақтары бар қос иіндер редуктордың білігінің ... ... ... қос ... ... сол не өзге ... ... қозғалып отыруы мүмкін. Қарсы салмақтар ТБ-ны теңгермелеу үшін қажет.Тұрақты берілгіш санына ие, маймен толықтырылған, қымталған редуктордың бір ұшында трансмиссиялық ... ... оның бір ... 9 ... кіші ... сыналық-белдіктік беріліспен жалғанған трансмиссиялық елгезері болады. Теңгермелегіштің тіректік мойынтірегі металды ... ... ... барлық элементтері -- пирамида, редуктор, электрқозғалтқыш -- ... ... ... ... рамаға бекітіледі. Әздектің қос иінмен жалғану нүктесі айналу орталығына ... ... ... қос ... ... сол не өзге ... ауыстырып салу арқылы өзгертіп отыруы мүмкін, ондай тесіктер бірнешеу болады. Сол арқылы теңгермелегіштің тербелу амплитудасының, б.а ... ... ... ... ... ... ... отыруына қол жеткізіледі.Редуктор тұрақты берілгіш санына ие болғандықтан, ... ... ... ... ... ... өзгерту мен электрқозғалтқыштың білеуіндегі елгезерді үлкен немесе кіші диаметрге ауыстырудың арқасында ғана өзгертіп отыруға болады.Өнеркәсіпте теңгермелегіштің бастиегіндегі жүк ... ... ... ... жабдықтауға тура келетін ұңғымалардың тереңдігі мен өнімділігінің кең ауқымына сәйкес 10-нан 200кН ға дейін жететін әртүрлі типтік көлемдегі тербелгіш-білдектер ... ... ... ... мен ... негізгі параметрлері мемлекеттік стандартпен реттеліп отырады.Қарнақтық ұңғымалық сорғыш құрылымы сол не өзге түрде болып келетін ұзын (2 -- 4 м) ... ... ... ... ... ... сорғыш қақпақ орнатылған, ол жоғары қарай жүріс кезінде ашылады. Цилиндр құбырларға ілінеді. Оның ... ... 1 -- 1,5 м ... дәл жоғарыдағыдай үстіне қарай ашылатын тоғытқыш қақпағы бар ажарланып өңделген құбыр түрінде жасалған мінбас-плунжер қозғалып ... ... ... ілінеді. Плунжер жоғары қарай қозғалған кезде сұйық сорғыш қақпақ арқылы сорғыштың қабылдағышындағы қысымның әсерімен цилиндрдің ішкі ... ... ... ... ... жүрген кезде сорғыш қақпақ жабылады, плунжердің астындағы сұйық ... ... ... ашады. Осылайша, қақпағы ашық плунжер сұйыққа батырылады. Кезекті түрдегі жоғары жүріс ... ... ... ... ... ... қысымымен жабылады. Плунжер мінбасқа айналады және сұйықты жүрістің ұзындығына (0,6 -- 6 м) тең биіктікке көтереді. Плунжердің үстінде жиналып қалған ... ... ... жетіп және үш тармақ арқылы мұнай жинағыш желіге келіп түседі.
00
Сурет 5 Ұңғымалық қарнақтық сорғыштардың негізгі сұлбасы:
а - ... бар НГН-1 ... ... ...
ә - ... бар НГН-2 ... салынбайтын сорғыш;
а - 1 - тоғыту қақпақтары, 2 - цилиндрлер, 3 - ... 4 - ... 5 - ... ... 6 - ... ертоқымдары, 7 - қармағыш сояуыш, 8 - екінші тоғыту қақпағы, 9 - ұстағыш, 10 - ... ... ... ... - ... ... 1 - ... 2 - ССҚ, 3 - отырғызу конусы, 4 - ... ... 5 - ... 6 - ... 7 - ... құбыр.
ШТС-ның берілу коэффициентіне тұрақты және құбылмалы факторлар әсер етеді.Тұрақты ... ... ... болады:
* сорып алынатын қоспадағы еркін газдың әсері;
* сорғыш қарнақтар мен құбырлардың серіппелі ... ... ... ... нүктесінің жүрісімен салыстырғандағы плунжердің пайдалы жүрісінің азаюы;
* сорып ... ... ... оның ... ... мен айыру құрылғыларында газдан арылуының нәтижесінде азаюы.
* уақыт бойы өзгеріп отыратын құбылмалы факторларға төмендегілерді жатқызуға ... ... тозу ... мен ... алынған сұйықтағы абразивтік қоспалардың орын алуына байланысты болатын цилиндр мен плунжердің арасындағы жылыстаулар;
* сорғыш ... ... ... ... ... ашылмауынан және, көбінесе олардың тозуы мен жемірілуінен болған жылыстаулар;
* құбылмалы жүктемелерге түседі.
1.3 Өндірістің тиімділігін ... ... ... енгізудің барысында арттыру
Қазақстанда энергияны үнемдеу әзірше тек теория жүзінде ғана орын алып отыр. Алайда жақын жылдарда ... ... ... ... мен жаңа ... ... енгізу қажеттілігіне кез болуы мүмкін. Қазіргі уақытта өтпелі экономикасы бар ... ... және ... қызметтердің энергияны көп мөлшерде қажет ету проблемасы өзекті бола бастауда, ол жалпы ... ... ... ... ... ... тасымалдаушыларға (мұнай, табиғи газ, көмір, электрқуаты) қатысты бағалардың үнемі түрде өсуімен шиеленісуде. Қазақстанда да, өкінішке орай, сондай жағдай орын ... - ... ... ... деген түсінік мүлде жоқ. Бұл елдің ресурстардың орасан зор потенциалына ие болуымен негізделген. Қазіргі кезде Қазақстан электрқуатын тауар ретінде сата ... бұл ... ТМД ... жоқ ... ... енді бір жағынан қарасақ, мемлекеттің жақын келешекте энергияны үнемдеу проблемасын шешуіне тура келеді, және оған елеулі себептер бар. Қытай жақын ... Қара ... ... ... мүмкін, бұл, әрине, Шығыс-Қазақстан облысында орналасқан бүкіл ГЭС-тардың тізбегінің электрқуатын өндіруінің мөлшерін азайтып тастайды. ... ... ... ... елдің ДСҰ-ға енетіндігі себебінен де алғашқы кезекке ... ... ... ... ... ... ... үлесі басым бола бастауда, осыған орай отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігі барған сайын отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеп пайдалануға көбірек байланысты болуда. ... ... ... орны ... ... көздері (табиғи газ, мұнай, көмір, шымтезек және басқа отын түрлері) болып табылады. Оларды пайдалану парниктік газдардың, сондай-ақ зиянды заттардың (шаң, ... азот ... және т.б.) ... ... ... әкеп соқтырады. Сол себептен энегрияны үнемдеу проблемасы бірқатар ... ... ... соның ішінде ғаламдық проблемаларды шешумен қатысты болып келеді. Және бұл жерде негізгі стратегиялық әдістер мен ресурстарды тиімді ... ... ... ... ... болады. Олардың кейбіреулері: жоғары технологияларды қолдану, кәсіпорындарды жобалау мен қайта құру кезінде үлгілеу мен оңтайландыру әдістерін қолдану, ... ... ... ... ... ... энергияның орны толатын көздерін - желді, күнді, биомассаны және т.б. кеңінен пайдалану".
Ресейде ... ... 4 ... заң, ... 15 жарғысы, үкіметтің 22 қаулысы бар, ал АҚШ-та 20 жыл ішінде арнайы 50 заң қабылданған. Өзімізге келетін болсақ, бізде ... ... жоқ, 1997 жылы ... ... ... ... Сол себептен энергияны үнемдеудің мемлекеттік саясатын әзірлеу қажет. Басқа ... ... ... үшін ... ... ... ... - салықтар да, ерекше тарифтік саясат та. Мемлекеттік гранттар, компаниялардың сыйақылары бар. Қазіргі кезде тұтынушы тұтыну ... ... ... ... ... ... ... нормалар бойынша төлеп отыр. Шығыс Қазақстанда үш ГЭС-тің арқасында (Өскемен, Бұқтырма және Шөлбі) республика бойынша ең ... ... ... ... мүмкін болып отыр. Коммуналдық салада есепке алу аспаптарына қатысты проблема ... ... ... ... ... ... сараптама, аудит жүргізу қажет. Ресейде, мысалы, энергияның аудитімен айналысатын 30 фирма бар және де ... ... ... ... ... бар. Бізде аталмыш қызмет ешқандай ұйымдастырылмаған. Осының бір мысалы ретінде ШҚО-дағы Согриндік ТЭО-дағы жақын уақытта болған апат ... ... ... сараптаманың жоқтығы оны пайдаланудың ең әлсіз буындарының бірі болды". Сондай-ақ, мамандардың пікірінше, меншік түріне байланыссыз барлық энергиялық кәсіпорындарды төлқұжаттандыру ... ... ... тек қана ... ... ... ешбір капитал жұмсаусыз төлемді 20%-ға азайтуға мүмкіндік ... ... ... жылу ... олардың ПҚК-ын арттыру үшін лицензияландыру. Үшіншіден, икемді тарифтік саясат, бұл ... ... ... ең төмен және ең жоғары тарифтердің арасында шекара орнайды. Төртіншіден, үнемдеу жөніндегі іс-әрекетті сыйақылау және ... да ... ... Оның үстіне Қазақстанда жаңа энергообъектілердің құрылысы емес, ... ... құру мен ... басымдылыққа ие болуда. Сонымен қатар, энергосервистік компанияны (ЭСКО), проблемаларды шешу үшін энергияны үнемдеу жөніндегі ғылыми республикалық орталықты құру, ... ... ... ... құру ... ... Ресурстарды үнемдеу бағыттарының біріне орны толатын баламалы көздер - күннің, желдің, судың ... ... ... Міне ... жыл бойы технопаркінің оқу-ғылыми-өндірістік және өндірістік ... мен ... ... ... ЖШС ... ... жылу-сорғыш құрылғыларды (ЖСҚ) шығарумен айналысуда.Жоба бойынша ЖСҚ-лардың сериялық өндірісін құру ұсынылған, олар өздерін 2,5 жыл ішінде өтеп және ... ... ... ... ... ... 250 шаршы метр экспериментальді тұрғын үйде осымен 5 жыл бойы ЖСҚ ... ... етіп ... ... ... басқа бағыттарының бірі - жел құрылғыларын ... ... күн, су ... қолданумен мини-ГЭС-тарды салу.Көптеген елдерде заңнамалық деңгейде орны толатын энергия көздерін пайдаланушы кәсіпорындарға жеңілдіктер ... ... ... ... ... баламасы.
Швейцарияда пиктік электрстанцияларды салмау үшін тракторлары бар ... ... ... Сол келісімшарт бойынша фермер электрқуатын барынша жоғары мөлшерде пайдалану ... ... ... ... алу білігіне желіге жұмыс істейтін электргенераторды жалғайды. Желілер бұл энергияны сатып алады және осындай екі ... ... ... ... ... ... ... деген тәуліктік қажетін өтеп алады. Америка Құрама Штаттарында электр ... ... ... ... Оның үстіне желілер 1 кВт/сағ-ты 8 центке сатып алып, тұтынушыларға 3 центке сатады. Белоруссияда арнайы заң қабылданған, ол бойынша ... ... ... ... ... олар ... сататын бағадан 2 есе артық болатын бағаға сатып алуға ... ... ... ... көздерін (күн модульдері, күн суқыздырғыштар, жел генераторлары және т.б.) сатып ... ... ... ... Бұл ... ол жүйе ... орналасқан ба әлде басқа жерде орналасқан ба ... ... ... ... Еуропада экологиялық таза энергетика жөніндегі жаңа жобаларды қаржыландырудың көздері пайда болып жатыр. Мұнайдың бағасының 10-нан 30%-на ... ... дәл ... салық Швецияда, Финляндияда, Нидерландылар мен ЕЭО елдерінде енгізілген. Европалық одақ 2020 жылға қарсы орны толатын энергияның ... ... ... 20%-ын ... болады деп жариялаған. Көптеген батыс елдерінде энергияны үнемдеу проблемасын шешудің себепкеріне 1973 жылғы дағдарыс айналды. Проблеманы барлық дамыған елдерде ... ... ... ... және ... әзірлеу мен игерудің арқасында және 24 елде мемлекеттік саясатты жүзеге асырудың арқасында шешу мүмкін болды.
Энергияны үнемдеуші технологиялар мен дәстүрден тыс ... ... мен ... бай және қол ... ... ... ... таусылып бар жатқандығына, экономиканың жандануы мен ішкі нарықтағы мұнай ресурстары мен ... алда келе ... ... ішкі сұраныстың артуы жағдайларында экспорттау мүмкіндіктерінің азаюына, сондай-ақ дамыған елдердегі деңгейден ... есе ... 90-шы ... ... ... ... өсіп ... энергияны тұтыну мөлшеріне байланысты (Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, 1997 жылы Қазақстанда энергияны орташа жан басына ... ... ... ... орташа әлемдік деңгейден 2,4 есе асты, ал СС>2 өнеркәсіптік ... 2,7 есес ... ... ... ... ие ... отыр. Базалық болып жаңа энергия үнемдеуші технологиялар болып отыр (тиімділігі жоғары миниэнергетикалық қондырғылар, қаттардың мұнай бергіштігін ... ... жаңа ... ... берудің энергияны үнемдеуші әдістері және т.б.; дәстүрден тыс энергоресурстар және жаңа буындағы энергия генераторлары (тиімді гидростанциялар, жаңа ... ... ... жылу ... күн, ... ... жерасты жылуын және басқ. пайдаланудың тиімді технологиялары); энергияны жұмсау мен шығындауды бақылау құралдары мен жүйелері.
0
200
400
600
800
1000
1200
Потенциалды толықтай пайдалану
Тұтынудың ... ... ... тиімді пайдалану жөніндегі орталық
млн. тут
Электрэнергетикасы
Жылумен қамту жүйелері
Өнеркәсіп
Ғимараттар
Энергияны ұтымды пайдалану
Сурет6- Қазақстандағы энергияны ... ... ... ... арттыру ресурсы баспақы энергоресурстардың өндірісін арттыру ресурсына қарағанда 4 есе артық болып ... Бұл ... ... ... ... ... 8-10 жыл бойы ... энергоресурстарды тұтыну мөлшерін арттырусыз дамытуға мүмкіндік береді.
Керісінше, экономикалық дамудың ... ... ... ... ... ... ... тежеп отыру талпыныстары орасан зор капитал салымдарын экономиканың басқа секторларын дамытудан шеттетудың салдарынан ТЭК-ның тежегіш рөлінің жандану ... ... ... ... ... ең жоғары потенциалына тұрғын және қоғамдық үйлер ие болуда, олардың артынан өнеркәсіп пен жылумен қамту жүйелері және ақыры электрэнергетика ... ... ... мен ... ... ... ... жөніндегі белсенді мемлекеттік саясаттың үйлесімі бастапқы энергоресурстарды тұтыну мөлшерін өсірусіз экономикалық дамуды энергетикалық ... ... ... ... Сонымен қатар, мұндай үйлесім газ экспорты потенциалының төмендеу қаупін блоктап, және, тіпті ... ... ... ... ... ... босатып беруге қабілетті. Тек нарықтық күштер ғана потенциалдың бір ... іске ... ... ... ... іске асырылып жатқан потенциалының үлесін елеулі түрде арттыруға көмектесетін белсенді мемлекеттік саясат қажет. барлық нұсқаларындағы энергия тиімділігін арттыру тек ... ... аса ... ... ие болды. Алайда мұнай мен газ өндірісі өскен жағдайда энергияны тұтыну да ... ... ... ... сыйымдылығы төмендеп барады. 2005 жылы мұнай мен газдың өндірісі тоқтай ... ... ... да ... тоқтатты. Мұнай өнеркәсібінің энергия сыйымдылығы 2003 жылы 1990 жылдың деңгейінде ... ол ... ол ... ... ... бірнеше есе жоғары болған.Кезінде елеусіз қалған басымдылықтың зардаптары энергияны ішкі тұтынудың және сонымен ... ... ... ... ... түрдегі өсуінен байқалуда. Төмен дәрежедегі энергия ... ... ... ... ... ... кепілі ретіндегі геосаяси рөлді орындап отыруға мүмкіндік бермейді.Энергияны тасымалдаушыларға қатысты тарифтердің өсуін ... ... ең ... ... күші ретінде таныды. Егер де осындай өсу шығындардың азаюымен және энергоресурстарды пайдалану тиімділігінің артуымен өтеліп отырған болса, онда тұтынушылардың ... ... ... ... ... үлесі өспеген болар еді, ал құнсыздану әсері толықтай өтелген тоқтаған болар еді.Үкіметтің энергетика саласындағы стратегиялық құжаттарды әзірлеуге және жүзеге ... ... ... ... өзгеруі тиіс.
Сурет7- ЖІӨ электрсыйымдылығы (РФ қатысты %)
Мәселе мынада болып отыр, төмен бағалардың артықшылығы жоғары ... ... ... ... Бұл параметр бойынша біз тек Еуропадан ғана емес, сондай-ақ дамушы елдердің арасындағы бәсекелестерімізден де кейін қалып отырмыз.Еуропа ... ... ... 60 ... евро үнемдейді.2020 жылға қарсы Еуропа бұрынғыдан да тиімді технологияны ... ... ... ... ... 20%-ға ... тиіс. Еурокомиссия әзірлеп жатқан бағдарлама Еуропаның мұнайдан тәуелділігін азайтып және климатты өзгерту жағдайында қойылған міндеттерді ... ... ... ... ... баға беруіне сәйкес, бағдарлама шеңберінде ЕО-ның отынға жұмсалатын шығындарын азайту жылына шамамен алғанда 60 миллиард евро ($73,12 миллиард) үнемдеуге ... ... ... орай ... ... органдары электрқуатын тұтынуды есепке алу және есептесу жүйелерін жетілдіруді қолға алды.
Еуропада енгізіліп жатқан IBM және STORM жүйелері ... ... ... ... ... ... тұтынушы бойынша электрқуатының шығындары жөніндегі деректерді есепке алып және өңдеуден өткізіп отыруға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, FORIS мониторингке жұмсалатын ... ... ... қызметтерді тарификациялау мен шоттарды ұсыну кезіндегі қателерді азайтады, сондай-ақ алаяқтық және электрқуатын ұрлау фактілерін бақылап отыруға мүмкіндік береді.
Ресейде ... ... ... ... ... ... ... жөнінде ХХ ғасырдың екінші жартысында ойлана бастаған. ... ... өзін ... ... ... ... ете алмайтын Еороодақ тұтынылатын газдың шамамен алғанда тең ... мен ... ... бір ... ... ... ... жағдай Батыс елдерін Ресеймен энергетикалық сұхбат жасауға мәжбүр етеді. Мұндай сұхбаттың нәтижелерінің бірі Ресейде де энергияны ... ... ... ... болды.Газдың ішкі бағалары да өсетін болады. Мұндай жағдайда бізде энергияны үнемдеу ең алдымен құрал-жабдықты жетілдіруден байқалуы тиіс. Электрэнергетика саласында газды ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... салына бастады.
Энергияны үнемдеу сондай бір елеулі ... ... ... ... ... тиімді болуы мүмкін. Мұндағы жаңашылдықтар кеңестік орталықтандырылған түрдегі үлестіру жүйесінің кемшіліктерін жеңуге негізделген. Бұл жүйеде ... ... зор ... ... жатты, соның арқасында жоғары ПҚК-ға қол жеткізіліп отыратын, алайда оны үлкен қашықтықтарға ... ... ... ... ... Қазіргі кезде жаңа шағынаудандарды салу кезінде құрылысшылар өздерінің энергиямен қамту жүйелерін құруды артық көреді. Энергияны шағын көлемде ... ... аз ... оның ... ... ... ... азаюы ұтысты қамтамасыз етеді. Орталықтандырылған түрдегі жылытуға қарағанда құралдарды үнемдеу шамемен 35% ... ... ... ... ... күйі мен олардың жерасты суларымен басылып қалу дәрежесіне байланысты болатын сыртқы желілердегі жылудың шығындары (15-30%) ... ... ... ... әсеріне қарамастан, ТМД елдерінде энергия тиімділігіне жұмсалып жатқан инвестициялар ... ... ... ... ... ... және ... стимулдардың тиімсіздігінен онша жоғары болмайтын деңгейде қалып отыр. Жергілікті үкіметте біртіндеп барған сайын көбірек дербестікке ие ... және ... ... үшін ... ... ... сайын, бюджеттік қаражаттардың шектеулі болуы жағдайында тұрғын ... ... ... ... мен ... ... ... механизмдері туралы ақпаратқа сұраныс артып жатыр. Энергия тиімділігі жөніндегі муниципалды желі (MUNEE) ... және ... ... және ТМД елдерінде энергияның тиімділігін аймақтық деңгейде арттыруға ықпал ететін тұрақты институт ... ... ... ... ... энергияның тиімділігін арттырудың қажеттігін сезінгенімен, олардың энергетика мен сумен қамтуға қатысты проблемаларды шешу үшін потенциалы, ресурстары мен ... ... бола ... ... ... ... ... жылыту, қоғамдық жарықтандыру, сумен қамту және ағынды суларды тазарту жүйелерінің энегриялық ... ... ... етіп ... ... тиісті түрде әзірлеп және құрылымдаудың барған сайын артып бара жатқан ... ... ... ... ... жылу мен суға ... ... бұрынғысынан да тиімді қанағаттандыруға деген қабілеті муниципалитеттердің тұрғындардың алдындағы ... ... және ... ... ... деген сенімінің дәрежесін арттырады, сол арқылы анық және демократиялық басқарудың іргетасын ... ... ... ... шешу мен ... ... жолымен өндірістік қуаттылықтарға, фабрикалар мен кәсіпорындарға арнап энергияны тұтынудың жылдам да қарапайым әдістерін әзірлеу деген ой орын ... бұл ... ... мен нарықтық құлдырау кезеңдерін бірқалыпты күте тұруға мүмкіндік ... ... еді. ... ... үшін өтінімштерді беру фазасы жабылғанымен, әртүрлі кәсіпорындардан 200 ден ... ... ... ... және ... соңңына дейін энергетика саласындағы 75 сарапшы өзінің сол кәсіпорындардағы ... ... ... ... ... баға беру мен ... ... жұмысын жалғастыруда. Жан-жақты энергетикалық баға берумен қатар АҚШ МЭ-ның әрбір сарапшысы кәсіпорынның жүйелерін қарастыру мен алғашқы кезектегі энергиялық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жөнінде компьютерлік тренинг жүргізеді.Жобаға сәйкес энергияны үнемдеуші шараларды қаржыландыруға ... ... және ... тыс ... ... ... ... қаражаттар тек бюджеттік ортадағы энергия үнемдеуші шараларды орындауға арнап, ал бюджеттен тыс қаражаттар ... ... ... ... және ... шараларды қаржыландыруға арнап қатыстырылуы мүмкін деп көзделуде. Оның үстіне, дәстүрлі бюджеттен тыс көздер - несиелер мен ... ... ... және жылу ... ... тарифтерді мемлекет тарапынан реттеудің, қаланың тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығындағы үнемделген ресурстар мен жылу ... ... ... есепке алуды ұйымдастырудың арқасында бюджеттен тыс қаражаттарды пайдалану көзделуде.
2 МҰНАЙ ӨНДІРУ КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ӨНДІРІСТІК ШЫҒЫНДАРЫН ... ЖӘНЕ ... ... және газ ... ... ... ... құнын құрылым ерекшеліктері мен шығындарының топтамасы
Шығындарды жіктемелеу. Өнімнің өзіндік құны бойынша ... ... ... сол ... ... ... мен ... қатысты шығындар ғана есептеледі. Шығындардың басқа түрлері (мысалы, өнеркәсіптік емес ... ... ... ... және т.б.) ... ескерген шешімдерді санамағанда, өнімнің өзіндік құнына енгізілмейді. Өнімді өндірумен қатысты болатын шығындар өндірістік болып табылады, ал өнмді сатумен ... ... ... аударымдармен қатысты болатын шығындар - өндірістен тыс деп ... ... ... өнімнің цехтық, фабрикалық-зауыттық және толық өзіндік құны бөлінеді. Бұл айырмашылық жоспарланып ... және ... ... ... ... ... болады.Цехтық өзіндік құн сол өнімді кәсіпорынның цехтарында шығаруға жұмсалатын барлық шығындарды қамтиды.Фабрикалық-зауыттық ... ... ... ... ... жұмсайтын оның басынан бастап қоймаға дайын өнімді өткізуге дейінгі барлық шығындар кіреді. Цехтық өзіндік құнмен қатар оған ... ... ... мен оның ... ... ұстау жөніндегі шығындар енгізіледі.Толық өзіндік құнға фабрикалық-зауыттық өзіндік құнмен қатар өндірістен тыс шығындар кіреді, ал сол себептен ол тауарлық және ... өнім ... ғана ... ... шығару мен сатуға жұмсалатын шығындар аса сан-алуан болып ... және ... ... ... ... мәні ... ... өнімді жасау мен сатудағы ролі бойынша әртекті болып келеді. Сондықтан олардың анық ... ... ... ... мен ... ... ... әсіресе өнімнің өзіндік құнының төмендеу резервтерін анықтау мақсатында оның экономикалық талдауы үшін ... ... ие ... ... өзіндік құнын жоспарлау мен есепке алуда шығындар әртүрлі белгілері бойынша топтастырылады.Біртектілік дәрежесі бойынша шығындар элементтік және кешендік деп ... ... - бұл ... ... ... ... біртекті шығындар. Кешенді шығындар бірнеше экономикалық элементтерден құралады.
Шығындардың экономикалық элементтер ... ... ... ... ... ... жоспарлау мен есепке алуға арнап қолданады. Бұл ретте шығындардың келесідегідей элементтері бөлінеді:
* ... және ... ... ... ... сырт ... алған отын;
* сырт жақтан алған энергия;
* негізгі қорларды амортизациялау;
* негізгі және қосымша еңбекақы;
* ... ... ... ... ... ... шығындар.
Шығындардың экономикалық элементтер бойынша топтастырылуын өндіріске жұмсалатын шығындардың сметасын жасаған кезде де ... онда ... ... ... ... мен ... орнына байланыссыз жекелеген элементтер бойынша біріктіріледі. Мысалы, элементі кәсіпорынның негізгі, сондай-ақ қосалқы бөлімшелеріндегі, ... ... ... ... ... ... процестерінде, сондай-ақ құрал-жабдықты жөндеу кезінде, буды, суды шығарған кезде және басқа қызметтерді көрсету кезінде жұмсалатын, өндірістік, ... ... және ... да ... ... ... біріктіреді.
және элементтерінде сырттан келетін отын мен энергияның өндірістің негізгі технологиялық процестеріндегі, сондай-ақ қосалқы өндірістегі шығыны, сондай-ақ цех ... ... және ... панажайларды жылытуға, жарықтандыруға жұмсалатын шығыны көрсетіледі.
элементі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ тоғыту ұңғымалары мен құбырлардың, сорғыштардың, резервуарлардың, сондай-ақ ... және ... ... ... мен ... ... ... амортизациялық аударымдар жатады.
элементі бойынша жұмысшылардың, инженерлік-техникалық қызметкерлердің, қызметкерлердің, кіші қызмет ... ... және ... ... қосалқы бөлімшелерде, сондай-ақ кәсіпорынды басқаруда жұмыс істейтін, оқушылардың, былайша айтқанда олардың орны мен ... ... ... ... ... ... ... жоспарланып және ескеріледі.
өнеркәсіптік қызметтер мен сырттай жұмыстардың ақысын төлеуге жұмсалатын шығындар, ғылыми-зерттеу ... ... және ... барлау жұмыстарына жұмсалған шығындардың орнын жабуға арналған аударымдар, байланыс қызметтеріне жұмсалатын, іссапарлық және өрлеу шығындары, ведомстволық және ведомстводан тыс ... ... және ... да ... жатады. Кәсіпорындарға төленген айыппұлдардың сомалары, сндай-ақ материалдық құндылықтарды талан-таражға салу мен ... ... ... шығындардың сомалары жоспарланбайды, алайда ескеріледі.Шығындардың экономикалық элементтер ... ... ... мен ... ... ... ... жұмсалатын шығындарды ғана емес, сондай-ақ айналымдық қаражаттарды жоспарлау мен нормалау үшін, өзіндік құн жөніндегі жоспарды ... ... ... ... ... бөлімдерімен сәйкестендіру үшін қолданады. Мысалы, еңбекақыға жұмсалатын шығындардың сомасы еңбек және еңбекақы жөніндегі жоспардың еңбекақы қорымен ... ... ... ... отынға жұмсалатын шығындардың сомасы - материалдық-техникалық қамту жоспарымен сәйкестендірілуі тиіс.Алайда, шығындардың элементтері бойынша топтастыруды пайдалана отырып ... ... ... ... ... мүмкін емес. Бұл мақсатқа шығындарды олардың калькуляциялық баптары бойынша топтастыру арналған. Шығындардың элементтеріне қарағанда шығындардың ... ... ... ... болу орнын, арналуын, өндіріс технологиясы мен ұйымдастырылу ерекшеліктерін ескерумен қалыптастырылады. Соңғысы әртүрлі өнеркәсіп салаларында, соның ішінде мұнай және газ ... ... ... ... ... ... ... түрде әсер етеді. Мысалы ретінде 33-кестеде ұңғымалар құрылысы калькуляциялары мен мұнай мен газ ... ... ... ... атаулығы келтірілген. Осы кестеден көріп отырғанымыздай, ұңғымалар құрылысы калькуляциялары мен мұнай мен газ өндірісі калькуляциясының шығындық баптарының ... ... ... ... Бұл ұңғымаларды қазу мен мұнай және газды өндіру техникасы, технологиясы мен ұйымдастырудың айрықша ерекшеліктерімен байланысты болып келеді.
Кесте1- ... ... мен ... калькуляциялық шығындардың атаулығы
Ұңғымалардың құрылысы
Мұнай мен газ өндірісі
Ұңғымалардың құрылысына даярлану жұмыстары
Жерүсті құрылыстарын салу және бөлшектеу, жабдықты монтаждау және ... ... ... ... ... ... ... бұрғылау жабдығы мен құрал-сайманды пайдалануға жұмсалатын шығындар
г) көліктік шығындар
д) ... ... ... өндірістердің басқа қызметтері және басқа да шығындар
Ұңғымаларды өнімділікке ... ... ... ... ... шығындар
Мұнайды алу энергиясына жұмсалған шығындар
Қатқа жасанды түрде әсер ету жөніндегі шығындар
Өндірістік қызметкерлердің аударымдармен қоса алғандағы еңбекақысы
Ұңғымалардың ... мен ... ... мен ... ... ... технологиялық даярлау жөніндегі шығындар
Құрал-жабдықты күтіп ұстау мен пайдалануға, соның ішінде ұңғымаларды жерасты ағымдағы жөндеуге жұмсалатын ... ... ... да ... ... ... ... геологиялық-барлау жұмыстарына аударымдар
Өндірістен тыс шығындар
Сондай-ақ айта кететін нәрсе, еңбекақыға, ... мен ... ... ... ... ... ... шығындардың калькуляциялық баптары белгілі бір өндірістік процесті тікелей жүзеге асырумен, немесе өндірісті ұйымдастыру мен басқарумен және өнімді сатумен ... ... ... ... ... ... кешенді баптар болып келеді. Сол себептен және экономикалық элементтер бойынша топтастыруға қарағанда өндіріске ... ... ... ... ... ... әртүрлі калькуляциялау баптарында орын алуы мүмкін.Егер де мұнай мен газ ... ... ... калькуляциясына қарасақ, онда бабында мұнай ұңғымаларындағы сұйықты көтеруге жұмсалатын энергияға қатысты шығындар ғана ... және ... ... ... ... қалған бөлігі басқа баптардың құрамына енгізіледі (қатқа жасанды түрде әсер ету жөніндегі шығындар, мұнайды технологиялық даярлау жөніндегі ... ... мен ... ... мен тасымалдау жөніндегі шығындар, жалпы шаруашылықтық шығындар және т.б.).МГӨМ-ның өнеркәсіптік-өндірістік қызметкерлерінің еңбекақысына қатысты ... да ... ... ... бойынша бөлінеді. баюы бойынша мұнай мен газды өндіруге тікелей ... ... ... ... ... ... мен ИТҚ-ның еңбекақысы жоспарланып және ескеріледі. Қаттарды суландыру жүйесін күтімге алатын қызметкерлердің еңбекақысы бабына, ұңғымаларды жөндеуге ... және ... ... ... еңбекақысы бабына жатады.
Шығындарды олардың арналуы мен туындау орнын ... ... ... ... осындай топтастыру біріншіден, жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнын анықтауға мүмкіндік береді, ... ... ... ... бойынша өнімнің өзіндік құнының деңгейіне әсер ететін факторлардың техникалық-экономикалық талдауын жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... төмендету резервтері анықталады. Жоғарыда қарастырылған шығындарды экономикалық элементтер мен шығындардың калькуляциялық баптары ... ... ... ... ... ... бойынша да жіктемеленеді. Мысалы, жекелеген өнім және жұмыс түрлерінің өзіндік құнына жатқызу әдісіне байланысты ... ... және ... деп ... ... ретінде сол өнімнің өндірісімен қатысы бар және ... ... ... ... сол ... ... ... түсініледі. Бұл шығындар, әдетте, өнім бірлігіне нормаланады. Мұнайды терең сорғыш әдіспен өндірудегі тікелей ... ... және ... жетегі немесе тереңдік сорғыштардың қозғалтқыштары жұмсайтын басқа да энергия түрлерінің құны жатады. Пайдаланудың сығымдағыш әдісі кезінде тікелей шығындарға ұңғымаға жұмыстық ... ... ... қысылған ауаның немесе газдың құны жатады. Соған сәйкес бұл шығындар ұңғымаларды сол не өзге түрдегі әдіспен пайдалану арқылы алынған мұнайдың ... ... ... ... ... ... жинақтау мен тасымалдау жөніндегі және мұнайды айдау мен сақтау жөніндегі шығындар жатады, алғашқылары тікелей мұнай газының өзіндік құнына, екіншілері ... ... ... ... ... ... ... ұңғымаларды бұрғылау кезінде жұмсалатын материалдар мен қосалқы ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жатады.Жанама шығындарға тұтастай кәсіпорынның немесе оның жекелеген бөлімшелерінің өндірістік іс-әрекетімен қатысты болатын шығындар жатады. Бірнеше өнім ... ... ... бұл ... сол не өзге ... өнімнің өзіндік құнына тікелей жатқызу мүмкін емес. Сол себептен оларды қабылданған экономикалық тұрғыдан негізделген базаға - ... ... ... өнімнің салмақтық немесе көлемдік санына, тікелей шығындардың құнына және т.б. пропорционал түрде жекелеген өнім түрлерінің арасында үлестіреді. Жанама шығындарға ... ... ... жалпы кәсіптік шығындарды, бұрғылау мен геологиялық барлаудағы үстеме шығындарды жатқызуға болады.Шығындардың ... ... ... ... ... олар шартты-тұрақты және шартты - құбылмалы деп бөлінеді.Шартты-тұрақты шығындар өнім өндірісінің көлемі артқан немесе азайған жағдайда өзінің абсолюттік шамасын ... ... ... түрде өзгертпейді. Сонымен қатар өнім бірлігіне қатысты бұл ... ... ... кері ... ... ... ... Мұндай шығындарға амортизациялық аударымдар, уақытпен істеп жүрген жұмысшылардың еңбекақысы, цехтық, жалпы кәсіптік, үстеме шығындардың ... ... ... ... сол не өзге ... өндіріс көлеміне мүлде байланысты болмайды. Әдетте, өндіріс көлемі өзгерген сайын соған сәйкес шикізат пен ... ... ... отын мен энергияның, реагенттердің жұмсалу мөлшері өзгереді. Өзгерудің сипатына қарай шартты-құбылмалы шығындар ... және ... деп ... ... ... ... өздері өнідіріс көлеміне тікелей пропорционалды түрде өзгеріп отыратын, б.а. өнімнің бірлігіне қатысты есептегенде өзгеріссіз қала беретін ... ... және т.б.) ... жатады, пропорционалсыз шығындар прогрессивті және дегрессивті болуы мүмкін.
Прогрессивті шығындар ... ... ... өсу ... ... ... ... (еңбегі кесімді-сыйақы жүйесі бойынша төленетін жұмысшылардың еңбекақысы; өнімнің сапасын арттыруға жұмсалатын шығындар), ал дегрессивтік шығындар одан баяу ... ... ... ... ... жөндеуге қатысты шығындар өндірістің көлемінің артуына қарағанда баяу өсіп отырады. Шығындардың өндіріс көлемдерімен байланыстарының жоғарыда аталған ерекшеліктері үлкен ... ие ... және ... ... құнын болжамдау және талдау кезінде ескерілуі тиіс. ... ... ... ... өнім бірлігінің өзіндік құны тұрақты шығындардың абсолюттік бірлігінің өзгермеуінің арқасында төмендеп отырады, ал өнімнің ... ... ... - ... ...
Пропорционалды шығындардың есебінен өнімнің өзіндік құны өзгермейді, регрессивтік шығындардың есебінен өнімнің өндірулі ... ... ... ... ... ... ... қарағанда баяу төмендейді, прогрессивтік шығындардың есебінен - ... де ... ... прогрессивтік шығындардың меншікті салмағы аса елеусіз болып келетіндігін ескерсек, өндіріс көлемінің ... ... өнім ... ... ... ... ... процеске қатысты болуына қарай шығындар негізгі және үстеме деп бөлінеді. ... ... ... ... ... тікелей байланысты болып келетін шығындар жатады (шикізат, технологиялық отын мен ... ... ... ... ... жабдық пен ұңғымалардың амортизациясы, оларды ағымдағы жөндеу және т.б.). Үстеме шығындарға өндіріс процесін ұйымдастырумен, басқарумен және қамсыздандырумен қатысты болатын ... ... ... жалпы кәсіби шығындар).Сонымен қатар шығындардың олардың пайда болу уақыты мен өнімнің өзіндік құнына жатқызылуымен байланысты ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша олар ағымдағы кезеңдегі, келешек кезеңдегі шығындарға және алдағы уақыттағы шығындарға бөлінеді.
Ағымдағы кезеңнің шығындарына сол жоспарланып ... ... ... ... ... өндірумен және өткізумен қатысты болатын шығындар жатады (соның ішінде сол ... ... ... ... жатқызылатын келешек кезеңдердің резервтелетін шығындарын қоса алғанда).
Келешек кезеңдердің шығындарына сол кезеңде туындағанмен, ... ... ... белгіленгенмерзім бойы өнімнің бірлігіне қатысты өтеу нормасына сәйкес бұдан арғы кезеңдердегі өнімнің өзіндік құнына жатқызылуы тиіс болатын шығындар жатады. Бұл, ... ... ... ... шығарылатын жаңа өнім түрлерін игеруге, геологиялық-іздестіру және барлау жұмыстарына жұмсалатын шығындарды өтеуге қатысты аударымдарға жұмсалатын ... ... ... отырған шығындарға резервілеу арқылы сметалық-қалыпты тәртіппен жоспарлық және есептік кезеңдердің өзіндік құнына енгізілетін шығындар жатады. Оларға ... ... ... ... ... ... өндірістердің тұрақты шығындары және т.б. жатады. Ұңғымалардың құрылысына жұмсалатын шығындардың тобы бұрғылау технологиясы мен оны ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ие. Мысалы, ұңғыманың оқпанын үңгілеудің технологиялық процесімен туындалатын шығындар үңгілеудің уақытына байланысты ... және ... ... ... ... ... ... байланысты болатын шығындарға көлемі ұңғыманы бұрғылау жұмыстарының ұзақтығына тікелей пропорционалды болатын шығындар жатады. Оларға бұрғылау бригадасына еңбекақыны ... ... ... ... ... мен ... ... қозғалтқыштардың илемденуі, көлікке, электрқондырғыларды және жоғары вольтті желіні күтіп ұстауға жұмсалатын және т.б. ... ... ... метріне байланысты шығындарға көлемі салынатын ұңғымалардың тереңдігіне байланысты болатын шығындар жатады. Бұл қоршағыш құбырларға, цементке, қашауға, бұрғылау құрылғыларын салу мен ... және т.б. ... ... ... ... құнының құрылымы және оның ерекшеліктері. Өнімнің өзіндік құнының құрылымы ретінде жекелеген шығын түрлерінің өнімнің өндірісіне жұмсалатын шығындардың жалпы жиынындағы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу өнімнің өзіндік құнын азайтудың жолдарын іздестіру ісінде, оны жоспарлауда үлкен ... ие. ... ... ... ... өзіндік құнының құрылымы бірдей болып келмейді (34-кесте).
Кесте2−Кейбір салалар бойынша ... ... ... жұмсалатын шығындардың шамамен алынған құрылымы (қолданыстағы бағалармен, өндіріске қатысты шығындардың жиынына %-пен)
Шығындардың ... ... ... ... бойынша
мұнай өндіру
газ
көмір өндіру
қара металлургия
Химиялық және мұнай химиялық
машина жасау және металл өңд ... пен ... ... ... қорларды амортизациялау
5,4
36,0
17,0
18,3
7,7
8,1
4,9
1,1
Әлеуметтік сақтандыруға қатысты аударымдармен қоса алғандағы еңбекақы
15,2
9,8
6,2
48,3
11,2
12,8
24,6
8,9
Басқа да ақшалай шығындар
4,3
36,8
35,2
11,2
4,2
4,9
5,3
0,8
Өнімнің өзіндік құнының ... біле ... оны ... ... аса маңызды іздестіру бағыттарын белгілеуге болады, себебі жекелеген шығын ... ... оның ... ... ... әсері әртүрлі болып келеді.Өздерінде шикізаттың өзіндік құнындағы ең жоғары меншікті салмақты шикізат пен ... ... ... ... көп ... ететін салалар болып табылады. Оларға өңдеу салалары жатады - ... ... ... ... және ... ... ... және мұнай химиялық өнеркәсібі. Еңбекақының көмір өнеркәсібі ... ... ... ... ... салдарынан оны көп еңбекті қажет ететін слаларға жатқызады. Мұнай өндіру өнеркәсібі ... ... ... ... аударымдардың алатын елеулі меншікті салмағының салдарынан капиталды көп қажет ... ... ... Оған ... ... жоғары құны мен олардың өтелуінің салыстырмалы түрдегі қысқа мерзімдері, шикізат пен негізгі материал шығындарының ... тән ... ... ... - ... ... ... өнеркәсібі салаларындағы өнімнің өзіндік құнның үлгілік құрылымы келтірілген.
Шығындардың элементтері
Геологиялық-барлау жұмыстары
Ұңғымалардың құрылысы
Мұнай мен ... ... ... ... ... әкелінген энергия
4,8
9,9
Әлеуметтік сақтандыруға қатысты аударымдармен қоса алғандағы еңбекақы
46,0
22,3
9,8
Негізгі қорлардың өтелуі
10,0
12,2
36,0
Басқа да ақшалай ... ... ... ... ... ... ... өндіріске жұмсалатын шығындардың құрылымындағы айырмашылықтарды көрсетіп отыр, олар өндірістік ... ... ... негізделген. Еңбекті аса көп қажет ететіндеріне геологиялық барлау жұмыстары жатады, ұңғымалардың құрылысы - материалды аса көп қажет ететін ... ... мен газ ... - ... мен ... аса көп ... ... сала.3-кестеден көруге болатындай, геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізуге жұмсалатын шығындарда еңбекақы мен материалдық-энергетикалық ... ... ... ... ... ... шығындардың жоғары меншікті салмағы геологиялық барлау жұмыстарының еңбекті аса көп мөлшерде қажет етуі мен ... ... ... ... едәуір қашықтықта орналасқан партиялар мен барлаулардың қызметкерлеріне далалық үлестерінің елеулі сомаларын төлеумен түсіндіріледі. Ұңғымалардың құрылысының өзіндік құнындағы ең ... ... ... ... құралдардың елеулі шығындарымен байланысты болып келетін материалдық шығндардың үлесіне, және бұрғылау станцияларын салу, ұңғымалардың оқпанын ... ... ... ... төлеуге жұмсалатын шығындардың үлесіне тиюде.Мұнай өндірісінде өндіріске жұмсалатын барлық шығындардың шамамен алғанда 40%-ы мұнай ұңғымалары бағасының жоғары болуына ... ... ... ... ... тиіп ... Энергетикалық шығындардың меншікті салмағы бірқатар факторларға байланысты болады, олардың бастысына кенішті үңгілеу сатысы (мұнайды өндіру әдісі) жатады. Жоғарыда біз ... ... ... ... ... ... ... құрылымын қарастырып кеттік. Өзіндік құнның құрылымын шығындардың калькуляциялық баптары бойынша зерттеу маңызды болып ... ... ... ... ... элементтеріне қатысты құрылымға қарағандағы айырмашылығы калькуляциялық шығындардың көптеген баптарының кешенді сипатымен түсіндіріледі, сол себептен экономикалық элементтерге қатысты шығындар шығындардың ... ... ... ... ... меншікті салмақтардың абсолютті түрде айырмашылықтануына қарамастан, мұнай өнеркәсібінің жоғарыда келтірілген ішкі салалары бойынша өзіндік құн ... ... ... Өзіндік құнның құрылымын шығындардың баптары қимасында қарастырған кезде геологиялық барлау жұмыстарының ... ... ... меншікті салмағы сол сияқты жоғары болып келеді (36,8%), ұңғымалар құрылысының өзіндік құнындағы материалдар ... ... ... аса ... ... ... ... жиынның 21%-ы).Мұнай өндірісінің өзіндік құнында ең жоғары меншікті салмаққа сол сияқты ұңғымалардың өтелуі, қатқа жасанды түрде әсер ету ... ... ие ... ... жартысын электрқуатын шығындау құрайды.
Мұнай мен газ өндірісінің өзіндік құнының құрылымына шартты-тұрақты ... ... ... ... тән ... ... (шамамен 50%). Осыдан мұнай мен газ өндірісі өзіндік құнының деңгейін ... ... ... ... ұңғымалардың өнімділігі жатады деген қорытынды жасауға болады. Соңғысы өз кезегінде қабылданған ұңғылау жүйесіне, өнімді ... ... ... ... мен газ ... ... мен оны ... кеніштерді ұңғылау сатысына байланысты болады. Бұл факторлар мұна мен газ өндірісі өзіндік құнының деңгейіне ғана емес, сондай-ақ оның ... да әсер ... ... ... ... ... ... үлесінің артуы қаттық қысымның төмендеуіне байланысты энергетикалық шығындардың, ағымдағы жөндеуге жұмсалатын және басқа да шығындардың өсуін тудырады. ... ... ... ... ... ... және сонымен байланысты ұңғымалардың өнімінің сулану деңгейінің артуы мұнайды технологиялық әзірлеуге, қатқа жасанды түрде әсер етуге, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... соңғы ұңғылау сатысына түскен және бүріккіш ұңғымалары жоқ кеніштерді пайдаланатын Туймазамұнай МГӨМ-да энергетикалық шығындар 10%-дан асады, қатық ... ... ... ... 20%-ды ... эмульсиязыдандыруға қатысты шығындар 11%-ға жетеді. Бұл сандар сала ... ... ... едәуір мөлшерде асып түседі.
Кесте 4 - Шығындардың ... ... ... ... ... ... құрылымы (жиынына қатысты %-пен)
Ұңғымалардың құрылысы
(пайдаланушылық ұңғылау)
%
Мұнайды өндіру
%
Шығындардың баптары
Шығындардың баптары
4- кесте жалғасы
Әзірлену жұмыстары
5,1
Мұнайды ... ... ... жұмсалған шығындар
6,4
Құрал-жабдықты монтаждау-шешіп алу
7,6
Қатқа жасанды түрде әсер етуге қатысты ... ... ... ... ... қоса ... негізгі және қосымша еңбекақысы
1,6
Соның ішінде:
а) материалдар
соның ішіндегі ... ... ... ... еңбекақы
4,6
Мұнай мен газды жинау мен тасымалдауға қатысты шығындар
7,6
в) бұрғылау жабдығы мен құрал-сайманды пайдалануға қатысты шығындар
олардың ішінде ... ... ... технологиялық әзірлеуге қатысты шығындар
6,9
г) көліктік шығындар
9,2
Құрал-жабдықты күтіп ұстау мен ... ... ... энергетикалық шығындар
7,3
Соның ішінде ұңғымаларды жерасты ағымдағы жөндеуге қатысты шығындар
5,6
е) қосалқы өндірістердің қызметтері
4,8
Жалпы өндірістік ... ... ... ... да ... шығындар
11,3
Геофизикалық жұмыстар
3,9
Соның ішінде геологиялық барлау жұмыстарына аударымдар
10,0
Үстеме шығындар
11,9
Өндірістен тыс шығындар
0,7
Жиыны
100,0
Жиыны
100,0
Жекелеген ... ... ... өзіндік құнның құрылымы ұңғымалардың өнімділігін, сондай-ақ олардың тереңдігін белгілейтін жоарыда көрсетілген факторлардың әсер етуі себебінен сол тәрізді әртүрлі болып ... Сол не өзге ... ... ... ... ... ... факторлар үлкен мәнге ие болады.4-кестеден көріп отырғанымыздай, елдің негізгі мұнай өндіру ... ... ... ... ... ... құрылымы әртүрлі болып келеді. Мысалы, өзіндік құндағы энергетикалық ... ең ... ... ... (14,8%) Әзірбайжанда байқалуда, онда сығымдағыш және рең сорғылық пайдалану әдістері басым келеді. Батыс Сібірде, Шешен-Ингушетия мен Маңғышлақта бұл ... ... ... бұл ... ... ... ... әдісінің басым болуының арқасында төмен болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... келеді. Мысалы, бұл шығындардың ең жоғары меншікті салмағы Татарстанда, Башқұртстан мен Маңғышлақта байқалуда, онда қаттық қысымды жасанды түрде ұстап ... үшін ... суды ... ... ... ... Азмұнай мен Шешен-Ингушетияда бұл әдістер кеніштердің ерекше геологиялық жағдайларына орай кең тарауға ие болмады. Сол ... ... ... арттыру жөніндегі шығындардың меншікті салмағы бұл жерлерде салыстырмалы түрде төмен болып келеді. Аз ... тән ... ... ... жөндеуіне қатысты шығындардың жоғары меншікті салмағы мұнайдың механикаландырылған өндірісінің ең үлкен көлемімен, сондай-ақ сол аудандағы мұнай коллекторларының ... ... ... ... ... ... аудандардағы мұнайдың өзіндік құнында ұңғымалардың өтелуі едәур үлеске ие болуда. Сонымен қатар осы бап ... да ... бар. ... ... ... амортизацияның ең аз меншікті салмағы сол аудандағы ұңғымалар тереңдігінің аздығымен (бұл олардың басқа аудандардағымен салыстырғанда арзандауына әкеп ... және ... ... басқасынан жоғары өнімділігімен байланысты болып келеді. Айта кететін қызықты жай, ... ... ... ... қарамастан, мұндағы амортизацияның меншікті салмағы бұл ұңғымалардың жоғары өнімділігіне орай орташа деңгейде болып отыр.
2.2 Технико-технологиялық шараларды жүзеге ... ... ... және пайдалану шығындарының ерекшеліктері
Басқарудың аралас құрылысы кезінде техникалық қондырғылардың ... ... мен ... ... негізгі цехтардың жөндеу бөлімдерімен жүзеге асады, ал күрделі жөндеу жұмыстарын жөндеу-механикалық ... ... да ... жөндеу цехтары жүргізеді. Жөндеу жұмыстарын орталытандыру қызметтің сапасын көтереді, жөндеу жұмыстарын жүргізетін қызметкерлердің өндірістік еңбегін көбейтеді және жұмыстардың өз ... ... ... ... қыщыметінің әрекеттілігін жоспарлау негізгі өндірістің қажеттілігіне байланысты ... ... БПО ... және ... ... ... жоспарға жұмыс көлемінің құндылық көрсеткіштері және де нақты көрсеткіштері ... ... ... негізгі өндірістік қызыметі бойынша жұмыстың жалпы көлемі, ... ... ... ... ... ... қондырғыларын және де механикалық жөндеу қондырғыларын жалға беру құныдылығы да жатады.
Пайдаланып жатқан қондырғылардың әр типі бойынша жөндеу жұмыстарының қажетті саны ... ... ... болады:
Р=П·КмФ·Рмці/Тц ... П - ... ... ... қондырғылар бірлігінің орташа саны;
Ф - жобаланған уақыт мерзімі ішінде қондырғылар бірлігі үшін ... ... ... фонды, сағ;
Рмц - жөндеу ... ... і ... ... саны (ұсақ, күрделі); ... - ... ... циклінің ұзақтылығы машина-сағ;
Км - машинаның уақыты бойынша қондырғыларды пайдалану ... ол ... ... ... уақытының (машина уақыты) объектіде орналасу уақытының (мысалы, бұрғыланып жатқан ұңғымада) қатынасына тең.
Бұрғылау өнеркәсібінің ... ... ... ... ... үшін ... сағаттарының көлемін анықтау үшін қолданылатын нормативтер жобаланған.Жөндеу жұмыстарының саны ... ... мен ... ... ... және ... ... жұмыс көлемін бағалау үшін негізгі көрсеткіш болып келеді.Бұрғылау қондырғыларын жөндеу және өңдеу цехы өндірістің ... ... ... ... ... ... түрлерін жүргізіп, көптеген қызмет түрлерін көрсетеді және де бұл әр квартал ... ... ... көлемінде және жылдық жобада көрсетіледі.Жұмыс көлемі құндылық тұрғысынан жөндеу жұмысытырының құны қондырғылардың барлық түрі бойынша санына көбейту ... ... ... және ... ... өндірістік бағдарламасы нақты түрінде турбобур-тәулік (оқпанды двигательдер үшін) және метро-тәулік (бұрғылау құбырларын үшін) ... ... және ... саны ... ... ... ... брғылау уақыты туралы мәліметтер негізінде анықталады. ... және ... ... ... жұмыстары геологиялық-техникалық жағдаларының шараларына жатқызылады және олардың мақсатына өндірісте орналасқа ұңғымаларды ... ... ... ... ... қалпына келуін және сақтау арқылы кенорынды тиімді барлануын қамтамасыз ету жатады. Бұдан ... ... ... айдау ұңғымаларының жұмыс параметрлерін жоғарлату, жер қойнауын қорға талаптарын сақтау және қатпарлардың мұнай және газдылық беру көрсеткіштерін ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаудың негізгі мәселесіне жөндеу жұмыстарының қажеттілігін анықтау жатады. Бұл жұмыстарды ұңғымалардың күйінен және жоспарланған геологиялық-техникалық шараларынан шыға отырып МГӨМ (мұнай-газ ... ... ... ... ... ... ... қажет ететін әр ұңғыма үшін толтырылады. бұл құжатта ұңғыманың гелогиялық техникалық сипаттамасы, қсаты, жөндеу түрі мен оның ... ... ... ... ... көрсететін ұңғымларды күрделі жөндеу басқарамасы үшін жоспарлар МГӨМ бойынша дифференцияланады. Жұмыстың көлемі техниканың санына, бригадалар санына, олардың ұмыс ... ... ... ... ... және бір жұмысты жүргізу ұзақтылық нормасына сәйкес жүргізіледі. Жобаға пайдалану шығандарының калькуляциясы, шығындардың жинақы сметасы, бір ұңғыманы ... үшін ... ... ... ... керек. Жоспарда берілмеген ұсыныстар келесі кезендрдің жоспарына қосу үшін жөндеу қызыметінде қалдырылады. Ұңғымалардың күрделі ... ... ... әр ... бойынша бөлінген бір жылға жасалады.Жұмыс көлемінің тізімі және жылдық көлемі бойынша ұңғымалардың күрделі жөндеу жұмыстары жоспарлы-бағалау көрсеткіштерімен ... ... ... ... ұңғымалар санына берілген жұмыстары мен апробация жүргізілген және жұмыс өнімділігі анықталған және де пайдалану жұмыстарын жалғастыру үшін ... ... ... берген ұңғымалар саны жатады. Сонымен бірге оларға жөндеу жұмыстары жүргізілгеннен кейін басқа дәрежеге (айдау, бақылау және т.б.) ауыстырылған ... және де ... ... яғни ... ... ұңғымалар жатады. Негізгі жоспарлы көрсеткіштің мәні - күрделі жұмыстар аяқталған ... саны ... ... ... ... ... Ндп/НдСп ... Нд - ... ... нормо-күн;
Ндп - жобаланған жылдарға өтетін ұңғымалардың жұмыс ... ... - бір ... ... ... ... ұзақтылығы, нормо-күн;
Сп - күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан ұңғымалардың келесі ... өту ... ... ... ... ... жоспарлау мақсатына жөндеу жұмыстарының көлемін анықтау жатады. Және осыған байланысты ұңғымалардың жұмыс режимін жақсарту және жұмыс ... ... ... ... ... ... процесінде жөндеу жұмыстарының ұзақтылығы және саны, жөнделген ұңғымалар саны мен жөндеу жиілігінің көрсеткішінің мәні ... ... ... ... ... МП дегеніміз бұл жүргізілген екі жөндеу жұмыстарының арасындағы мерзім. Бұл көрсеткішінің мәні әр ... үшін ... ... ... ... ... ... кезінде анықталады және де жоспарланған жөндеу аралық кезінінің ұзақтығының мәні мұнай және газ ... ... ... ... тізіміне кіргізіледі.Өндіріс жұмыстары кезінде ұңғымалардың жерасты қондырғыларында қарапайым және күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіледі. Ұңғымалардың қарапайым ... ... ... ... бұл ... өндіру жоспарын жүзеге асыру үшін жерасты пайдалану қондырғыларын жұмыс күйінде сақтау үшінжүргізілеті шаралар кешені. ... ... ... жөндеу жұмыстары жоспарлы алдын-ала жұмыстар қатарында кездеседі. Қарапайым жерасты жөндеу жұмыстарының кешеніне келесі жұмыстар жатады:
* сорғышты ... жеке ... ... ... жою және сорғышты құбырларды бұрап алу;
* сорғышты-компрессорлы құбырлар немесе штангаларды ауыстыру;
* сорғышпен жуу;
* құмды қақпақтарды тазалау және жуу;
* көтеру ... ағып кету ... ... ... ... басқару қондырғыларын тексеру;
* көтеру құбырларын тереңдету арақышықтығын өзгерту;
* сорғышты якорьды тазалау;
* пакерді көтеріп, түсіру және т.б.
Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан ... ... ... беру үшін акт ... ... жөндеу жұмыстары арнайы құжат ретінде көрсетілген мұнай мен газды толық құндлығын көрсететін пайдалану шығындар есебінен жүзеге асады. Ұңғымада күрделі ... ... ... ... ... ие және бұл ... ... бұзылыстарға ие болған пайдалану қондырғысының жерасты бөлігін және ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар, сонымен бірге жер қойнауын қорғау бойынша шараларды жүргізу ... ... ... ... ... ... ... тапсырысы бойынша алдын-ала жасалған техникалық жоспар-жоба бойынша жүргізіледі.Күрделі жөндеу жұмыстарының негізгі жоспарлы көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... ұңғымалар саны, өндірістік уақытының және өндрістік көлемінің көрсеткіштері.Мұнайшылардың алдына қойылған негізгі жағдайларының біріне ұңғымалардың жерасты мен ... ... ... ... ... ... базасын күшейту, жаңа технологияларды ендіру тәжірибесі, еңбек әдістерін қолдану және жұмыстың ... ... және ... ... қолдану жатады.
Кесте 5 -Жөндеу өнеркәсібінің шығындары

п/п
Шығындар түрлері
Всего
ПРС
КРС
БУХ
план
факт
план
факт
план
факт
план
факт
1
Материалдық шығындар
1.1
Шикізат ж/е материалдар
167325
217568
121105
120062
21067
8187
2446
36065
1.2
Ауыз суы:
375
326
301
209
74
60
23
Судың көлемі
1994,71
1995
1601,1
1111,7
393,61
317,3
26
1м3 судың ... ... ... киімдер
5168
4872
2727
1744
718
503
220
276
2.2
Басқалары
2413
1448
1678
205
181
26
6
3
Отын
15565
25119
5-кесте жалғасы
3.1
Дизотын мың.тенге
8136
17298
саны, тенге
396,63
612,904
бағасы, тенге
20540
28223
3.2
Май мың.тенге
3538
3055
саны,тенге
30,343
25,358
бағасы, тенге
116600
120474
3.3
Сұйықтықтар мың.тенге
241
91
4
Энергия
2135
2079
463
450
113
104
120
220
Шығын, кВт.сағ
519553,5
550085
109198
104723
16651
24119
27963,5
51306
1кВт.сағ тариф
4,10
3,77
4,24
4,30
4,24
4,31
4,29
4,28
5
Өндірістегі жұмыс пен ... ... ... мен ... ... өндіріс қоры бойынша жөндеу
34917
44702
24245
36443
397
2254
7870
5.3
Ағымдағы жөндеу
22005
8385
3844
917
16931
17
5.4
Материалдық шығындар қорытындысы
472819
491041
246534
282073
54029
40472
55880
Басқада шығындар
6
Іссапарға шығындар
512
6.1
Жылу ... ... ... ... шығындары
7.1
Жалақы төлем қоры
208834
231189
69300
72892
14957
21807
7438
6237
7.2
Әлеуметтік салық
48866
53702
16216
16928
3500
5063
1740
1466
7.3
Еңбекке төлеу шығындарының қорытындысы
257700
301972
85516
94903
18457
28407
9178
8416
8
Салықтар және ... ... ... өндірістегі шығындар
93826
112250
69937
77598
15358
21774
5497
8125
8.4
Барлық шығындар
810439
902150
552901
629493
111872
134612
107879
73471
Жөндеу жұмыстарының барлық түріне кететін шығындар жөндеу фондының есебінен қаржыландырылады, бұл фонд ... ... ... ... ... бойынша өнеркәсіпте пайда болады. Бұрғылау өнеркәсібінің өнімін өндіру және сату жұмыс ... ... ... және ... ... сипатталады. Көлемдік көрсеткіштеріне бұрғылауда өнім көлемінің көрсеткішері және ... ... ... ... ... бағдарламасының сапалық көрсеткіштерінің тобына ұңғымаларды бұрғылау жұмыстарының қарқының көрсететін көрсеткіштер және бұрғылау ... ... ... ... және газ ... аяқталған құрылысының негізгі сапалық параметрлеріне келесілер жатады:
* өнімді қабатын игеру және ашу тиімділігі, мұнайдың алғашқы жоспарланған ... ... ... ... ... және ... тиімді қолдану, кенорынды барлаудың обаланған торына ұңғыма оқпанының нақты түсу.
Бұрғылау өнеркәсібі ұңғмалардың құрылысымен байланысты ... ... және ... біршама шығының қажет етеді. Сондықтан да өндірістің әрекеттілігін көрсететін көрсеткіштер жүйесіне бұрғылау қарқындылығын көрсететін көрсеткіштер кіргізіледі.Бұрғылаудың коммерциялық жылдамдығына өндірістік жағдайларын ... ... ... бұрғылау уақыт шығынының қарқындылығына жете отырып ғылыми-техникалық прогресті ендіру арылы жоспарланады.
2.3 Мұнай өндіру ... ... ... ... талдау
қосымша өндірістің жоспары өнеркәсіптің өндірістік бағдарламасында көретілуі керек және ... ... ... ... ... анықтайтын нақты есептердің негізніде жасалуы қажет. Сонымен бірге қосымша өндірістер жобасында өндірістік қуаттылғын, еңбек және ... ... ... ... ... ... саны, оларың еңбек өнімділігі, жалақы фонды, өнімдерінің өзінділік құны ... ... ... сол ... ... және де ... өндірісте қолданылатын әдістер арқылы жүргезіледі. Сонымен бірге, қосымша бөлімдерінің өндірістік әрекетінің ... ... ... ... ... барланатын қосымша бөлімдерінің өндірістік бағдарламасы белгілі көрсеткіштеріне және ерекше әдістемелік нұсқауларына негізделеді.өнеркәсіптің әр осымша бөлімдерінің өндірісін жобалау ... ... ... ... және өндіріс пен тұтынушы арасында өнімдерді тарату сипаттамасында көрсетіледі. Жұмыс көлемін анықтайтын негіз ... ... ... және ... орындау ұзақтылығын ескеретін тапсырыс бойынша анықталады. Берілген тапсырыстар өндірістің қосымша бөлімдерінің өндірістік қуаттылығымен сәйкес ... ... ... ... берген жағдайларда ұйымдасы-техникалық шаралар жасалады, ал қуаттылығы артқан жағдайында ... ... ... ... қарастырыла бастайды. Біруақытта қызыметке берілген тапсырыстарды нақты талдау негізінде басқа да арнайы өндірістер үшін ... ... ... ... ... транспорттық қызыметін ұйымдастыру мен бақылау.Қазіргі өндірістік өнеркәсіптердің қызметі әртүрлі жүктердің үлкен көлемінің тасымалдануына негізделген. ... ... мен ... өнеркәсіптің ішінде, сонымен оның шекарасынан тыс жерлерде тасымалдау және дайын өнімді тасымалдау өнеркәсіптердің транспорттық шаруашылығы жүргізеді, олардың негізгі мәселелеріне ... ... ... ... ... ... ... өнімді, жанармайды және еңбек қондырғыларын тиімді тасымалдау;
* траспорттық қондырғыларын және траспортты ұмысшылардың еңбегін тиімді қолдану;
* траспорттық және жүктерді түсіру мен ... ... ... мен ... распорттық операциялардың өзқұндылығын төмендету;
* технологиялық және траспорттық операцияларды нақты сәйкестендіру талаптары;
* траспорттық қондырғыларды үнемі жұмыс жағдайларында ұстап тұру.
Траспорттық қондырғылардың ... ітеу ... ... маңызды көрсеткіштеріне өзінің әсерлерін көрсетеді. Қосымша жұмыстардың барлық 30-40% көлемі жүктерді түсіру мен көтеру және транспорттық операцияларды жүргізуге ... ... ... ... ... өнімдердің 5-8% құрайды. Оларды тиімді қолдану реттілікті, циклдің ұзақтылығының ... ... ... ... және ... ... ... әсерін тигізеді. өндірістік өнеркәсіптер әртүрлі транспорттық қондырғыларын қолданады. Олардың құрамы өдірістің тпіне және масштабына, шығарылатын німге, технология мен цехтардың ... ... ... ... ... ... ... келесі түрлерге бөлінеді: темір жол, өзендік, автомобилді, авиациялық, механикалық, құбыр өткізгішті, пневматикалық және т.б.әрекетінің сипатына байланысты транспорт үзіліссіз және ... ... ... істейді.Жасалатын жұмыстардың түрлеріне байланысты олар келесіге бөлінеді:
* цех ... ... ол ... ... ... ... мен ... арасында жүктерді тасымалдауға арналған;
* цех ішіндегі трранспорт, технологиялық процестің орындалу қызыметіне байланысты жұмыс орындар мен аспаптар арасында еңбек қондырғларын ... ... ... ... ... ... шаруашылығының жұмысында резервтарды қолдану және анықтауға ағытталған траспорттық жұмысшылар ... мен жүк ... ... ... және рационалды жұмысын, олардың сапалық көрсеткіштерін көбейтуді көрсететін шаралар ... ... және ... ... ... ... ... бөлім басқарады. Олар тасымалдау мен жүктерді тию мен түсіру жұмыстарының көлемін ... ... ... ... басқарады, траспорттың және тасымалдау жолдарының жөндеу жұмыстарын ұйымдастырады, жасалған жұмыс көлемін есептейді және өндірістік-шаруашылық әрекетілігінің нәтижелерін талдауды. Оның ... ... ... ... бойынша арнайы цехтар орналасқан.Траспорттық шаруашылықтың жұмыстарының жоспарын жасау келесі анықтау негізінде ... ... ... мен топ ... жеткізілген жүктердің санын ескеру;
ә) жүктерді тию және үсіру жұмыстары бойынша пунктар ... ішкі ... ... ... ... ... траспорттық қондырғылардың қажеттілігі;
в) механизацияланған және қолмен жұмыс істелінетін жұмыстарды бөлу ... ... тию мен ... ... ... ... ... бірліктеріне келесілер жатады:
* жүктер ағаны - екі таратқыш пунктар арасындағы уақыт бірлігінде ... ... ... жүктердің айналымы - белгілі уақыт ішінде өнеркәсіптің ... ... ... ... жүк ... ... кезінде материалды-техникалық қамтамасыз ету жоспарларын, сонымен бірге өндірстің қалдықтарын шығару жөнінде соңғы жылдардың есептік ... ... жүк ... ... ... пен оның ... ... жоспарына, материалды-техникалық қондырғыларды кіргізу жоспарына, жоғарғы монтажды жұмыстар ... және ... ... ... ... жұмыс орындарына жұмысшыларды тасымалдау көлеміне және т.б. негізделген. Өнеркәсіптердің ... ... ... ... үшін ... қондырғыларында қажеттілігі жүк ағындарына байланысты анықталады. Жүк ағыны үшін траспортты қондырғылардың тәулдік қажеттілігі келесі формула ... ... ... Q - тасымалдаудың тәуліктік көлемі, т;
q - ... ... ... жүк ... т;
T - бір ... ... тасымалдау жұмыстарының уақыты, сағ;
R - ... ... ... ... (R = ...
R' - жұмыс күні ішінде әртүрлі қызыметтерді және жанармаймен ... ... ... ... (.R'= ...
t - ... бір ... кететін уақыт; сағ;
t=l/υ+l/υ+tп+tр ... l - ... ... ... ... ... м;
υ, υ' - ... немесе жүксіз машиналардың жылдамдығы, м/мин; ... tр - ... тию және ... ... ... уақыт, мин.
Жүктерді тассымалдау жоспарының тиімді нұсқасын анықтау мақсатында тұтынушыларды өнімдермен қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... қолдану кеңінен қолданылды.
Кесте 6- Транспорттық өнеркәсіптің 2005 жылдық ... ... ... ... ... ... ... пен материалдар
302019
298371,3
-3647,7
98,8
2
Сатып алынатын заттар мен полуфабрикаттар
94926
90451,3
-4474,7
95,3
3
Жанармай
945613
928380,9
-17232,1
98,2
Оның ішінде: АИ-80
206050
198652,6
АИ-93
4070
4092,8
Дизжанармай
688312
678327,8
Қатты жанармай
6643
9210,3
Керосин
390
113
Май сұйықтығы
40148
37984,4
4
Энергия
21955
23543,1
1588,1
107,2
Оның ... ... ... шығындар, барлығы
-166,7
Оның ішінде: арнайытранспорт
-166,7
ТОО (ММЖ)
Еңбекті төлеу үшін кететін шығындар
6
Жалақы фондтары
227912
2246706,2
7
Әлеуметтік салық
294468
299877,6
8
Әлеуметтік сақтандыру
27776
26275
6-кесте жалғасы
Еңбекті ... ... ... ... емес активтардың амортизациясы
4,8
Барлық шығындар
4762053,5
5182847,3
420793,8
108,8
10
Өзінділік құндылығы
4841323,0
11
Кезеңінің шығыны
704904,0
12
Орташа тізімдік саны, чел.
2312
2279
13
1 жұмысшыға кететін орташа тізімдік жалақы, тенге
80302
82243
Бұл бөлімге ... ... ... ... ... үшін ... ... өзіндік қызыметі бойынша жүкті траспорттарды ұстау құндылығы жүкті және арнайы автомобильдердің санына, тәуелділік жүру көлеміне, бір ... ... ... және жанармайға кететін нормативті шығындарға, техникалық қызыметі бойынша, пайдалану материалдарына, тасымалдағыш құрамының жөндеу және амортизациясына байланысты есептеледі. Бұл ... ... құны ... ... ... ... ... сәйкестендіріледі.
2.4 Мұнайды жинау мен дайындауға кететін шығындардың ... ... ... ... ... ұйымдастыру көбнесе қатпарлардан жер бетіне мұнайды көтеру әдістеріне және мұнай мен мұнайлы газды жинау жүйесіне байланысты ... ... ... ... және ... әдістер арқылы пайдаланады. Сорғышты қондырғылардан көптеген бөлігі тереңдік штангалары сорғыштарадан құралған, бірақ ... ... ... ... ... ... үшін ... электросорғыштар қолданылады.Мұнай мен қосымша газды жинау жүйесі жағдайларға байланысты екі немесе бір құбырлы болып келеді. Мұнайдан газды ... ... ... ... жеке ... ... ... трапты қондырғыларда немесе топтық трапты-өлшегіш қондырғыларда жүргізіледі. ... ... жеке ... ... және газ ... ... бойынша мұнай мұнайжинағыш пунктарға, ал газ компрессорлы станцияларға жіберіледі. Мұнай жинау жүйесі мұнайды газдан бөлуді, су мен құмнан ... ... ... жеке ... ... ... мұнайды тасымалдау, мұнайды өңдеуге дайындауды, жалпы өндірістік өнімділікті өлшеуді және мұнайды тапсыруды жүзеге асыру қажет.Өздігінен ағу немесе сорғыш арқылы ұңғымалардың ... ... ... ... өнім ... ... пунктарына жіберіледі және ол жерде мұнайдаг газды ... ... ... ... ... дайындайтын қондырғыларға, ал газ компрессорлы станцияларға жіберіледі. Берліген аудандаға мұнайды ... ... ... НГДУ ... ... мұнай мен гады өңдеутін цехтар жатады. Мұнай ... ... ... ... және ... басқаратын мұнай мен газды өңдейтін бригадалардан құралған. Бұл бригадалар бекітілген технологиялық режим мен техникалық пайдалану ережелеріне сәйкес мұнай мен газ ... және ... ... ... ... ... етеді. Ұңғымалар бойынша қажетті зерттеу жұмыстарын жұргізетін зерттеу топтарының құрамына ұңғымаларды ... ... ... ... өлшейтін жұмысшылар және мұнайға талдау жүргізетін лаборанттар жатады.Мұнай өнімділігі бойынша топтардың және де зерттеу топтарының сандық құрамы ұңғымалардың ... ... ... ... ... ... ұңғымаларды автоматизациялау мен механизациялау қызыметіне байланысты болып келеді.Мұнайды технологиялық ... ... үшін ... ... ... ... өздіндік құнына жатады.өндірісті дайындау мен игеру шығындары мұнай мен газдың валдық өндіріс арасында таралады.Мұнайды өңдеуді ұйымадастыруды ... ... ... біріне өндірістік процестерді автоматизациялау мен телемеханизация жатады. Бұл кезде жеке процестердің автоматизациясы ғана емес, сонымен бірге өндірісті басқаруды орталықтандыру, барлық ... ... ... көрсету және де басқару мен еңбекті ұйымдастыруды жақсарту жұмыстары жүргізіледі. ... ... ... ... ... элементтеріне үлкен мән берілсе, қазіргі кезде кешендік автоматизация мен телемеханизацияға үлкен көңіл бөлінеді.Телемеханизацияның негізгі жүйесіне дисперчерский пункт жатады, ол ұңғымаларда, ... ... ... ... ... ... парктарда және өңдіретін станцияларда орналастырыған датчиктармен байланысты болып келеді.Мұнай шаруашылық объектілерді автоаттандыру мен телемеханизациялау жүйелерін ... ... ету ... ... ... ... мұнай шаруашылық объектілердің өзгеруіне әкеледі.
Кешенді-механизациялау кешені өндірістік объектілерде белгілі жұмыс режимін ... ... ... және ... ... ... ... тапсырманы орындау арқылы жүзеге асады. Бас оператор басқаратын жүйенің құрамы өндірістік объектілердің қызыметіне байланысты болады. Мұнай және газды өндіретін ... ... ... игеру қажет - тракторист, электромонтер, слесарь-жөндеуші. Қондырғыларды жөндеу мен ... ... ... ... жоспарлы алдын-ала жөндеу жұмыстарының айлық графиктері бойынша жүргізіледі.Кешендік-механизациялық жүйелерді ендіру арқылы ұңғымаларда қызымет көрсететін қызметкерелердің сандарының ... ... ... ... ... және жұмыс уақытын тығыздалуды жүзеге асырады.Технологиялық процестердің негізгілеріне шикізат мұнайды кешендік дайындау, оны тауарлы-транспорттық басқармасына тапсыру мен сақтау ... ... ... ... МГӨМ-де әртүрлі қондырғыларда жүргізіледі, ол мұнайды сусыздандыруға арналған қарапайым термохимиялық қондырғылардан бастап мұнайды ... ... ... ... ... ... ... құрамына мұнайды дайындайтын және тасымалданатын кешендік цехтар ... олар ... ... жұмыстарынан басқа оны сақтайды, мұнайдың сапасына зертханалық талдау мен есептеу жұмыстары жүргізіледі.ГОСТ талаптарына сәйкес хлорлы тұздардың, судың және ... ... ... сай мұнайдың сапасын оның кешендік дайындау жұмыстары қамтамасыз етеді, оларға тұздану, сусыздану және ... ... ... ... мен ... ... тасымалдану бойынша жұмыстар МГӨМ құрамына кіретін арнайы цехтарда жүргізіледі.Мұнайды кешенді дайындау мен ... ... ... ... көлемі тауарлы мұнай және бензинді өндіріс тоннасында квартал мен ... ... ... ... көлемі мұнай бойынша жеке қондырғылардың орташа жылдық қуаттылығының тәуелдлігіне байланысты жоспарланады. ... ... ... қуаттылығы келесі форуламен анықталады:
(19)
мұндағы, Mн - жылдың басынан қондырғының қуаттылығы; мың т; ... - ... мен ... ... ... ... ... қосылған қуаттылық, мың т;
Mл - негізгі фондтарды жою есебінен қуаттлығының ... мың т;
tв және tл - ... ... ... қосу мен жою сәйкес айлардың саны.
Мұнайдың тұрақтандыру процесінде тұрақсыз бензин пайда болады. Бензиннің көлемі мұнайда оның потенциалды құрамымен және ... ... ... ... ... ... көлемінен басқа цехтың жобасында шикі мұнайдың көлемі және өңдеуге дейінгі мен ... ... ... ... ... ... ... құрамының нормаларына байланысты қазіргі кезде мұнай төрт топқа ... ... ... үшін ... ... ... ... 0,05c/o аспауы қажет: 1 топ - 40 мг/л. 2 топ - ... 3 топ - ... 4 топ ... ... ... 1 топ - 0,2, 2 топ - 1,0 , 3 топ - 1,0 , 4 топ - 2,0 ... ... өндірісінде өндірістік циклінің қорытынды процесстерін жүргізеді, сондықтан да оған тауарлы мұнайды тапсыру мен сапасын бақылау функциялары жатады.Мұнайды дйындау мен тапсыру оны ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс көлемі брутто тоннада жоспарланады.
МЖДЦ өндірісінің көлемі ақшалы тұрғыдан өнімнің өзіндік құндылығын жоспарлау кезінде құрстырылатын шығындар сметасы бойынша ... ... ... ... мен ... кететін шығындар (МЖДЦ)

п/п
Шығындар бөлімі
Құны
мың.тенге
1
Қалдықтар есебінен шығатын негізгі материал мен шикізат
4874
2
қосымша материалдар
2050
3
Жанармай
1622
4
Энергия
6822
5
Жалақы ... және ... ... ... шығындар
334
7
Негізгі фондтардың амортизацияс
13665
8
Басқа да ақшалай шығындар
5832
9
Өндіріс бойынша шығындардың барлығы
38599
10
Валды өнімге қосылмайтын жұмыс пен ызыметке кететін шығындар ... ... ... ... өзгеруі:
қосылуы (+),азайюы(-)
+400
12
Валды өнімнің өндірістік құны
38290
13
Ішкіөндірістік айналым
1329
14
Тауарлы өнімнің өндірістік өзіндік құны
36961
15
Өндірістің сыртындағы шығындар
16
Тауарлы өндірістің ... ... ... ... ... бойынша тауарлы өнім
46300
18
1тенге тауарлы өнімнің шығыны
79,83
19
Қоймалар мен шығарылғын ... ... ... ... өнімнің қалдықтарының өзінің құндылығының өзгеруі
+30
20
Өндірісті өнімнің өзіндік құндылығы
36991
21
қазіргі бағалар бойынша тауарлы өнімнің өтуі
46338
22
Өнімді ... ... ... (+), ... (-) ... ... ... мен дайындау шығындары

Шығындар бабы
Өлшемдері
Мөлшері
(мың)
1
Негізгі және қосалқы материалдар
тенге
530 000
2
Электроэнергия
тенге
121 910,6
3
Отын
тенге
9 222
4
Транспорттық шығындар
тенге
127 200
5
Басқа кәсіпорындармен көрсетілген өндірістік сипаттағы қызметтердің ... ... ... ... басқа да қызметтердің шығындары
тенге
17 500
7
Басқа шығындар
тенге
9 538
8
Еңбек ақы қоры
тенге
286 728 603
9
Зейнетақы қорына ... 672 860, ... ... 345 920, ... ... ... 274
12
Автожолдарды пайдаланғаны үшін төлемдер,
тенге
4 180
13
Шығындар жиыны, тг
тенге
1 298 750,74
14
Үстеме шығындар, тг
тенге
60 437, ... ... ... ... ... ... ... Қабат қысымын ұстап тұру шараларына жұмсалатын шығындарының ерекшеліктері
қатпарлы қысымды тұрақтандыру ... ... ... жүргізеді. Бұл бөлімдердің өндірістік құрылыстары кенорынның нақты барлау жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... ... ... қатпарлы қысымды сақтау цехтары жүргізеді. Қатпарлы қысымды сақтау цехы берілген суды қамтамасыз ... мен ... оның ... ... ... ... арқылы жүргізіледі, сонымен бірге ұңғыманың қоймалжындылығын бақылайды. Тәулік бойы жүргізілетін сулылықты бақылау жұмыстарын смена бастығы бақылайды. Әдетте, цехтың құрамына мастерлармен ... ... ... кіреді:
* Құрамында сушоғырлар, сорғыш станциялыр мен айдау ұңғымалары бар пайдалану учаскілері, оның негізгі ... ... су ... ... Сорғышты ұңғымаларын тәулік бойы машинистар мен оның көмекшілері, ал айдау ұңғымаларында слесарьлар қызыметін көрсетеді.
* Қатпарларға айдалынатын судың сапасын бақылайтын су ... ... ... ... игеру бойынша учаскілер, олардың құрамындағы айдау ұңғымаларын игеру және зерттеу бойынша операторлар жаңа айдау ұңғымаларын игеру бойынша жұмыстарды, ... ... және ... ... ... ... ... жұмыстарды жүргізеді.
* Жөндеу қалпына келтіру учаскілері, олар әртүрлі мамандықтағы жөндеу жұмысшыларын және ... ... ... ... құбырларды, айдау ұңғымаларының жер беті қондырғыларын, сорғыш станциялардың қондырғыларын жөндеу жұмыстарын және ... ... ... ... және ... сонымен бірге автоматтандырылған объектілерді апатты түрде қызыметін көрсету үшін диспечерлі пункті.
Суды қалпында ұстау цехтың жұмысының ... ... ... ... ... ... сапасын және көлемін анықтайды.Жоспарлау мен есептеу кезінде қатпарлы қысымды сақтау цехының ... ... ... және ... ... ... Календарлы жоспарлы кезенінде t кал айдаудың жалпы жоспарлы көлемі Зв.пл келесіге тең
Зв.пл = Зв. сt кал ... ... ... ... ... ... суды ... көлемі мұнайды өндірудің жоспарлы көлемінің Qн.пл, сулылық пайызының көлеміне Впл және судың сапасының көлемінің Вк тәуелділігіне байланысты есептеледі. Бұл көлем ... ... ... байланысты өзгереді және суландыру жүйесін тиімділігін көбейту бойынша шараларды ескеру ... ... ... ... Бұл ... ... келесіге тең болады.
(21)
Егер айдау көлемі Си санымен және айдау ұңғымаларының ... ... ... шектелмейтін болса, онда келесі формуланы қолданамыз
Зв.пл = qc t кал Kэ. нCн ... t кал - ... ... ұзақтылығы;
Kэ. н - айдау ұңғымаларының ... ... ... суды айдаудың жоспарлы көлемін қамтамасыз ететін айдау ұңғымаларының саны келесіге тең болады.
Cн = ... / qc t кал Kэ. Н (23) ... ... ... ... ... ... мен амортизацияға, сонымен бірге цехты шығындар жатады. Сондықтан да энергияны тиімді қолдану қажет, сонымен бірге айдау ұңғымаларын құнының төмендеуін және ... ... ... ... қысқартуға бағыттау қажет. ҚҚҰ цехының жұмыс көлемі ... ... ... ... ... анықталады.
Кесте 8 Қабат қысымын ұстап тұру шығындары (ҚҚҰЦ)

Шығындар бабы
Өлшемдері
Мөлшері
1
Негізгі және қосалқы материалдар
тенге
26 170 559,14
2
Судың айдау шығындары
тенге
568 320
3
Электроэнергия
тенге
50 622 ... 085 ... ... 980 242,8
6
Басқа кәсіпорындармен көрсетілген өндірістік сипаттағы қызметтердің шығындары
тенге
16 225 303,5
7
Еңбек ақы қоры
тенге
110 267 ... да ... 566 ... ... ... 026 ... ... 053 400,6
11
Негізгі қорлардың амортизациясы
тенге
709 341,14
12
Мұнайды айдауға кеткен шығындар
тенге
49 729 ... ... ... шығындар
тенге
81 500 959,8
14
Өзге ұйымдармен орындалатын басқа да қызметтердің шығындары
тенге
18 501 ... ... ... 868 693 ... ... ... 431 990
17
Жоспарлы қорлануы, тг
тенге
14 295 094
18
Барлық шығындыр, тг
тенге
1976420887
19
Мұнайдың өзіндік құны
долл/т
62,5
3. КӨМІРСУТЕК ШИКІЗАТЫН ӨНДІРУГЕ ЖҰМСАЛАТЫН ПАЙДАЛАНУ ШЫҒЫНДАРЫН АЗАЙТУ ЖОЛДАРЫН ... ... ... ... ... және ... экономикалық ынталандыруы
Өнімнің өзіндік құны - кәсіпорындар жұмысының аса маңызды ... бірі - ... ... өндіру мен өткізуге жұмсайтын ақшалай түрдегі шығындары ... ... ... құн өнім құнының бір бөлігі болып табылады. Соңғысы, әдетте, ... ... ... ... ... ... ... құралдарының құны, қажетті еңбекпен құрылған құн және қосымша еңбекпен құрылған құн. Өнімнің құнының ақшалай түрде көрсетілген алғашқы екі ... ... ... ... ... болып табылады. Қосымша өнімнің (қоғамға арналған өнімнің) құны кәсіпорындардың қазіргі кездегі шаруашылық есеп ... ... ... ... ... ... енгізіледі. Нақты түрде бұл келесіден көрінеді, өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... мен ... және басқа да төлемдер кіреді. Сол себептен, сондай-ақ еңбек құралдар мен заттарының ... ... ... ал ... ... өнімнің құнымен әркез сәйкес келе бермейтіндігіне байланысты, өзіндік құн өндірістің ... ... мен ... ... ... сандық түрде сәйкес келмеуі мүмкін. Өнімнің өзіндік құнының шамасына қолданылатын техниканың, ... ... пен ... ... технологиясының деңгейі әсерін тигізеді. Өндіріске тахникалық прогрестің ең соңғы жетістіктерін, өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың аса жетілдірілген және ғылыми әдістерін ... ... ... ... өзіндік құны төмендей бастайды, бұл өнім бірлігіне қатысты жанды және заттандырылған еңбек шығынының азаюынан көрінеді. Өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... бар. Өнімнің өзіндік құнының азаюының нәтижесінде ең ... ... мен ... ... ... ... арта ... және олардың тиімділігі артады.Өнеркәсіп кәсіпорнының өнімді өндіру мен өткізу саласындағы өндіріс құралдарының, еңбек күшінің, ... ... ... ... ... ... шығындары өнімнің өзіндік құны деп аталады. Бұл кәсіпорындардың, құрылыстық, ... және ... ... ... аса ... экономикалық көрсеткіштерінің бірі болып табылады.Ең ақырында өнімнің өзіндік құнының деңгейі кәсіпорын ұжымының бүкіл өндірістік-шаруашылық іс-әрекетінің ... атап ... ... мен өндіріс және еңбектің ұйымдастырылу күйін, барлық ... ... ... ... пайдаланудың тиімділігін көрсетеді. Салалардың алдына өнеркәсіптегі өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... бесжылдыққа өнімнің өзіндік құнын азайту шараларының үлкен кешені жоспарланып отыр. Қоғамдық өнімнің көп материалды қажет етушілігін 4-5 %-ға азайту ... ... ... және құрылыс министрліктерінің, бірлестіктер мен кәсіпорындарының жылдық жоспарларында өнімнің өзіндік құныны азайту жөнінд тапсырмалар бекітіледі және тауарлық өнімнің есебіндегі ... ... шегі ... түрдегі) енгізіледі.Өнімнің өзіндік құны кәсіпорынның қолданыстағы өндіріс құралдарына, аударымдарды қоса алғандағы төленетін еңбекақыға және өнімді өндіру мен өткізу қызметтерінің ақысын ... ... ... ... ... табылады. Өнімді өндіруге жұмсалатын шығындар негізгі және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын бойынша өнімді өндіруге жұмсалған шығындар жатады, б.а. сондай-ақ негізгі өндірісті басқару мен ... ... ... өндіріс технолоиясы мен оны ұйымдастырумен қатысты болып келетін шығындар ... ... ... өнімді өндіруге, сондай-ақ оны өткізуге жұмсалған шығындар жатады.
Өнімнің өзіндік құнын жоспарлаған кезде төмендегілерді ...
* ... ... шығындардың жалпы сметасы;
* тауарлық (жалпы) өнімнің жоспарлық ... ... өнім ... ... құны;
* тауарлық өнімнің шығындары және оларды азайту.
Жоспарлық көрсеткіштерді белгілеу үшін төмендегілерді есептейді:
* кәсіпорынның негізгі және ... ... ... ... жұмсалатын шығындар;
* шығынардың жиыны;
* цехтық, жалпы шаруашылықтық, өндірістен тыс және басқа түрдегі шығындардың сметалары;
* өндік құнның калькуляциясы.
Тұтастай ... ... құны ... ... мен ... б.а. ... өнім ... өзіндік құнының есебін материалдарды, отынды, электрқуатын және т.б. ... ... ... мен ... уақыты пен еңбекақының жоспарлық шығындарына негізделумен әзірлейді.
Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын жоспарлауға өнімнің өндірісіне ... ... ... ... өнім ... ... жағдайда барлық өнім түрлеріне арнап есептеулер жүргізеді), ... ... ... ... мен қызметтерге жұмсалған шығындардың есебі кіреді.Өндіріске жұмсалатын шығындарды экономикалық элементтер (өндіріске жұмсалатын шығындардың сметасы) мен шығындық баптар (өнімнің өзіндік құнының ... ... ... ... жұмсалатын шығындарды экономикалық элементтер бойынша топтастыру кәсіпорынның ... ... ... ... ... негізгі қорларды амортизациялаудың жалпы сомасын, еңбекақыға жұмсалатын шығындарды және басқа да ақшалай шығындарды анықтауға мүмкіндік береді. Бұл топтаманы айналымдық ... ... мен ... ... ... ... үшін, сондай-ақ тауарлық өнімнің шығынын анықтау үшін қолданады. Бұл топтаманы өндіріске жұмсалатын шығындардың сметасын құрастыру ... ... ... ... ... ... мен пайда болған жері туралы түсінік бермейді. Ол бойынша ... ... өнім ... ... құнын анықтауға болмайды. Бұл үшін шығындардың шығындардың баптары бойынша топтамасы, б.а. өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы қолданылады.Өндіріске ... ... ... деп ... ... ... мен пайда болуына байланысты қалыптасқан шығындар аталады.Өнімнің өзіндік құнына кіретін шығындардың баптарының атаулығы ... ... ... үшін ... болып келеді және әр саладағы техникаға, технология мен өндіріс және еңбекті ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнын анықтауға, сондай-ақ өзіндік құнның сол деңгейі ... ... ... ... оны ... ... ... қай бағыттарда жүргізу керек екендігін анықтауға мүмкіндік береді.
Негізгі шығындар -- ... ... ... ... ... ... -- бұл өндірістік процесті басқару мен ... ... ... элементтік шығындар -- бұл шығындардың бастапқы элементтері.
Кешендік шығындар -- бірнеше бір элементтік шығындардан құралған шығындар. Мысалы, ... ... ... ... қатысты шығындар.
Шығындар олардың пайда болу және өндірістік шығындарға жазылу уақыты бойынша ағымдағы кезең мен келешек ... ... деп ... Ағымдағы кезеңнің шығындары сол жылғы өнімнің өндірісі мен соны өткізумен байланысты болып келеді. Келешек кезеңдердің шығындарына жоспарланып отырған жылда ... ... ... ұзақ ... нормативтік мерзім бойы өнімнің өзіндік құнына жатқызуға жататын шығындар кіреді. Бл өндірісті игеру мен ... ... ... ... ... үшін ... ... қатысты шығындардың сметасын жасайды, ол өзіндік құн жөніндегі жоспарды техникалық өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... -- өзіне негізделумен айналымдағы құралдардың қажеті көлемі ... ... ... ... және сол ... ... келісімшарттар жасасатын маңызды жоспарлық құжат.Өндіріске жұмсалатын шығындардың сметасына өнімді шығарумен, сондай-ақ өздерін ... ... ... ... ... емес сипаттағы қызметтермен қатысты болатын негізгі және ... ... ... шығындары жатқызылады.Шахматтық баланс ұстанымы бойынша жасалатын өндіріске қатысты шығындардың сметасы негізгі үш бөлімнен тұрады:
1) ... ...
2) ... ... қызметтері және жалпы шаруашылықтық шығындар;
3) тауарлық өнімнің толықтай шығарылуына жұмсалатын шығындар.
Барлық шығындар сол кәсіпорынның ұйымдық құрылымына сәйкес негізгі және ... ... ... қимасында. Калькуляциялардың баптары шығындардың шахматтық балансын құрастыруда қатыспайды, себебі олар кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... бойынша үлестірілген.Өндіріске қатысты шығындардың сметасы шығындардың бағытына байланыссыз барлық ... ... ... ... ... ... элементі мен кәсіпорынның бөлініп көрсетілген құрылымдық бірліктері бойынша жекелеген шығындарды, сондай-ақ оның жалпы ... ... ... ... береді; қызметтердің кәсіпорынның ішінде және шетке өзара ұсынылуын көрсетеді, сондай-ақ күрделі құрылыс пен күрделі жөндеуге қатысты шығындардың жиынын береді; негізгі ... ... ... ... жиынын береді, бұл өндіріске қатысты шығындардың сметасын өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құнының калькуляцияларымен (есептеулерімен) байланыстырады.Өнімнің өзіндік құны жөніндегі жоспар кәсіпорынның ... және ... даму ... аса маңызды бөлімдерінің бірі болып табылады. Кәсіпорында ол маңызды мағынаға ие болады, себебі ... ... ... мен ... үшін қанша шығындар қажет болатынын, жоспарлық кезеңде қандай қаржылық нәтижелерді күтуге болатынын білуге мүмкіндік береді. ... ... құны ... ... ... ... ... Өнімді өндіруге жұмсалатын шығындардың сметасы (экономикалық элементтер бойынша жасалады).
* Барлық тауарлық және өткізілген өнімнің өзіндік құны.
* Жекелеген ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын азайтудың есебі
Өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... жатады: тауарлық және өткізілген өнімнің өзіндік құны; өнімнің аса ... ... ... ... ... тауарлық өнімнің 1 ақш. бірл. жұмсалатын шығындар; техникалық-экономикалық факторлар бойынша өзіндік құнның азайтылу пайызы; ... ... ... ... ... азайту пайызы.Өткізілетін өнімнің өзіндік құны тауарлық өнімнің толық өзіндік құны одан алынған өсім оған қосылған ... ... ... ... өнім ... өзіндік құнының азаюы.Өнім бірлігінің өзіндік құнының есебі калькуляция деп аталады. Калькуляциялар сметалық, ... нор - ... ... ... ... ... жасалатын бұйымдарға немесе тапсырысқа арнап жасалады.Жоспарлық калькуляция (жылдық, тоқсандық, ... ... ... ... ... өнімге арнап әзірленеді.
Нормативтік калькуляция соны құрастыру сәтінде қолданыста жүрген шығындық нормалар бойынша есептелген өнімнің ... ... ... ... Ол ... қатысты шығындардың нормативтік есебі орын алатын өндірістер үшін қажет.Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау әдістері. Тәжірибеде өнімнің өзіндік құнын ... екі ... кең ... нормативтік және техникалық-экономикалық факторлар бойынша жоспарлау. Әдетте, олар бір-бірімен тығыз ... ... ... ... мәні ... ... ... өзіндік құнын жоспарлау кезінде материалдық, еңбек және қаржылық ресурстарды қолданудың нормалары мен нормативтері, б.а. кәсіпорынның ... ... ... ... ... техникалық-экономикалық факторлар бойынша жоспарлау әдісі нормативтік әдіске қарағанда артықшылыққа ие, себебі ол ... ... ... өзіндік құнына түбегейлі әсерін тигізетін көптеген факторларды ескеруге мүмкіндік береді.
Бұл әдіс кезінде келесі факторлар ескеріледі:
* ... - ... ... ... жаңа ... мен ... ... ұйымдастырушылық - бұл факторлар ретінде кәсіпорында жоспарлық кезеңде өндіріс пен ... ... ... ... ... бағыттану мен кооперацияны тереңдету, кәсіпорында басқарудың ұйымдық құрылымын жақсарту, еңбекті ұйымдастырудың бригадалық әдісін ... ... ... ... ... мен ... ... жоспарлық кезеңдегі құнсызданудың деңгейі.
Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының барлық шығындарын белгілеу үшін ... ... ... ... ... оған сондай-ақ негізгі және қосалқы өндірістердің шығындары ... ... ... құрастырудағы мақсат - өздерінің бағытталуына байланыссыз барлық ... ... ... қосындылау, әрбір элементтер мен МГӨК-тің жекелеген бөлімшелері бойынша шығындардың жиынын анықтау, мұнай мен ... ... ... ... басшылығы әрдайым шығарылатын өнімнің өткізілу бағасына, атаулығына, ассортименті мен ... ... ... және инвестициялық саясатқа және басқа көптеген нәрселерге қатысты болатын оңтайлы шешімдерді таңдап алу қажеттілігінің алдында ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның өзін-өзі ұстаудың баламалы нұсқаларын есептеп және талдаудан өткізеді.Өзіндік құнды жоспарлау - бұл ... ... ... бір бөлігі және ол оның тиімділігін материалдық, еңбек және қаржылық ресурстарды, сондай-ақ табиғи байлықтарды аса ... ... ... барынша арттыру мәндетіне негізделумен жүзеге асырылуы тиіс.Мұнай өндірісінің ... ... ... ... ... ... жоспармен ескерілген өнімді жасап шығару үшін қажет етілетін өндіріске жұмсалатын шығындардың шамасын экономикалық тұрғыдан негіздемелеу, сондай-ақ ... ... ... ... ... түрде азайтуға арналған резервтерді анықтау мен жұмылдыру, өндірістің пайдасы мен тиімділігін арттыру шығады. Экономикалық ынталандыру қорлары (ЭЫҚ) ... ... қоры ... ... ... мен техниканы дамыту қоры (ӨҒмТДҚ) мен әлеуметтік даму қоры түрінде әр шаруашылық есептік бірлестік пен кәсіпорында құрылады.Бірлестіктің экономикалық ... ... ... ... еңбек ұжымдарын саланың - мұнай мен газ өндірісінің ... ... ... ... арттыруды ескеретін салалық жүйе бойынша белгіленеді.Бұған мұнайды, газ конденсатын, мұнай мен табиғи газдарды өндіру көлемі үшін нормативтер бойынша ... және ... ... ... ... ... қалыптастыру арқылы қол жеткізіледі.Жылдық жоспарлардағы экономикалық ынталанадыру қорларының көлемдері қор құрушы көрсеткіштер бойынша бесжылдық жоспардың тапсырмаларын орындау дәрежесіне байланысты болады.Мұнай ... қор ... ... -- бұл ... ... ... өндірісінде -- кубтық мөлшерлемелер. Тонналық мөлшерлемелер бесжылдық жоспарда бірлестіктер бойынша сараланып жіктелген түрде 1 т мұнай, конденсат және ... газы үшін ... ... ... ... өндіру өнеркәсібінде ЭЫҚ-ны құру тұтастай бірлестік бойынша жүргізіледі. Ведомстволарға бағынатын бөлімшелер өздері ЭЫҚ-ларды құрмайды, олар бірлестік қорларының ... ... ... ... ... әрбір бөлімшесіне арнап оның негізгі міндеттеріне негізделумен қорларды құру көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... өндірістік бірлестіктердің құрамына кіретін барлық кәсіпорындар мен бөлімшелерді соларға арнап бекітілген көрсеткіштер мен нормативтер бойынша ынталандыруды ... ... ... өнеркәсіптік кәсіпорындар бойынша мұнай-газ өндіру бірлестігінің материалдық ... ... ... ... ... газ конденсаты мен газдың қосынды түрдегі өндірісі бойынша жоспарды орындау немесе орындамау кезінде нақты өндіру көлеміне (Qф) және ... ... ... ... ... ... Қмп -- ... ... ... ...
Спл -- мұнайдың жоспарлық өндірісі үшін тонналық мөлшерлеме, барр/т.
Материалдық ынталандыру қорына қосымша аударымдар келесі түрде жүргізіледі: 1) мұнай мен газ ... ... ... ... ... ... өндіргені үшін ең жоғары норматив бойынша -- 5 барр/т;
∆Қмп=∆QС∆Q, , ... ... -- ... ... ... өсімі, теңге;
∆Q -- мұнай мен газ конденсатын өндіру көлемдерін арттыру, т; ... -- ... ... ... ... үшін ... ... (норматив);
2) мұнайлық және табиғи газды жоспармен бекітілген мөлшерден жоғары мөлшерде өндіргені үшін (∆Г)
∆Қмп=∆ГС∆г ... С∆г -- ... ... тыс ... ... өндіргені үшін кубтық мөлшерлеме, теңге/1000 м3;
3) бірлестіктер мен кәсіпорындардың материалдық ынталандыру қоры тауарлық өнімді жұмсаудың шекті деңгейін есептегі (шектен тыс ... ... ... салыстырғанда төмендеткені (арттырғаны) үшін арттырылады (азайтылады): ... (27) ... ... -- ... ынталандыру қорын өзіндік құнды өзгертудің есебінен өзгерту, теңге;
Qт -- тауарлық өнімнің көлемі, теңге;
Зт.пл, Зт.ф -- ... ... ... ... ... сәйкес жоспарлық және нақты шығындар, тг/тг;
4) мұнайды әзірлеу сапасын арттыруға ынталандыру ісі материалдық ынталандыру қорына мұнайдың сапасы үшін ... ... ... ... қосымша төлемдер жоспарымен салыстырғанда одан асырудан алынған 50 % пайданы ... ... ... ... ... ... арттырғаны үшін материалдық ынталандыру қорын арттыру (∆Фмп.к) тәуелділікпен белгіленеді:
∆Қмп..к=0,5Qк(Цк-Цпл) ... Цк мен Цпл -- ... ... ... көтерме бағалары және жоспарлық баға, теңге;
Qк -- сапасы ... ... ... ... ... ... ... мұнайды үнемдеу мақсатында мұнайды өндіру көлемі бірлестіктің материалдық ... ... ... ... есептеу кезінде бекітілген нормативтермен салыстырғанда өндірістік-техникалық қажеттерге жұмсалған мұнайды үнемдеу (шектен тыс ... мен ... ... ... ... ... ... бірлестіктерге бекітілетін тонналық мөлшерлемелер шектерінде бірлестіктің кәсіпорындары үшін материалдық ынталандыру қорының бөлек ... ... ... сала ішіндегі жүйе бекітіледі:
* өнеркәсіптік кәсіпорындар бойынша (қызмет көрсетуші өнеркәсіптік емес шаруашылықтардың бүкіл ... -- ... ... ... ... ... есебінен;
* мердігерлік бұрғылау ұйымдары бойынша -- ... ... ... есебінен.
Мұнай өнеркәсібінің өндірістік бірлестіктерінде ортақ материалдық ынталандыру қоры құрылады, оған ... ... ... (МСҚ) қаражаттарымен қатар сыйақылаудың басқа да арнайы жүйелері бойынша қаражаттар енгізіледі, атап айтқанда:
* ... жаңа ... ... ... мен ... ... ... пен оңтайландыруға көмек көрсеткені үшін сыйақылауға арналған ... ... ... өнім жеткізгені, өндіріс шығындарынан көпшілік тұтынатын тауарларды өндіргені ... ... ... іске ... үшін, өнімнің сапасын жақсартқаны үшін.
Мұнай және газ өнеркәсібінің ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі тапсырмалар мен міндеттемелердің есебімен өнімді өткізу жоспарын орындаған жағдайда 15%-ға ... және ... ... орындамаудың әрбір пайызы үшін 3%-ға азайтылады, алайда МСҚ-ның жоспарлық көлемінің 20%-нан артық болмайтын мөлшерге. Бұл ретте ... ... ... ... ... және осы ... ... кезеңдерде жеткізілімдер бойынша тапсырмалар мен міндеттемелерді орындаған жағдайда 15%-ға арттыруға арнап пайдаланылады.МСҚ-ға жылдың соңында еңбекақы ... ... ... пайда болған қаражаттар аударылады. Еңбекақы қорын шектен тыс ... ... оның ... ... ... ... қорының бір бөлігі пайдаланылады. Өндірістік бірлетіктер еңбек ... ... ... ... бір ... ерекше маңызы бар тапсырмаларды орындауға ынталандыру үшін ... ... ... ... ұйымдарға беруі мүмкін.
Өнімнің өзіндік құнын талдау ісі негізінен төмендегілерге арналған:
1) өнімнің өзіндік ... оның ... ... ... және ... ... ескерілген деңгейімен салыстырғандағы қол жеткізілген деңгейін анықтау;
* өнімнің өзіндік ... ... ... ... орындалуына немесе орындалмауына әсерін тигізетін себептерді анықтау;
* өзіндік құнның жекелеген құрамдас бөліктері бойынша жіберілген шектес тыс шығындаудың шамаларын ... және оның ... ...
* ... мен өнімсіз шығындарды жою жөніндегі, материалдық және ақшалай ... ... ... ... ... әзірлеу.
Өнімнің өзіндік құнына талдау жүргізу кезінде арнайы өзіндік құны ... ... және ... ... ғана ... ... ... бағдарламаның орындалуын, негізгі қорлар мен айналымдағы қаражаттарды пайдаланудың, еңбек өнімділігі мен еңбекақыны және т.б. ... ... ... ... ... толық құнды талдау жүргізу үшін өндіріске жұмсалатын шығындарды есепке алудың тәртібін, шығындардың элементтері мен баптары ... ... ... және әсіресе бұрғылау мен өндірудегі шығындар құрылымының ерекшеліктерін білу қажет.
Кесте 9-Ұңғымалар ... ... ... ... ... ... және жоспарлық шығындар (мың теңге.).
Көрсеткіштер
Жоспарлық өзіндік құны бойынша
Нақты ... ... ... ... ... ... болған шығындар
-
27
+27
Барлығы
17772,0
17756,0
-16
Шығындарды құрылыстық элементтер бойынша салыстыру нақты шығындардың жоспарлық шығындармен салыстырғандағы 16 мың ... ... ... ... ... ... ... тыс жұмсалуына жол берілгендігін көрсетіп отыр.
Шығындарды экономикалық элементтер бойынша талдау бұрғылауға жұмсалған шығындардың жалпы ... ... ... ... немесе шектен тыс шығындау шығындардың нақты қай элементтері, материалдардың қай түрлері бойынша алынғанын анықтауға мүмкіндік береді. Кестедегі деректер көрсетіп отырғандай, ... ... ... ... 77 мың тг. сомасы мөлшерінде жалпы шектен тыс шығындалуы жағдайында энергияға, техникалық суға және басқа шығындық баптар ... ... ... Нақты шығындардың жоспарлық шығындардан ауытқуын анықтаудан кейін әрбір бап бойынша ауытқудың ... ... ... ... ... ... бойынша ауытқулардың себептері материалдардың бағасын өзгерту және бекітілген шығындау нормаларынан ауытқу болуы мүмкін. Шығындардың материалдық ... ... ... ... ... ... ... шығындардың нақты шығынның шығындау нормаларынан 1 м-ге ауытқуының нәтижесінде өзгеруі
+- ∆Зн = ... ... ... шығындардың бағалардың ауытқуының нәтижесінде өзгеруі
+-∆Зц=(Цф- Цпл)Нфмф (30) ... мф -- ... 1м-ге ... ... ... -- 1м-ге ... нормасы;
Нф -- нақты ұңғымалау, м;
Цф и Цпл -- ... ... ... және ... ... 10 - ... бойынша іс-жүзіндегі орындалған жұмыс шығындары
Шығындар бабы
Жоспар бойынша іс-жүзінде орындалған жұмыс көлемі
Іс-жүзіндегі
Ауытқу ... ...
1) ... ... материалдар, олардың ішінде:
а) қоршағыш құбырлар
б) цемент
в) техникалық су
г) химреагенттер мен ... ... ...
д) ... ... ... еңбекақы
680
714
+34
3) бұрғылау жабдығын пайдалануға жұмсалған шығындар, олардың ішінде:
а) амортизация
б) қашаулардың ...
в) ... ... ...
г) ... ...
д) ... құбырларының
3566
1181
1007
260
514
68
536
3561
1215
976
260
510
67
533
-5
+34
-31
-
-4
-1
-3
10 - кесте жалғасы
4) энергетикалық шығындар ... ... ... ... шығындар, олардың ішінде:
а) цементтеу
б) бу
642
440
202
595
426
169
-47
-14
-33
Электқуатына қатысты ... ... және ... ... ... ... тыс ... жалпы сомасын бөлген кезде материалдар бойынша шығындарды талдау кезіндегідей есептеулер жүргізіледі.Факторлар бойынша материалдық шығындардың ... ... ... бөлістіру ең алдымен материалдарды, отын мен энергияның қай түрлері бойынша ... ... ... шығындардың асырылуына жол берілгендігін анықтауға мүмкіндік береді.Материалдарды, отынды, энергияны жұмсау нормаларының орындалу деңгейін анықтағаннан кейін сол деңгейді белгілейтін жағдайларды ... бұл ... ... ... арғы ... ... ... азайтудың пайдаланылмаған мүмкіндіктерін анықтау мен осы мүмкіндіктерді жүзеге асыру жөніндегі іс-шараларды әзірлеу үшін үшін қажет. Мысалы, қоршағыш құбырларды ... ... ... ... ... анықтау кезінде ең алдымен ұңғымалардың іс-жүзіндегі құрылымдарын жобада қабылданғандарымен салыстырады. Еңбекақы бойынша іс-жүзіндегі шығындардың ауытқуының ... ... саны мен ... еңбекақының өзгеруі болуы мүмкін, олардың әсер етуін ... ... ... ... ... мен еңбекақы қорын талдау кезінде қарастырылған.Ұңғымалардың өзіндік құнында үстеме шығындар елеулі меншікті салмаққа ие, талдау кезінде ... ... ... ... Оларды жекелеген баптардың қимасында талдайды және іс-жүзіндегі шығындардың жоспарлық шығындардан ауытқуын және сол ... ... ... ... ... құрылысының өзіндік құнын талдаудың қорытынды кезеңі -- ... ... ... ... ... резервтерді жүзеге асыру жөніндегі ұйымдастыру-техникалық іс-шараларды әзірлеу.
2005 жылы 1 тонна мұнайдың өзіндік құны (тасымалдаудың есебімен) есептік 8073,33 ... (56,80 ... ... 13 827,48 ... (97,48 ... құрады. 1 тонна мұнайдың өзіндік құны (тасымалдаудың есебімен) есепке қатысты 5 754,15 теңгеге (71,3%) ... ... 142,14 ... тең ... ... бағамы кезінде (40,48 долларға) артты.
Кесте11 − 2005 жылғы 1 ... ... ... құны ... ...
(+,-) теңге
%
есеп
Іс-жүзінде
(теңге)
(доллар)
(теңге)
(доллар)
1 тонна мұнайдың өзіндік құны (тасымалдаудың есебімен)
8073,33
56,80
13 827,48
97,28
+5754,15
171,3
1 тонна мұнайдың өзіндік құны ... ... ... ... ... құнының артуының негізгі себептеріне төмендегілер жатады:
а) 2005 жыл бойы ... ... мен ... ... ... ... 1 ... мұнайдың іс-жүзіндегі өзіндік құны (тасымалдаудың есебінсіз) 2005 жылы есептік 4207,58 теңгеге (29,60 ... ... 4972,04 ... (34,98 ... ... 1 ... мұнайдың іс-жүзіндегі өзіндік құнының артуы есептік өзіндік құнымен салыстырғанда 764,46 ... (5,38 ... ... немесе 18,2%-ға. 1 тонна мұнайдың тасымалдаудың есебінсіз өзіндік құнының артуының себептеріне ... ...
* ... ... жою ... ... ... құру;
* қойнауды пайдаланушының салықтық төлемдерінің мұнайдың бағасының өсуіне байланысты және мұнайды өндіру мен өткізу көлемінің артуына ... ...
1 ... ... 2004 ... ... ... құны (тасымалдаудың есебінсіз) 10338,79 теңгеге немесе 17%-ға артты. Егер 2004 жылы ол 3488,69 теңгені құраған болса, 2005 жылы 13827,48 ... ... 12 − 1 ... ... 2004 ... ... өзіндік құны
2004 жыл
2005 жыл
Отклонение
(+,-) теңге
2004 жылы 2005 жылға қатысты, %
(теңге)
(теңге)
1 тонна мұнайдың өзіндік құны (тасымалдаудың есебімен)
3488,69
13827,48
+10338,79
281,0
1 тонна мұнайдың ... құны ... ... ... 1 ... ... ... құнының (тасымалдаудың есебімен) артуының себептеріне төмендегілер жатады: а) 2005 жылы мұнайды тасымалдау тарифтерінің (екі рет) өсуі; ... ... ... 2005 жылы ... тасымалдау шығындары 3976,5 млн. теңгені құрады. 2005 жылы 1 тонна мұнайдың өзіндік құнындағы мұнайды тасымалдау ... ... ... 2004 жылғы 9,01%-ға қарсы 32,6%-ды құрады.
а) 2005 жылы өндіру көлемінің төмендеуі. 2005 жылы 1 тонна мұнайдың өзіндік құны ... ... 2004 ... 5077,6 ... ... 4972,04 ... ... б.а. 2005 жылы 1 тоннаның өзіндік құны 105,56 теңгеге төмендеді.
Себептер келесі: а) бабы ... ... ... ... ... ... 438,9 ... (37,13%) азайды. Шығындардың азаюы 3-тоқсанда кеніштердегі әрекеттегі ұңғымалардың тоқтауының ... ... ... ... ... және электрқуатына қатысты тарифтің 2004 жылдағымен салыстырғанда 1,14 есе азаюымен түсіндіріледі.
ә) бабы ... ... 2004 ... ... 3 ... 462 млн. 233 мың теңгеге немесе 51,2%-ға азайды. Соның ішінде жүктерді тасымалдау шығындары 340 млн. 8 мың ... (29%), ... ... ... жөніндегі шығындар 2 млрд. 533 млн. 159 тыс. ... (64,9%) ... 2005 жылы ... ... мен ... күтіп ұстауға жұмсалатын шығындар 2004 жылдағымен салыстырғанда 96 млн. 279 мың теңгеге (51,8%) азайды.
в) химияландыру қызметтері химреагенттердің болмауының себебінен 329 млн. 244 мың. ... (75%) ... ... ... ... ... азаюы келесі жағдаймен түсіндіріледі: әлемдік нарықтағы бағалардың төмендеуіне байланысты қызметтер мен жұмыстардың көлемдері барынша оңтайландырылған болатын.
1 ... ... ... құны ... ... бойынша есептеледі:
С2=С1+(А+Зр+Зэ+Зд.п) - (З+Зпр) /Q2 (31) ... А - ... ... келтіруге 8,3% және күрделі жөндеуге 3,9% есебімен автоматтандыру мен телемеханизация құралдарын амортизациялауға қатысты шығындар,
А= ... ... - ... 1% ... ... мен ... ... ағымдағы жөндеуге жұмсалатын шығындар,
Зр=260·1/100=2,6 мың тг;
Зэ - 1кВт·с-на 6.40тг баға бойынша электрқуатының 10 кВт·с меншікті шығыны кезіндегі ... ... ... жұмсалатын электрқуатының шығындары,
Зэ= 2475·10·0,07=1732,5 мың тг
Зд.п - 1 ... 93 ... ... ... ... ... эмульсиясыздандыру мен айдауға жұмсалатын шығындар,
Зд.п= 2475·0,93=2301,75 мың тг
З - жылына әр жұмысшыға 9200 тг.есебімен жұмысшылардың санын азайтудың есебінен ... ... ... - ... ... ... есебінен ағымдағы жерасты жөндеу бойынша үнемдеу,
Зпр=2·458·56=51,3 мың тг;
С2=7+(31,7+2,6+1732,5+2301,75)-(736000+51,3)/452475=5,38 тг,
Қосымша ... ... ... ... ... жыл
Жылдық экономикалық әсер
Э=(7+0,17·82,5)-(6,72+0,17·79,5)452475=390 мың тг.
3.2 Мұнай өндірісі ... ... ... ... баға ... үнемдеу
Мұнай мен газдың өзіндік құны негіздемеленген техникалық-экономикалық нормалар мен материалдық, еңбек және ақшалай шығындар жүйесіне негізделген. Мұнай мен ... ... ... құны осы өнім ... ... мен ... жұмсалатын шығындарды техникалық-экономикалық есебін жүргізуге негізделумен белгіленеді, бұл ретте экономикалық және әлеуметтік даму жоспарының басқа бөлімдері, соның ... ... мен ... ... және ... ... көлемі туралы, мұнайды тұрақтандыру өнімдерінің өндірісі туралы, мұнай-газ өндіру кәсіпорындарының жекелеген бөлімшелері мен өнеркәсіптік-өндірістік қызметкерлердің категориялары ... ... қоры ... деректер; өндірістің тиімділігін арттыру жөніндегі ұйымдастыру-техникалық шараларын енгізуден күтіліп отырған нәтижелерінің есебімен, материалдық-техникалық құралдарды жұмсаудың, негізгі қорларды ... ... мен ... және т.б. ... өндіру өнеркәсібінде өзіндік құны төмендегілерді құрастырумен жоспарланады:
* шығындардың сметасы;
* өзіндік құнның калькуляциясы;
* ... ... ... шығындардың өзгеруінің есебінен.
Аталмыш есептеулерде негізгі жоспарлық көрсеткіштер дегеніміз бұл:
* мұнай мен газдың өндірістік өзіндік құны ... және ... өнім ... ... мен ... толық өзіндік құны (тауарлық өнім бойынша) ;
* тауарлық өнімнің жұмсалуы;
Мұнай өнеркәсібінде төмендегідей есептік көрсеткіштер ... ... ... 1 ұңғ. қатысты өндіріс шығындары (ГРР-ға қатысты мөлшерлемелерді санамағанда);
* 1 ұңғ. қатысты материалдық ... ... ... ... фактордың әсерін есепке алмауға және еңбек ұжымының өндіріс шығындарын азайту ... ... баға ... ... береді.Мұнай мен газды өндірудің өзіндік құнының жоспарын жоспарланып отырған жылдағы ... ... ... ... соның алдындағы (базалық) жылдағы өзіндік құнымен салыстырғандағы өзгеруін анықтау мақсатымен техникалық-экономикалық факторлар бойынша ... ... ... ... ... ... ... арнап жұмсалған мұнай мен газ жалпы өндіру құрамына ... ал ... құны ... мен ... ... ... ... бірге ішкі өндірістік айналым ретінде шығындардың сметасына енгізіледі. Техникалық-экономикалық факторларды талдаудың негізіндегі өзіндік құн өздерін жоспарланып отырған ... ... ... процестердің түрлері бойынша еңбек және материалдық шығындардың жұмсалу нормаларының тапсырылған түрдегі азайтылуын қамтамасыз ететін ғылыми-техникалық прогрестің нақты ... ... ... ... мұнай мен газды жер бетіне шығару;
* қаттарға жасанды түрде әсер ету;
* мұнайды жинақтау және ішкі кәсіптік ... ... ішкі ... ... ... мен газды технологиялық әзірлеу.
Мұнай-газ өндіру кәсіпорындарының өндірістік-шаруашылық іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... қатқа жасанды түрде әсер ету, сұйықты жердің бетіне көтеру, оны ... мен ... ... ... жөніндегі жұмыстардың көлемі артады, мұнайдың әр тоннасының еңбек сыйымдылығы артады, оны өндірудің өзіндік құны артады. Демек, факторлардың өзіндік құнның ... ... ... ... ... тау-егологиялық жағдайлардың нашарлауының жағымсыз зардаптары ескеріледі, оларды ... ... және ... ... ... ... ...
Осылайша төмендегі факторлар тобының әсер етуінің есебінен мұнай мен газды өндіруге жұмсалатын ... ... ... өндірістің техникалық деңгейін арттыру;
* өндіріс пен еңбектің ұйымдастырылуын жақсарту;
* өндірілетін өнімнің көлемі мен құрылымын өзгерту;
* мұнай мен газды өндірудің табиғи ... және ... ... ... өзгерту.
Шығындардың техникалық-технологиялық факторлардың әсерімен азаюы өндірісті техникалық дамыту мен ұйымдастыру жоспарында белгіленеді.Жоспарланып отырған жылда ... ... ... ... ... келесімен туындалған: жаңадан құрылған өндірістік қуаттылықтар ішінара мұнай өндірісі ... ... ... жұмсалады, ал ішінара оның өсімін қамтамасыз етеді.
Тауарлық өнім көлемінің салыстырмалы түрдегі төмендеуін келесі формула бойынша анықтайды:
∆Qт t+1=(Qн.н ... t)Цн t+1 ... Qн.н -- жаңа ... ... алу, мың т; ... -- ... ... өсімі, мың т;
Цн -- 1 т мұнайдың көтерме бағасы, теңге/т.
Шығындардың деңгейіне қаттық ... ... ... ... жұмыстар көлемінің (∆Зпд) өзгеруінің тигізетін әсері келесіге тең;
∆Зпд t+1= υв t Тв - Ти/100Зз.в t ... υв- суды ... ... қысымды ұстап отыру үшін айдаудың көлемі, мың м3;
Тв Тн- жоспарланып отырған жылда суды айдау мен ... ... ... ... ... салыстырғандағы өсу қарқындары, %; Зз.в - суды қатқа айдау жөніндегі шығындардың құбылмалы бөлігі, барр/м3.
Мұнайды ... ... ... ... ... ... ... әсерін төмендегі формула бойынша анықтайды:
∆Зтп t+1= Qж.t Тж - Тн/100Зтп
мұндағы Qж- сұйықты өндіру көлемі, т; ... Тн- ... ... ... сұйық пен мұнайды өндіру көлемдерінің алдыңғы жылдағымен салыстырғандағы өсу қарқындары, %;
Зтп - мұнайды технологиялық ... ... ... ... ... ... мен газды өндіру шығындары өзгерген жағдайда техникалық-экономикалық және ұйымдастыру факторларының жағымды әсерінің және табиғи жағдайлардың ... ... ... ... ... ...
* ... тауарлық өнімнің өзіндік құны;
* салыстырмалы тауарлық өнімнің өзіндік құнының төмендеуі (қымбаттауы);
* тауарлық өнімнің жұмсалуы.
Бастапқыда жоспарланып отырған жылдың тауарлық өнімінің оның ... ... ... мен өткізілуі жағдайларындағы өзіндік құны анықталады. Салыстырмалы тауарлық өнімнің өзіндік құнының өзгеруі -- бұл ... ... ... ... ... (∆З) және салыстырмалы тауарлық өнімнің өзіндік құнына (∆Ст) жатқызылған пайызбен көрсетілген үнемдеу немесе ... ... 100 ... ... тауарлық өнімнің жұмсалуының жиынтық есебі
Көрсеткіштер
Есептеу тәртібі
Жоспарланып отырған ... ... ... көлемі
Жоспарланып отырған жылдың алдыңғы жылдағы бағасымен көрсетілген тауарлық өнімі
Жоспарланып ... ... ... ... ... өнімнің жұмсалуы
Жоспарланып отырған жылдың тауарлық өнімінің алдыңғы жылдың шығындар деңгейіне негізделумен өзіндік құны
Жоспаланып отырған жылы ... ... ... шығындардың азаюы (-) немесе көбеюі (+):
* техникалық-технологиялық деңгейді арттыру
* ... пен ... ... ...
* өндірістің көлемі мен құрылымын өзгерту
* табиғи жағдайлардың өзгеруі
* басқа факторлар
Шығындардың азаюы (-) немесе артуы (+), барлығы ... ... ... тауарлық өнімнің өзіндік құны
Жоспарланып отырған жылдағы тауарлық өнімнің жұмсалуы
Шығындардың алдыңғы жылдағы деңгейімен салыстырғандағы өзгеруі
... ... Зт ... ∆З2+ ∆З3+ ∆З4+ ... ... +- ∆З
Зт t+1=Ст t+1/ Qт t+1
∆Ст= ∆З/Ст.с 100 немесе
∆Зт= Зт t+1/Зт t ... ... ... ... ... құнын келесі элементтер бойынша мұнай мен газды өндіруге қатысты ... ... ... пен ... ... материалдар;
отын;
энергия;
еңбекақы негізгі және қосымша;
әлеуметтік сақтандыруға арналған аударымдар;
негізгі қорлардың амортизациясы.
Өзіндік құнды ... ... ... әдіс жатыр.
Шығындардың элементтерін жоспарлау кезінде материалдық, еңбек және ақшалай шығындардың қолданыстағы нормалары ... ал олар ... ... - нормалар жоспарланып отырған кезеңнің ... ... ... ... ... есептеледі.Жоспарланып отырған жылға арнап жұмсалып жатқан ресурстардың барлық түрлері бойынша меншікті шығындар ... мен ... ... ... ... ... ... алдыңғы кезең бойынша қалыптасқан деңгейінің талдауына негізделумен анықталады.Бұл ретте жоғарыда аталған факторлар бойынша шығындардың азаюын қамтамасыз ететін шаралар ескерілуі тиіс.Мұнай мен газ ... ... ... ... ... ... ... кезінде шығындардың нормативтері ретінде қолданыстағы қордың бір ұңғымасына қатысты шығындар қабылданады.Мұнай өндірісіндегі материалдық шығындар қосалқы материалдардан, отын мен энергиядан, сондай-ақ ... ... ... ... құралады. ... ... ... ... әрбір өнім түріне арнап бекітілген нормалар бойынша (теңге/т немесе теңге/мың м3) мұнай мен газ конденсатын, ... және ... ... өндірудің жалпы көлемдеріне қатысты есептеумен жүргізіліп отырады.Қосалқы материалдарға, отын, энергияға қатысты шығындар аталған материалдық ресурстардың қолданыстағы қордың бір ұңғымасы ... ... ... ... жоспарланып отырған орташа әрекеттегі қорына көбейтумен есептеледі.Ұңғымалардың құнынан амортизациялық аударымдар ұңғымалардың төмендегідей ... ... ... мұнайлық және газ ұңғымалары бойынша (бағалық, қадағалау және бақылау ұңғымаларын қоса алғанда);
* тоғыту ұңғымалары;
* жұтқыш ұңғымалар.
Толықтай қалпына ... ... ... ... ... ... және жұтқыш ұңғымалардың баланстық құнынан 6,7 %, нормасы бойынша 15 жыл бойы, газ ұңғымаларының баланстық құнынан - 8,3 % ... ... 12 жыл бойы ... ... жөндеуіне қатысты амортизацияның нормалары аудандар бойынша сараланып жіктелген. Қолданыстан шығарылып жатқан және жоспарланып ... жылы ... іске ... жатқан ұңғымалар бойынша амортизация бекітілген норманың 50%-ы көлемінде есептеледі. Басқа негізгі өнеркәсіптік-өндірістік қорлардың (Апр) құнынан амортизациялық ... ... ... ... мен ... ... ортақ орташа нормасы (α) бойынша жоспарланады. Есептеуді басқа өнеркәсіптік-өндірістік қорлардың орташа жылдық ... ... ... ... ... ... шығындарға қаттардың мұнай бергіштігін арттыру қорларына, бұрғылау және геологиялық-барлау ұйымдарынан ... ... ... ... жұмсалатын, мамандарды даярлауға, жолдарды күтіп ұстауға жұмсалатын, көліктік шығындар және т.б. аударымдар жатады. Қаттардың мұнай ... ... ... ... ... ... ... бойынша бекітілген мұнайдың (газ конденсатын қоса алғанда) жалпы өндірісінен ... ... ... ... ... және геологиялық-барлау кәсіпорындарынан алынатын мұнай мен газды геологиялық-барлау ... ... ... ... ... өзіндік құн бойынша есептейді. Элементтер бойынша шығындардың сомасы өндіріске қатысты жалпы шығындарды (Зоб) құрайды. Жалпы өнімге енгізілмейтін жұмыстар мен қызметтерге ... ... ... - бұл ғимараттар мен құрылыстардың күрделі ... мен ... ... ... ... үй-коммуналдық шаруашылығы жөніндегі қызметтердің құны, мұнай бергіштіктің орталықтандырылған қорынан жұмсалатын шығындар.Ішкі өндірістік айналымға қатысты ... ... мен ... ... ... ... тауарлық емес түрдегі жұмсалуының құны, мұнай мен газдың шығындары және мұнайдың кең ауқымды фракцияны ... ... ... тыс ... ... мен ... магистральдік мұнай-газ құбырына немесе мұнай құю бекетіне ... ... ... шығындар жатады. Бұл шығындар мұнай мен газды сыртқа тасымалдаудың мың тоннасына немесе мың текше метрінің (Νн(г)) есебімен және жоспарланып отырған ... ... (Qн) мен ... (Qг) ... ... ... ... солардың нормативімен белгіленеді:
Звн=ΝнQн+ΝгQг ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын тауарлық өнімнің көлеміне бөлумен белгіленеді.Тауарлық және өткізілетін німнің жалпы өзіндік құнын белгілеумен қатар 1 т мұнайдың, газ бен ... ... ... құны ... Осы ... шығындардың баптары бойынша өзіндік құнның калькуляциясы құрастырылады. ... мен ... ... және ... ... өндірістік процесінің технологиялық және ұйымдастыру ерекшеліктеріне негізделумен олардың өзіндік құнын ... мен ... алу ... ... ... ... құнында шығындардың үш бабы бір элементтік болып табылады: энер - гетикалық шығындар, амортизация және аударымдармен еңбекақы, олар ... мұна мен газ ... ... болып келетін шығындарды қамтиды, қалған баптары кешенді болып келеді, оларға ... ... ... ... ... мен ... тауарлық өндірісінің өндірістік өзіндік құны жалпы өндірудің 1 тоннасын ... ... ... санына көбейтумен анықтайды. Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының барлық шығындарын ... үшін ... ... ... жиынтығы құрастырылады, оған өнімді шығарумен, сондай-ақ өздерін кәсіпорын бөгде ұйымдарға ұсынатын өнеркәсіптік емес сипаттағы қызметтермен қатысты болатын негізгі және ... ... ... ... енгізіледі.Шахматтық баланс ұстанымы бойынша құрастырылатын шығындардың жиыны екі бөлімнен ... ... ... ... ... ... ... жылдағы өндіріске қатысты шығындар шығындардың баптары бойынша келтіріледі. Бұл көрсеткіштерді белгілеуге арналған негіздер - ... пен ... отын мен ... ... мақсаттарға және т.б. жұмсалатын шығындардың есептемелері. Сонымен қатар осы шығындардың ... ... ... мен ... ... бөлінбейтін қосалқы өндірістер шығындарының сомалары бөлек көрсетіледі. Бірінші бөлімнің жалпы жиыны жоспарланып отырған жылдағы өндіріске жұмсалатын шығындардың ... ... тең ... ... ... ... ... өндірістің шығындары мен көліктік-жинақтау шығындары туралы деректер келтіріледі және осы ... ... ... элементтері бөлек көрсетіледі.
Шығындардың жиынын құрастырудағы мақсат:
* өздерінің бағытталуына байланыссыз барлық шығындардың жалпы жиынын ... ... ... пен ... ... ... бойынша шығындардың, сондай-ақ жалпы шаруашылық шығындардың жиынтықтарын белгілеу;
* кәсіпорынның ішінде және сыртқа қарай, сондай-ақ ... ... пен ... ... ... ... ... ұсынылуын көрсету;
4) мұнай мен газды өндіруге жұмсалатын шығындардың жиынтығын анықтау.
Осының ... ... ... ... ... мұнай мен газдың және өнеркәсіптік сипаттағы басқа қызметтердің өзіндік құнының калькуляциясымен (есептеулерімен) байланыстырады.Сонымен ... ... ... ... ... ... 92%-нан артық бөлігін өндіретін 9 компания шешуші рөлін атқаруда.
Пайдалану ... ... ... ... ... ... ... түрдегі төмендеуіне төтеп берумен кәсіпорындар өндірістік базаны техникалық жарақтандыруға, қаттардың мұнай ... ... ең ... ... қолдануға көп көңіл бөлуде.Мұнай компаниясы бойынша мұнай өндірудің ... 2005 жыл ... 3347,3 мың ... ... ... ... ... 1002,7 мың тоннаға кем. Мұнай өндіру жоспары 76,9%-ға орындалды. Мұнай өндірудің есептік көрсеткіштерінің орындалмауы ... ... ... ... жалғасуымен байланысты болып келеді, 2005 жылдың ақпан айынан бастап мұнайды ... ... ... кетті, бұл резервуарлық парк пен магистральдік мұнай құбырының толуына әкеп ... ... орай ... ... өндіруге шектеу енгізілген болатын. Сонымен бір уақытта Самара ПСП-ға батыс-қазақстан мұнайының ... күрт ... бұл да ... ... ... ... қолайсыз жағдайлар 2005 жылдың шілдесі мен қыркүйегі аралығында орын алған болатын. Өндірістік басқарудағы мұнай өндірісі 2005 ... ... ... 90,8 мың ... (27,5%), ... - 142,9 мың ... (43,3%), ... - 183,8 мың тонна (жоспарлы көлемнің 58,0%) құрады. Егер 2005 жылдың ... ... ... ... тыс 4755 ... мұнай өндіріліп, жоспар 100,6%-ға орындалған болса, 2-тоқсанда жоспар 86,6%-ға, 3-тоқсанда 42,7%-ға және 4-тоқсанда 78,8%-ға орындалды. Мұнай өндіру көлемі төмендеуі себептерінің бірі ... 2005 ... ... мен ... ... ... компаниясының электрмен қамту және электрді беру ұйымдарына ... ... ... ... дер кезінде төлемеуінің салдарынан кеніште электрқуатының берілу көлемінің шектелуі (50%-ға дейін)болды.
228600158750
Сурет9- ... ... ... жыл ... ... ... ... өндіріс келесі шамаларды құрады: газ конденсаты бар мұнайдың өндірісі - 61,9 млн.тонна, ... ... газ ... ... - 10,7 млн.тонна; газдың өндірісі - 25,2 ... м, ... ... ... газдың өндірісі - 14,5 млрд.текше м. Мұнайдың, газ ... мен ... 2004 ... салыстырғандағы өндірісінің артуы соған сәйкес 101,2%; 121,0% және 113,9% құрады. Мұнайдың орташа тәуліктік ... ... 151,3 мың ... ... газ ... - 17 мың тонна, газдың - 71,9 млн.текше м ... ... ... ... ... өсімін ескерумен, мұнай құбырын кезең-кезең бойынша жылына 25 млн. тонна мұнайға дейін және КТК-ны жобалық 67 млн. тонна ... ... ... Каспий теңізіндегі республика айлақтарының қуаттылықтарын 2010 жылға қарсы жылына 45,8 млн. тоннаға дейін кеңейту мәселесі қарастырылуда. 2005 жылдың ... ... ... - ... ... құбырының құрылысы аяқталды. 2006 жылдың мамырында мұнайдың Қытайға толық ауқымды экспортын бастау жоспарланып ... Кен ... ... АҚ-ның мұнай өндіру көлемдерін арттырудың арқасында өндірістің ... ... ... барлық өндірілетін мұнайдың 73,1%-ы соның үлесіне тиіп отыр. ЖШС өндіретін мұнайдың көлемі 1,3 есе артты.
533400183515
Сурет 10 - ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік өнім көлемінің артуына мұнайды айдау мен тамақ ... ... ... ... ... қол ... ... өндірісінде 2005 жыл бойынша физикалық көлемнің индексі 111% құрады. Жыл басынан ... 15 жаңа ... ... ... ... 2004 жылдағымен салыстырғанда дистилляттық отынды өндірудің есебінен 9,3 есе артты. Кен өндіру саласындағы өндірістің көлемі мұнай өндіру көлемдерінің артуының есебінен 674,2 ... ... ... 2004 ... ... ... 111,6% ... 2005 жылы облыста шикі мұнайдың 16,9 млн. тоннасы немесе 2004 ... ... ... 109,3%, газ конденсаты - 319,9 мың тонна (118,5%) өндірілді. Мұнайдың ең жоғары көлемі ПФ, АҚ мен ... ... ... ... ... ... жалпы өндіріс көлемінің 86%-ын құрайды.
2005 жылы табиғи газдың өндірісі (тауарлық өндіру) артып, 2,63 млрд. текше метрді құрады, бұл 2004 ... ... ... ... ... 11- Қазақстан бойынша мұнай өндіру кәсіпорындардың үлескерлік қатысуы
Мұнайдың өзіндік құнын талдау. Мұнайды өндірудің ... ... ... үшін ... ... қажет: тұтастай мұнайды өндіру және пайдалану әдістері бойынша жоспардың орындалуы туралы; энергияның және мұнайды эмульсиязыздандыру барысында, ... және ... ... ... қаттың өнімділігін арттыру жұмыстары кезінде және мұнайды ішкі ... ... ... ... әртүрлі материалдық ресурстардың нормалары мен іс-жүзіндегі жұмсалуы туралы; ұңғымалар қорының қозғалуы туралы, игеру мен бұрғылаудан пайдалануға жаңа ұңғымаларды енгізу ... ... ... бұл ... ... мен есеп ... ... уақыты туралы; ұңғымалар бойынша геологиялық-техникалық іс-шараларды жүргізу туралы мәліметтер және мұнайдың өндірісі ... ... ... ... да ... ... ... құны жөніндегі жоспардың орындалуын талдау ісін өзіндік құнның көрсеткіштері бойынша өткен жылдың нәтижелеріне жалпы баға беруден бастайды. Бастапқы деректер өнімнің ... құны ... ... ... ... мен газды өндірудің өзіндік құны мұнай мен газды, табиғи ресурстарды, реагенттерді, материалдарды, отынды, энергияны, негізгі ... ... ... ресурстары мен басқа шығындардың құнына қатысты баға беру ... ... мен ... ... ... құнының есебі кенішті игерудің бекітілген жобаларына, кәсіпорынның өндірілетін мұнай мен газдың ... ... ... ... бір ... және т.б. ... бекіткен нормативтік шығындарға, қызмет көрсету нормаларына, еңбекақы жөніндегі тарифтік келісімдерге, амортизациялық аударымдардың нормаларына және т.б. негізделеді.Мұнай-газ ... ... ... ... үшін әртүрлі факторлардың мұнай өндірісінің өзіндік құнына ... ... баға беру ... ... мағынаға ие болады, ол мұнай өндірісін дамытудың негізгі бағыттарын барынша ... ... ... ... ішкі ... іске ... мүмкіндік береді. Жоспарланып отырған жылы оның алдындағы жылдағымен салыстырғанда мұнай өндірісінің өзіндік құнының ... ... ... ... ... не өзге ... фактордың мұнай өндірісінің өзіндік құнына тигізетін әсері кәсіпорын бойынша жоспарлық жылдың алдындағы жылдағы бұл көрсеткішті жоспарланып отырған жылдағы оның мүмкін ... ... ... анықталады, соңғысы талданып отырған фактордың әсер етуінің есебімен есептеледі. ... ... ... құны мен ... ... ... ј-ші ... әсер етуімен абсолютті және салыстырмалы түрде өзгеруі.Соған сәйкес, жоспарлық жылдың ... ... ј-ші ... әсер ... ... 1 т ... ... өзіндік құнының абсолюттік және салыстырмалы түрде өзгеруі және пайдалану ... мен ... ... ... ... алдындағы жылдағы ј-ші фактордың әсер етуімен мұнай өндірісі мен пайдалану шығындарының өзгеруі және 1 ... ... ... ... фактордың әсер етуінің нәтижесінде қол жеткізілген пайдалану шығындарының үнемделуі. Өндіріс тиімділігін арттыру әдістерін қолданудың мұнай өндірудің өзіндік құны мен ... ... ... ... әсерін келесі түрде анықтайды. Қатқа әсер ету ... ... және ... ... қосымша ағымдағы шығындар және қатқа тиімді әсер ету әдістерін қолданумен байланысты пайдалану шығындарын үнемдеу. Соған сәйкес, мұнай өндіру әдістерін ... ... 1 т ... өндірудің өзіндік құнының абсолютті және салыстырмалы түрдегі өзгеруі, соған ... ... ... ... және мұнайды өндіру әдістерін жетілдірумен негізделген олардың үнемделуі.Ұңғымалардың түбіне жақын өңіріне әсер ... ... ... ... ... соған сәйкес қосымша ағымдағы шығындар мен пайдалану шығындарын үнемдеу.Қат пен ... ... ... өңірлеріне әсер етудің тиімді технологияларын қолданумен және ... да ... ... ... негізделген мұнай өндірісі өзіндік құнының абсолютті өзгерулерінің жиынтығы мұнай өндірісі өзіндік құнының топтық фактордың әсерімен абсолютті түрде өзгеруін - ... ... ... ... ... техникалық деңгейін арттырудың жекелеген факторларының әсер етуінің ... 1 т ... ... ... құны мен ... ... ... өзгеру ерекшеліктерін айта кеткен жөн.
Мұнай-газ өндірісінің тиімділігін арттыру технологияларын пайдалану кезінде қосымша шығындар сол технологияларды ... ... ... мен ... мен ... өндіру көлемінің өзгеруіне байланысты болатын құбылмалы шығындардан құралады.Өндірісті басқаруды жетілдіру, ... ... ... ... ... және өндірісті басқаруды жетілдірумен негізделген пайдалану шығындарының үнемделуі. Қосымша пайдалану шығындары бұл жағдайда мұнай-газ өндірісін ұйымдастыруды жетілдіруге жұмсалатын тұрақты ... мен ... мен ... өндірудің өзгеруімен байланысты болатын құбылмалы шығындардан құралады. Сонымен қатар, өндірісті ... ісін ... ... ... және ... ... баптары бойынша өзгерістер байқалуы мүмкін, оларды осы фактордың мұнай өндірісінің өзіндік құны мен пайдалану ... ... әсер ... ... ... ... ... жаңа ұңғымаларды енгізудің нәтижесінде өндіру көлемінің өзгеруінің ... ... ... ... және ... шығындарының үнемделуіне тигізетін әсері. Пайдалану шығындары қосымша сұйықты көтеруге, айдау мен әзірлеуге жұмсалатын ... ... ... суды ... ... ... ұңғымалардың амортизациясы мен оларды күтімге алуға жұмсалатын шығындардан құралады. Ұңғыма-жылдардың қосымша ... ... ... ... ... ұңғыма-жылдардың қорына байланысты болатын және бір күнтізбелік ұңғыма-жылға қатысты келетін шығындардың нормативтеріне негізделумен ... ... ... ... ... ... ... Шығындар жоспарлық жылдың алдындағы және жоспарлық жылда пайдалануға енгізілген мұнай ұңғымаларының санына, ... ... ... және ... ... бір ұңғыманың құрылысы мен оны жабдықтаудың орташа құнына, жоспарлық жылдың алдындағы және жоспарлық жылда ұңғымалардың және ... ... ... ... ... және бір жаңа ұңғыманы пайдаланудың орташа ұзақтылығына негізделумен есептеледі.Ұңғыманың ... ... ... өзгеруінің әсерінен 1 т мұнай өндірісінің өзіндік құнының өзгеруінің абсолюттік және салыстырмалы түрдегі өзгеруі және соған сәйкес ... ... ... және ... ... ... нәтижесінде алынған пайдалану шығындарының үнемделуі.Қосымша ағымдағы шығындар ұңғымалардың өнімділігі табиғи түрде өзгерген жағдайда ... ... ... ... және ... жұмсалатын құбылмалы шығындардан және қосымша су көлемін айдауға жұмсалатын шығындардан құралады.Қарастырылған факторлардың пайдалану шығындарының жалпы үнемделуіне тигізетін әсерін сондай-ақ ... ... ... ... ... ... өндіру әдістеріне әсер ету әдістерін қолдану, ұңғымалардың тұбіне жақын өңірлерге әсер ету ... ... ... ісін ... ... ... ... құнына және пайдалану шығындарының үнемделуіне әсер етуі, өндіріс көлемдерінің өзгеруінің мұнай өндірісінің ... ... ... ... ... өзгеруіне әсер етуі.
Мұнай-газ өнеркәсібінде Қазақстан Республикасының Үкіметі жақын жылдарда Ресей Үкіметімен мұнайды құбырлық ... ... ... ... жөніндегі, сондай-ақ 2001 жылдың қыркүйегіне дейін Каспий Құбырлық Консорциумын (КҚК) жобасы бойынша алғашқы кезектегі құрылысты аяқтау жөніндегі ... ... ... отыр. Каспий теңізінің қазақстандық секторында мұнай ұңғымаларын ... ... ... ... ... қамтамасыз етілетін болады. 2000-2002жж. аралығында Қарашығанақ және ... ... ... осы ... ... мен ... өндірісін арттыруға мүмкіндік береді. Кеңқияқ - Атырау мұнай құбырын салу жоспарлануда, бұл ... ... ... ... Еуропаның экспорттық нарығына тасымалдау мен Атырау мұнай өңдеу зауытын бұрынғыдан да толық ... ... ... қамтамасыз ететін болады. Қосымша Атырау - Самара мұнай құбырының 2001 жылы 12 млн. ... ... және 2003 жылы 15 млн. ... дейін жүктемеленуін қамтамасыз ету көзделіп отыр, бұл республиканың осы бағыт бойынша экспорттық мүмкіндіктерін ... ... ... Осы ... ... өндірісінің өсіміне негізінен Теңіз және Қарашығанақ кеніштерінің, Ақтөбе ... ... ... ... ... ... ... шектесіп жатқан кенішті іске қосудың есебінен қол ... ... ... ... ... ... газға қатысты және солтүстік аймақтардың мұнай өнімдірен қатысты ... ... және ... ... төмен бағамен қамтамасыз ету жөніндегі нақты шаралар қабылданатын болады. Үкімет ... ... ... ... ... ... ... тасымалдауға арналған теміржол және теңіз көлігін пайдаланудың бағадрламасын әзірлеп, бекітетін ... ... ... жалпы барланған қорлары бойынша Қазақстан әлемнің алғашқы он елінің қатарына кіреді. Республикамызда барланған алынып жатқан мұнай қоры 2,1 млрд.т, конденсат қоры - 0,7 ... және ... қоры 2,6 ... құрайтын 191 кеніш ашылған. Қазақстандағы мұнай мен газдың болжамдалып ... ... ... ... ... ... 20 ... көлемінде немесе мұнай мен конденсаттың 7 млрд. т. және газдың 7,5 трлн.м3 көлемінде бағаланып ... ... ... ... ... республиканың мұнай өңдеу кәсіпорындары барланған қорлармен 120 жылға, ал газ өндіру ... - 400 ... ... ... ... ... ... 6 әкімшіліктік облыста бар (Ақтау, Маңғыстау, Ақтөбе, Батыс-Қазақстан, Қарағанды және Қызылорда). Батыс Қазақстанның 4 облысында 122 ... ... 13-і ... және ... ... кеніштердің 95%-ы және қалдықтық игеріліп жатқан кеніштердің 94%-ы және өндіріліп ... ... 100 млн. ... ... ... ... ірі ... байланысты болып келеді. Оңтүстік Қазақстанда Жамбыл және Шымкент облыстарының аймағында орналасқан газ алабы ... , ... 7 газ ... ... игеру үшін келешегі бар деп орташа жылдық өндіру көлемі 500 ... ... ... ... Бай ресурстық базаның болуы 2010 жылға қарсы республикамыздағы мұнай өндірісін 70 млн. т дейін және газ өндірісін 44,6 млрд.м3 жеткізуге ... ... ... ... ... ... мен газ өндірісінің өсімі негізінен Теңіз және Қарашығанақ ірі мұнай-газ конденсаттық кеніштерін одан әрі ... ... ... ... болады, 2010 жылы олардың өндірудің жалпы балансындағы алатын қосынды үлесі 43%-ды құрайтын болады.
3.3 Шығындарды ... ... ... ... ... ... ... сайын өнімнің өзіндік құнын азайту үшін күрес барған сайын маңызды мағынаға ие бола ... және ... ... ... ... ... Он ... бесжылдықта тәулігіне елімізде 1,5 млрд.теңгенің материалдық және отын-энергетикалық ресурстары жұмсалатын, оның ... ... ... мен ... ... көлемдері әр он жыл сайын екі еселенуде.Жекелеген шешімдердің өз бетінше тиімді ... ... ... ... ... ... ... оңтайлы болып және ақшалай түсімдердің өндірістің экономикалық ... ... ... ... мөлшерде түсуіне қол жеткізуге тырысу керек. Шығындарды жоспарлаудың негізгі міндеті кәсіпорынның келешек кезеңде күтіліп отырған іс-әрекетінің экономикалық нәтижелерін белгілеуге негізделген.Біз ... ... ... түрдегі бәсекелестік жағдайларында кәсіпорындар шығарған өнімнің бағасы нарықтық баға ... ... ... теңдестіріліп отырады. Сонымен қатар әрбір кәсіпкер барынша жоғары пайдаға ие болуға тырысады. Және бұл ... ... ... ... ... оны ... нарықтарға жылжыту факторларымен қатар сол өнімді шығару мен жүзеге асыруға ... ... ... өндіріс шығындарын азайту проблемасы бұлжымас түрде шығады. Дәстүрлі тұрғыдан алып қарағанда шығындарды азайтудың ең ... ... ... ... ... түрдегі еңбек және материалдық ресурстарды үнемдеу жатады.
Мысалы, өндіріс шығындарының ... ... ... ... ие ... ... ... 13 -- 14%, дамыған елдердің өнеркәсібінде -- 20 -- 25%). Сол ... ... ... ... ... ... ... өнімділігін арттыру, әкімшіліктік-қызмет көрсетуші қызметкерлер санын қысқарту мәселесі өзекті болып табылады.
Өнімнің көп ... ... ... ... еңбек өнімділігін арттыруға әртүрлі әдістермен қол жеткізуге болады. Солардың арасындағы аса тиімділері -- өндірісті ... және ... ... ... ... технологияларды әзірлеу және қолдану, ескірген жабдықты ауыстыру және жаңғырту. ... ... ... мен ... ... жөніндегі шаралардың жалғыз өзі өндріс пен еңбекті ұйымдастыруды жақсартпай тиісті нәтижені бермейді. ... ... ... ... оны ... ... ... алып немесе жалға алып жатады. Соның нәтижесінде мұндай жабдықты пайдалану коэффициенті өте ... ... ... ... қаражаттар күтілген нәтижені бермейді.Еңбек өнімділігін арттыру үшін маңызды мағынаға оны тиісті түрде ұйымдастыру ие болады: жұмыс орнын ... оны ... ... ... ... ілгері әдістері мен тәсілдерін қолдану және т.б.Өнімнің өндірісіне жұмсалатын шығындардың құрылымында материалдық ресурстар 3/5 үлеске ие. ... осы ... ... ... ... қолданудың маңызды болатыны
түсінікті. Алғашқы кезекке бұл жерде ресурс үнемдеуші технологиялық процестерді ... ... ... ... ... ... шикізат пен материалдардың, қосалқы бұйымдар мен жартылай фабрикаттардың сапасына қатысты талапты арттыру мен кіреберістік бақылауды ... ... ... да ... ... өндірістік қорлардың амортизациясы бойынша шығындардың азаюына сол ... ... ... ... барынша жүктемелеумен қол жеткізуге болады.Шетелдік кәсіпорындарда өнімнің өндірісіне қатысты шығандарды азайтудың келесідегідей факторлары қарастырылып жатады: ... ... ... ... ... мөлшерін, өндіріске енгізіліп жатқан өнім сериясының оңтайлы көлемін анықтау және соны ұстану, жекелеген ... ... ... ... өзің жасаған жөн бе немесе басқа өндірушілерден сатып алған дұрыс па, сол ... ... ... ... ... ... ... болған сайын, орташа жылдық қор мен сол шикізатты, ... ... ... ... да ... бөлмелер үшін төленетін жалдау ақысы, ұзақ уақыт ... ... ... құнсызданумен қатысты шығындар және т.б) соғұрлым жоғары болатыны белгілі. ... ... ... пен ... ірі ... ... алуының артықшылықтары бар. Сатып алынып жатқан тауарларға қатысты тапсрысты жайғастырумен, сол тауарларды ... ... ... ... және т.б. ... болатын шығындар азаяды. Осылайша, сатып алынатын шикізат пен материалдардың оңтайлы санын анықтау мәселесі туындайды. Есептеуді келесі түрдегі үлгілік ... ... ... ... 16 - Сатып алынатын шикізат пен материалдардың оңтайлы санын есептеу
Сатып алынатын партиялардың

Партияның көлемі
Орташа жылдық қор, кг
Орташа ... ... ... мың ... ... ... шығындар, жылына мың теңге
Қоймада жұмсауға жұмсалатын
Сатып алуларды қамтамасыз ету ... ... ... ... 000
1 250
21 250
2
10 000
5 000
50 000
10 000
2 ... ... ... ... 333
6 667
3 750
10 417
4
5 000
2 500
25 000
5 000
5 000
10 000
5
4 000
2 000
20 000
4 000
6 250
10 250
Кестеден көруге ... бұл ... ... ... ... ... ... 4-ші, себебі қоймада сақтау мен сатып алуларды қамтамасыз ету жөніндегі шығындардың сомасы бұл ... ... де ... өнім сериясының оңтайлы көлемін анықтау кезінде де дәл сондай ережелер күшінде болады. Өнімді ұсақ сериялардың көптеген ... ... ... ... ... қоймада сақтауға жұмсалатын шығындар барынша төмен болады, алайда өндірісті әзірлеуге жұмсалатын шығындар артады. Іске қосу ... ... ... ... ... (кесте).
Кесте 17 Іске қосу сериясының оңтайлы ... ...
... ... ... ... ... жылдық қоры, дана
Орташа жылдық қордың құны, мың теңге
Шығындар, мың теңге/жылына
Дайын өнімді қоймада сақтау жөніндегі
өндірісті әзірлеу жөніндегі
барлығы
1
3 000
3 ... ... ... ... ... 500
1 688
23 632
5 908
6 000
11 908
3
3 000
1 125
15 750
3 938
9 000
12 938
4
2 250
844
11 816
2 ... ... ... ... ... ... 000
17 363
Кестеден көріп отырғанымыздай, бұйымдардың оңтайлы саны 4500 дана 2 іске қосу ... орын алып ... ... ... қоймада сақтау мен өндірісті әзірлеудің шығындары бұл серия үшін ең аз - жылына 11 908 мың теңге. ... ... ... ... ... объективті және дәл деп санауға болмайды, алайда белгілі белгілі мөлшердегі жуықтауда ... ... ... ... ... ... жоспарды орындаудың жалпы нәтижелерін анықтау кезінде жоспарлық шығындар мұнай өндірудің іс-жүзінде орындалған көлеміне ... ... (тек ... ... ... әрі ... ... бойынша әрбір калькуляциялау бабы бойынша жалпы шамаларды мүшелеумен жүргізеді.
бабы бойынша нақты шығындардың ауытқуының себептеріне келесілер ... ... а) ... ... ... көлемінің өзгеруі;
ә) 1 т мұнайға арналған электрқуатының меншікті ... ... ... ... ... ... ... деректер кестеде келтірілген.
бабы бойынша үнемдеу негізінен электрқуатының меншікті ... ... ... ... ... Терең сорғылық өндіру көлемінің өсуі электрқуатына жұмсалатын шығындардың көбеюін тудырды.
Кесте 18 - Электрқуат шығындары
Көрсеткіштер
Жоспар бойынша
Іс-жүзіндегі
Ауытқу ... бабы ... ... мың тг
185,0
174,0
-11,0
Мұнайды терең сорғылық әдіспен өндіру, мың тонна
738,7
745,1
+6,4
1 т жұмсалатын электрқуаты, кВт·с
10,4
9,7
-0,7
1кВт·с ... ... 1 т-на ... электрқуатының меншікті шығынының азаю фактілерін анықтау үшін энергетика шаруашылығының ұйымдастырылуының мән-жайын біліп алу ... бұл ... ең ... қозғалтқыштардың қолданыстағы қуаттылығының қажетті қуаттылыққа сәйкес болуына, сондай-ақ электрқуатының нақты тұтынылуының есепке алыну жағдайына көңіл бөлу қажет. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... зерттеледі.
бабы бойынша ауытқулар мұнай өндірісінде еңбек ететін қызметкерлер санының және орташа еңбекақы деңгейінің өзгеруінің нәтижесінде орын алуы мүмкін, оларды ... ... ... бойынша анықтайды.
Кесте 19 - Қызметкерлердің еңбекақысы
Көрсеткіштер
Жоспар ... ... бабы ... ... мың ... өндірудегі қызметкерлердің саны
311
324
+13,0
Жылына орташа еңбекақы, тг
1521
1512
-9,0
Бұл есептеуден көріп отырғанымыздай, бұл бап бойынша шектен тыс ... ... ... санының артуымен туындалған.
бабы бойынша шығындардың жоспарлық шығындардан ауытқуының ... ... ... ... ... ... ... ұңғымалар мен басқа да негізгі қорлар санының артуы ... ... ... ... ... ... ... ұңғымаларын жоспармен ескерілмеген түрде тоғыту ұңғымаларына ауыстыруды санамағанда жоспарлық ... тең ... жаңа ... мен басқа да негізгі қорларды пайдаланудың жоспарлық мерзімінің ... ... ... ... ... ... 20 - Ұңғымалардың амортизациясы
Көрсеткіштер
Жоспар бойынша
Іс-жүзіндегі
Ауытқу
(+,-)
Ұңғымалардың амортизациясы барлығы, мың тг
3362
3349,27
-12,73
Соның ішінде: а)ескі
б) жаңа
3304
58
3304
45,27
-
-12,73
Басқа ... ... ... мың ... бабына атап айтқанда, жерасты жөндеуге жұмсалатын шығындар кіреді. Есептеуге ... ... ... ... ...
Кесте21- Жөндеуге кеткен шығындар
Көрсеткіштер
Жоспар бойынша
Іс-жүзіндегі
Ауытқу
(+,-)
Жөндеулердіңсаны
3748
3701
-47
Бір жөндеудің өзіндік құны, тг.
206
225
+19
Жерасты жөндеуге ... ... мың ... көрсетіп отырғандай, жерасты жөндеуге жұмсалатын шығындар бойынша шектен тыс шығындау жөндеулер санының азаюына қарамастан бір ... ... ... ... зардабы болды. Сондықтан бір жөндеуді жүргізуге арналған шығындардың арту ... ... ... ... ... ең ... жөндеудің еңбек сыйымдылығының артуы немесе жөндеу жұмыстарының уақытының артуы жатуы мүмкін.
Артынша бір жөндеудің өзіндік құнының өзгеру ... ... ол ... ... ... ... барысында жұмсалатын материалдардың бағасы;
* жерасты-жұмысшыларының әлеуметтік сақтандырудың есебімен еңбекақылары;
* өздерінің көмегімен ... ... ... ... мен ... ... ... жалға алу бағасы.
Шығындардың элементтері бойынша жерасты жөндеуге жұмсалатын жоспарлық және іс-жүзіндегі шығындар (мың теңге), сондай-ақ олардың ауытқуының көлемдері ... ... ... амортизация тәрізді шығындық элементтерді талдау әдістемесі мұнай өндіру мысалында келтірілген. Көтергіштерді жалға алуға ... ... ... ауытқулар жөндеулердің ұзақтылығының және көтергішті уақыт бірлігінде жалдау бағасының өзгеруімен байланысты болып келеді.
Кесте 22 Шығындар
Шығындардың ... ... ... барлығы
158,4
124,0
-34,4
Соның ішінде:
құбырлық сорғылар
ендірмелі сорғылар
басқа материалдар
8,4
20,0
130,0
29,0
15,0
80,0
+20,6
-5,0
-50,0
Әлеуметтік сақтандыруға арналған аударымдарды қоса ... ... ... ... жиыны
772,1
832,7
+60,6
Кесте23 - Суды айдаудың өзіндік құны (теңгемен) кестеде келтірілген шығындардан құралады.
Шығындардың элементтері
Жоспар бойынша
Іс-жүзіндегі
Ауытқу ... а) ... ... ... ақы
227
239
260
232
+33
-7
Еңбекақы
129
122
-7
Әлеуметтік сақтандыруға арналған аударымдар
11
10
-1
Тоғыту ұңғымаларының амортизациясы
588
572
-16
Басқа негізгі құралдардың амортизациясы
294
275
-19
Бумен және ... ... ... ... ... ... элементтер бойынша іс-жүзіндегі шығындардың жоспарлық шығындардан ауытқуларын анықтау ... ... ... бабы ... ... талдау ісін еңбекақыға, материалдарға, электрқуаты мен осы ... ... ... да ... ... жұмсалатын іс-жүзіндегі және жоспарлық сомаларды салыстырудан бастайды. ... ... ... ... ... ... ... факторларға сандық баға беріледі. Мысалы, мұнайды эмульсиясыздандыруға жұмсалатын шығындарды талдау кезінде деэмульгаторлардың, қуаттың, отынның, буды ... ... ... мен ... ... ... әсерін, эмульсиясыздандырғыш құрылғыны күтімге алатын жұмысшылар санының, олардың еңбекақы деңгейінің және т.б. өзгеруінің тигізетін әсерін анықтайды.Талдаудың қорытынды бөлімінде 1 т ... ... ... ... ... ... құнымен салыстырғандағы жалпы төмендеу (немесе арту) көлемі осы шаманы жекелеген факторлар мен шығындық ... ... ... ... ... барысында анықталған қаражаттарды бұдан арғы уақытта үнемдеу резервтерін пайдалану бойынша ... ... ... ... мен газ ... ... ... келесілер жатқызылады:
а) өндірістің технологиясы мен ұйымдастырылуымен негізделген мұнай мен газды ... мен ... ... тікелей қатысты болып келетін шығындар;
ә) пайдалы кен қазбаларын өндіруге төленетін ... ... ... ... ... ... тамырымен қопарылып алынатын ағаштар үшін төленетін төлем, сондай-ақ өнеркәсіп кәсіпорындарының су шаруашылық жүйелерінен бекітілген шама шектерінде алып ... су үшін ... ... ... ... ... ортаға рұқсат етілген мөлшерде шығарылып отыруы үшін төленетін төлемдер.
б) өндірісті әзірлеу мен игеруге жұмсалатын шығындар: ... ... ... ... ... жаңа ... өндіру басқармаларын құрумен байланысты болатын шығындар (күрделі салымдардың есебінен өтелуге ... ... ... ашық таулы алаңшалар аймағын, артынша жерлерді қалпына келтіру үшін пайдаланылатын топырақтың құнарлы қабатын сақтауға арналған алаңшаларды ... ... ... ... ... ... ... кірме жолдарды салуға және басқа да жұмыс ... ... ... ... технологиясы мен өндірісті ұйымдастыруды жетілдіруменбайланысты болып келетін күрделі емес сипаттағы шығындар. Жаңа технологияларды құру және ... ... ... ... сондай-ақ ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-құрастырушы жұмыстарын жүргізумен қатысы бар өнім сапасын арттыру жөніндегі шығындарды қаржыландыру;
г) өндірістік ... ... ... ... ... ... ... энергиямен, құрал-сайманмен, айлабұйымдармен және басқа еңбек құралдары мен заттарымен қамтамасыз ету ... ... ... ... қорларды жұмыстық күйінде ұстауға жұмсалатын шығындар (техникалық қарау мен ... ... ... және ... ... ... жұмсалатын шығындар);
* құрал-жабдықты жаңғырту, сондай-ақ негізгі қор объектілерін қалпына келтіру күрделі ... ... ... ... және ... жүргізуге жұмсалатын шығындар мұнай мен газдың құнына енгізілмейді;
ғ) қалыпты еңбек ету жағдайлары мен қауіпсіздік техникасынқамтамасыз ету жөніндегі шығындар: ... мен ... ... ... ... ... ... беруді, қауіпсіздік техникасын қамтамасыз ететін күрделі емес сипаттағы құрылғылардың басқа да түрлерін жабдықтау және ... ... ... ... ... ... тазартқыш құрылыстарды, күл ұстағыштарды, сүзгілер мен басқа да табиғат қорғау объектілерін күтіп ұстау мен пайдаланумен қатысты ... ... ... ... ... ... сақтау қызметтерінің ақысын төлеуге және ағымдағы табиғат қорғау шығындарын жоюға жұмсалатын шығындар;
е) өндірісті басқарумен қатысты болатын шығындар:
* ... ... ... және оның ... ... қызметкерлерін ұстау, олардың іс-әрекетін материалдық-тех - никалық және көліктік қамсыздандыру, соның ... ... ... автокөлігін күтіп ұстау мен меншік жеңіл автокөліктерін қызметтік сапарлар үшін ... ... ... ... норма шектерінде) қоса санағанда;
* өндірістік іс-әрекетпен байланысты болатын шығындар (заңдармен бекітілген норма шектерінде);
ж) мамандарды даярлау мен ... ... ... ... ... ... қызметкерлеріне оларды негізгі жұмыс орны бойынша жұмыстан қол үзумен мамандардың біліктілігін арттыру мен қайта даярлау жүйесінде оқыту кезінде орташа ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің еңбекақысын төлеу, оқушыларды оқыту мен жұмысшылардың біліктілігін арттырудың ақысын төлеу;
* қолданыстағы заңдарға сәйкес кешкі және сырттай ... және орта оқу ... ... аспирантурада оқитын тұлғаларға еңбекақысын толықтай немесе жартылай сақтаумен еңбек демалыстарының ақысын төлеу;
з) жұмыстарды вахталық әдіспен жүргізумен қатысты болатын шығындар;
и) ... ... ... ... ... бекітілген мөлшерлеме шектерінде төленеді, және өздерінен тауарлық-материалдық құндылықтарды сатып алған (жұмыстарды жүргізгені үшін, бөгде ... ... ... ... үшін жеткізушілердің (жұмыстарды, қызметтерді орындаушылардың) несиелері бойынша пайыздарды төлеуге жұмсалатын шығындар. Несиелер бойынша мөлшерлемеден жоғары болатын төлемдер ... ... ... ... ... ... ... толтыруға, негізгі құралдар мен материалдық емес активтерді сатып ... ... ... ... ... төлеу ісі, сондай-ақ мерзімі өтіп кетекн немесе мерзімі ... ... ... ... ... билігінде қалатын пайданың есебінен жүргізіледі;
й) жасасқан келісімшарттарға сәйкес банктердің сауда-комиссиялық (факторингілік) әрекеттерді жүзеге асыру жөніндегі қызметтерінің ақысын төлеу;
м) ... ... ... ... ... олар ... бектілген тәртіппен жүргізіліп отырады;
н) негізгі өндірістік қорлардың орнын толтыруға ... ... олар ... ... ... ... қорлардың құнын толықтай қалпына келтіруге қатысты амортизациялық ... ... ... ... емес ... ... ... Өздері бойынша пайдалы қолдану мерзімін анықтау мүмкін болмайтын материалдық емес ... ... тозу ... он жыл есебімен (алайда кәсіпорынның әрекет ету мерзімінен аспайтындай) белгіленеді;
о) ... ... ... мен ... бекітілген тәртіппен жүргізілетін басқа да міндетті аударымдар. Өнімнің іс-жүзіндегі ... ... ... ... ... ... болған шығындар;
* ішкі өндірістік себептермен текке тұрып қалулардан болған шығындар;
* өздеріне кінәлі ... ... ... пен ... ... ... жетіспеушіліктері.
Мұнай өндірудің өзіндік құнын (жоспарлық және іс-жүзіндегі) анықтау кезінде келесі құжаттар есептеледі:
* өндіріске жұмсалған ... ... ... ... ... ... құнды төмендетудің жоспары, соның ішінде ГТМ-ды жүргізуге арналған бизнес-жоспарлар;
* өнім ... ... ... калькуляциясы.
Аталмыш құжаттар бойынша төмендегідей көрсеткіштер анықталады:
* жалпы өнімнің өзіндік құны;
* тауарлық өнімнің ... ... ... ... өнім бірлігінің өзіндік құны;
* өнім бірлігінің өндірістік (таза) өзіндік құны;
* тауарлық өнімнің 1 теңгесіне қатысты шығындар.
Материалдық ресурстардың құны оларды ... алу ... ... ... ... ... және сыртқы экономикалық ұйымдарға төленетін комиссиялық сыйақыларға негізделумен қалыптастырылады. Өзіндік құнға енгізілетін материалдық ресурстарға қатысты шығындардан қайтарылмалы материалдардың құны ... ... ... ... ... мен ... өндіру процестері бойынша нормативтердің көмегімен есептеледі.Шикізат пен негізгі материалдар ... газ ... ... ... ... ... ... қосалқы материалдар мен энергия ие болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылап келгенде, әр мұнай өндіретін өнеркәсіптерде пайдалану шығындарының әр ... ... ... бар ... көз ... ... өнімнің (қоғамға арналған өнімнің) құны кәсіпорындардың қазіргі кездегі шаруашылық есеп жағдайларында ... ... ... өзіндік құнына енгізіледі. Нақты түрде бұл келесіден көрінеді, өнімнің өзіндік ... ... ... аударымдар, салықтар мен алымдар және басқа да төлемдер кіреді. Сол себептен, сондай-ақ еңбек құралдар мен ... ... ... ... ал ... ... ... құнымен әркез сәйкес келе бермейтіндігіне байланысты, өзіндік құн өндірістің тұтынылған құралдары мен ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі мүмкін. Өнімнің өзіндік құнының шамасына қолданылатын техниканың, технологияны, өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру технологиясының деңгейі әсерін тигізеді. Цехтық өзіндік құн сол ... ... ... ... жұмсалатын барлық шығындарды қамтиды.
Фабрикалық-зауыттық өзіндік құнға ... ... ... ... оның ... ... қоймаға дайын өнімді өткізуге дейінгі барлық шығындар кіреді. Цехтық өзіндік құнмен қатар оған тұтастай кәсіпорынды басқару мен оның ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнының құрылымын біле тұрып оны азайтудың негізгі, аса маңызды іздестіру бағыттарын белгілеуге болады, себебі жекелеген ... ... ... оның ... ... тигізетін әсері әртүрлі болып келеді.
Мұнай өндірісінің өзіндік құнында ең жоғары меншікті салмаққа сол сияқты ұңғымалардың ... ... ... ... әсер ету ... ... ие ... олардың жартысын электрқуатын шығындау құрайды.
Мұнай мен газ өндірісінің өзіндік құнының ... ... ... ... ... ... тән ... келеді (шамамен 50%). Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының барлық шығындарын белгілеу үшін өндіріске қатысты ... ... ... оған ... ... және қосалқы өндірістердің шығындары енгізіледі. Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын жоспарлауға өнімнің өндірісіне ... ... ... ... өнім ... болған жағдайда барлық өнім түрлеріне арнап есептеулер жүргізеді), сондай-ақ өнеркәсіптікт сипаттағы жұмыстар мен ... ... ... ... ... ... ... экономикалық элементтер (өндіріске жұмсалатын шығындардың сметасы) мен ... ... ... ... құнының калькуляциясы) бойынша жоспарлап, ескереді.Шығынға жұмсалатын шығындарды экономикалық элементтер бойынша топтастыру кәсіпорынның материалдық ресурстарға қатысты ... ... ... ... ... ... сомасын, еңбекақыға жұмсалатын шығындарды және басқа да ақшалай шығындарды анықтауға мүмкіндік береді. Бұл топтаманы айналымдық ... ... мен ... ... бақылап отыру үшін, сондай-ақ тауарлық өнімнің шығынын анықтау үшін қолданады. Бұл топтаманы ... ... ... ... ... ... қолданады, алайда шығындардың бағытталуы, арналуы мен пайда болған жері туралы түсінік бермейді. Ол бойынша сонымен ... өнім ... ... ... ... болмайды. Бұл үшін шығындардың шығындардың баптары бойынша топтамасы, б.а. өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы ... ... ... ... деп ... ... ... мен пайда болуына байланысты қалыптасқан шығындар аталады.Өнімнің ... ... ... ... баптарының атаулығы әртүрлі өнеркәсіп салалары үшін әртүрлі болып келеді және әр саладағы техникаға, технология мен ... және ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын талдау үшін келесідегідей деректер қажет: тұтастай мұнайды ... және ... ... бойынша жоспардың орындалуы туралы; энергияның және мұнайды эмульсиязыздандыру барысында, жерасты және жерүсті жөндеулері кезіндегі, ... ... ... жұмыстары кезінде және мұнайды ішкі кәсіптік айдау барысында тұтынылатын әртүрлі материалдық ресурстардың нормалары мен ... ... ... ұңғымалар қорының қозғалуы туралы, игеру мен бұрғылаудан пайдалануға жаңа ұңғымаларды енгізу жоспарының орындалуы туралы, бұл ұңғымалардың жоспар мен есеп ... ... ... ... ... бойынша геологиялық-техникалық іс-шараларды жүргізу туралы мәліметтер және мұнайдың өндірісі жүргізілген жағдайларды сипаттайтын басқа да материалдар.Мұнай өндірісінің өзіндік құны жөніндегі жоспардың ... ... ісін ... ... ... ... ... жылдың нәтижелеріне жалпы баға беруден бастайды. Мұнай-газ өндіру өндірісінің тиімділігін жоспарлау үшін әртүрлі факторлардың мұнай өндірісінің өзіндік ... ... ... баға беру ... ... ... ие болады, ол мұнай өндірісін дамытудың негізгі бағыттарын барынша негіздемеленген түрде таңдауға, пайдаланылмаған ішкі резервтерді іске ... ... ... ... отырған жылы оның алдындағы жылдағымен салыстырғанда мұнай өндірісінің өзіндік ... ... ... тигізетін басты факторлар. Шығындар жоспарлық жылдың алдындағы және ... ... ... ... мұнай ұңғымаларының санына, жоспарлық жылдың алдындағы және жоспарлық ... бір ... ... мен оны ... ... ... жоспарлық жылдың алдындағы және жоспарлық жылда ұңғымалардың және олардың ... ... ... ... және бір жаңа ... ... ... ұзақтылығына негізделумен есептеледі.Ұңғыманың өнімділігінің табиғи түрде өзгеруінің әсерінен 1 т ... ... ... ... ... ... және салыстырмалы түрдегі өзгеруі және соған сәйкес қосымша ... ... және ... табиғи өзгеруінің нәтижесінде алынған пайдалану шығындарының үнемделуі.
Шығындарды жоспарлаудың негізгі міндеті кәсіпорынның келешек ... ... ... іс-әрекетінің экономикалық нәтижелерін белгілеуге негізделген.Біз айтып кеткендей, еркін түрдегі бәсекелестік жағдайларында кәсіпорындар ... ... ... нарықтық баға құрылымы заңдарының әсерімен теңдестіріліп отырады. Сонымен қатар ... ... ... ... пайдаға ие болуға тырысады.

Пән: Мұнай, Газ
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 111 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көмірсутекті шикізаттарды пайдаланудың экология-экономикалық мәселелері107 бет
Отандық шикізат негізіндегі көмірсілтілі реагенттерді қолданып, сазды бұрғылау ерітінділерін модификациялау63 бет
Отандық шикізат негізіндегі көмірсілтілі реагенттерді қолданып, сазды бұрғылау ерітінділерін модификациялау туралы61 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
Айналым қаражаттарын қаржыландыру12 бет
Ауа әгі4 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Бензин8 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Кәсіпорын бухгалтериясында ТМҚ-ды есепке алу31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь