XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай

Мазымұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І. XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ . XIX ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ҮШТЕН
БІРІНДЕГІ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

ІІ. ҚОҚАН ЖӘНЕ ХИУА ХАНДЫҚТАРЫНЫҢ СОҒЫС
ЭКСПАНСИЯСЫ. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАУЛАП
АЛУШЫЛАРҒА ҚАРСЫ АЗАТТЫҚ КҮРЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

ІІІ. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ 20 ЖЫЛДАРЫНДА ЖЕТІСУҒА РЕССЕЙ ИМПЕРИЯСЫ ЫҚПАЛЫНЫҢ ТАРАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Кіріспе
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай оның қалған бөліктеріндегі жағдайдан ерекше болды. XIX ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан ортаазиялық феодалдық мемлекеттер - Хиуа, Бұхара және ең үлкең дәрежеде - Қоқан экспансиясының объектісіне айналды. Қазақстанның оңтүстігінде олардың үстемдік ету кезеңі біршама аз уақыт аралығын (шамамен 1810-1866 жылдар аралығын) алса да, бұл кезең - аймақтың Ресей империясына қосылуының тікелей алдында болған маңызды кезеңБұл жағдайлар мұнда қазақ хандары билігінің нығаюына себепші болмады, өйткені бай отырықшылық-егіншілік жазиралары болмаған олар көшпелі бірлестіктерге өз билігін нығайту үшін олардың ресурстарын пайдалана алмады. Солай бола тұрса да, XVIII ғасырдың аяғына дейін, Орталық Азия жоңғарлардың басқыншылығы, Ираннан Нәдір шахтың шапқыншылығы, Аштархан ұрпақтары мемлекетінің құлауы және өзбек қауымдарының Орта Азиядағы иеліктерді қайта бөлісу үшін жүргізген кескілескен күресі туғызған құлдыраудан ес жиып үлгіргенше, қазақ хандары жонғарларды ығыстырып шығарып, Қазақстаның оңтүстігінде өз билігін калпына келтіріп кана кой-май, жоңғарлардан Ташкентті қайтадан тартып алды, тіпті жергілікті қыпшақтарға сүйене отырып, Ферғана істеріне де арапаса бастады. 1748 жыл шамасында «ташкенттік төре», Барақсұлтанның баласы, Наманғанның билеушісі және Турақорғанның (кейіннен Солтүстік Ферғанадағы Қоқан наместнигінің резиденшшсы) негізін салушы Шығай ханды (ол әрі Ахмадхан) дала қыпшақтары Йазы - Ферғана ханы деп жариялады. Алайда көп ұзамай ол Қоқан билеушісі Әбді әл-Кәрім биден жеңіліс тапты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан тарихы “Көне замманнан бүгінге дейін” ІІІ том, Алматы 2002
2. Қазақ ССР тарихы ІІІ том 1982
3. Қазақстанның мәнениеттануы. Алматы 2002ж.
4. Бекмаханов ХІХ ғасыр 20 – 40 жылдары
Қазақстан Алматы, 1994 ж.
5. Қасымбаев Ш. Кенесарыхан саяхатшы және қолбасшы, Алматы 1993 ж.
6. Қазақстан тарихы Т.з. А., 2002
7. Қазақ ССР тарихы. Т.з. А., 1982
8. Аманжолов Қ.Р. Түркі халықтарының тарихы. Т.з. А., 2005
9. Абылай хан Т.з. 1992
10. Әбуев Қ. Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен А., 1994
11. Қазақстан тарихы. Очерктер. А., 1994
12. Қазақ халық әдебиеті. Көп том А., 1995
        
        Мазымұны
Кіріспе.....................................................................
........................................................3
І. XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ - XIX ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ҮШТЕН
БІРІНДЕГІ ОҢТҮСТІК
ҚАЗАҚСТАН................................................................4
ІІ. ҚОҚАН ЖӘНЕ ХИУА ... ... ... ... ... ... АЗАТТЫҚ
КҮРЕСІ...................................................10
ІІІ. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ 20 ЖЫЛДАРЫНДА ЖЕТІСУҒА РЕССЕЙ ИМПЕРИЯСЫ ЫҚПАЛЫНЫҢ
ТАРАЛЫ..........................................................20
Қорытынды...................................................................
..............................................24
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
.......................25
Сілтемелер..................................................................
.................................................26
Кіріспе
XVIII ... аяғы - XIX ... ... ... ... ... оның қалған бөліктеріндегі жағдайдан ерекше
болды. XIX ғасырдың ... ... ... ортаазиялық феодалдық
мемлекеттер - Хиуа, Бұхара және ең үлкең дәрежеде - Қоқан экспансиясының
объектісіне ... ... ... ... ... ету ... аз ... аралығын (шамамен 1810-1866 жылдар аралығын) алса да, бұл
кезең - ... ... ... ... ... ... болған
маңызды кезеңБұл жағдайлар мұнда қазақ хандары билігінің нығаюына ... ... бай ... ... ... олар ... өз билігін нығайту үшін ... ... ... ... бола ... да, XVIII ғасырдың аяғына ... ... ... ... ... Нәдір шахтың шапқыншылығы, Аштархан
ұрпақтары ... ... және ... ... Орта ... ... бөлісу үшін жүргізген кескілескен ... ... ес жиып ... ... ... ... ... Қазақстаның оңтүстігінде өз билігін калпына келтіріп кана кой-май,
жоңғарлардан Ташкентті қайтадан тартып алды, ... ... ... ... Ферғана істеріне де арапаса бастады. 1748 жыл шамасында
«ташкенттік төре», ... ... ... билеушісі және
Турақорғанның (кейіннен Солтүстік Ферғанадағы ... ... ... салушы Шығай ханды (ол әрі Ахмадхан) дала қыпшақтары
Йазы - Ферғана ханы деп ... ... көп ... ол ... ... ... ... жеңіліс тапты.
І.XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ - XIX ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ҮШТЕН БІРІНДЕГІ ОҢТҮСТІК
ҚАЗАҚСТАН
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ... ... ... ... ... оның қалған бөліктеріндегі жағдайдан ерекше
болды. XIX ... ... ... ... ... ... - Хиуа, Бұхара және ең үлкең дәрежеде - ... ... ... ... оңтүстігінде олардың үстемдік ету кезеңі
біршама аз уақыт аралығын (шамамен 1810-1866 жылдар ... алса да, ... - ... ... ... ... тікелей алдында болған
маңызды кезең. Оңтүстік ... өзін ... ... ... ... сипатты белгілерге нақсол кезде түпкілікті ие
болған еді.
Монғолдарға дейінгі кезенде ... ... ... ... ... жатқан, жеткілікті дәрежеде дамыған қала
мәдениеті ... ... ... ... оған ... ... ... ол XIX ғасырға дейін оңала алмады. XVIII ғасырдың бірінші
жартысында жоңғарлардың басып кіруі ... ... ... ... жеткізді. XVIII ғасырдын аяғына қарай Қазақстанның
оңтүстігі оны мекендеген әр түрлі рулардын, көбінесе Ұлы жүз бен Орта ... ... ... ... ... болды.
Бұл жағдайлар мұнда қазақ хандары билігінің нығаюына себепші болмады,
өйткені бай ... ... ... олар ... өз ... ... үшін олардың ресурстарын ... ... бола ... да, XVIII ... ... ... ... Азия
жоңғарлардың басқыншылығы, Ираннан Нәдір шахтың шапқыншылығы, Аштархан
ұрпақтары мемлекетінің ... және ... ... Орта ... қайта бөлісу үшін жүргізген ... ... ... ес жиып ... қазақ хандары жонғарларды ығыстырып
шығарып, Қазақстаның оңтүстігінде өз билігін калпына келтіріп кана кой-май,
жоңғарлардан Ташкентті ... ... ... ... ... ... ... Ферғана істеріне де арапаса бастады. 1748 жыл шамасында
«ташкенттік ... ... ... ... билеушісі және
Турақорғанның (кейіннен ... ... ... ... негізін салушы Шығай ханды (ол әрі Ахмадхан) дала қыпшақтары
Йазы - Ферғана ханы деп жариялады. Алайда көп ... ол ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғына қарай ... Азия ... ... осы ... есіп шыққан жетекші үш мемлекеттік құрылым - ... ... және Хиуа ... ... ... мен ... ... осы мемлекеттердін пайдасына өзгертті.
Ферғана тарихи жағынан да, ... ... да ... ... байланысты болды. Осында XVIII ғасырдын басында,
бастапқыда өзбектердің минг ... ... ... ... ... ... иелігі бірте-бірте, XVIII ғасырдың аяғына қарай, солтүстік ферғаналық
қожалардың жергілікті діни жетекшілерімен және ... да ... ... ... ... ... бүкіл Ферғана ачкабын өз билігіне
біріктірді.
1798 жылы Қоқан тағына Әлімбек (1773/75-1810) көтерілді. Шексіз
билікке ... және өзін ... ... ... ... отырып, ол мылтықпен қаруланған және негізінен Қухистаннан (таулы
Тәжікстан мен Памирден, тура ... ... ... кұрылған, саиы
6 мыңнан 10 мын, адамға дейін ... және ... ... ... этнониммен
аталған адал тұрақты әскер бөлімдерін құруға кірісті. Бұл «жаңа ... ғана ... ... ... ... ... емес еді. Қоқан хандығы
тонаушылық жорықтар мен кең көлемді аумақтық басқыншылықтар ... ... жылы ... ... ... ... стратегиялық мекен – Ходжент
біржола жаулап алынды. 1806 жылы қоқан әскерлері ... ... ... ... Шамамен нақсол уакытта Әлім бек, өз табыстарын заңжүзінде
нығайтқандай, хан атағын ...... ... айта каларлыктай
окиға, ол Хиуаның билеушісі, өзбектердің коңырат бірлестігінен шыққан
Етзердіңхан атағын ... ... бір ... ... ... ... ... түрік-монғол мемлекеттің идеясының орта азиялық
қожшар діни жетекшілерінен асып түсіп сажанат ... ... бұл ... ... мен әмір ... ... Шыңғысхан тегінен шыққаны туралы
аңызбен негізделді, ал аңыз ақиқат (құқық көзі) ретінде қабылданатын.
Қоқан экспансиясының ... ... ... ... куып шығарылғаннан кейін Ташкент иелігінде шамамен 1792 немесе
1794 жылғадейін қазақтардың шыңғыс ұрпақтары, ... ... хан ... ... пен оның ... ... хан ... рулық топтары арасында
былайша белді. Шымкент Шымыр руына тиді. Төрт бөліктен — ... - ... ... ... ысты ... Қоңырат және Орта
жүз (Көкше), жаныс (Сибзар), сіргелі, ысты және ... ... ... ... құлас және найман кауымдары, Паркент қыстағы мен
оның аймағын шыктым тобы алды. Теле ... ... ... ... ... Ташкент түбінлегі бекіністің негізін калады, ол соның қүрметіне
(яғни Ниязбек) аталды және ... су ... ... ... түйінді
пунктке айналды. Сіргелі руынан Байтебек және кият ... ... ... ... ... төрт ... Абылай
ханнынтумалары: Бабахан тере (Шейхантаур), Аштархан ұрпақта-рынан шыккан
Раджаб бек (Бесағаш), Шағатай ханның ұрпақтарынан шык-қан ... ... ... және Жошы ... ... басқарды. Олардың арасында
Ташкентте өз билігін күшейту жолыиза үнемі күрес жүріп жатга.
Отырыкшы тұрғындардын, көшпелілер жетекшілерінін. ... XIV ... өмір ... жергілікті әулие Шейхантаур (Шайхауанд-
и Таһур) ибн Шайх Омар Багистанидің ұрпағы Жүніскожа ... ... ... ... ен. колайсыз және сусыз жерлер тиген шанышкылы және
каңлы руларындағы (өйткені олар Абылай ... ... ... өз ... ... ... ... 1792 не 1794
жылдардан бастап 11 жыл бойы Ташкентте өз билігін орнатты. Оны қият ... ... да ... ... ... оңтүстігінде күрама
тауларына (яғни Ангрен өзенінің аңғарында орналасқан Кұрама ауданын ... ...... тауларын, батысында — Сырдарияға және
солтүстігінде — ... ... ... 1799 жылы ... ... ... ... пайдаланып келген Түркістанды басып алды.
Бірсыпыра уакыт бойы Ташкентте қожалардың софылык діни жетекшілер
билігінің орнатылуы ... ... ... еді. ... ... ... жалпы алғанда өтежоғары болатын, ал хан билігі әлсіреген, аласапы-
ран және «мезгілсіз» ... ... ... саяси өмірде
кейде шешуші күштер деңгейіне ... ... П. ... орыс ... ... ... ... казақтар жөніндегі саясатын былайша сипаттаған: «Ташкент-ке ең
жакын казақ аудандарын жаулап алуды аяқтап және Ұлы ... хан ... ... ... қазақтайпаларының ішкі өміріне одан өрі араласпаған
болса керек, оларды басқаруды билерге беріп, зекет жинаумен ... ... өз ... күшейту үшін Жүнісқожа казақтардың ең ыкпалды адамдарын
өзіне ... етіп ... ... ... ... дала ... отырған уакытта Ташкенттегі саудада да елеулі рел аткарғаны
көрінеді». Ташкент билеушісінін негізгі әскери ... ... ... ... да, ... де ... әскери жасақ Ташкентте де,
Ферғанада да «кара казан»терминмен ... ... ... ... 20 ... 60 мыңға дейін жететін адам болды. Жүніскожаның билігі оның
жеке беделімен, кару ... ... және ... ... Ол ... - ... Ханқожаны, Хашимкожаны, Сұлтан қожаны және
Хамиткожаны — ... ... ... ... етіп ... ... күшеюі мен шамшылдығы Ташкенттің ... әкеп ... ... ол ... екі ... ... ... шын мәнінде мемлекеттік кұкықтық идеологияның екі ныса-нының:
қожалар діни жетекшілері мен зайырлы биліктін. (хан ... ... ... Нақ осы ... ... ... билеушісі хан атағын алды.
Бастапқыда жағдай Қоқан үшін ... ... ... Онын ... діни ... және ... сарындармен киын күрес
жүргізуіне тура ... 1799 жылы Әлім бек ... ... ... ... ... ... Ханқожаны жіберді. Кокан ... ... ... ... деген жерге аяддаған еді. Осы жерде оларға
Жүніскожа сырт ... ... ... ... кашты. Ханкожа тұтқынға
түсіп, 70 серігімен бірге өлтірілді. Соның нәтижесінде Жүнісқожа Күрамаиы
басып алды. Кокан ... ... ал ... солтүстігінде на-
кшбанди діни тобының ферғаналық шейхы Лутфаллах ... ... ... ... бүлік шығарды. 1800 жылы Жүнісқожа Ферғанаға аттанып,
Ходжентке жакындады, осы ... ... ... ... мингілерімен
бакталас өзбектін йуз бірлестігінен ¥ратөбе әміршісінің кол-шоқпары билік
ететін) Қоканға карсы одақжасасты. Қокан әскері де ... ... ... Екі жактың ешкайсысы езеннен өтуге бел
байламады да, шайкас болмады. ... ... ... ғана Әлім бек ... Бұзрыккожаны елтірді.
Сол екі арада, Ташкенттік үстем топтың пікіріне қарамастан, қазақтар
тобы колпаштаған Жүнісқожа 1803 жылы Коканға ... жаңа ... ... ұйғарды. Ол Қоқанның өзіндегі Әлім бекке қарсы бой ... ... ... ... пен ... тұрғындарынан әскер жинап алған
Жүнісқожа Кұрама жотасы арқылы өтіп, Ферғанаға кірді, ... Ашт ... ... ... Гурумсарай өткелі жанында Сырдарияның оң ... Сол ... ... Әлім бек ... ... ... ... тәжік
Раджаб дуанбегіне қарсыласын өзен аркылы еткізбеуге ... ... ... ... оң ... етіп ... ... дуанбегі жеделдете жүріп
отырып, Гурумсарайға жетіп Ташкент әскерімен кездесті. Сонымен бір ... ... ... сол ... Әлім бектің алдыңғы тобы да
келді. Раджаб дуанбегі Коканның ақ жалауын көтеріп, қозғалмай түрған ... ... ... арасынан елу мерген койып, өзінің
жанына жіті ... атты ... ... Ташкент әскерінде алауыздық
орын алды. Бабахан тере, ... төре және Әділ төре ... ... бөлімшелері мен Жүсіпқожаның өз жасағының кіруін талап
етті. Казак атты әскерінің жа-лауға ... ... ... ... ок
атып тойтарды. Раджаб дуанбегі атты ... ... ... ... ... ... ал содан сон ... ... да ... каша ... ... калған күштерінің
шайкасқа кіріспегені былай тұрсын, Әлім бекке кашкындарды кайткенде тезірек
қуып жетіп, тұтқындар мен олжаны ... ... ... ... ... Мұны ... Жүнісқожа мүлкі мен қазынасын тастай қашып, толық
таңдауға ұшырады. Осы ... ... ... атты ... атгы ... шабуылы мен атқыштардың оқ атуын бі р ... ... ... тактикасының артыкшылығы көрсетілді.
Жүніскожа кайтыс болғаннан кейін(1804немесе 18О5ж.)Ташкенттегі билік
оның үлкен баласы Мұхаммедқожаға, ал ... соң — ... ... ... ... Ташкенттегі әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ сүлтандары
Түркістанға билікті тағы да кыска уакытқа өз қолына алды: 1806 және 1809
жылдар аралығында оңда ... ... мен ... ... ... ... мен
Токайхан (Тоғайхан) соңғысының балалары болатын. 1810 жылы онда ... ... ... ... ... ... Әлім ... жаулап алуы екі кезенде өтті. Бірінші кезеңінде
(1804—1807) қоқандықтар Ташкенттің оңтүстік жағындағы Ангрен ... оң жак ... ... ... ... да, әр ... жүздердін
казак, рулары да мекендеген облыс - Құраманы ... ... ... ... аяғында «кұрама халық» (түрлі ру-тайпа өкілдерінен ... ... бар 10 ... жуық ... ... ... орта ... енді 24 бекіністі мекен болды, бұл орайда орталығы Кереуші
бекінісі, ... ... ... ... ... Кұрамадағы тегі қазақ
этностар арасынан шанышқылы (Ұлы жүз), тама және керейіт (Кіші жүз) руларын
атап ... ... тама ... Бұка ... ... Құрама ауданын
көшпелілердің интенсивті этникалыкбайланыстары мен жаппай отырықшылану
өңірі деп карастыруға болады. 1807 жыл ... Әлім бек оның ... ... ... ... Ферғанаға кіріп, Шаиданды коршауға
алған (бұл Әлім бекті Жызақты коршауды койып, Ферғанаға ... ... ... пайдаланып, өзінін, бауыры Омар бекті Ташкентке аттандырды.
Шыршық өзеніне жақын жерде ... ... ... және оның ... ... Омар бек ... жаңа билеушісі Хамитқожамен
(Жүніскожаның шанышқылы және каңлы ... ... ... ... шарт ... ол өзін коқан ханының вассалы деп мойындады.
Ниязбек бекінісінде Момын бек ... ... ... және ... ... 500 аткыш калдырылды, оған Кереушінің билеушісі бағынуға тиіс
болды.
1809 жыл шамасында діни ... ... ... ... кезінде Әлім
бекке қастандық жасалды: оны әлдебір кемтар (диуана) пышакпен ауыр жаракат-
тады. Соныңсалдарынан Қоқаннан Ұратөбе ... ... ... ал ... шабуыл жасау ниетімен әскер жинады. Сонда Әлім бек Ташкентке
жана жорықұйымдастырды. Сол ... ... ... бек ... бекінісінен
шабуылдар жасап, каланы унемі дүрліктіріп отырды, ауыз ... ... ... ... ... ... Оның көп ... сонша, оларды ит пен мысыққа айырбастады, ... ... үшін ... 13 үй кұсына үш тұткын беретін. Ташкентте аштық басталды.
Ата-аналар балаларын бір күлшеге сатты. 11 күн ... қала ... ... ... ... ... кала алынды және бір күнге тонауға берілді.
Хамиткожа Бұхараға қашты. Қаланы алу ... ... ... атқыштары,
жаяу әскерлер және зеңбірекшілер көзге түсті. Жаулап алушылар үшін ... ... бір ... ... ... етіп ... ... хан дарға асуға, ал ез ... ... ... мен ... ... және ... етіп ... ге бүйрык
берді. Ташкенттің хакімі (наместнигі) етіп Сайид ... ... ... ... Қоқанның Оңтүстік Казакстанды жаулап алуы
басталғанын көрсетті. Мұндағы ... Әлім ... ... ... ... ... ... бірлік болмады. Түркістан қаласының билеушілері
Бұхараның көмегіне бағдар ... сол ... ... ... ... болатын: осыдан бірнеше жыл бүрын Үратөбе түбінде Бүхара әмірі
Хайдардың (1780— 1826 жылғы казан; 1800— 1826 ... ... ... Әлім
бекпен ірі шайкасы өтгі. Түркістанның бцлеушілері Ибраһим сүлтан мен Қасым
сұлтан және соңғысыныңбалалары Қуатхан мен ... ... ... ал 3—4 ... бар 10 мыңадаздықсайрам әскері Әлім бек жағында
шайқасты. Онда қоқандықтар жеңіліс тапты, оның ... ... ... ... бір ... Әділ тере (Абьшай ханнын үшінші баласы)
өзара ... ... 10 мың ... бірге туған жерінен мүлде кетіп,
кытай-лықтардың иеліктерінен пана ... ... ... ... ... казақтын Шынғыс ұрпактарына келер болсақ, олар ... ... ... ... кезенде Дешті Қыпшақта қоқан саясатын
жүргізушілер болған.
2. ҚОҚАН ЖӘНЕ ХИУА ХАНДЫҚТАРЫНЫҢ СОҒЫС
ЭКСПАНСИЯСЫ. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАУЛАП
АЛУШЫЛАРҒА ҚАРСЫ АЗ ... ... ... ... ... қазақ даласын жаулап алу үшін ... не? ... атап ... Әлім бек пен ... қазынаны жаңа олжа көздерімен толықтыруға ұмтылыс жаулап
алушылық жорықтарға итермеледі. Осы арқылы ол «бұрынғы» ... ... ... ... ... (XIX ғасырда олар «тәжік» этнонимімен
көрсетілді) ... ... ... ... (бұл ... ... деп ... бастады) арасындағы бақталастықты жұмсартып, олардың
мүдделерін жаңа облыстарды ... алу мен ... үшін ... ... ... ... ... ауданында Бұхара әмірінің ... ... ... қарай ілгерілеуін токтатып, олардың
экспансиясының бағытын ғана өзгертті.
Отырықшы-егіншілікті Мауараннахрдың кешпелі шет ... ... ... жаулап алу кокан феодалдарына бай жазираларға ие
болуды бермесе де, оның есесіне мал өнімдерініңтүсуімен қоса, ... ... ... және ... байланыстырып жатқан керуен жолдарына
стратегиялық ... ... да ... ... XIX ғасырда олардың
арасындағы сауданың едәуір ескендігінен де бұл өте маңызды болды. Ақырында
бұл кең байтақ ... ... ... идеологиялык маңызы зорболатын.
Орта Азияның, яғни Мауараннахрдың отырықшы халқы мың жыл бойы ... ... ... ... әр ... дәуірлерде Орта Азияға өз
әулеттерін ... ... ... ... ... ... және
басқалар) отырғызып қоятын жаулап алушылар толкыны сол жақ-тан ... ... ... бір ... ... және ... Ішкі Азияның
мұсылмандары кең келемде кадірлейтін «99 000 шайхылар жетекшісін» иелену
қоқан ... ... ... ... биікке көтерді.
Ташкентгі бағындырғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1810 ... Әлім бек ... ... ... үшін ... ... 300—400түйе-
ден керуен жабдықтап, оны Ташкентке жіберді. Нак сол ... ол ... ... ... қазақтардың салықтар: зекет (малдан) пен харадж
(егістен) телеуден бас тартқаны ... ... және ... үшін ... ... ... ... алды. Сол кезде хан қысқы
аязға қарамастан керуеннің ізінен Сайрамды, Шымкентті және ... үшін 12 мың ... ... ... ... ... құрамына
бітістірушілік және миссионерлік міндетгер жүктелген Ташкенттің 50 шакты
үлемі енгізілді. Төңіректегі ... ... ... ... ... ... тұрғындары «тамтығы қалдырылмай» тоналды.
Осы жорықтың барысында қоқандықтарды басқарған тәжік Зухур ... ... ... ... ... салып, онда мылтықтары
(туфангдар) мен екі зеңбірегі бар 200 жаяу және 400 салт атты ... ... соң ол ... ... ... салды және онда тәжіктер
Абдаллах даткд пен Шахбек ... ... 1000 ... ... Одан ... ... Түркістанға жақындады. Басқа бір ... ... ... ... Шынғыс ұрпағы Салымсактөре баскарған, ол
келіссездерден кейін түркістандықтарды Әлім ... ... ... оған ... сый-сыяпат, соның ішінде «кәмшаттерісінен»
тігілген әдемі тон жіберген».
Қалай дегенменде Зухур дуанбегінің одан арғы ... ... ... ханның інісі Омарбектің ордасында болған окиғалар
тоқтатып тастады. Оныңтуыстары (анасы жағынан, Фази аталыктың ұрпақтары ... ... ... ... мүшелері) мен бұрынғы шонжарлардан шыққан,
Әлім ... дара ... ... ... ... ... ... және
қазақ шонжарлары, коңырат, шанышқылы, сіргелі, бестанба бірлестігі мен
қарақалпақтар ... ... бұл ... батыл қимылдауға
қолайлыдептапты,өйткені Қазақдаласына жіберілген «жаңа» ... ... адам ... азап ... ... ... ... еді.
Каскүнемдік жасаушылар тақты басып алу үшін Омарбекті Қоқанға жасырын ... ... (сол ... Әлім бек ... ... ... ... білген Әлім бек әскерді Ташкентке асығыс шакырып алып, ... ... ... ... ... ... Шахрухты (онын шешесі қазақ
болатын) калдырып кетті. Кетер алдында ол ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде қазақтағы Шыңғыс
ұрпағы Салымсақ төре мен Әділ ... ... ... ... кеткен басқа Әділ
төренің аттасы болса керек) ... асып ... ... ... бара ... ... ханды тастап, тарап кетті, ал оның өзі көп ұзамай 1810 ... ... ... жерде өлтірілді. Әлім бектің қаза табуы ... ... ... ... ... ... ... әрекетінің сәтсіздікке ұшырағанын білдірді, ал Әлім бек жүргізген
үстем таптын әлеуметтік ... ... ... ... ... қысым көрсетілген еді.
Шонжарақ сақалдар оның туған інісі Омарды (1785—1822; 1810— ... ... ... ... ... ол сол ... анасы жағынан да,
өзінін немере карындасы Таджаннисамен (Мохларайим, ... ... ... ... ... жағынан да байланысты болатын. Батылдығы мен
өркөкіректігі ... ... ... ... кем ... жаңа ... және нәзік талғамымен ерекшеленді, ақындық дарыны болатын
және Әмір ... ... ... ... парсы және түркі тіддерінде
өлендер жинағын (диуан) ... ... ... рет ... ... ... және ... Умархани») жазылды.
Төңкерістен кейін Ферғанадағы ішкі істерді жайғастыру, Ұратөбе мен
Жызаққа қатаң бақылау ... ... ... ... ... ... экспансиясын бірнеше жылға кідіртті. Оның үстіне ... ... ... және ... ... шыккан Қабыл деген
біреу пайда болды. Ол өз ... ... ... ... ... ... өзінін. иелігі болған Бағыстан деген ... ... ... ... және ... тонап, Ферғана мен басқа да жапсарлас
жатқан аудандар тұрғындарының таудағы жазғы ... ... ... малын
тартып ала бастады. Омар хан 500 тәжірибелі таулық атқыштарымен түпшібашы,
датқа атағы да бар Әбді ... ... ... Чуст пен ... Жүсіп Әлиқожаны Қабылға карсы аттандырды. Қамыс-қорғанға жеткен сон
(Солтүстік ... ... оң ... ... екі ... Жүсіп Әли қожа Хазрати Идрис кесенесі арқылы жүріп ал Әбді ... ... ... ... ... ... жараланып, Нанай
бекінісіне (Шаткал таулары) жасырынды, ол жалғыз кірер ... тас, ағаш ... ... ... ... Сол екі ... ... екі отряды жиырма күннен
кейін косылып, шатқалдан шығар ... ... ... ... сон,
коршаудағылардың сырт жағына мергендер мен Кухистан ... ... ... баскарған Әбді-и Қаһһар токсаба Бадахшиді
жіберді. Олар екі ... ... ... ... ... пен ... шегелер аркылы тік тауға көтерілді және алтыншы күні оның басына
жетіп, қоршаудағыларды жоғарғы жактан атқылауға ... ал ... бас ... ... ... бастады. Үш күңдік шайқастан кейін
кокандықтар кіреберісті алды. Сол кезде олар-дың жаршысы өздеріне тек ... тағы да бес ... ғана ... қалғандары қаруынтастаса, толық
бостандық алады деп ... ... суық ... мен ... ... кетті, бірақ бірсыпырасы Қабылмен бірге қасарыса қарсылық
көрсетуін жалғастыра берді (екі жақ та ... ... ... Жағдай
үмітсіз болған кезде Қабыл Омар ... езін ... ... ... ... ... ... Қабылға ешкандай кауіпсіздікке кепілдік берілмеген
жауап алынды. Кабыл түткынға берілгеннен кейін ... оны хан ... ... ... малды тартып алып, хан оларды
иелеріне қайтарды. Омар ханның өкімімен Қабыл Ташкенттегі ... ... ... ... ... тұтқындар да дарға асылды.
1813—14 жылдары қоқандықтар Түркістан қаласының маңындағы мекен
Қарнақты ... ... дала ... ... тағы бір ... ... Абылай ханның баласы Әділ тере кьггай иеліктерінен өзінің сан ... ... ... ... ... келіп, Ташкент төнірегінде орналасқан
Омар ... 1814 жылы ... ... ... ... ... ... жіберді, онда
өзінің «дінсіздерден» кайтып келгенін хабарлады және өзінің калған күндерін
ислам ... ... ... Омар ... ... ... Әділ тере ... ханды өзінің бабам деп ... және ... ... ... өз ... ... әмір ... алдындағы
бабасының «кінәсін» ұмытуды сұраған. Алыста қалған XIV ғасыр ... ... ... ... өз тегін Тоқтамыс ханға тіреген (дәлірек
айтқанда, ол қазақтардағы Шыңғыс ... ... ... жолы ... туысы
болған, бұлар сияқты ол да Жошының, он ... және ... ұлы ... еді) бұл ... ... ... ... идеодогаялық
сырларын ашып береді. Қоқан хандарынын шыққан тегі ... ... ... және қоқан экспансилсынын ... ... ... ... ... ... ... факт екенің,
сондай-ақ хаттын мазмұны Қоқанның сарай ... ... ... ... ... ескергенде) сында бейне тапқан болуы мүмкін. Қалай
болғанмен де, Нұралы төре қоқан сарайында құрметпен ... ... ... ... ... ... алу ... анықтау жөніндегі мәліметтер әр
түрлі. 1813—14 жылдары Қоқанда ... ... ... ... ... ... Е.К. Мңддендорфтың пайымдауы бойынша 1815 жылы ... ... ... ... ... келтіреді, ол: 9 ... ... алу үшін ... ... Омар ... ... ... Ахмет Йасауидің кесенесіне тәуап етуге деген тақуалық ... ... ... ... ... ... келді және Түркістанды басып алуға
аруактардан медет сұрау үшін ... ... ... соқты.
Содан соң ол Түркістанға Ташкенттегі ... ... ... ... 1000 адамнан тұратын тандаулы жасак жіберді. ... ... ... йуз, ... руынан Ханқожа мирасад, Лутфаллах Чуст руынан
Төрехан мирасая, Мұхаммед Шәріп ... және ... ... Атпен үш күн
жеделдете жүріп отырып, қоқандықтартаң қылаң бергенге дейін ... ... ала ... ... ... ... ... бір-бірінің үстіне шығу арқылы дуалға көтеріліп, қақпашыны өлтірді.
Асадбеги қожа есікті ... ... ... лап койды. Қоқан сарайының
жанынлағы шежірешінің арсыздыкпен ескерткеніндей, ханақаның ... ... ... ... ... ... қалып, шу кетермеуі үшін
оны да өлтіруге тура келген.
Шабуыл түркістандыктарды қапы қалдырды. Сол кезге ... ... ... төре Бұхара әмірі Хайдар жіберген Ибраһим қожаның атты
қолымен толыктырылған еді. Алайда ... ... ... үрей ... төре мен ... қожа ... құтылды. Түркістан алынып, тонауға түсті.
Омар хан бағынған калаға ... ... ... ... ... ... ата-
бабасынан Қоқан сарайының маңында ... ... ... ... ... ... ... авторлар Йасауидін
кесенесіне әмір Темір орнаткан «керемет» казанға да назар аудармай өтпеген.
Оның ... ... ... кой ... адам оны ... ... ... тілек тілесе, тілегіне сәйкес кой санына қарамай-ақ ... ... ... Кыпшактың «үлкен адамдарының» бірі казанға 500
койдың етін ... ол ... да ... ал ... бір адам оны 5 коймен
толтырыпты-мыс. Омар хан ... 70 ... ... Түркістанды жаулап
алуға Қоқанда зор мән берілгені сонша, онда қайтып барғаннан кейін хан ... ...... ... ... ... (лақап)
атауға бұйрық берген. Стамбулға, өзлауазымымен бірге ... ... ... ... ... ... Түркістанның бағындырылғаны туралы
хаты беріліп, ... Қажы ... ... жіберілді. Алайда
Қоқанның соңғы ресми хроникасының авторы ... ... ... ... ... ащы ... ... әдісімен басып алынған
уәлаят түптің ... ... ... — деп атап ... ... ... ... шиеленістірді.
Түркістаннан кашкан Тоқай төре ... ... ... Оның ... әмір Хайдар Бұхараға қарасты иеліктерден Тоқайдың соғысқа жарамды
қазақтарды жинауына рұқсат етті. Өзінің әртекті қолын жасақтап ... ... ... ... ... да, ... соң Түркістанды қоршады. Коқандықтар
оған карсы Ташкенттен 300 тандаулы атты ... ... ... йузді
жіберді. Ташкентпен Созақ арасындағы қашықтықты үш күн ішінде жүріп өтіп,
қоқандықтар Созаққа жақындап келді, сонан соң Кдза ... бет ... ... 1000 ... ... ... ауылға шабуыл жасап,
оларды қашып кұтылуға мәжбүр ... көп олжа мен ... ... ... ... ... ... қашты.
Оның бұдан кейінгі әрекеттері де сәтсіз болды. Сол кезде ... ... ... ... ... ... ... әмірлігімен
шекарағатонаушылық шабуылдар жасады. Олар Тоқай төренін әмір ... ... ... ... Бұл Тоқайдың әрекеттерін тыю үшін
Түркістан ауданына бірнеше ... ... ... ... ... сол кезде
- ак белгілі болған Хушвакт парванашы, Төрехан мырза және Бакауыл ... ... тағы да ... ұшырады. Тоқай ханның «қасиетті
Бұхарадағы» одан кейінгі тағдыры кайғылы болып тынды. 1827 жылы ... ... ... ... үшін ... ... ол сәтсіздікке
ұшыраған жакты жақтап шайқасып, әмір Насраллах ... ... ... ... жылдары 1827—1860) билікке келген соң өлтірілі.
Қоқандықтарға қарсы басқа бір ірі бой керсетуді Шыңғыс ұрпағы ... ... ... ... саны 12 ... ... ... бекініске шоғырланды. Омар хан көтерілісті басу міндетін өзінің уәзірі
және туысы Әбілкасым аталыкка ... ... ... ... ... кұсбегі (ол туралы төменіректен караныз), Мұхаммед Шәріп парванашы,
Ханқожа ... және ... да ... ... ... шыккандар бетпе-бет шайкаста талқандалып, шегінді де, екі жа-
сакка бөлінді. Бірі Сайрамдағыдан неғұрлым мықты ... ... ... ... ... Қоқандықтар Шымкентті қоршауға
алды, онда қазақтарды ... ... ... қоршаудан және
қазақтардың түн жамылып жасаған шабуылы ... ... ... апынды. Сонан соң Қокан әскерлерінің кызыл және ақтулары Сайрамда
да көтерілді. Оны қоршау ... ... ... пен мылтыкты кенінен
колданды. Коршаудағылардың күш пен кзражаты сарқылғаннан кейін Тентек ... ... жыл ... баж (жол үшін ... ... және ... төлеп
тұруға келісіп, Омар ханның сарайына өзінің ... ... ... ... ... ... малшылар бұқарасы арасында
беделінін жеткіліксіз ... бой ... ... ... және ... ... ... бірлік болмауы, Бұха-
раныңкемегінесүйену әрекеттері(осыныңөзі-актайпаластарыныңбұкара-сына
қозғалыс ... ... ... ... көрсетеді), акырьшда, рулык-
тайпалык жасактарға күресте оқататын кол ... және ... ... ... мен атты ... ... ... әскери басымдығы — осынын бәрі Қазакстандағы ... бой ... ... ұшырауына себеп болды. Қозғалыстарды
Шыңғыс ұрпақтары — сұлтандардын ... ... оған ... ... ... ... Кыпшақтағы Жошы ұрпақтарының хан
билігі институтының 600 жылдық дәстурін қорғаған ескі салт пен ... ... ... ... ... үстемдік еткен дәуірді шартты түрде
екі кезенге бөлуге болады. Біріншісі жаулап алудың басталуынан {1810) 1840
жылдардын басына ... ... ... және ... ... ... ... келеді. 1841—42 жылдарда оның терең әлеуметтік-саяси
дағдарыс (осы ... ... ... 1876 жылы құлауына әкеп соққан)
кезеніне аяк ... ... ... үшін ... ... жаңа кезеңі басталып, ол 1865 жылы ... ... ... және бүкіл осы аймақтың Ресей империясының билігіне
көнуімен аяқталды.
Бірінші кезең Қоқанның ... мен ... ... ... ... барынша етек алуымен, жаулап алынған жерлерде өкімшілік
бақылау орнатуымен сипатталады. Бұл саясатты ... Омар ... ... ... ... 1816 ... 1841 ... (азын-аулақ үзілістермен)
Ташкенттен қазақ даласын басқарған, кұс беті ... де ... бар ... ... шах деген де сол) зор рөл атқарды. Соның, бастамасымен
Сыр өңірі аудандарында Ақмешіт, Шолақ ... ... ... ... Өзбек тарихшысы Ю. А. Соколовтың деректері бойынша, Қазакстан мен
Қырғызстанда қоқан бекіністерін салудың ... ... «1813 ж. ... ... ... ... ... сол жағасында, Қуандария
өзенінің бас жағына жақын; 1815 ж. — ол Сырдарияның оң ... ... ... ... ... сол ... алса ... 1814 ж. — Шолаққорған
(Қаратаудың солтүстік ... ... 1815— 1820 ... ... оң ... ... Жаңакорған, Жүлек, ал Сарысудың
оңтүстік ағысында — ... 1821 ж. — ... ... ... ... ... ... Кетпентөбе; 1822 ж. — оңтүстік-
шығыс Қырғызстандағы Куршаба өзенінде ... ... ... ... (онтүстік Кырғызстан) Дарауытқорған; 1825 ж. — солтүстік
Қырғызстанда Шу өзенінің ... ... ... жақын жердегі бекіністер:
Мерке, Пішпек, Тоқмақ., ... 1830 ж. — ... ... ... ... ... ж. — ... өзеніндегі, ағысы бойынша Кетпен
төбеден ... ... Бұл ... батыстағы ең шеткі форпост болған,
Акмешіттен 160 шақырым жерде орналаскан Күмісқорғанды, ... ... ... қосуға болады. Бұған коса, Шудың жағасында, оған ... ... ... ... ... орналасты. Сонымен кокан
билігі Қазақстанда Хиуа шекаралықбекетгерімен жанасуға ... ... да ... ... ... да ... ... Қокан билеушілері ғана емес, сонымен қатар олар
мен бақталас болған Бұхара және Хиуа феодалдары қызығушылық көрсетті.
Жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... аудандарында Бұхара әмірлері қоқан хандарына әлсіз қарсылас болды.
Мәселе мынада: географиялык ... ... Орта Азия ... ... ... алды, оның, күштері неғұрлым «келешегі зор» басқа бағыттарға
үнемі тартылып отырды. Сондыктан Қазақстанның оңтүстігінде белсенді ... ... ... болған бұхара билеушілері өздерінін Қоқан мен
Хиуаға ... ... ... ... ретінде қазақ сұлтандарына ара
тұра қолдау ... ... жөн ... ... ... қазақ даласына ... ашып ... ... «Тарихи Әмір Хайдар» деген
хроникасында XIX ... ... ... ... сұлтан мен Қасым сұлтанның кезінде Бұхара әмірі Шах Мұраттың (1785-
1800 жылдары билік еткен) мұриттері ... ... ... мистикаға
кызығушылық танытқан Шах Мұрат құрметтеушілер сол үшін оны Шахи ... ... деп ... еді. Оның ... және мирасқоры Әмір Хайдар
(1800—1826) кезінен оның қазақ билеушісі Харун ... ... да ... ... түркі тіліндегі хаты жеткен, онда әмірдің оған Шир
Ғазы ханмен бірге «шәкелерінің ... ... бір ... екі ... ... етсін деген тілекпен хан атағын бергені және ... қолы ... ... ... отыратыны» көрсетіледі. Әмір Хайдар басқа
бір хатында қазақтар мен қарақалпақтардың билері мен ... ... ... ... ... Жүсіп пен оның серіктеріне, олар әмірдің
Түркия мен ... ... ... ... жасамауды тапсырады.
1818 жылы Әбдікәрім Бұхари ... кеше ... ... ... атап ... ... олар көктемде орыс шекараларына
жа-кындайды, ал кыста Хиуа, Бұхара және ... ... ... ... және төртқара бірлестіктері (Кіші жүз), сондай-ақ оқ, қырық мылтық,
бозашы шоудар ... ... ... мен ... ... тоқтайды, ал шөмекей, қойыт, жаппас, жағалбайлы ... ... ... жүз) мен ... ... ... және Самаркан
теңірегінде қыстайды; акырында, қоңырат, үйсін ... ... ... ... ... мен ... дейін жетеді. XIX ғасырдың ... ... және төрт қара ...... ... шемекей, жаппас
рулары мен қарақалпақтарды - Бөлекей сұлтан (1808/9 жылы өлген), ... ... ... тама және үйсін руларын — Кұдайменді сұлтан, ат
қырғыздарды және Іле бойы мен ... Аксу ... ... ... сұлтан баскарған. Тұтас ... ... ... ... және ... ... (1866 жылы орыс ... кираткан),
Бұхараның ең солтүстіктегі уәлаятының және өзбектердің ... ... ... ... ... ... сол ... учаскені
азды-көпті бақылауда ұстаған.
Хиуа хандығы Хорезм жазирасы мен оған ... ... ... ... ... ... байланыстар жасады. Шынғыс құқығы бойынша
Хорезм Жошы ұлысынын бір бөлігі болғандықтан, XVIII ... ... ... Кіші жүзден шыққан толып жатқан қазақ хандары алмасты (көбінесе —
аты ... ал XVIII ... ... ... ... ... қоңырат
бірлестігінің, үстем тобы келді, олардың басшысы ... (1804— ... ... Шынғыс-хан әулетімен жақындастыратын аңыз негізінде хан
атағын алды. Әр ... ... ... және ... құрылымдарының,
арасында өз билігін нығайтумен айналысқан Хиуа билеушілері 1811 жылға дейін
Сырдарияның ... ... ... ... өз ... ... бата
алмады.
Ал қазақ қауымдарының арасында бірлік болмады: әрбір ірі ру ... ханы ... және олар ... ... ... ... ... басшысы
Ералы ханның баласы Сұлтан Темір хан болды. 1809 жылы ол 1500 адаммен тенге-
қытай және кыпшақ ... ... ... ... ... тапты.
Шекті руының «падишахы» Қайып ханның баласы Әбді әзіз хан ... ол ... сары ... ... ... тонады. Әбдіәзіз ханның інісі Шерғазы
хантөрт каратайпасын басқарды. Табын тайпасы 1811 жылы ... ... ... ... ... ... қарақалпақ билерімен
қатынастары ерекше шиеленісті болды. Бұл руаралық күреске Хиуа билеушілері
араласып отырды.
1811/12 жылдың қысында Хиуа ханы ... ... ... ... ... еткен) Сұлтан Темір ханға елшілік жіберіп, бағынуың, тұтқын
Хиуа бодандарының бәрін беруді және ... ... және ... ... ... тоқтатуды талап етті.-Хиуа ханы өзі қарақалпақтарды
Жаңадариядан көшіргеннен кейін бұл ауданды қазақтардың алып қоюына ... ... ... Хиуа ханы оны ... ... деп ... Қазақтар
жалтарма жауап қайтарып, Хиуа билеушісінің билігін Орта жүз ... ... уәде ... Бұл ... ... Хиуа ханы қазақ елшілерін
зынданғатастауға бұйырды да, өзбек, түрікмен (жәуміт, ... ... ... ... ... ... 1812 ... қаңтардың аяғында
жазды гүні Еділ мен Жайық өзені шектеріне дейін көшіп барып, қысты Сырдария
мен Қуандария ... ... ... ... шөмекей руына өзі бастап
жорыққа шықты.
Хиуа әскері Қақпа ... және ... ... ... арқылы жүріп,
қақаған суыққа қарамастан, Жаңадариядан мұз үстінен өтіп, Хасан ... ... ... ... ... ... ... туралы кеш
хабарланған қазақтар көшіп үлгірмеді де, олар талапайға түсті. Сұлтан Темір
хан қашып құтылғанымен, хиуалықтар мол ... 100 ... ... қойды, 40
мыңнан астам түйені және 500 ... ... ... 1812 ... ... ханның ордасына Сұлтан Темір ханның елшілері оған бағынуды
талап еткен хат әкелді. ... ... Хиуа ... ... ... тұтқындарды қайтарып беруді талап етіп, сол жағдайда
қазақ тұтқындарын қайтаруға уәде етті.
1815 ... ... Хиуа ханы ... ... руын ... ... би, ... Досым би және Ілияс шиғауыл бастаған 5 мын жауынгер
жіберді. Шектілердің басшылары Әбдіәзіз хан мен ... би ... ... ... ... ... өз астанасына мол олжамен оралды. Бұл
үшін Хиуа ханы ... биге мол сый ... ... ... ... жана
шапкыншылығы жасалды. 200 қазақ қарақалпақтарға шабуыл жасағаннан кейін
(1816 жылғы желтоксанда) Мүхаммед Рахим хан ... ... ... ... бағынатын шекті руларына Сүйін биді, Досым би мен Ілияс ... ... ... ... ... жөне ... қатысты.
Жорық кезінде шабуыл жасаушылар жағынан 20 адам, қазақтар ... 2 ... ... ал ... 700 ... ... ... Арынғазы хан
калың ну тоғай арасына жасырынып құтылды.
Осы қарақшылық шабуылдардан кейін қазақ ... ... ... ... ... 1819 ... наурызында Арынғазының
немере ағасы Шерғазы хан Мұхаммед Рахим ханға өзінің ... ... ... ... 21 қарашада соңғысы Шергазы ханның баласы Жанғазы төрені
қазақтардың, ханы етіп бекітті. Әкесі мен баласының қолдауына сүйенген ... 1820 және 1821 ... ... дұшпаны Арынғазыға (оны ... ... ... мәлім) екі рет ... ... ... ... ... ... қырқысқан араздығы Хиуа мен
Бұхаранын қазақдаласына ықпал жасау үшін ... ... ... болады. Хиуа билеушілері өз ... ... ... пен
өштікті шебер пайдаланды және бір руды ... ... ... өз
үстемдігін жүзеге асырды. Хиуалықтар өздерінің ... ... ... ... ... ағысың да бірнеше бекіністер салды немесе ескілерін
қалпына ... ... ең ... - ... ... ... ... бұрынғы бекіністің, кираған жұртына салынған Жанкат
(1840 жылдарда бұл бекініс оның сонғы ... ... ... ... ал одан да ... ... сауда жасаған бір
керуенбасының аты бойынша ... ... ... ... Алайда Хиуа
Қазақстанда Қоқан мен шындап бәсекелесе алмады, ол Қоқаннан да, ... ... ... және ез ... ... де, халқының саны жөнінде де
олардан төмен болатын, XIX ғасырдың орта ... Хиуа ... ... 2,5-3 есе аз және ... ... 3-3,5 есе аз еді. ... ұлтарапық қайшылықтарға суйеніп тең ұстау саясатын Арал ... ... ... ... әлсіз болуының көрінісі ... ... ... билеушілері Оңтүстік Қазақстанда тікелей
әкімшілік басқаруды ... ... ... ... Хиуа ... ... мен ... институтың қазақтар жөніндегі өз саясатының басты
құралы ретінде пайдалануың жалғастыра берді.
3.ХІХ ҒАСЫРДЫҢ 20-ЖЬІЛДАРЬІНДА ЖЕТІСУҒА РЕСЕЙ ... ... ... Азия ... ... ... ... мен
Сібірдін орыс әкімшілігі де, Шынжандағы маньчжур-қытай өкімет ... ... ... ... ... ірі бірлестіктері албан, дулат және шапырашты көшіп жүрген
Жетісуда сонау 1778 жылы әлде бір ... ... ... ... маңына
бекініс салыпты. 1810 жылдарда Қоқан экспансиясы ... ... ... ... соң бүкіл оңтүстік Жетісуды да (Іледен арғы өлкені) қамтыды. Осындай
жағдайда Ұлы жүз екілдері 1818 жылы ... ... ... ... ... туралы өтініш жасады. 1819 жылғы 18 ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... Ресейдің бодандары
деп жариялады. Абылай ханның баласы Сүйік сұлтан өзіне бағынышты 55 ... ... ... сол ... ант ... еді. 1822 жылы таш да ... ... ... ... мен Әділ ... ... ... өкімет
орындарына бодандық туралы өтініш жасады, бұл ... 1824 ... 13 ... ... ... кіндіклі 165 мың адамымен бірге бодандығы туралы
кұжатқа I Александрдың қол ... ... ... ... ... жалайыр, албан, суан, шапырашты, ... ... ... және ... ... Қазақ малшыларың өз жағына тар-туға
тырысып, Сібірдің орыс әкімшілігі ... ... алым ... оны ... ... қарағанда 2,5 есе азырақ (1 %) өтіп белгіледі.
Сонымен бірге Ресей Жетісуға Қоқанның кіруін ... ... ... ... ... ... яғни орыс-түрік соғысы
кезінде, Ресейде Тұрсынқожа бастаған Қоқан елшілігі болған еді. Петербург
қоқан және орыс ... ... Шу ... ... ... ... ... сол жағасына, ал қоқандықтар оң жағасына ... тиіс ... ... ... ... содан сон қоқандықтар келісімді бұзды: солтүстікте
Ұлытау тауларында олардын аванпостылары пайда болды, ал ... арғы ... ... (қоқан деректемелерінде Аштақ, Хаштақ), Үш Алматы және Тойшыбек
бекіністерін салды.
1834 жылдың мамырында Лашкар күсбегі 6 мың ... ... ... беталды, Есіл енірі даласында Алаша хан кесенесіне жетті,
Ұлытау алқабында 1000 адам ... бар ... ... ... ... орыс ... орындарына қарсы көтерілген Саржан Қасымов сұлтанды
қолдау сылтауымен жүргізілді. 1834 жылы Ақмоладан ... орыс ... ... 51 ... және 6 зеңбірек) бұл бекіністі аяып, онын қорғанларын
қиратты, гарнизонды еліне, Ташкентке қайтарып жіберді.
Цин ... ... да ... өз ... ... Бұл ... Уәлиханов. міне, былай деп жазған: «Даланың бұл ... орыс ... ... ... орда 1824 жылдан Ресейдің ... ... де, ... ... алым ... үшін ... арғы өлкеге өз
отрядтарын жіберуді 1840 жылға дейін тоқтатпады, сол жылы олар ... ... ... ... ... де ... ... қоқандықтардың қысқы қыстаулар аудандарында құрған бекіністер
тізбегі орасан зор ... ... және ... ... және ... ... алуға мүмкіндік берді. Егер 1810 ... ... 400 мың ... ... 1830 ... басындағы османдық құжатқа
қарағанда, Қоқанға бағынышты ... саны ... ... болуы
ыктимал) 200 мың ... ал ... ... және ... ... ... алғанда — 200 мың шаңырақ болған, ал
хандықтың отырықшы халқы 3 млн ... ... ... ... қараздықты пайдалана отырып және жекелеген руларды неғұрлым
пұрсатты жағдайға қойып, қоқандықтар (латыншадан — бөліп ал да, билей ... ... ... ірге ... және оның ... ... сияқты, Ташкент хакімінің тірегі болуын жалғастырып отырған
шанышқылы және қаңлы ... ... ... ... ... Олар ... қызмет етті және әкімшілік қызметтерді атқара
алатын. Кейініректе 1859—1861 жылдарда солардың бірі ... ... ... ... ... ... уәлаяты мен Дешті Кыпшақ хакімінің
жоғары әкімшілік кызметі бірсыпыра уақытка (бір жылға дейін) екі рет ... ... бұл ... болды (Рүстембек 1858— 1862 жылдары Қоқаңда
билік еткен Малла хан әйелінің бауыры еді).
Ал қазақтардың негізгі бұқарасы зекет ... ... ... Ұлы ... ... (ысты, ошақты, шапырашты, жалайыр, сіргелі, сыйқым,
шымыр, ... және ... Орта ... (коңырат, қыпшақтардың, наймандар мен
арғындардын бір бөлігі) және Кіші жүздің (жаппас) бір белігі осы ... ... ... біршама аз болғанына (шариғат бойынша мүліктің
1/40 бөлігі) қарамастан, бұл салық ... үшін ауыр ... ... әкімшілігінің тарапынан бақылау болмаған жағдайда оны жинаушылардын
(зекетшілердін) жеке баю мақсатымен оп – оңай ... ... алу ... ... ... Қоқан бекіністеріне жақын маңайда көшіп жүрген
далалықтарға олардың гарнизондарын күту, ол бекіністерді жөндеу мен ... ... ... Қоқан хандары ұйымаастыратын соғыс жорықтарына ... Омар хан ... ... ... Ұратөбеге жорыққа, Лашкар құс
бетінің басқаруымен олар ... ... 1826 ж.) және ... қатысты. Бұл қатысуды әскери міндеткерлік ретінде де, баю амалы
реті неде де қарастыруға болады.
Бір ... ... ... хакім болған жылдарда дала ... ... үшін ... көшпелілердің күштері пайдаланылды:оның
әскерінде 3 мын адам ғана қала (шахра) тұрғындары болатын, ал ... мен ... ... ... еді. Яғни бір ... тыныштандыру үшін пайдаланылды.
Бұрын атап өтілгені кедей, Қазақстанның оңтүстігі үшін жоғары
өкімшілік етуші адам ... ... ... ... Сыр ... ... ... де іс жүзінде соған бағынды. Ташкент хакімінің
екі ... ...... ... ... салық жинауды және
аза.маттық істерді жүргізді және батурбашы (әскербасы) ... ... ... ... ... ... өздерінің дала
жөніндегі саясатында орыс әкімшілігінен айырмашылығы, Шынғыс ұрпақтары-
сұлтандарға емес, халық ...... ... ... ... ... ... бұл оның иесін салық төлеуден босататын.
Қоқан билеушілері Қазақстандағы өз ... үшін ... ... және ... аудандардан келушілерден іріктеп алынған ... ... ... олардың ішіндегі атақты адамдар
Қазақстанның оңтүстігі мен Ташкентте әкімшілік орындар ... ... ... ... ... ... Раджаб дуанбегі 1810-
1816 жылдарда Ташкенттің (және ... ... ... хакімі
болды. Қара тегіндік Самсалық қыстағындатутан қана ... 1840 ... ... ал одан сон 1860—1862 жылдарда
Ташкентті басқарды. 1862 жылы пансадбашы (бесжүздікші) ... би ... ... ... ... бола ... ал ... соңғы хакімі Мырза Дәулет би болды.
Ол кезде Орталық Азияда «тәжік» этнонимімен бәрі бірдей ... ... ... мен ... Бадахшанның және т.б. оларға жақын халықтары
ғана аталды. Шын мәнінде, Лашқар кұсбегі де солардың арасынан шыққанды.
Жақын ... ... ... ... ... мұрағатта тәжік
тілінің қаратегін диалектісіндегі ... ... ал ... ... ... ... тілі ... парсы тілі (XVI—XIX ғасырлардағы
тәжік әдеби тілі) болған. Тарихи оқиғалардын дамуы барысында Казақ-стан мен
таулы Тәжікстан, ... мен Орта ... ... тағдырлары осылайша
араласып, астасып кетті.
Қазақ малшылары өзара тиімді мәдени және сауда-экономикалық байланыстарға
тартылды. Мысалы, Орталық ... ... ... ... ұйымдастыруға
жаппас тайпасы белсене қатысты. Оның адамдары жыл сайын Ташкентке ... ... орта ... ... ... тасуға жалданып жүрді. Сол
жылдардағы қазақтардың ерекше адалдығы олар көпестердің түсіп ... ... ... ... бір күндік жерге дейін куып барып, тауып
алған затың тіпті ... ... да ... ... ... күсбегі хакімдік еткен бейбіт жылдарда осылай болған, ал ол
Тоқай төре мен Тентек төренің ... ... ... ... ... ... еді (әрбір көктемде салык жинағаңда, ол шариғатпен әдет
нормаларын сақтады, малшылардың өз еркін ... ... ... және дала ... ... басқарды. Қазақтар мен қырғыздар
арасындағы қақтығыстар тыйылды, ... ... бойы ... ... және ... орнады. Әулиеатада ташкент таразысы бойынша 1
ман (170-172 кг) астық 2 теңге (күміспен 40 тиын) тұрды 1823 жылы ... ... ... ... ... ханзадысы Хуха Хакім хан Лашқар
кұсбеті қазақтарды падишах ... ... және олар ұзақ ... бойы
«шанберіліп кетті» деп жазды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда XVIII ғасырдың аяғы - XIX ... ... ... ... жағдай оның қалған бөліктеріндегі
жағдайдан ... ... XIX ... басында Оңтүстік Қазақстан ортаазиялық
феодалдық мемлекеттер - Хиуа, Бұхара және ең ... ... - ... объектісіне айналды. Қазақстанның оңтүстігінде олардың
үстемдік ету ... ... аз ... ... ... ... жылдар
аралығын) алса да, бұл ... - ... ... ... ... ... ... маңызды кезең. Оңтүстік Қазақстан өзін қазақтардың
басқа ... ... ... ... ... ... түпкілікті ие болған едіБұл жағдайлар мұнда қазақ хандары билігінің
нығаюына ... ... ... бай ... ... олар ... ... өз билігін нығайту үшін ... ... ... ... бола ... да, XVIII ... ... Орталық Азия жоңғарлардың басқыншылығы, Ираннан Нәдір ... ... ... ... құлауы және өзбек
қауымдарының Орта Азиядағы иеліктерді ... ... үшін ... ... ... ... ес жиып ... қазақ хандары
жонғарларды ығыстырып шығарып, Қазақстаның оңтүстігінде өз билігін калпына
келтіріп кана кой-май, жоңғарлардан Ташкенттіқайтадан ... ... ... ... ... ... Ферғана істеріне де арапаса бастады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы “Көне замманнан ... ... ІІІ том, ... ... ССР ... ІІІ том 1982
3. Қазақстанның ... ... ... ... ХІХ ... 20 – 40 ... ... 1994 ж.
5. Қасымбаев Ш. Кенесарыхан саяхатшы және қолбасшы, ... 1993 ... ... тарихы Т.з. А., 2002
7. Қазақ ССР тарихы. Т.з. А., 1982
8. ... Қ.Р. ... ... тарихы. Т.з. А., 2005
9. Абылай хан Т.з. 1992
10. Әбуев Қ. ... ... ... ... А., ... ... ... Очерктер. А., 1994
12. Қазақ халық әдебиеті. Көп том А., 1995

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанда кәсіпкерліктің қалыптасу және даму тарихы 1861-1917 жж20 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
Жорға аттарын шықтыру және салыстыру5 бет
Жылқының тұсамыс буынының контрактурасын анықтау және емдеу28 бет
Насекомдар5 бет
Негізгі қор және кәсіпорынның онымен қамтамасыз етілуі25 бет
Негізгі құралдардың амортизациясы бойынша есебі17 бет
Сақтандыру нарығы туралы4 бет
Тілдік қатынас формалары21 бет
Тазымен із кесу, аң қағу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь