Махмұд Қашқари өмірі

I.бөлім: Махмұд Қашқари өмірі ... ... ... ... ... ... ... ...4 бет
II.бөлім: Ебектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5 бет
II.1 . Түркі жерінің дөңгелек картасы ... ... ... ...5 бет
II.2 . Түркі тілдерінің сөздігі ... ... ... ... ... ... ... .6 бет
II.2.1 . жазылу тарихы мен мақсаты
(З.Әуезова пікірлері) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6 бет
II.2.2 . еңбекке сараптама (құрамына шолу) ... ..7 бет
II2.2.1 . тәрбие мәселесі ... ... ... ... ... ...8 бет
II2.2.2 .аспан әлемі түркі түсінігінде..8 бет
II2.2.3 . түркіше жыл санау ... ... ... ... ..9 бет
II2.2.4 . ғұлама қазақ жері туралы ... .10 бет

III.бөлім: Түркі өркениетіне әлемнің көзімен
(түркітанудағы өзгерістер; ғалымдардың пікірлері мен еңбекті бағалап, сараптауы) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11 бет
III.1 . Қорытынды (Кононов сөздерімен) ... ... ... ... ... ... 12 бет

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13 бет
Махмұд Қашқари (толық аты-жөні Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхаммед) (1029-1101) – түркі тілдерін дүние жүзінде тұңғыш зерттегеп, ең алғаш сөздігін құрастырушы – энциклопедист-ғалым. Туған жері Қарахан мемлекеті Қашқар қаласы. Әкесі Барысқан٭ қаласынан саяси жағдайларға (бәлкім қудалауларға) байланысты Қашқарға көшкендіктен, Махмұд Барысқанда туылуы мүмкін деген пікірлер бар. Қарахандар ақсүйектері ортасынан (династиясынан) шыққан. Әкесі Құсайын Мұхаммед Мауреннахрды жаулаушы Боғраханның (Бурахан٭) немересі – шамасы, Барысқан қаласының әскербасы қызметін атқарған. Заманында алыс аймақтарға әйгілі болып, саяси-шаруашылық және қоғамдық-әкімгершіліктің үлкен орталығына айналған Қашқарда оқып (әлде, жан-жақты дамып, ғарышқа құлаш ұрған сол тұстағы Орта Азияның небір мықты басқа да шаһарлары мен кенттерінде – Бұқара, Нишапур, Самарқанд, Бағдад, Мерв٭ т.б. тұрып) білім алған Махмұд өз дәуірінің теңдесі жоқ атақты ғұламасы еді. Махмұдтың ана тілі – Қарахан мемлекеті қағандарының, яғни Шығыс Түркістан түркілерінің тілі (ғалым оны «таза тіл» деп санайды). Ол тілде Іле бойын жайлайтын яғма, тухси, чығыл сияқты тайпалар сөйлеген.
Бізге мәлім түркітану түсінігінің егізін алушы Махмұд Қашқари, тілдерді меңгеріп зерттеу саласында алғаш салыстыру әдісін қолданып, зерттеуді тек лингвистика тұрғысынан ғана емес, тарихи, салт-дәстүрлік тұрғыдан да жүргізуді қолға алған. Ғұламаның мұндай талғамда жұмыстануына, өмірге көзқарасының қалыптасуына, бұдан алдыңғы буындағы шоқ жұлдыз - Жүсіп Баласағұнидың ықпалы мол болды. Жалпы ойға салсақ, әкесі қаланың әмірі, лауазымды әскербасы болған Махмұдқа кез келген қаладағы кез келген кітапхананың есігі ашық еді. Бұл тұстың Құнанбай бидің ұлы Абайдың жастық, іздену шағымен ұқсастығы барын көреміз.
Білуімізше, 960 ж. Қарахан мемлекеті түркі мемлекеттерінің арасында алғаш боп ислам дінін қабылдаған болатын. Ислам діні, оған қоса, араб тілі билеушілер мен лауазымды тұлғалар арасында кең тарай бастады. Осыған орай, Қашқаридың бойында тамаша арабша филологиялық білімнің жинақталуымен қатар, тұғырлы орта ғасырлық ислам ілімінің сан қилы тұстары да көрініс тапты. Классикалық араб, парсы тілі мен әдебиетін, тарихы мен мәдениетін, олардың жалпы зерттелу дәрежесін өте жетік білген. Шығыс елдерінің (Қытай, Иран, Түркістан, Орта Азия, Рум, Еділ бойы, т.б.) әлеуметтік өмірі мен әдебиетін түбегейлі меңгерген.
Ғалым тегі түркі халықтар мекен еткен барлық жерлерді шарлап, түрлі тайпаларды кезіктірген.
Әдебиеттер:

ӘБІЛОВА, Қ.ҚАЛИЕВАЛАРДЫҢ «ЭТНОПЕДАГОГИКА ОҚУЛЫҒЫНАН»
Құрышжанов Ә. М.Қашқари еңбегінің зерттелу тарихынан (қысқаша шолу) // Қазақ Ғылым академиясы Тіл білімі институтының еңбектері. Алматы, 1963, 3 том, 182–189-б Кононов А.Н. Махмұд Кашгарский и его “Дивану Лугат ит-турк” //Советская тюркология. Баку, 1972, № 1, 3–17-б.
Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері. А., “Қайнар”, 2001, 297-326-б.
Муталлибов С.М. Махмұд Кошғарий. Туркий сузлар девони (Девону луғотит турк). Уч томлик, І том. Тошкент, 1950.
Махмұд Кашгарынын созлуги ве туркмен дили, Ашгабат, 1958; Brockelmann К
Ahmet (Kіlіslі) Rіf’at. Dіvanь Lыgat іt-Tьrk. Іstanbul. Cіlt І, 1333 (1915), cіlt ІІ, 1333 (1915), cіlt ІІІ, 1335 (1917).
Besіm Atalay. Dіvanь Lыgat іt-Tьrk Tercьmesі. Ankara, cіlt І, 1939, cіlt ІІ, 1940, cіlt ІІІ, 1941.
Besіm Atalay. Dіvanь Lыgat іt-Tьrk. Tıpkı baslımı (Faksіmіle). Ankara, 1941.
Brockelmann C. Mіtteltьrkіsher Wortschatz nach Mahmud al-Kasgarіs, Dіvan Lыgat at-Tьrk. Bіblіotheca Orіentalіs Hungarіca, І. Budapest-Leіpzіg, 1928.
Мәхмүтов X. Тугыз гасыр кичкән мәкальләр // Мирас – 1992. – № 5. – 91 – 99 б.
Стеблева И. В. Развитие тюркских поэтических форм в XI веке. – М.: Наука, 1971.
Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности, М. — Л., 1951; Ахаллы С.,., Altturkestanische Volkspoesie, Bd 1—2, Asia Major, 1923—24; его же, Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmud al-Kašgaris «Divan lugat atturk», Bdpst — Lpz., 1928.
        
        Қазақстан  Республикасы  Ғылым  және   Білім
министрлігі
Реферат
Махмұд Қашқари
Астана-2011
Жоспар:
I-бөлім: Махмұд Қашқари өмірі...............................4 бет
II-бөлім:
Ебектері.......................................................5 бет
II.1 – ... ... ... ... ... – Түркі тілдерінің сөздігі.............................6
бет
II.2.1 – жазылу тарихы мен мақсаты
(З.Әуезова
пікірлері)..............................................6
бет
II.2.2 – еңбекке сараптама (құрамына шолу)......7 бет
II2.2.1 – тәрбие мәселесі.......................8 бет
II2.2.2 -аспан ... ... ... ...... жыл санау..................9 бет
II2.2.4 – ғұлама қазақ жері ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пікірлері мен еңбекті бағалап,
сараптауы).............................................................
.........11 бет
III.1 – Қорытынды ... ... ... ... ... ... Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхаммед)
(1029-1101) – түркі ... ... ... ... ... ең ... құрастырушы – энциклопедист-ғалым. Туған жері Қарахан мемлекеті
Қашқар қаласы. Әкесі Барысқан٭ қаласынан ... ... ... байланысты Қашқарға көшкендіктен, Махмұд Барысқанда туылуы
мүмкін деген ... бар. ... ... ... ... ... Құсайын Мұхаммед Мауреннахрды жаулаушы
Боғраханның (Бурахан٭) немересі – ... ... ... ... ... ... алыс аймақтарға әйгілі болып, саяси-
шаруашылық және қоғамдық-әкімгершіліктің ... ... ... оқып ... ... дамып, ғарышқа құлаш ұрған сол тұстағы ... ... ... басқа да шаһарлары мен кенттерінде – Бұқара, Нишапур,
Самарқанд, Бағдад, Мерв٭ т.б. ... ... ... ... өз ... жоқ ... ғұламасы еді. Махмұдтың ана тілі – Қарахан мемлекеті
қағандарының, яғни Шығыс Түркістан түркілерінің тілі (ғалым оны ... ... ... Ол тілде Іле бойын жайлайтын ... ... ... ... сөйлеген.
Бізге мәлім түркітану түсінігінің егізін алушы Махмұд Қашқари,
тілдерді ... ... ... ... ... ... қолданып,
зерттеуді тек лингвистика тұрғысынан ғана емес, тарихи, салт-дәстүрлік
тұрғыдан да жүргізуді ... ... ... мұндай талғамда жұмыстануына,
өмірге көзқарасының қалыптасуына, бұдан алдыңғы буындағы шоқ жұлдыз -
Жүсіп ... ... мол ... ... ойға ... әкесі қаланың
әмірі, лауазымды әскербасы болған Махмұдқа кез келген қаладағы кез ... ... ашық еді. Бұл ... ... ... ұлы Абайдың жастық,
іздену шағымен ұқсастығы барын көреміз.
Білуімізше, 960 ж. Қарахан мемлекеті ... ... ... боп ... ... ... болатын. Ислам діні, оған қоса, араб тілі
билеушілер мен лауазымды тұлғалар арасында кең ... ... ... ... бойында тамаша арабша филологиялық білімнің жинақталуымен қатар,
тұғырлы орта ғасырлық ислам ... сан қилы ... да ... ... ... парсы тілі мен әдебиетін, тарихы мен мәдениетін, олардың
жалпы ... ... өте ... ... Шығыс елдерінің (Қытай, Иран,
Түркістан, Орта Азия, Рум, Еділ ... т.б.) ... ... мен ... меңгерген.
Ғалым тегі түркі халықтар мекен еткен барлық жерлерді шарлап, түрлі
тайпаларды кезіктірген.
٭ ... - ... ... ... ... ... ... Шу бойындағы) қала.
٭ Боғра хан – ягма тайпасынан тараған Қарахан әулеті ... Бұл ... ... ... жануар деп білуіне байланысты, тайпа
билеушілері өз аттарына боғра ... қоса ... ... Мерв – ... оңт. шығ. ... ... өзенінің бойында
орналасқан Орта Азияның ежелгі қаласы. Санджар сұлтан тұсындағы Селжұтардың
астанасы. Қалада он кітапхана болған.
Сан қилы ... ... әр ... ... болуы туралы аңыз-
ертегілерін, этнологияық ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... әр ... менталитеті мен исламға
дейінгі наным сенімдерін қызыға зерттеген. Әсіресе ғалым филологияға баса
зер салып, әр ... ... ... ... ... ... салыстыру
жасап, тілдік ерекшеліктерін, диалекттік сөз ... ... ... ... Мықты географ ретінде тайпалардың орналасқан орындары
мен көші-қон жолдарын қағазға түсірген (бұл ... ... сәл ... ... «түркі тілдерін ... ... ... ... деп ... еді. Осы ... ... бір жағдайды да айта кеткен орынды: қазіргі жалпы білімнің
«салыстырмалы-тарихи ... ... ... ... түп ... болып
табылатын неміс ғалымы Франц Бопп٭ ... ісін ... ... ... ... аса көрнектісі – неміс Якоб Гримм (1785-1863 ж.). Ол
«Неміс ... (1819 ж.) ... ... ... ... герман тіліне
жататын басқа тілдермен салыстырып зерттеген. Сол үшін Ф.Энгельс ... ... ... ... ... данышпан ғалым
деп бағалаған.
Мәселенің ең бір өкінішті жері – осы ... тер ... ... ... ХІ ... ортасында-ақ М.Қашқари сияқты
данышпан алыптың қаламынан туғанын білмеген еді.
II-бөлім
II.1.
Махмұд ибн әл-Құсайын сол ... ... өзі ... ... ... ... ... шығу үшін оларды Румнан (Рим) бастап шығысқа қарай
санап өтеді: печенег, қыпшақ, оғыз, йемек, башқұрт, басмыл, қай, ... ... ... ... жағынан қырғыздар Шын мемлекетімен көрші
отырған. Одан әрі (күншығысқа қарай) чығыл, ... ... ... қытай
елдері орналасқан. Одан әрі табғаштар тұрады – олар ... елі ... ... ... тәртібін көрсету үшін М.Қашқари өзі карта
жасаған (бұл – ... ... ... ... карта). Бірақ күні
бүгінге дейін ол картаның сыры ашылмай келеді. М.Қашқари әкесінің ... ... ... дәл ортадағы ішкі төрт бұрыштың оң жағында
жеке жазылған.
٭ ... Бопп ... ж.) - 1816 ... ... ... жаза ... ... тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы» т.б.).
Азды-көпті әңгіме болып жүрген ... ... ол ... ... мен екі ... ... Қазақстан аймағы түгел сыйған, оның бірсыпыра
қалалары мен өзен-сулары атап көрсетілген.
II.2. «Түркі ... ... ... ... мен ... «Диуану луғат-ит-түрк» деп аталады. ... ж. ... Бұл ат орыс ... де, ... ... де (басқа түркі тілдеріне
де) ... ... ... («Диуан» – жинақ деген сөз), «Түркі
тілдерінің сөздігі» (еңбектің мазмұны ... тағы ... ... әр ... жүр. ... ... түпнұсқасы жоғалған. Махмұд ибн ... ... ... ... ... асыл ... жайындағы кітап»
деген тағы бір еңбек жазған сияқты (автор оны ... атап ... ... әзір ... жоқ.
М.Қашқари «Диуану луғат-ит-түрк» еңбегін Бағдат қаласында хижра
есебімен 464 жылғы бесінші айдың алғашқы ... ... ... ... ... 25 қаңтарында) жазыла бастаған да, 466 жылғы алтыншы айдың ... (1074 ... 10 ... ... ... ... ... луғат-ит
түрк» жазбасының бірінші нұсқасын ирандық Мұхаммед ибн Абулфатх екі ғасыр
өткен соң, 1266 жылдың 1 ... ... алса ... Ол ... ... былай деп жазылған: «Әуелі Саве, ... Шам, яғни ... ... Мұхаммед ибн Әбубәкір ибни Әбилфатих (оны тәңір
жарылқасын!) осы кітапты түпнұсқасынан ... оны 664 жылы ... ... ... ... күні ... ... алғаш рет 1914-15 жылдары түрік ғалымы Али ... ... көне ... ... жүк ... арбасынан тауып,
оны сатып ... Ол ... ... ... ... ... Рифат еңбектің көшірмесін жасап 1915 жылы бірнішісі ... ал 1917 жылы ... ... ... басып шығарады. Ал алғашқы
көшірме бүгінгі таңда Стамбул қаласында Фатих ... ... ... ... ... араб филологиясының үлгісімен араб тілінде
жазған. Ол өзі «кітаптың жазу ... ... ибн ... ‘айн деген еңбегінің ізімен түздім» деп атап өтеді.
Өз еңбегін қалай жазғандығы туралы ғұлама былай дейді: «мен түріктер,
түрікмендер, ... ... ... ... ... ... көп жылдар бойы аралап шықтым, сөз жинадым, әр алуан тіл
ерекшеліктерін үйреніп, ... ... ... Мен бұл ... ... емес, сол тілдердегі әрбір жеке айырым белгілерді бақылау
үшін істедім. ... мен ... өте ... ... білетін мамандардың
санатынанмын, жіті аңғарып, ескі мен жаңаны жыға ... ...... ... ... ... ... шаруашылығы,
этнонимдері, топонимдері٭, халықтық календары, географиялық ... ... ... да ... ... ... ... бір энциклопедиясы
іспеттес.
Диуанидың алғашқы жолдарынан-ақ оның ... кең ... мен араб ... ... орын алатынын байқауға болады.
Алғысөзінде кітаптың Әл-Мұхтадидың аббасидтік ... ... ... бұл ... ... ... жәрдем сұрай отырып, ұлы
мәртебелінің {ұрпақ ... ... ... Хашимидтер мен
Аббастардың қасиеттісі, халивтың әміршісі, біздің жарылқаушымыз - Абу-л-
Касим ... ибн ... ... ... ... және ... ... деп жаздым...»
Диуаниды осылай халифқа арнай отырып, ғалым өзінің еңбегін ерекше
рухани мәртебеге бөледі. Себебі, осы ... ... ... ... ... мұсылмандық дәрежеге шарықтайтын болады. Қашқаридың
еңбегінің мақсат бағдары да осы. И. А. ... ... ... ... мақсаты – түркі тілінің мәртебесін көтеріп, араб тілінен еш
кем түспейтінін дәлелдеу...»
***
II.2.2. (құрамына шолу)
Махмұд ... ... ... қойды: тек түрік тіліне тиісті сөздерді
ғана қарастыру. Сондықтан сөздікте: киімді, үй жабдықтарын, ауыл шаруашылық
٭ ... - ... ... олардың тегi, мағыналы мәні, ... ... ... және ... ... ... ... белгілі
бір жерде болатын және география, тарих және ... ... ... ... ... пән болып табылады.
٭ Әбу Абдур Рахман әл-Халил ибн ... ибн Аир ... ... ... ... ... (717-791 ж.) Зерттеушілердің мәліметтеріне
қарағанда, талантты ақын, дарынды ғалым, араб метрикасының ... ... ... Тіл ... мен өлең ... ... ... кітап жазған.
Китабу-л ‘айн деген ... ... ол ... үлкен лексиколог ғұлама
екендігін танытқан. Кітаптың бұлай аталу себебі – ... ... ... ... ... ... ... рулық және тайпалық атауларды,
тамақ аттарын, аңдарды, өсімдіктерді, күн, ай, жыл ... ... ... ... ... сөздерді кездестіреміз. 29 тайпаның
этноним, топонимдерін٭, ... ... мен ... ... ... ... атап көрсетіп, ұсақ рулардың таңбаларына дейін
сипаттайды. Сол кездегі түркі халықтарының дүниені ... ... мен ... ... ... әдеті тілге тиек етіледі.
Әртүрлі тайпалар арасындағы тарихи-мәдени байланыстар, Қазақстан мен ... ... ... ... тарихи оқиғалар жайында (Мәселен, Ескендір
Зұлқарнайын жорығы туралы) құнды мәліметтер келтіріледі. М. ... ... олар ... Шығысқа қарай: бегемен, кыфган, огуз, иемен,
башқұрт, басмыл, кай, йабаку, ... ... ары ... чигель, тухси,
йагма, уграк, чарук, чомыл, уйгур, хытай, тагут, табгаш.
Ұлы ғалым 3 томнан, 8 кітаптан тұратын ... 6800 ... ... (110 ... ... 40 түрлі халық пен тайпалар), араб тілінде
түсіндірме береді. Кітапта 242 өлең жолдары, 262 мақал мен мәтел
келтірілген. "Диуанидегі" 875 сөз бен 60 ... ... ... ... ... ... Айтылғандай, қолжазба үш томнан тұрады.
Оның ішінде 8 тарау бар, әр тарауды бір ... деп ... ... ... ... ... талдап зерттеуге арналған. 2-кітап дауысты
дыбыстары (әліп, уау, йай, ... ... ... жоқ ... ... бір ... екі рет қайталанып келетін сөздерді
зерттейді. 4-кітап йай әрпінен басталатын сөздер туралы ... ... ... ... сөздерді, 6-кітап төрт әріптен құралған сөздерді, 7-
кітап мұрын жолымен айтылатын дыбыстарды, ... екі ... ... ... талдауды ниет еткен. Әр кітапты Махмұд ибн Құсайын «есім сөздер»
және «етістік сөздер» деп екі топқа бөлген. Олардың ... ... тағы ... ... ... ... «Әр адам оңай ... үшін – деп жазады
М.Қашқари, – мен араб тілінде қолданылып жүрген терминдерді ... ... араб ... ... ... жоқ» деген пікірін де автор
осы жерде айтып кетеді.
«Бұл кітапты – деп жазады Махмұд – мен алфавиттік ретепен жаздым, оны
мақалдармен, ... ... ... ... ... және ... үзінділермен өрнектедім. Мен қиындарды
жеңілдеттім, түсініксіздерді түсіндірдім, ... бойы ... ... ... ... (түріктердің) әдет-ғұрпымен және білімімен таныстыру
үшін, оған ... ... ... бақытты және бақытсыз күндері
данышпандық әңгімелер айту үшін қолданатын мақалдарын шешен, айтушыға, ... ... ... ... үшін ... ... ... (сөздермен) қатар
аталған пәндерді және белгілі (жиі қолданылатын) ... ... ... ... ... деңгейге көтерілді және айқын
басымдылыққа жетті».
II.2.2.1. (тәрбие мәселесі)
Ғалымның ... ... ... ... ... ... ... бойынша түзілген. Әр сөз араб тіліне аударылып, сол ... ... ... келтірілген. Мысалдардың көбі – халық аузынан
жиналған ақыл-кеңес беретін, ... ... ... алатын, үлгі-өнеге
көрсететін парасатты сөздер, мақалдар мен ... ... ... алып ... ойлар, тұрақты сөз орамдары, өлеңдер, әдеби үзінділер.
Мысал келтірсек, “Уақыт ... ... ... ... ... әлемін тарылтады... Оның (уақыттың) тәртібі солай, ол
басқалардың (елдің) бәріне ... ... ... Егер ... ... тұрып
садақ тартса, таудың шыңын да жарып жібереді”.
"Менің ұлым, мен саған мұрагерлікке қайрымдылық ... ... ... ... ... ... түні мен күні ... сияқты. Олардың жолы кіммен
қиылысса, соның күшін алады."
"Адамның заттары мен дүнисі - оның дұшпаны. Байлық жинағанда ... ... асып ... асып ... ол су ... сияқты иесін төмен қарай
тартып кетеді. Дүние үшін талай ... қор ... ... ... ... ... үймелеген құзғындай бас салады. Олар ... ... ... ... деп ... ... пайдасын да көрмейді, олар алтын ды
да солай жинайды. Дүние үшін, құдайды ... ... ... ... мәнінде тұншықтырады."
"Қайрымды бола отырып, тағы да қайрымдылыққа ұмтыл, тәкәпар болма!"
II.2.2.2. (аспан әлемі)
Энциклопедиялық білімі бар ғажап ... ... ... әрекеті мен
тарихи тәжірибесі негізінде туып, қолданысқа түскен білімдерінің танымдық.
қызметін жоғары бағалайды. Табиғатқа ... ... деп ... әлеуметтік
бағдардың қорғаушысы ретінде ... ... ... аса ... мәні болған астрономиялық түсініктер мен аспан
жұлдыздары ілімінің көне түрік ... бері ... ... тарихи
бағалылықтар екендігін қисынды дәлелдейтін ... ... осы ... ... ... "Темірқазық" атаулары мен Аспан Әлемін
арнайы тақырыпқа айналдырған өзге де ... ... ... ... ... тану ... кейінгілерге жеткізу құралы
болғандығын байкатады.
II.2.2.3(жылсанау)
Ел тұрмысын үңіле зерттеген ғалым еңбектің ... бір ... ... ... ... жыл ... белгілеу мәселелеріне
арнаған. "Түркілер он екі жылды он екі хайуанның атымен атайды. ... мен ... ... ... ... сол ... түрлі есте тұтар
шақтарды жылдардың ... ... - деп ... ... ... ... роль ... кезеңдік жылнама жайында. Әрі қарай әрбір
жылдың тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, ... ... қой, ... ... ... деп ... ... келе, автор былай деп жазады: "Айлардың атына
келетін болсақ, ... ... ... ... қолданылады.
Көшпенді өмір сүретін, мұсылман болмаған ... ... төрт ... әр үш айды бір ... атайды. Жылдың өтуін сол тәсілмен белгілейді.
Мысалы, наурыздан кейінгі көктемнің алғашқы айы Лақ айы, ... айды ... айы деп ... Бүл ... лақ ... семіреді. Бұдан кейінгі
айды Ұлы ай дейді. Бұл ай ... ... ... Бүл ... ... ... толып, мал әбден семіреді. Ақ көбейеді"/.../.
Қашғари көрсетуінде - ай отыз күннен тұратын ... ... ... ... өтуі - ... ... сүруімен есептелгендіктен, жылдың ... бір ... де Ай деп ... ... ... жыл ... деп
аталатын бұл тараудағы халыктық наным-сенімдерге қатысты деректер де ... ... ... ... осы ... әрқайсысында бір қасиет
бар деп есептейді: олардың пайымдауында, Сиыр жылы кірсе, ұрыс-жанжал көп
болады. Себебі, сиыр бір-бірімен кеп ... мал. ... жылы ... ... ... ... ... жемі – дән. Ұлу жылы ... ... ... ... ... ... Себебі Ұлу суда өмір сүреді. Доңыз
жылы кірсе, қар қалың жауып, суық ... ... ... ... ... ... жылда түркілер бір ... бар деп ... - ... ... ... ... мен салт-сана дөстүріне байланысты
үғым-түсініктерінің астарына терең ... ... зер ... ... - жарық пен қараңғының түйісетін сәті. Оғыздар «імір» дейді", -
автор бабаларымыздың тәулік ішіндегі ... ... үшін ... ... Әрі ... - таң, Таң ... ақшам, түс атаулары
келтіріліп, олардың мән-мағынасы ашып ... ... ... ортамен тіл табыса білген әлеумет бейнесі, оның ... ... ... ... аса ... ... ... ауыз әдебйеті үлгілері.
«Тәңірім аспанды кең жаратыпты,
Жұлдыз бар онда ғажап дара тіпті.
Асылды ауаменен оратыпты,
Адамды болмысымен таңырқатып,» - деп жырға ... ... ... ... ... деп ... кене көз бабаларымыз. Заманындағы түркі
ұлыстарының түрмыс-салттық үғымдары, эстетикалык талғамы, айналамен қарым-
қатынасы, одан ... ... аса ... ... ... ... ... беруге болады.
II.2.2.4 (қазақ жері ... ... Ила ... ... /Ертіш/, Манғышлақ секілді туған
елкеміздегі жер бедеріне меншіктелген атаулар ... аса ... ... осы ... ... ... Иәмек
(Қимақ) даласындағы кеп салалы езен екеңдігіне түсіндірме берген автор езен
шын мәнінде "Артыш суы – Ертіш суы" деп ... ... ... "Әртіш - Ерту" болады. ... кім тез ... ... – деп хабарлайды.
Қашғари көрсетуіңде түркілер ... ... ... ... ... Ал Іле ... ... елдерінің жейхуны. Екі жағалауыңда түркі
тайпаларының ... ... ... мен ... бір тобы өмір сүреді. Ғалымдар
Қашғари "Сөздігінде" ... ... ... Тянь-Шань мен
Жетісу аймағына катысты көпшілігінің /Бедел, Шамси, Торуг, Арт ... мал ... ... жер аты, ... ... қалалары, Ісігкөл, Сізіңкөл
секілді көл аттары т.б./ атаулары күні бүгінге дейін өзгеріссіз қодданып
келе жатқанын ... ... ... ... ... Махмұдтың еңбегін Ибраһим
Исқақ ибн Ибраһим әл-Фарагидің (916 ж. ... ... ... ... шығармалардың жинағы»деп аталатын кітабының ізімен түзілген болу
керек деген ойға ... ... да осы ... қосылатын
сияқты). Мәселенің бұл арасы беймәлім. Бірақ А.Н.Кононов мынадай тұжырым
айтады: «М.Қашқари – талай кітап ... ... ... ... зердесі
жетік, эрудициясы мол адам ... ... де ... түспей, өз бетімен жол салып, бағдар алған азамат. Ол ... ... оны ... түркі тілдерінің өзіндік табиғатын
тануға бейімдеп ... Сол ... ... ... ... қарай
М.Қашқари былай жазған еді: «Түркілердің оқтарынан ... ... ... ... ... ұстану әрбір ақылды кісіге ... және ... сол. ... жақын болу үшін ең басты жол – олардың тілдерінде ... ... олар бұл ... сөйлесушілерге ықыластана құлақ ... ... ... ... азар ... Тіпті, олар өз қол астында
жүрген басқалардың күнәсі ... Һәм ... ... «Сенімді бір
Бұқаралық ғалымнан және нишапурлық басқа бір ... ... ... ... ... едім, – деп жазады ... одан әрі: – Олар бұл ... ... ... қылып айтып еді... «түркі ... ... ... ... ұзақ ... ... ... – деп едің.
Бұл қысқаша бір әңгімені академик А.Н.Кононовтың сөзімен аяқтаймыз:
М.Қашқаридың «Диуаның – көптеген ... ... мен ... ... ... жарқыраған өте байыпты да тамаша байқауларға толы жиһаз,
яғни теңеуі жоқ ... сөз – ... ... ... ... отырған сөздің түр-
тұлғасы, мағыналық ерекшеліктері мен ... ... ашу үшін ... ... ... ... алынған текст емес, үзінділер. Олар
мағынасы мен құрылысы ... әр ... Үш том ... ... ... әр ... бір жазылған (бір жерде екі жол, екінші жерде төрт
жол т.т. – одан ... ... ... ... ... басып шығарумен, тілін зерттеумен көптеген ғалымдар
айналысты. ... ... сөз ... алфавиттік тәртіпке
келтіріп неміс тіліндегі аудармасын ... ... ... ... ... ... жылы ... түрік тіліне аударып, үш томдықты Анкарада 1934-
1943 жылдары басып шығарды. 1960-1967 жылдары Мутаблибов. С ... ... ... ... соң ... ... Ұйғыр тілінде басылып
шықты.Азербайжан ғалымы А. Демирчизаденің айтуынша еңбек азербайжан тілінде
де басылған. Баскаков Н. А, ... ... ... ... ... ... А. Н - "ХІ ғасырдың Радловы" деп атады. Еңбектің мазмұны
көптеген баға жетпес ... ... ... жан ... ... ... әдебиет саласы, ... ... ... тіл ... мен ... ... жұмыстары
бар. Академик И. А. Кононов материалдармен қамтылуына байланысты "Диуаниді"
5 салаға бөледі:
1. Сөздік қор, анықталған рудың лексикасы.
2. ... ... ... туралы мәліметтер.
3. Түрік тілдерін топтастыру.
4. Тарихи фонетика мен граматика туралы мәліметтер.
5. ... ... ... ... ... фолклоры туралы
мәліметтер.
Профессор А.Н.Кононов озінің еңбектерінде ... ... ... туған халқына жақын болғандығын әділ атап корсетеді. Шындығында да
халыктың өмірін ... және ... ... ... ықпал еткен
факторлардың бірі Қашғарлық ғалымның түркілер омір салтына ... ... ... Ұлы ... халықтар өмірін оқып үйренудің,
халықтардың этникалық ерекшеліктерін оның ... ... ... ... ... ... Бала және оның ... байланысты салтгар мен әдет-ғұрыптар, ... ... ... ... ... ... - мұның бәрі Қашғари ерекше назар
аударған тақырыптар. Ұстаз халықтың ауызша шығармашылығын және ... ... ... тәжірибені жоғары бағалады. Ол ғылыми
көзқарастың ... ... ... ... ... жоғары дәрежеге
жеткізем десе, алдымен оның ... ... ... ... ... тура
көрсетті. Бұл тұрғыда ғалым өзі өнеге болған еді, оның ... ... ... мен ... ең ... "Түркі тілдерінің ерекшеліктері"
жөніндегі шығармасында белгі берді. Қашғарлық ғалым жинақтаған ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеті бастауы
болып шықты. Әрбір келтірілген осы ... ... ... ... ... мен ... алынған мінез-кұлық қағидалары үлгілермен
толықтырып отырды. Мұның өзі шығарманың логикалық аяқталуын күшейтті.
Бұл кітап ... ... ... ... ... ... ... әзірлеген А.Егеубаев. Махмұд Қашқари Бұл кітапты пайдаланғандар
кейінгілерг, олар ... ... ... ... ... ... табылмайтын тіркестерді пайдаландым. Сөйтіп, бұл кітап ұрпақтан
ұрпаққа халықтық мұраны қаз-қалпында ... ... ... ... әсемдік әлем -мәңгілік өмірге біржола жолдама алдым», - деп жазды.
ЮНЕСКО 2008 жылды ғұлама ғалымның туғанына 1000 жыл ... орай ... ... деп ... ... ӘБІЛОВА, Қ.ҚАЛИЕВАЛАРДЫҢ «ЭТНОПЕДАГОГИКА ОҚУЛЫҒЫНАН»
2. Құрышжанов Ә. М.Қашқари еңбегінің зерттелу тарихынан (қысқаша шолу) //
Қазақ Ғылым академиясы Тіл білімі институтының еңбектері. Алматы,
1963, 3 том, ... ... А.Н. ... ... и его ... ит-турк” //Советская тюркология. Баку, 1972, № 1, ... ... Ә. Ескі ... ... ... А., ... 2001, 297-
326-б.
4. Муталлибов С.М. Махмұд Кошғарий. Туркий сузлар девони (Девону луғотит
турк). Уч ... І том. ... ... ... ... созлуги ве туркмен дили, Ашгабат, 1958; Brockelmann
К
6. Ahmet (Kіlіslі) Rіf’at. Dіvanь Lыgat іt-Tьrk. ... Cіlt І, ... cіlt ІІ, 1333 (1915), cіlt ІІІ, 1335 ... Besіm Atalay. Dіvanь Lыgat ... ... Ankara, cіlt І, ... ІІ, 1940, cіlt ІІІ, ... Besіm Atalay. Dіvanь Lыgat іt-Tьrk. Tıpkı baslımı ... ... ... C. Mіtteltьrkіsher Wortschatz nach Mahmud al-Kasgarіs,
Dіvan Lыgat at-Tьrk. Bіblіotheca Orіentalіs Hungarіca, І. ... ... ... X. ... гасыр кичкән мәкальләр // Мирас – 1992. – № 5. – 91–
99 б
11. Стеблева И. В. Развитие ... ... форм в XI ... – М.:
Наука, 1971.
12. Малов С. Е., Памятники древнетюркской ... М. — Л., ... С.,., ... Volkspoesie, Bd 1—2, Asia Major,
1923—24; его же, Mitteltürkischer ... nach Mahmud ... lugat ... Bdpst — Lpz., 1928.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Айтыс өнері31 бет
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Махмуд Қашқари ілімінің тарихи маңызы (1030-1090)7 бет
Махмұд Қашқари1 бет
Махмұд Қашқари,Қожа Ахмет Ясауи, Әбу Насыр Әл-Фараби7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь