Бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ойындарды қолданудың әдістемесі

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
І бөлім. ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ГРАММАТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7
І.1 Оқу процесінде ойынды қолданудың маңыздылығы ... .. 7

І.2 Ойындар жүйесін қолданудың педагогикалық.психологиялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
І.3 Қазақ тілі сабағында дидактикалық ойындарды қолданудың тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

ІІ бөлім. ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ГРАММАТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЖҮЙЕСІ ... ... ... .. 30
ІІ.1 Қазақ тілі сабақтарында қолданылатын дидактикалық ойындар және оларды қолдану жолдары ... ... ... ... ... ... .. 30
ІІ.2 Қазақ тілі сабағында қолданылатын ойындар, оларды іріктеу белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
ІІ.3 Эксперименттік зерттеу жұмысының қорытындысы ... .. 54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 66
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Еліміздің ертеңі болатын жасөспірімдерді қоғам талабына сай білімді де, саналы, тәрбиелі азамат етіп дайындау қажеттілігі білім беру жүйесіне жаңа да күрделі талаптар қоюда. Сондықтан да білім негізі қаланатын бастауыш сыныптарда оқу мен тәрбие сапасын арттыру қашан да назардан шыққан емес. Оқу үрдісінде білім берудегі дәстүрлі сабақтар оқушылардың пәнге деген қызығушылығын кемітіп, білімді игеру қабілеттерін төмендетеді. Әсіресе, бастауыш сыныптарда оқыту барысында әртүрлі оқыту әдістері мен формаларын алмастыра отырып қолдану керектігі жөнінде педагог ғалымдар өз еңбектерінде баса көңіл бөлген еді. Сондықтан, әрбір сабақта оқушыларды қызықтыратын, белсенділігін арттыратын түрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану ұтымды.
Бастауыш сыныпта қазақ тілі сабақтарында барлық оқушыны білімге бірдей жетелеу үшін өз мүмкіндігіне сәйкес сабақты меңгерту, тілін, ой ұшқырлығын дамыту, өзіндік пікір айтуға жағдай жасау және еркін шығармашылыққа жетелейтін, осы пәнге қызығушылығын арттыратын әдістің бірі – дидактикалық ойындар.
Дидактикалық ойындар – оқушылардың білімін пысықтап, бекітудің, танымын кеңейтіп, шығармашылықпен жұмыстану мен тіл дамытудың бірден – бір жолы. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, шапшаңдығын, тез тапқыштығын қалыптастыруда және грамматикадан алған теориялық білімдерін есте берік сақтап, тәжірибеде қолдана алуда және ұйымшылдыққа, адамгершіліке тәрбиелеуде маңызы зор.
Бастауыш сынып мұғалімдерінің алдында тұрған басты талап – жас ұрпақты ұлттық рухта тәрбиелеп, келешек өмірге жан-жақты даярлап шығару. Мұндай талапты орындау барысында мұғалімге әр сабаққа шығармашылық жұмыстар атқаруды, ұтымды және орынды әдіс-тәсілдерді пайдалануды және оқытудың жаңа технологияларын қолдануды жүктейді. Сондықтан, оқыту үрдісінде қандай әдістерді пайдалану арқылы балаларды дамыта аламыз және оны қалай жетілдіреміз деген келелі мәселелер жалпы қоғамды, әсіресе мұғалімдерді толғандырмай қоймайды. Мұндай мәселе қазақ тілін оқыту әдістемесін де айналып өтпейді. Осыған орай, бүгінгі күні оқыту үрдісінде оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай ойлау мүмкіндіктері мен қабілеттеріне сай келетін білім сапасын арттыратын дидактикалық ойындарды пайдалануды қажет етеді.
Оқушы бойында асқақ адамшылдық адамгершілік қадір қасиеттерін, жаңа дүниетанымдық көзқарастарын қалыптастыруда ойын сабақтарының алатын орны ерекше екені Ел президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» жолдауында жан-жақты негізделген. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі ретінде көрініс тапқан.
Дегенмен, оқушылардың білімін берік меңгертуде ойынның қажеттілігі бұл мәселенің ғылыми әдістемелік жағынан қажетті деңгейде қамтамасыз етілмегендігі арасында қайшылық орын алып отырғандығы байқалады. Бұл мәселе біздің зерттеуіміздің өзектілігін анықтап, тақырыбын «Ойын – кіші мектеп жасындағы оқушылардың білімін берік меңгерту құралы» деп таңдауға негіз болды.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі.
Зерттеудің басты теориялық негізі қазақ тілін оқыту теориясы мен технологиясы, педагогика, психология сияқты ғылымдардың зерттеу нәтижелеріне сүйенуге құрылады. Осы бағыттағы шетел, орыс, қазақ тіл білімінің көрнекті өкілдерінің тың бағыттағы зерттеулерінде басшылыққа алынған қағидалар зерттеудің бастау алар негізі болып саналады. Атап айтсақ, Ы.Алтынсарин, Я.А.Коменский, Песталоцци, К.Д.Ушинский, А.Макаренко, В.А.Сухомлинский, Д.Б.Эльконин, С.Б.Бабаев, Р.М. Қоянбаев, Т.Сабыров, М.М.Мұқанов, С.Рахметова, Б.Нарқұлова т.т. оқу-тәрбие мәселесімен айналысқан ғалымдардың ұсынған пікірлері басшылыққа алынады. Зерттеудегі теориялық негізі бүгіндегі оқыту педагогикасының қол жеткен табыстарын толық пайдалана отырып, озық ғылыми зерттеулердің практикалық нәтижелеріне сүйену болып табылады.
Зерттеудің мақсаты. Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың білімін арттыруда дидактикалық ойындарды қолдану жүйесін негіздеу және тәжірибелік тұрғыдан тексеру.
Зерттеудің міндеттері:
- қазақ тілі сабақтарында оқушыларға сапалы білім беруде дидактикалық ойындарды қолдануды теориялық тұрғыда негіздеу;
- дидактикалық ойындардың бала дамуындағы мүмкіндіктері мен жолдарын анықтау;
- дидактикалық ойындардың түрлерін сұрыптап, оларға түсініктеме беру;
- дидактикалық ойын түрлерін қолдану арқылы оқушылардың білім деңгейін көтеру, ой-өрісін кеңейту, шығармашылық, танымдық қабілетін дамыту, білім сапасын арттыру;
- зерттеу бойынша тәжірибелік – эксперименттік жұмыстар жүргізу.
Зерттеу нысаны. Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың білімін арттыруда дидактикалық ойындарды қолдану үрдісі.
Зерттеу пәні. Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың білімін арттыруда дидактикалық ойындарды қолдану.
Зерттеу әдістері. Зерттеу мәселесі бойынша психологиялық және педагогикалық, т.б. ғылыми еңбектерге талдау жасау, нормативтік құжаттарды және алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибені талдау және баяндау, салыстыру, жинақтау, қорыту және жүргізілген іс-тәжірибені сараптау, эксперимент нәтижесіне баға беру.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1 Қазақстан Республикасы бастауыш білімінің мемлекеттік стандарты. – Алматы, 2003.
2 Қазақ тілі бағдарламасы (2 - 4 сынып) – Алматы, РОНД, 2003.
3 Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары І - ІV сыныптар, Алматы, 1997.
4 Ушинский К.Д. Родное слово. Книга для учащихся. Собр. Соч. – Т.6. – М., 1949.
5 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. . – Алматы, 1955.
6 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы, «Ана тілі» 1992.
7 Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Ана тілі, 1996.
8 Абай (Ибраһим Құнанбаев). – Алматы: Жазушы, 1990. Т. 2.
9 Макаренко А.С. Воспитание в труде. Т. 4. – М., 1991.
10 Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Алматы: Рауан, 1992.
11 Коменский Я.А. Великая дидактика. – М., 1995.
12 Аймауытов Ж. Психология. – Алматы, «Рауан» 1995.
13 Выготский Л.С. Педагогическая психология // Психология: классические труды. – М., 1996
14 Крупская Н.К. Методические заметки. Пед. соч. в 10-и томах. Т. 3. – Москва, 1989.
15 Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. – М., 1989.
16 Сухомлинский В.А. Духовный мир школьников. – М., 1971
17 Жазыбаева М, Нағашыбаева Ә. Бастауыш кластар үшін грамматикалық ойындар. – Алматы, «Мектеп» 1981.
18 Қайырбекова А. Ойын, оның педагогикалық маңызы және жаңа модульдік технологияда алатын орны // Ізденіс. №4, 2002.
19 Әбішева А. Ойын элементтерін пайдаланудың педагогикалық ерекшеліктері // Бастауыш білім. №3, 2003.
20 Кукушкин В.С. Современные педагогические технологии. – Ростов на Дону: Феникс, 2004.
21 Даутова О.Б., Крылова О.Н. Современные педагогические технологии в профильном обучении. – Санкт-Петербург: КАРО, 2006.
22 Нарқұлова Б. Рөлдік ойындар арқылы сөздік қорын, тілін дамыту // Бастауыш мектеп. – 2006, № 1
23 Жораева С.Б. Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдістемесі. Пед. ғыл. ... канд. дис. – Алматы, 2007.
24 Церенова О.А. Игровые формы обучения как средство активизации познавательной деятельности. – Новосибирск, 1998.
25 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. – Алматы, «Ана тілі» 1991.
26 Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. - Алматы «Мектеп», 1987.
27 Ахметова Г. Грамматикалық ойындар арқылы оқушылардың белсенділігін арттыру // Қазақ тілі мен әдебиеті. №2, 2004.
28 Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – Алматы, 2004.
29 Қазыбаев С. Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту. – Алматы, 1985.
30 Аубакирова Ж. Ойынның бала психикасына әсері // Ізденіс. №4-5, 2000.
31 Молдабеков Қ., Ермекбаев М және т.б. Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында дамытушы ойындарды қолдану әдістемесі. – Алматы, 2003.
32 Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, «Санат» 1995.
33 Тоқтабаева Р.Қ., Жұмаділова Ұ.А. Қазақ тілінен грамматикалық ойындар. – Талдықорған, 1997.
34 Сәбет Бап – Баба. Жалпы психология. – Алматы, «Дарын» 2003.
35 Қамалбекова C. Оқушылардың танымдық қызығушылығын ойын әрекеті арқылы арттыру // Бастауыш мектеп. №5, 2005.
36 Бабаев С.Б. Бастауыш мектеп педагогикасы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2007.
37 Нарқұлова Б. Бастауыш мектепте қолданылатын дамытушы ойындардың лингвистикалық негіздері. Ізденіс. №1, 2003.
38 Сертенова Ж. Ойындардың түрлері және оны сабақта тиімді қолдану. Қазақстан мектебі. №7, 2005.
39 Пидкасистый П.И., Хайдаров Ж.С. Технология игры в обучении и развитии. – М.: Роспедагенство, 1996.
40 Керімбаева Н. Дидактикалық ойындар. Бастауыш мектеп. №10-11, 2007.
41 Бисенова К. Дидактикалық ойындарды қолданудың тәрбиелік негіздері. Бастауыш мектеп. №3, 2006.
42 Диярова Қ. Қазақ тілі сабағында тапқырлық ойындарды қолдану жолдары. Қазақ тілі мен әдебиеті. №5, 2002.
43 Иммұхамедов Ә. Қызықты грамматика. – Алматы, «Мектеп» 1984.
        
        Бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ойындарды
қолданудың әдістемесі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В010200 мамандығы – «Бастауыш оқыту педагогикасы мен ... ... |
| ... | ... ... ... ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ГРАММАТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАРДЫ | |
| ... ... ... | |
| ... |
| ... |7 ... |Оқу ... ... ... ... ...... |7 |
|І.2 ... ... ... ... |
| ... |14 |
| ... |
| |.. | ... ... тілі ... ... ... қолданудың| |
| ... мәні |26 |
| ... | ... ... ... ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ГРАММАТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАРДЫ | |
| ... ... ... ……........ | |
| | |30 ... ... тілі ... ... дидактикалық | |
| ... және ... ... ... |30 |
| ... | ... ... тілі ... қолданылатын ойындар, оларды | |
| ... ... |45 |
| ... |
| ... | ... |Эксперименттік зерттеу жұмысының қорытындысы ...... |54 |
| ... |63 |
| ... |
| ... | |
| ... ... |66 |
| ... | ... ... ... ... ... ... қоғам
талабына сай білімді де, саналы, тәрбиелі азамат етіп дайындау ... беру ... жаңа да ... талаптар қоюда. Сондықтан да білім
негізі қаланатын бастауыш сыныптарда оқу мен ... ... ... ... назардан шыққан емес. Оқу үрдісінде білім берудегі дәстүрлі сабақтар
оқушылардың пәнге деген ... ... ... ... ... Әсіресе, бастауыш сыныптарда оқыту барысында ... ... мен ... алмастыра отырып қолдану керектігі жөнінде педагог
ғалымдар өз еңбектерінде баса көңіл бөлген еді. ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді
пайдалану ұтымды.
Бастауыш сыныпта қазақ тілі сабақтарында барлық оқушыны ... ... үшін өз ... сәйкес сабақты меңгерту, тілін, ой ұшқырлығын
дамыту, өзіндік пікір ... ... ... және ... ... осы пәнге қызығушылығын арттыратын әдістің бірі – ... ...... ... ... ... ... шығармашылықпен жұмыстану мен тіл дамытудың бірден – бір ... ... ... ... ... тез ... және грамматикадан алған теориялық білімдерін есте берік
сақтап, тәжірибеде қолдана ... және ... ... ... зор.
Бастауыш сынып мұғалімдерінің алдында тұрған басты талап – жас ... ... ... ... ... жан-жақты даярлап шығару. Мұндай
талапты орындау барысында мұғалімге әр сабаққа ... ... ... және ... ... пайдалануды және оқытудың жаңа
технологияларын қолдануды жүктейді. ... ... ... ... ... арқылы балаларды дамыта аламыз және оны қалай
жетілдіреміз деген ... ... ... ... әсіресе мұғалімдерді
толғандырмай қоймайды. Мұндай мәселе қазақ тілін оқыту әдістемесін де
айналып өтпейді. ... ... ... күні ... ... ... ... қарай ойлау мүмкіндіктері мен қабілеттеріне сай келетін
білім сапасын арттыратын дидактикалық ойындарды пайдалануды қажет етеді.
Оқушы бойында ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда ойын сабақтарының алатын орны
ерекше екені Ел президенті ... ... – 2030» ... ... Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Білім туралы»
Заңында білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... меңгертуде ойынның қажеттілігі бұл
мәселенің ғылыми әдістемелік ... ... ... ... ... қайшылық орын алып отырғандығы байқалады. Бұл мәселе
біздің зерттеуіміздің өзектілігін ... ... ... – кіші ... оқушылардың білімін берік меңгерту құралы» деп таңдауға ... ... және ... ... ... ... негізі қазақ тілін оқыту теориясы мен
технологиясы, педагогика, ... ... ... ... ... құрылады. Осы бағыттағы шетел, орыс, қазақ тіл
білімінің көрнекті өкілдерінің тың ... ... ... ... ... бастау алар негізі болып саналады. Атап
айтсақ, Ы.Алтынсарин, ... ... ... А.Макаренко,
В.А.Сухомлинский, Д.Б.Эльконин, С.Б.Бабаев, Р.М. ... ... ... Б.Нарқұлова т.т. ... ... ... ... ... ... ... Зерттеудегі
теориялық негізі бүгіндегі оқыту педагогикасының қол жеткен табыстарын
толық пайдалана отырып, озық ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тілі сабақтарында оқушылардың білімін
арттыруда дидактикалық ойындарды қолдану жүйесін негіздеу және тәжірибелік
тұрғыдан тексеру.
Зерттеудің ... ... тілі ... ... ... ... беруде дидактикалық
ойындарды қолдануды теориялық тұрғыда ... ... ... бала ... ... мен ... дидактикалық ойындардың түрлерін сұрыптап, оларға түсініктеме беру;
- дидактикалық ойын түрлерін қолдану арқылы ... ... ... ... ... шығармашылық, танымдық қабілетін дамыту,
білім сапасын арттыру;
- зерттеу бойынша тәжірибелік – эксперименттік жұмыстар жүргізу.
Зерттеу нысаны. Қазақ тілі сабақтарында ... ... ... ойындарды қолдану үрдісі.
Зерттеу пәні. Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың білімін арттыруда
дидактикалық ойындарды қолдану.
Зерттеу ... ... ... бойынша психологиялық және
педагогикалық, т.б. ғылыми еңбектерге талдау жасау, нормативтік құжаттарды
және ... ... ... ... ... және баяндау,
салыстыру, жинақтау, қорыту және ... ... ... ... баға ... ... ... қазақ тілі сабақтарында оқушылардың танымдық қабілетін ... ... ... ... ... ... (дидактикалық) ойындардың бала дамуындағы мүмкіндіктері мен
жолдарын анықтау;
– ойындардың түрлерін ... ... ... ... ... ой-өрісін кеңейту, шығармашылық, ... ... ... ... ... қазақ тілі сабағында қолданылатын дидактикалық ойындар, оларды
іріктеу белгілері;
– ойын түрлерін қолдану арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ...... жұмыстар жүргізу.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– танымдық (дидактикалық) ойындар бала ... ... ... ... ... шығармашылық, танымдық қабілетін
дамытатын, білім сапасын ... ... ... ... тілі ... ... ... ойындарды іріктеу
белгілері бойынша бөлуге болады;
– оқушылардың танымдық қабілетін арттырудың бірден-бір жолы –танымдық
ойындар;
... ... ... ... ... және ... ... ойын – баланың дүниетанымын кеңейтеді;
– оқушылардың ойлау, есте сақтау, зейін, қиял қабілеттері дамиды.
– ойын бала тәрбиесіне әсер етеді.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... мен ... үдерісінде кәдеге
жаратуға болады. Жалпы білім беретін орта мектептерде, ... ... ... сатыларында толық пайдалануға болады. Сонымен бірге,
бастауыш сатысында жұмыс істеуші мамандар, ... ... ... ... ... ... мамандарға зерттеу нәтижелеріне
сүйенуіне болады.
Жұмыстың құрылымы. Диплом ... ... екі ... және
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І бөлім. ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ГРАММАТИКАЛЫҚ ... ... ... Оқу ... ... ... ... алдымызға егеменді ел болғалы қазақ тілінің қоғамдық қызметі күн
санап артуда. Қоғамның ... ... мен ... алға ... ... үрдісін жаңа әдістер мен технологиялар арқылы
ұйымдастыруға алып ... ... беру ... ... ... білімін
арттырып қана қоймай, оның сана – ... ... ... ... жан – ... ... сол арқылы ертеңгі еліміздің даму
деңгейіне де әсер етеді. Осының бәрі ... ... ... ... ... қазақ тілі сабақтарын тиімді ұйымдастырып, оқушылардың
шығармашылық қабілетін, ... ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеулер жүргізіліп, тәжірибеде
қолданысқа енуде [2-3].
Бұл салада Ж. Қараев, Б. Барсай, Н. Оралбаева, Б. ... ... ... ғылыми жұмыстарының маңызы зор. Аталған ғалымдардың
еңбектерінің барлығы да ... ... ... ... ... жеке
тұлға қалыптастыруға, тіл заңдылықтарын орынды ... ... ... ізгілікке тәрбиелеуге бағытталған.
Оқытудың мәні мен мазмұны оқушы қызығушылықтары ... ... ... ... мұғалім қай әдісті тиімді деп есептейді – ол өз ... ... ең ... әдіс – ... ... жетік білетін әдіс. Әрине, мұғалім
тек бір әдісті ғана меңгеріп, басқасына көңіл қоймасын деген ұғым ... ... бір ... әр ... әр ... әдіспен жеткізеді. Бұдан
ұстаздың ... ... ... ... талғамы, өзіне тән
педагогикалық ... ... Ал ойын ... ... ... ... ең басты әдістерінің бірі болып табылады.
К. Ушинский: «Бастауыш сыныптарда оқымайды, ойнайды, ... ... ... ...... екен ... ... оқыту үрдісінде ойын элементтерін көне заманнан
бері ... ... ... оқу ... ... қолдану сабақтың
әсерлілігін, тартымдылығын арттырып, оқушылардың танымдық белсенділігін,
ынтасын күшейтеді.
Ойын көптеген философтар мен ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин қазақ еліне мектептің
қажет екенін заманынан бұрын түсінген. Ы. Алтынсарин: «Мектеп – ... ... ... ... ... барлық үмітіміз, қазақ халқының келешегі
осы, тек қана осы мектептерде», – деп, мектептегі оқыту ... ... ... баса ... аударды [5].
Ы. Алтынсарин еңбектерінде грамматикалық ойындар жөнінде ешқандай
мәлімет берілмесе де, ол оқуға ... ... ... ауыз ... ... жұмбақтарды кеңінен қолданған.
Қазақ тілін оқыту ісіне көңіл бөлген педагогтардың бірі – М. Жұмабаев.
Ол: ... ... ... ... ... ... ойын – ... бір жұмыс»,
– десе [6], С. Торайғыров: «Балықтың қанына ойын азық», – деп мұғалімдердің
назарын грамматикалық ... ... ... Ұлы ... ... ән салмай, өсер бала бола ма?» – деген пікірлерінен бала ... ... ... ... К. ... ... баласын, ойын
үстінде үйрет» деген сөзін де айта кеткен орынды [4].
Қазіргі ... ... ... ойындарды «оқушыларды өз
беттерімен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... сабақтағы қызметін бір арнаға бағыттап,
ұйымшылдандыра түседі», – деп есептейді.
Ғалым Н. Оралбаева да: «Қазақ тілі сабағында бірыңғай жаттығу ... ... ... ... ... ... қатар
тақырыпты меңгерту, пысықтау мақсатында грамматикалық ойын ... ... ... ... ... даму дәрежесі де осы ойын арқылы көрінеді», –
деп ойындар арқылы оқушылардың пікірлесім, сөйлесім ... ... ... ... ... ... ... қолданылған ойын
элементтері оқушылардың ... ... ... ... игеріп,
іскерліктерін шыңдауға өз септігін тигізеді», – деп ойынның мақсатына қарай
тілдік ойындарды лексикалық, фонетикалық және ... деп үшке ... ... ... ... ... білім беруде
грамматикалық ойындардың орны ерекше. Грамматикалық ...... ... мен тіл ... ... жолы. Оқушылардың ойлау
динамикасын ... ... тез ... ... ойындардың маңызы зор. Грамматикалық ойындар арқылы қазақ
тілін меңгерту барысында оқушылардың сөйлеу ... ... ...... ... ... ... басты назар аударады. Мұның себебі,
оқушыларға тілдің грамматикалық, фонетикалық және лексикалық ... ... ... қатар, олардың сөйлеу мәдениетін жетілдіру
мақсатында туындап ... ... ... ... ... ... ... барысында
мынадай негізгі талаптар ескерілуі қажет:
– оқу жоспарына сай ... ... ... ... ... ... ... ойындардың оқушыларға дамытушылық әсерінің себептері;
– оқушылардың мұғаліммен және өзара қарым-қатынасқа түсу формалары;
– ойындар жүйесі арқылы оқушыларға тілдік материалдарды ... ... ... ... ... білімдік, шығармашылық қабілеттерін
жетілдіру дәрежесіне қарай дұрыс таңдай білу жолдары;
– оқушылардың сөйлеу мәдениетін ... ... ... ... ... ... сабаққа деген қызығушылықтарын
туғызу жолдары;
– қазақ тілі ... мен ... ... ... ... оқушылардың білімін тереңдетуге, тіл ... ... ... ... ... ... ... жүзінде қолдану дағдыларын
қалыптастыру үшін ойындардың орны ... ... ... қолданылған ойын
оқушылардың грамматиканы ... ... ... жазу ... мол
мүмкіндік береді. Оқушыларды өз беттерімен жұмыс істеуге дағдыландырады,
ойланғыштық, ізденімпаздық қабілеттерін дамытады.
Тілді ... ... ... ... бар. Бұл ойындар әртүрлі
ситуациялар арқылы жүзеге асады.
Ойын сабақтың әр бөлігінде, әр ... ... ... Жаңа ... ... ... ... пысықтау
сабақтарында падаланылады. Оқушыларды өз бетінше шығармашылық ... ... ... қазақша тілін дамытуда, мәселен, грамматикалық
лото ойыны оқушыларды сөйлем мүшелерінің ... ... ... дағдыландырады. Ал рөлдік ойындарды сабақта қолдану үшін ... ... ... ... жабдықтармен қамтамасыз ету мүмкіндіктерін
терең ойластыруы керек. Олар:
а) қажетті лексика;
б) ойынның мақсаты мен шарты;
в) ... ... ... өзі ... ... ... ойындар сабақтың қалыптасқан дәстүрін өзгертеді. Мұғалімнің де
ұйымдастырушы ретіндегі орны анықталып, кәсіби беделі артады.
Ситуациялық ойындарға әртүрлі тақырыптар ... Бұл ... ...... әр ... ... өздерінің білімдерін сынау,
қисынды ойлау қабілетін дамыту, өз көзқарастарын білдіру, қиын ... ... ... тіл байлығын дамытады.
Оқушылардың грамматикалық дағдысын қалыптастырып, қазақша тілін
дамытуда халық ойыны ... ... ... ... пайдалануға
болады.
Сол сияқты қазақтың ұлттық ойындары «Бәйге», «Қыз қуу», «Қоржын»,
«Ханталапай» ойындарын ... ... ... ... жете ... түрлендіріп қызықты өткізу мұғалімнің шеберлігіне
байланысты, баланың ақыл-ойының ... ... ... ... ... ... дамуына қазақ халық педагогикасының қоржынында жұмбақ,
жаңылтпаш, санамақтар бар. Осы барымызды ... ... ... және жеке ... ерекшеліктерімен санаса отырып оқу үрдісінде
ойындарды ... ... ... мұғалімнің үлесінде.
Абай Құнанбаев он тоғызыншы қара сөзінде жас кезінен жақсы сөз естіп
өскен бала кейін есті адам ... ... ... ... ... есті
болмайды, естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі ... ... ... ... көргені көп болған адам ... ... ... ... ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады» ... ... ... жас ... бастап тәрбиелік маңызы жоғары ... ... ... ... ... ... ... даналық
ойлары халық педагогикасының шамшырағы болған.
Халық ...... ... ... түрінде, ақын-
жазушылардың, шешендердің сөздері, толғау, өсиет сөздері арқылы ... Осы ... ... ... кең өрісі, қайнар көзі – ауыз
әдебиетінің ... мәні ... ... ... ... ... ... меңгертуде халық педагогикасының ... мәні ... де ... ... ... Осы ... оқушылардың рухани
дүниесі парасаттылық пен бауырмалдылыққа, ... пен ... пен ... ... ... – бала ... ... бір түрі. Ойын арқылы адам баласының
белгілі бір буыны қоғамдық тәжірибені ... ... ... ... Бала ойынында да қоғамдық, ұжымдық сипат
болады. Мәселен, кез-келген бала еш ... ... ... ... бірлесіп ойнайды, ойын арқылы бір – бірімен өзара қарым-
қатынас жасайды. Ал мұның өзі оның ... үшін ... ... бар фактор
екендігі түсінікті. Ойын баланың түрлі қасиеттерін дамытатынын, мұнда да
баланың қабілеті, белсенділігі бір ... ... ... ... көрсетті. «Үлкендер өмірі үшін жұмыс, қызмет істеу қандай орын алатын
болса, – деп жазды ол, балалар өмірінде ойын да ... ... ... бала ... ... өскеннен кейін жұмыста көбінесе сондай болады.
Сондықтан келешекке адамды тәрбиелеу бәрінен ... ойын ... ... [9].
Қазақ тілі сабақтарында ойындар жүйесін көркем әдебиеттермен ... да ... ... ... зор. Көркем әдебиеттерді оқу
арқылы оқушылардың эстетикалық, адамгершілік қасиеттері ... ... тану ... ... ... ұмтылады.
Ж.Б.Қоянбаев халық педагогикасының мақсатына мыналарды жатқызады:
«Халық педагогикасының мақсаты бірнеше ғасырға созылған халық ... ... ... ұрпақты өмірге дайындау, өнер – білімге баулу, бүкіл
елдің қамын ойлау сияқты ең ... ... ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінің
шығармалары, этнографиялық материалдар, ... ... ... ... үйелмен тәжірибелері т.б.» жататындығын атап көрсете келе, халық
педагогикасының оқушыларды ... ... ... ... ... ... мен ... жалғастыратын жас түлектерді
ғасырлар бойы тәрбие әдістері мен тәсілдерін қолданып, өмір ... ... ... ... адалдық, инабаттылық, іскерлік,
мейірімділік, қайырымдылық, еңбек ... ... ... оған ... ... ... олардың бойына екті» [10].
Сондықтан, сабақты меңгерту барысында ... ... ... ... ... ... ... дүниесін ізгілендіру, жеке
тұлғалық қасиеттерін ... ... ... ... ... оқушылар
өздерін еркін сезініп, ұжымды сыйлауға, өз ой-пікірін дәлелдеуге үйренеді.
Ұлттық педагогика негіздерімен оқушыларды оқыту ... ... ... сыйлауға, туған тілін құрметтеуге үйретеді. Бұл оқушылардың бір-
бірімен қарым-қатынас кезінде ... ... ... әдеп сақтауды,
сыпайы сөйлесуді қалыптастырады, нәтижеде балалардың тіл ... ... ... ... негізделген грамматикалық
ойындардың оқушыларды ... ... ... ... өте көп. ... ... бастауыш сыныптарда пайдаланатын
сюжетті – рөлдік ... ... ... ... ... ... ойындары, т.б. Бұндай ойындар оқушыны жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы мен мазмұнына неғұрлым
сәйкес алынса, оның тәрбиелік маңызы да арта түседі. Оны ... ... ... ... ... Оқушының сабаққа ынтасы мен
қызығушылығын арттырады.
Ойынның педагогикада, оқыту үрдісінде алатын орны ... ... ... ... оқу ... маңыздылығы жөнінде Я.А.Коменский
былай деген екен: «мектепке – ойынға асыққандай бар, ол ... ... Ал ... ... ... мен И.Г.Песталоцци ойын арқылы балаларды
болашақ өмірге бейімдеу керек деп ... ... мен ... К.Д. ... мен ... та ... ... Тәрбиеде және оқыту барысында ойынның өз алатын орнын
В.А.Сухомлинский, С.П.Шацкий және Н.К.Крупская да атап көрсеткен.
Сабақ барысында ... ... ... – білім беруді ойынмен ұштастыру.
Баланың ойынға белсенді түрде қатысуы оның ұжымдағы ... да ... ... ... өздігінен жұмыс істеуге үйренеді, ойлау қабілеті
дамиды, сөздік қоры баийды. Ойынның негізгі ...... ... грамматикалық, лексико-фонетикалық материалды ... ... ойын ... ... ... ... ... байқампаздық
әрекеті, зейіні жетіледі. Ойын үстінде оқушының түрлі қасиеттері дамып,
қабілеті мен белсенділігі артатынын ... ... ... ... көрсеткен.
Педагогикалық үрдісті жетілдіруде ойынның алар орнын қазақ ғалымы
Н.Құлжанова да зерттеген. Ойын бала үшін ... ... ... ... және оның жеке ... деп ... С.Рахметованың айтуы
бойынша, ойында әдептілік, тәрбиелік мақсатта пайдалану – ... ... түзу жол ... ... еліктеуі және өмірдің талаптарына ... ... ... ... Ойындар баланың қисынды ойлау
қабілетін және қиялдау қабілеттерін дамытуға ... ... ... ... «жұмыс жасап», «өсіп» жетіледі. Оның ойлау қабілеті жетіліп, қарым-
қатынас жасау мүмкіндігі артады», – деп атап көрсеткен. Сол ... ... ... ... ... орны ... педагог Мағжан Жұмабаев та өз
көзқарасын қалдырған. Ойын – бала үшін өмірлік ... Ойын ... өзін ... орта ... ... ... пайдаланады. Ойын кезінде бала
терең әсер алып, үлкен ... ... ... ... қабілеті
күшейеді. Ойынды баланың тілін дамыту үшін де пайдалану керек деп ...... ... ... ... – деп, ... ... Д.Б.Эльконин, К.Д.Ушинский, А.С.Макаренко, С.А.Шмаков өз
еңбектерінде атап айтқан.
Адамзат тәжірибесінде ойын әрекеті мынандай қызметтерді ... ... ... ... ... ... – көңіл көтеру, жандандыру,
қызығушылығын арттыру).
– Коммуникативтік: сөйлеу тілін ұстарту.
– Ойын терапиясы: ... ... ... ... жеңу жолдарын
көрсетеді.
– Диагностикалық: қалыпты тәртіптен ауытқуды табу, ойында өзін - өзі
тануға көмектесу.
– Әлеуметтік: адамдарды қарым – ... ... ... ... ... кезінде әр түрлі ойындар өткізу арқылы
«Педагогикалық ойын ... ... ... ... ... кең түрде, түрлі топтың әдістері мен тәсілдері қалыптасқаны белгілі.
Жалпы ойындарға қарағанда педагогикалық ойындарда ... ... ... оқу ... ... мақсат ... ... ... ... ... ... бағыты
айқындалады. Оқыту барысында ойын ... ... ... үшін ... ... ... ... туғызу қажет, бұл оқушылардың
пәнге деген қызығушылығын арттырып, ... ... ... ойын тәсілдерін пайдалануда мынадай негізгі бағыттар
ұсталынады: 1. Дидактикалық ...... ... ... ойын ... 2. Оқу барысы ойын шартына бағынады. 3. Оқу материалы оның
негізгі қажеттілігіне: ... ... ... ... ... ... жүктемені айналдырады.
Ең бірінші ойын түрлерін атқаратын қызметіне байланысты физикалық
(қозғаушы), интеллектуалды ... ... ... ... деп ... қажет.
Педагогикалық үрдісте өзіндік қасиетімен ойындар келесі топтарға
бөлініп ерекшеленеді:
а) үйретуші, жаттықтырушы, бақылаулы, тіл дамытушы;
б) ... ... ... ... ... ... коммуникативтік, диагностикалық, психотехникалық анықтауыш.
Педагогикалық ойындардың өзіне тән әдістері өте көп. Пайдаланып ... ... ... сюжеттік, рөлдік, имитациялық, драмалық – ойын болып
табылады.
Ойын құрылымы белгілі бір ... оқу ... ... ... ... т.б. ... өтіледі. Сонымен қоса,
жаттығулар мен бірізділік ойындары пән ... ... ... ... алуға, жасанды немесе табиғи ... ... ... ... ... жылдамдыққа т.б. үйретеді. Ойын
сюжеттері ... ... ... оқу барысын жандандыруға, түрлі білім
элементтерін қабылдауға әсері мол. Ойын технологиясында жекелей ойындар
немесе тек ойын ... ... ... ... ... тарту үшін оқылатын нәрседе бір жаңалық болу керек», –
дейді Ж.Аймауытов [12].
Сабақты бірыңғай әдістермен ... беру ... ... ... ... ойын араласып келсе, оқушылар сабақ мазмұнына аса ... тез ... ұғып ... ... ... ойын үш түрлі қырымен сипатталады.
– Еркін дамытушы іс-әрекет, ол әрекет ... бір ... үшін ... қанағаттануына байланысты.
– Әрекеттің эмоционалды жағынан көтеріңкі болуы, яғни жарыстық орын
алуы.
– Ойынның мазмұнын сипаттайтын ... ... бала ... дамыту, тәрбиелеу, оқыту қатар жүргізіледі.
Я.А.Коменский өзінің «Ұлы ... ... ... ... ... ... ... арттыру үшін қажет деген ең қарапайым ... ... ... шарт деп ... [11]. ... бұл еңбегінде алты жастан ... ... ... жас ... ... және ... ... мектебі» деп
атайды. Бұл кезеңдерде балаларға нақты, түсінікті ана тілінде білім ... ... ... білім балалардың есінде қалатындай болуы тиіс. ... ... ... ... сол ... оларға оқу әрекеті жеңіл
болып көрінеді. Осыған орай ... ... ... оқу ... ... – бір құралы ретінде «ойынды» айтады.
Ал Л.С.Выготский: «Ойын – ... ... жай ғана еске алу ... ... ... әсерлерді жасампаздықпен қайта өңдеу, баланы өзінің
қажеттіліктері мен қызығушылықтарына жауап бере ... ... ... мен одан жаңа ... жасау болып табылады» деп санайды [13].
Мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағыларды тәрбиелеу ... ... ойын ... ... жүк ... келе ... Дидактикалық құрал
ретінде оның тиімділігі ересектерді оқыту үрдісінде де оны пайдалануға алып
келеді.
Н.К.Крупская: «Бала жас ... ғана ... ... ... ... ... яғни жаттығу арқылы өмірде қажетті дағдыларды ... ... ... ... [14]. ... ... ... еңбектерінде
ойынның бала өміріндегі маңызына үлкен мән берген. Қандай ойын ... бір ... ... ең бастысы – баланы ... ... ... ... ... ... сабақ балаларға көңілді, жеңіл келеді. Ойынды
іріктеп алуға нақтылы сабақтың мақсаты, ... мен ... ... назар аударған жөн. «Ой – ойыннан басталады» десек, ... ... ... ... ... арттыру үшін бастауыш
сынып мұғалімінің қолданатын басты тәсілі – ойын.
Сонымен, педагогикалық үрдісте ойын арқылы оқушының білімі мен ... ... ... ... мүмкіндіктері зерттелген.
1.2 Ойындар жүйесін қолданудың педагогикалық-психологиялық сипаты
Қазіргі әлеуметтік ... ... ... ... қатысты
мәселелерді ағарту саласында ... ... ... ... ... ... ересектермен, өз қатарластарымен қарым – қатынасты
тиімді ... ... ... теория мен практика үшін аса
мәнді. Балалардың жас ... ... ... ... ... оқыту – тәрбиелеу жолдары, мінез-құлық, ... ... ... коррекциялық жұмыстар, зерттеу әдіс – тәсілдерін
негіздеген құнды еңбектер ... Осы ... ... ойын ... зерттелінген.
Ойын теориясы мен практикасын отандық және ... ... ... зерттеуде. Мысалы: Иохан Хайенгтің «Ойыншы адам»,
Д.Б.Элькониннің «Ойын психологиясы», Эрик Берннің ... ... атты ... ... Ойын ... ... Ресей ғалымдары
және Қазақстандық ғалымдар да үлестерін қосты. Бастауыш мектептерде пәндер
оқытылып жетілдірудің жаңа ... ... ... ... ... мұғалімдер еңбек етуде. Олардың ғылыми еңбектерін
зерттеу жұмыстарын сараптауда берік ... ... оқу ... ... ... бірі ойын элементтерін ... ... ... Ойын – бала ... ... бір ... Ойын арқылы
адам баласының белгілі бір буыны қоғамдық тәжірибені меңгереді, өзінің
психикалық ерекшеліктерін ... Бала ... да ... ... ... Мәселен, кез келген бала еш уақытта жалғыз ойнамайды,
қатар-құрбыларымен бірлесіп ... ойын ... ... ... Ал ... өзі оның дамуы үшін ерекше маңызы бар фактор екендігі
түсінікті.
Бастауыш сыныпта ... ... ... ... дамыту үшін
қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ойындарды қолдану тиімді. ... ... ... ... ... ... ... меңгеріп
бекітеді, шапшаңдық дағдысын қалыптастырады.
Мектепке алғаш оқуға келген кезде ... ... мен ... әлде
де болса, тұтас күйінде ... ... ... ішкі заңдылықтарын,
себептерін, байланыстарын ажырата қабылдауға әлі ... ... ... ... бара ... ол дереу екіншісіне ауыса
қояды. Тіпті олар заттардың жеке бөліктерін және белгілерін тізбектеп ... ... ... онда ... мән жоқ, ... ... ... алмайды.
Мектепке келумен байланысты бастауыш ... ... ... ... оқып ... кіріседі, қазақ тілінің әдеби нормасымен таныса
бастайды.
Бұл ... ... ... осы ... ... таным
ерекшеліктерін естен шығаруға болмайды. ... ... ... ... ұғымына сай келе қоймайды. «Зат, сын, қимыл» т.б.с.с.
сөздер олар үшін дерексіз болады да, ондай ... ... ... ... арқылы ғана бірте-бірте меңгере бастайды, немесе бастауыш
сынып оқушыларына «ұйықтау, ... ... ... ... ... деп
түсіндіру де оңайға түспейді.
Бастауыш сынып балалары ... тек ... ... ... үйреніп қалады да, грамматикалық мағынасын мүлде елемейді. Ал
грамматикада сөздердің ең әуелі ... ... ... ... ... формалар арқылы беріледі. ... ... мен ... ... ... ... бірлікте болады. Мысалы, жақсылық, адамгершілік деген сөздер
заттың сапасын, соған тән белгіні білдіреді. ... ... ... бұл сөздер дерексіз ұғымдарды білдіреді де, зат есімге жатады.
Осы сияқты сөздердің өз мағынасы мен ... ... ... қайшылықтарды оқыту барысында жойып, бір – ... ... ... ... әдіс – ... тауып қолдану қажет. Мұндай
әдіс-тәсілдерді және оны ... ... ... ... ... ... белгілейді Мұнда грамматиканың әдістемесі
педагогика мен ... ... ... ... ... ... ... оқушылары жазу барысында өздері оқып
үйренген ... ... ... олар бір ... құбылысты
екіншісімен шатастырады. Психологтар бұл фактілерді зертеу арқылы анықтай
отырып, ... ... ... ... ... ... мәселе
көтеруде. Ақыл-ой әрекеті балаларға бір құбылыстан екінші құбылысты ... және ... ... ... ... ... ... кезде
әдістеме балаларға сауатты ... ... ... ... ... мен ... зерттеуде, яғни ережені білуден сол ережеге сай,
баланың бойында дағды, шеберлік ... ... ... белгілеуді
талап етіп отыр.
Тілді жүйелі түрде оқуға енді ғана кірісе ... ... ... ... ерекшеліктерін ескеріп, бұларды тілге үйрету
барысында грамматикалық ойын түрлерін қолданудың маңызы зор. ... ... ... қызығушылығын, белсенділігін арттырады,
тапқырлыққа, жылдамдыққа, байқағыштыққа баулиды. ... ... ... ... ... және ... қабілетін ұштайды.
Бастауыш сынып оқушылары еліктегіш, жаңаны жаны сүйгіш келеді.
Сондықтан ... ... ... грамматикалық ойын түрлерін пайдаланып
отырса, оқушылардың сабаққа деген ... ... ... білімдерін өмірде
қолдана білу мен ізденімпаздық ... ... ... Ойын ... ... ... білу мұғалімнің меңгертіп отырған білімін аса зор
ықыласпен тыңдап, білімді берік меңгеруіне ... ... ... ... жас ... ... олар ... өте ынталы
келеді. Ойын барысында балалар тез сергіп, тапсырманы жылдам, дәл орындауға
тырысады.
Қазақ тілі ... ... ... ойын ... ... және ... ... сәйкес түрлендіре отырып, жаңа
тақырыпты өткенде, өтілген материалды қайталағанда, ... ... ... ... яғни ... кез ... сәтінде ұтымды пайдалана алады.
Ойын – баланың жеке басын дамытуда қоғамдық мәні бар ... ... ... қанағаттандыруға негізделген белсенділік
формасы деп бір жағынан, екіншіден – баланың ... ... ... ... ... ... ... тәрбие және оқыту құралы
ретінде түсіндіріледі (Л.С.Выготский, Д.Б.Эльконин, Д.Б.Шмаков және т.б.).
Ойын тәсілдері ... ... ... және ... жаңа ... Бұл – бала үшін ... ... тәсіл. Ойын кезінде бала өзінің
нақты тынысын, шынайы табиғатын танытады. Бұл оқушының оқуға деген ынтасын
арттырып, ... ... ... ... Ойын – ... ... ... қабілетін қалыптастырады.
Бұл жерде белгілі ғалым, психолог Д. ... ... ... ...... ... ... үйрете алмайтын нәрсеге ... ... ... кеңістікке, құбылыстарға, адамның іс-әрекетіне ... ... ... Ойын ... кезінде балалар зерттеу, сараптама
жасау, оқу арқылы өмірге, әлемді танып-білуге, бағалауға үйренеді».
Бастауыш мектеп ... ... ... ... іргелі
еңбектердің бірі – Д.Б.Элькониннің «Ойындар психологиясы» деп аталады. Онда
ойын әрекеті жөніндегі теорияның негізгі материалдары қамтылып, ... ... ... жасалынады [15]. Отандық психологияда қалыптасатын ойын
ұғымдары теориялық және эксперименттік жағынан ... ... ... психологиясының дамуы үшін ойынның атқарар маңызын да көрсетеді.
Ойын туралы көптеген ... бар. ... ... ... рет ... Ол ойын ... бала ... көрсеткісі келетін ойын іске
асырады дейді. Ал М.Лазурс жұмыстан кейін демалу ... ... ... ... артық энергияны шығару, С.Л.Рубинштейн еңбекке дайындайтын
ойынның теорияларын ... ... ... ... ... ... ... «Балалар ойыны, олардың психологиялық және педагогикалық
маңызы» атты еңбегі бар.
К. Гросстың да ... ... ойын ... ХХ ғасырдың бірінші
жартысында кең тараған. Оған жалпы ... бере ... ... ... теориясы немесе өзін-өзі тәрбиелеу» деп атады.
Ойынды психикалық дамудың әр жағдайларында коррекциялық бағытта қолдану
мәселелерінің теориялық және ... ... ... ... Д.
Леви, Д.Тафт және т.б. еңбектерінде ғылыми позицияларға байланысты әрқилы
сипатталынады.
Ойын әрекеттерін оқыту үрдісіне қолданудың тиімділігі, ... ... ... ... басты компонент ретінде қарастырудың
әдістемелері психологиялық, педагогикалық әдебиетке жеткілікті ... ... Ю.В., ... В.И. және т.б.).
Егер адам өмірінде қарым – ... ... ең ... ... ... дәлелденсе, (Л.И.Божович, А.В.Запорожец, ... ... және ... онда ... ... ... оны жетілдіру әдіс-тәсілдерін құрастыру мүмкін емес.
Сондықтан, балалардың ойын әрекетін жағдайға ... ... ... ... байланыста қарастыру қажет екендігі белгілі.
Л.В.Артемова, В.Ф.Кушина, Р.А.Иванкова, И.Б.Теплицкая, Е.И.Щербакова
зерттеулерінде ойын әрекетіне ... ... мен ... ... өз ... және ересектермен қарым – қатынасты тиімді
жасаудың алғышарты деп қарастырылады.
Балаларға ойын арқылы әсер ету жақын аралықта ғана дами ... ... оны Анна ... ІІ-ші дүниежүзінің соғыс кезінде Лондонды бомбылаған
кезде бастарынан өткерген балалармен жұмыс ... ... Егер ... ... ... ... ... онда ол қорқыныштан арылады және
оның басынан кешкені психологиялық жарақатқа айналмайды.
Ойын арқылы әсер етудің ... ... ірі ... 30-шы ... ... ... ... байланысты пайда болды. Д. Левидің жұмысында
алдын-ала құрылған ойындармен әсер ... ... да бір ... ... ... ... балалармен жұмыс істеу кезіндегі әсер ету
жайлы ойлар ... ... ойын ... әсер ету ... береді деп
сендіруге ықпал жасады.
Джесен Тафт пен Фредерика Аленнің «көңіл қою ... деп ... ... ... ойынмен әсер етудің үшінші ... ... ... әсерінің төртінші ірі бағыты болып Вирджинии Экслайн ... Ол ... ... ... ... ... индивидтің өсуге
талпынуы, өзінің дамуын басқара алу қабілеті).
Зигмунд Фрейд балалармен өте аз жұмыс ... да, бала ... ... ... Ол былай деп жазды: «Біз бала бойынан елестің алғашқы
белгілерін ... ... ... ең ... және ... іс - ...
ойын. Ойын үстінде бала жазушыға ұқсас келеді: ол ... жеке ... ... ... ... қалай ұнаса, солай етіп құрады. Керісінше, ол
ойынға шын беріледі және барлық эмоциясын салады».
Френктің тұжырымы бойынша, бала үшін ойын ... ... ... нәрсеге
үйрету әдісі болып табылады. Бұл шын өмірдегі, кеңістік пен уақыттағы,
заттардағы, жануар ... және ... ... және
ориентациялау әдісі. Ойын үрдісіне ... ... ... ... ... өмір сүруге үйренеді.
Уолтман былай деп жазады: «Баланың өзінен туындайтын іс-әрекеті өз
тәжірибесін және соған байланысты ... ... ... ... ... бірге балаға өзіне жағымсыз жағдайларға жауап қайтаруға мүмкіндік
береді. Кішкентай ... ... ... ... онда түсіну
қабілеті енді ғана қалыптасып келеді».
Ойын адам әрекетінің бір түрі ... оның да ... тән ... Мазмұндық, рөлдік ойындар баланың зейінін, есін, ойлауын, ... зор ... ... Ойын ... арқылы бала өз қасиетін қалай
қанағаттандыра алатынын, қандай ... бар ... ... ... ... бала ересек адамдардың әрекеттерін қайталауға тырысады.
Мазмұндық-рөлдік, әсіресе, интеллектік (ақыл-ой) ойындар белгілі ... ... ... ... ... ... ойындар баланың тапқырлығын,
зейінділігін арттырумен қатар, ерік, сезім үрдістерін де дамытады. Мәселен,
дәрігер ауру адамды емдегенде ... ... ... ... ... оның ... ... етеді. Ал, дәрігер болып ойнаған баланы алатын
болсақ, ол да айналасындағыларды өзінше «емдейді». Бірақ бұл оның ... ... ... ... күші – ... нақты тілегі мен қызығуы.
Еңбек үстінде адамның мақсаты мен мотивінің ... ... ... ... бұл жағы ... ... ... түрі болмасын одан
қоғамдық пайдалы өнім шығуы қажет. Бұл айтылғандар ойыннан талап етілмейді.
Бұдан ойынның ешқандай маңызы жоқ ... ... ... Ойын ... өз қажетін қалай қанағаттандыра алатынын, қандай қабілеті бар екенін
байқап көреді. Кейбір ... ... ... ... санасыз
инстинктерге балайды. Мәселен, олардың бірі – ... төлі мен ... ... ... ... жоққа шығарса (К.Гросс),
екіншілері ойын ... ... ... ... ... ... дейді
(Г.Спенсер), ал үшінші біреулері – ойынды жай рақат ... көзі ... ... да, оның ... ... ... мұндағы қоғамдық
фактордың рөлін еске алмайды. Баланың жасы ... ... ... ойынының
мазмұны да өзгеріп отыратыны белгілі. Мектепке түскеннен ... ... ... ... бастайды. Мәселен, мектепке дейін тұрмыстық
ойындарды көбірек ойнайтын болса, енді қоғамдық ... мәні бар, ... сан ... жақтарын көрсететін сюжеттік ойындарды ойнауға ауысады.
Мәселен, бірінші сыныптағылар қуыршақтарына, үйдегі кішкентай балаларға
сабақ үйрете бастайды, ... бірі – ... ... ... ... Ойында мектеп өмірінің бейнеленуі екінші сынып балаларында кеми
бастайды, оның орнын творчестволық ... ... ... жай қимыл-
қозғалысын көрсетуден гөрі бала олардың ... ... ... ... ... талаптанады. Енді оқыған кітаптары, көрген
кинолары, үлкендерден естіген әңгімелері баланың ойын мазмұнына кіреді.
Бастауыш ... ... ... ... ерекшелігі – оның ұжымдық
сипатта болатындығы. Әрине, жеті-сегіз ... ... ойын ... әлде ... ... ... бұлар ұжымдық өмір сүруге әлде де ... ... ... ... ... ... ... Ал үшінші,
төртінші сынып ... ... ... ... ... ... ... топ-топ болып ойнау, ойын ережелерін сақтау, жолдастарының
алдында жауапкершілігін ... ... өзін ... білу ... ... ... белгілерін олар жақсы ... ... ... ... – бала ұжымын құрастыруға таптырмайтын құрал. Бұл ұйымдар
балаларды ортақ мақсатқа, ұжым намысын қорғауға, оның табысына ортақтасуға
тәрбиелейді.
Ойынның ... ... өз ... жоғарыда аталған ұйымдардың
нәтижелі болуына себін тигізеді. Ұжымдық ойындарда бала ... ... ... түсіне бастайды. Өзінің басындағы мінез-құлықтың кейбір ... ... одан ... ... Бірақ бұған шамасы жете қоймайды.
Осындай ойындарда баланың қабілеттері жақсы жетіле бастайды. Мәселен, бір
бала ... ... ... ... бала ... ... аңғартады. Ұжымдық ойындар баланың рухани, эстетикалық
сезімдерінің қалыптасуына да әсер ... ... ... да әсер ... бала ойын ... ... мен ... жалпылауды, сөздің жалпылама мағынасын қолдануды т.б. үйренеді.
Ойын жағдайына ену ... ... ... ... формаларының шарты
болып табылады. Мәселен, затпен қимылдар жасай отырып, ойлаудан елестете
ойлауға бала затқа оның ... өз атын ... ... ойын ... заттың атын беруден бастап ауысады. Бұл жағдайда, таңдалынған
нәрсе, біріншіден, жобаланған зат ... ... ... бір ... ... ... осы затпен жасалынатын шынайы іс-әрекеттер тірегі ретінде
көрінеді. Сонымен, ойында ой іс ... ... ... қабілеті дами
бастайды.
Ойын әсері психикалық іс-әрекеттің басқа да ... ... үшін ... ... бар. Мәселен, қиял тек ойын жағдайларында және соның әсерімен
ғана дами бастайды. ... ... ... бала әр ... ... өз
қиялында бейнелей алады. Ойын үстіндегі бір затты екінші затпен алмастырып
көру арқылы баланың қиялы іс-әрекеттің ... ... ... Оқу ... ... ... оның ойын емес ... түсіндіруге тырысу
керек, сонда ғана ол оқуға атүстілікпен емес, ынтамен, шын ... ... ... шынайы өзгертуге үйренеді. Балалар ойынға ... мен оқу ... ... ... оқу ... ... да, болмаса да оны қалай да орындауы керектігін білуге үйренуі ... ойын ... ... ... аясынан шығып қалмауы тиіс. Балаға
оның енді «үлкен» ... ... ... сияқты ойыншықтармен ойнап
отыру ұят деген сияқты сөздерді айтуға болмайды.
Ойын – тек қана балалықтың ғана ... ... ол ... ... бос ... ... көңіл көтеретін құралы. Әдетте бала
адамдардың ... ... ... ... жаңа ... мәнін бірте-бірте түсіне бастайды, әрі ... да аса ... ... болады. Ойнай жүріп бала өзіне аса маңызды әлеуметтік
дағды қалыптастырады. Ойын үстінде ынтымақтастық пен бәсекелестік ... Ал ... пен ... көз ... ... ... ... сатқындық әрекеттері баланың бойындағы
жеке тұлғалық қасиеттерді ... ... ... фантазиясыз толық мәндегі ақыл-ой
тәрбиесі деген болмайды», – деп ... ... ... ... мән ... [16].
Кейбір қазақ әдіскерлері ойынның ой дамытатынын ескере отырып, сабақтың
мақсаты мен ... ... ... ойын ... ... оны
жүргізе білу мұғалімнен асқан шеберлікті қажет ететінін жазған ... ... ... ... типтерінде ойнатуға болады.
Осыған байланысты білім беру ... ойын ... ... ... өздігінен жұмыс істеу қабілетін арттыру үшін аса ... ... ... ... ... ... ой қорытындысын шығара
білу қабілетін дамытуға басты назар аударған жөн ... ... ... ... ... ... ... ойын түрлерінен кейін тез сергіп,
тапсырманы ықыластана, әрі ... ... ... [19]. ... тілі ... ... ... қолданудың маңызы зор.
Бүгінде педагогтар мен ... ... ... ... ... ... мен оқушы тұлғасындағы психикалық
процестерінің дамуын ойластыруға назар аударылу қажеттігін айтады және ... ... ... ... ... ... ... әрекетін
басқарудың әдістері мен құралдарына ғалымдар мыналарды жатқызады. Олар:
1. Назар аударуды ұйымдастыру.
2. Түсініп қабылдауы, тез ойлай білуі.
3. Есті ойланып, ... ... ... Ойды ... ... ... ... дамыту.
Мағынасын ұғыну арқылы ғана затты жақсы қабылдауға болады. Бастауыштың
алғашқы сатысында балалардың ... ... ... ... ... ... оқитын балалардың қабылдау ерекшелігі әр түрлі.
Олар әлде де ... ... ... зат ... жөндеп қабылдай алмайды.
Бала заттың көлденеңнен кезіккен жеке ... мен ... ... ... бала нәрсенің жеке жақтарын қабылдайды да, оның тұтас зат
екенін ... ... ... әр ... ... суретін көрсетіп,
суретте не бейнеленгенін ... ... ... жалпылау айтылған жауап
аламыз. Ал оқу құралдары ... ... ... ... ... ... т.б.» жеке ... атағанын айтуға болады.
1-сыныптан бастап балалардың қабылдау саласындағы осындай қателері азая
бастайды. Оқушы заттың негізгі белгілерін байқай алатын ... ... ... ... ... байқай алу қабілетінің көрінуімен
ұштасады. Ал байқау – белсенді ... ... ... келе
жатқандығының көрінісі. Мұғалім баланың белсенді қабылдауының дами ... ... ... тиіс. Мысалы, оқушыларға объектілерді бірден ... ... ... олар ... ... онша қиналмай орындайтын
болады. 3-4-сынып оқушылары объектінің түсіне, түріне, үлкен-кішілігіне де
назар аудара алады, ... ... ... ... сөз ... ... ... қатарынан байқай алуға шамасы келеді,
объектілердің бір-бірімен байланысын түсінуді ... ... ... ... ... мен ... ... әсер етеді, сондықтан да мұғалім
байқау кезінде оқушылардың әрқайсысының белсенділігін ... ... ... орындап отыруы тиіс:
1. Көрнекті құралдарды пайдалануда балалардың жас ерекшелігін ескеру.
2. Оқушы байқаудың, қабылдаудың мақсатын айқын ұғынып, ... мен ... ... ... да ... ... Қабылданатын заттар мен құбылыстарды бір-бірімен салыстыруға, жаңа
материалды оқушылардың бұрынғы білімдерімен үнемі байланыстырып отыруға, әр
түрлі объектілердің жеке ... мен ... ... ... ... пен жеке ... ... айыра алуына қатты зер салу
қажет.
4. Оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда оқу ... ... еске ... ... ... сапалы болуы мұғалімнің дұрыс
нұсқау бере білуіне де байланысты.
5. Оқушылардың байқағыштық қасиетін тәрбиелеу ... есте ... ... ... жеке ... дамып жетілуіндегі және қажеттіліктерін
өтеуіндегі әрекеттің белсенді түрі – ойын ... ... ... ... ... келеді, ойын ойнауға бейім тұрады. ... ... ... ... ... ойын ... мектепке келгеннен кейін балаға
бірден оқу әрекетіне көшу қиынырақ болады. Бұл ... ... ... «Ойын баласын ойын үстінде үйрет» деген қағидасын ... ... ... ... ... біртіндеп оқу әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде ойындар туралы айтпаса да, оқушыларды оқуға
қызықтыруда ... ... ... ... қолданғаны
байқалады.
Ал ғалым А.Байтұрсынов оқулықтарында оқушыларға тілдік ұғымдарды
меңгертуде, ... ... ... ... ... кеңінен қолданғанын «Қата оқыған жақ қайта ... ... ... ... ... ... Ана ... оқыту ісіне белсене
араласқан М.Жұмабаев та «Баланың қиялы әсіресе ойында жарыққа шығады, ойын
балаға бір жұмыс» деп ... ... ... ... ... Л.Славиннің зерттеуінде «ойын үрдісі үстінде ... ... ... оқу ... оқу ... орындай алмаған тапсырмалардың
мөлшерін атқарған». Дидактикалық ойындарды қолдану жолдарына көңіл аударған
әдіскер ғалымдардың ... ... ... О. ... т.б. ... де құнды пікірлер берілген.
Қазақ тілін оқытуда әр ... ... ... ... ... береді. Ойын ситуациясында оқу тапсырмасы орындалып жатуы тиіс
те, ойынға қатысушылар сол тапсырманы санасында бекігенін байқамай ... ... ... Ян Амос ... өзі кезінде «Мектепке ойынға
асыққандай асық, себебі мектеп – ойын» ... еді. Ойын ... ... ... ... Ф. ... ... К.Бюлер, З.Фрейд,
Ж.Пиаже, орыс зерттеушілері К.Д.Ушинский, П.П.Блонский, ... ... ... т.т. ... ... ... ... ойын технологиясының танымдық уәжділігі туралы былай деп
жазады: «Әрбір ойын жақын нәтижеге ие болып, оқушыны бір ... ... ... ... бәрі тең, яғни ... мен ... оқитын
оқушылар тең болады. Нәтиже ойыншының өзіне, яғни оның әзірлік деңгейіне,
қабілетіне, ұстамдылығына, ... ... ... ... ... маска
киіп, ойынның бір жағдайына еніп кетеді, өздерін ... ... ... ... ... Нәтиже жағдайы танымдық қызығушылықтың артуына
жағымды эмоционалды фон жасайды. ... бір ... бар, яғни ... ... ойлау қызметін арттырады, оны жауапты іздеуге итермелейді.
Ойын кезінде жалпы мақсатқа жету үшін ойлау қызметі ... Ой ... шешу үшін ... жол ... [20]. Ойын ... тағы
бір артықшылығы оқушыларды сергітуге жақсы стимул болады, яғни ... ... ... ауыр ... ... ... Ойын
технологиясының ең басты белгісі – ... ... ... ... де ... оқытуда да пайдаланамыз. Жарысу кезінде эмоция
күшейеді, оқушыларда жеңіске деген жігер пайда ... ... ... болу
ниеті туады. Ойын кезінде оқушының жинаған азғантай тәжірибесі көрінеді,
танымдық деңгейі байқалады, оқушылар ... ... ... ... ... ... үлгінің, рөлдік орынның, баламалы
шешімдердің, ойын ... т.т. ... ... ... ... ... бөледі:
«1) оқытушы, жаттықтырушы, бақылаушы және жалпылаушы;
2) танымдық, тәрбиелік, дамытушы,
3) репродуктивті, шығармашылық;
4) коммуникативті, диагностикалық, кәсіби, психотехникалық» [21]. Қазақ
әдістемесінде ойын ... ... және ... ... ... ... ... еңбегін сіңірді. М.Жазыбаев,
Ә.Нағашыбаева [17], Б.А.Нарқұлова [22] т.т. ... ... ... терең ғылыми тұрғыдан зерттеліп, ... ...... генінде қаланған инстинкті жеткізуші. Балалар ойнау арқылы
өмір тәжірибесімен танысады, ересектердің қимылын қайталайды, сол ... ... ... ... және ... ... дағдыларын меңгереді.
Ойын балалардың қиялынан туындайды, ойын – бала шығармашылығы. ... ойын ... ... олар ... ... ... әлемге» енеді»,
– деп жазады [23].
О.А.Церенова: «Мұғалімдердің практикада жекелей қолданылып ... ... ... ... ... айналған «педагогикалық
технология» терминімен атаудың еш қажеті жоқ. ... ... ... ... ... керек, себебі ол ... – деп ... ... ойын ... тіпті, ересектер аудиториясында жиі
қолданылуда. Ойындардың түрлері де өзгерістерге ... яғни ... ... ... ... т.т. ... оқыту процесінде жиі қолданылып жүр. Ойындардың ішінен танымдық,
шығармашылық, дамытушы, ... ойын ... ... ... ... нәтижелерге жол бастағанын сабақ беру
кезіндегі тәжірибелер байқатты. Грамматикалық ... ... ... ... ... сабақ беруде толық қамти алмағанымызбен, бірқатар
тым ... ... қол ... ... ... айта ... ойын ... басқа да оқыту ... ... ... ... қамтуға болады. Оларды танымдық, қозғалтқыштық,
сценарийлік, ұлттық, тілдік т.б. ойын-жаттығулар мазмұнына енгізуге ... тіл ... ... ... ... бірі ... ... Ойын баланың түрлі қасиеттерін дамытып, ... ... ... арттырады. Ойындардың бірнеше түрі бар,
соның ішінде оқушылардың оқулықтан алатын білімін одан әрі ... ... ... ... ... зор. ... ой-
өрісін кеңейтіп, алған білім дәрежесін саралауға, өзі қызығатын пән
төңірегіндегі ... ... ... ... ұмтылдыратын, сабақ
үстінде, бос уақытта миды ... ... ... ... деп ... осы ... ... қазақ тілі сабақтарында грамматикалық
ұғымдарды оқытудағы қолданылуына ... ... ... яғни ... сүйенеміз. Ойлау – әрқашан талдау және қорыту сияқты
үдерістерден ... ... – ой ... ... заттар мен құбылыстардың
мәнді жақтарын жеке түрлерге бөлу әрекеті. Ал қорытуда ой ... ... ... ... ... ... Осы екі негізде салыстыру деп
аталатын «ой операциясы» ... ... ... ... ... қасиеттері айқындалады, сондықтан бұны ойын технологиясын мен
когнитивті технологияда араласа пайдалануға болады деп ... ... ... ... бір ... ... көрсетумен бірге,
басқа белгілеріндегі айырмашылықтарын да ... ... ... ... мен ... ... ... оның елеулі қасиеттерін
басқа қасиеттерінен ойша бөліп алуды абстракциялау деп атайды. Ал жалпылау
дегеніміз – ... ... ... қасиеттерін санада жинақтап ... үшін ... ... белгілерін таба білу керек. Мысалы, алма,
өрік, мейіз т.б. ұқсас белгілері жиналып келіп, ... ... ... ұғымды
береді. Жалпылау арқылы шындықтағы заттар мен құбылыстарды белгілі ... ... ... ... ... ... жоғары
түрі – топтастыру. Осы айтылған ой тәсілі мал шаруашылығының қыры мен ... ... ... ерекше дамыған.
Мәселен, олар шөпті ащы (көкпек, изен, ... тұщы ... ... сулы деп ... ... бөледі. Шөптерді қай малдың жейтініне
қарай да ... ... Түйе ... ... ... изен т.б.. ... жоңышқа, қына, жусан, ши т.б. Осы типтес жұмыстарды ... ... ... ойын түрінде, танымдық тапсырмалар түрінде де
түрлендіріп ... ... ... ... ... айтуға жаттықтыруда «сөздік» ойынын
ойнату барысында кім? ... ... ... ... ... ... ... танытуға болады. Басқарушы кім? дегенде, оқушы жауабында «бала,
оқушы, ғарышкер, Аружан, іні т.б.» сөздер аталуға ... ... ... осы ... ... суреттерді көрсету арқылы және «оны тағы
қалай атауға болады?» сұрағын қою арқылы ... ... ... ... толтырту жұмысы беріледі.
Адам ... ... ... ... ... ... сөздерді орналастыру арқылы кім? сұрағының тек адам аттарына
ғана қойылмайтынына ... ... ... және сол ... мағынасын
ашу мақсатында мысалдар айтқызып, туыстық атаулар, мамандық, адамға ... ... ой ... тілін дамытуға, сөздік қорын молайтуға болады.
Бір топ сөздердің ішінен мағынасы бөтен сөзді анықтау үшін «Артығын
тап » ойынын ... ... 1. ... дәрігер, жолдас.
2. Дос, кісі, аға.
3. Сіңлі, нағашы, Мағжан.
Не? сұрағына жауап ... ... ... де ол ... ... ... санасу керек болады. Не? сұрағына жауап ... ... ... ... бәріне бірдей дәрежеде қойылады. Алайда ... ... ... ... ... бірдей емес.
Олардың бір тобы жануарлардың атын білдірсе, басқа бір тобы әр ... ... ... ал ... ... айнала қоршаған заттар
мен адамға қажетті еңбек ... әр ... ... ... ... ... ... орай, не? сұрағына жауап ... ... ... ... ... қажет болады. Бұл тақырыпты
пысықтау кезінде «Бір ... ... ... ... ... «Біреуі артық»
ойындарын жүргізудің көмегі зор. Мысалы,
Түйе, ешкі, қозы – Үй ... ... ... ... ... – Жабайы құстар: (үйрек, ... ара, ...... ... ... сәбіз, терек, жусан – ... ... ... ... кесе
)
Кітап, үстел, ұшақ, құман – Заттың ... (шот, ... ... ... ... ... ... ойындардың ішінен
жұмбақтар, тума сөз, құрамасөз, басқатырғы сияқты ... ... тап» ... Екі ... ... зат ... ... ... ... сөз» ... ... ... - ... ... деп ұқ - екіншіні,
Судың сәні - сымбатты құс.
Атын тауып, айқындай түс. (Аққу)
«Ұқсастық» ойыны:
Бағандағы берілген сөздердің ... ... ... ... ... шөп, ... Тау, ... қала,су.
Немесе:
Теректе бар: жапырақ, тамыр, шөп.
Оқу құралдары: қалам, дәптер, үстел.
Етікте бар: түйме, белбеу, бау.
Суреттерді ілу арқылы: үтік, шайнек, көше, ... ... дос, ... ... ... Үйге ... бұрын мен қайда болдым;
– үйге қалай келдім;
– мен не ... ... мен ... ... ... мені кім жақсы көреді;
– менімен қандай қызықты ... ... ... ... ұзыны, ауыры қайсы: қабан, піл, жираф, жылан
т.т. суреттерін көрсету.
Себепті ойлауды дамыту балаларда өз әрекетінің ... ... ... ... ... бала өз әрекетін жоспарлауды үйренеді,
сосын сөзбен, мәтінмен білдіреді.
Жоспарлау, болжап ... ... де ... ... ... тілі ... ... ойындарды қолданудың тәрбиелік
мәні
Елімізде экономика, техниканың шарықтап ... ... ... ... ұлттық сана-сезімде өз халқының ... ... ... тарихын, әдет-ғұрпын бойына сіңіріп, ... ... ... ... ... оқу ... әр мұғалімнің міндеті болуы керек.
Баланы – жастан демекші, баланың отбасынан алған тәрбиесі мектептің
бастауыш ... ... ... тәрбиелеу нағыз осы шақта қалыптасуы
керек. Сондықтан тәрбие ... ... ... ... Бастауыш
мектеп тәрбиесі сабақтағы оқу үдерісімен байланысты ... ... ... ... ... ... Оқыту тәрбиеге қарағанда
нақтылау. Оқыту арқылы тәрбиенің саналылығын, руханилығын, ... ... ... ... ... т.б. ... болады.
Қ.Жарықбаев пен С.Қалиев: «Бала ұғымына, танымына ... ... ... мен адамның өзара қарым-қатынасын әр қырынан қамтыған сан
алуан ақпараттар аз болмайды. ... оқу мен ... ойын мен ... ... ... ... елін сүю, ... құрметтеу, үлкенді
сыйлау, мамандық алу, т.б. үлгі-өнегелер бала ... ... ... деп ... ... тілі ... өмірден, оқулықтар мен түрлі
кітаптардан грамматикалық тақырыпты түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ұғымсыз іске аспайтынын көрсетеді.
Тәрбие қоғамдық құбылыс ретінде ұлттық ... ... ... ... ... психологиясы, тілі, діні, салт-дәстүрі бар. Осының бәрі
баланы ұлт өкілі ретінде тәрбиелейді. Ол ана ... ... ... М.Шаханов әр адамның өз анасынан басқа төрт анасы болу
керектігін айтады. Ол – тіл, ... жер, ... ... ... берудің
негізі – тіл.
И.Г.Песталоции тәрбиені ана тілінде оқытатын ... ... ... ... ... жүргізуді ұсынады. Ол «адамның ақыл-ойының
қалыптасуы, дұрыс дамуы ұлт тіліндегі ... ... мен ... әдісін дұрыс
ұйымдастыруға байланысты», – деп ерекше атап көрсетеді. Тұлғалық ...... ең ... ... ... дәріптеп, оны тәрбие үдерісінің
өзегі деп танытатын тәрбие жүйесі. Тұлғалық бағыттағы ... ... ... ... жүгінеді. Тұлғалық бағытталған тәрбие
ғана дамытушы мақсатты іске ... ... ... осы ... ... өзін ... ретінде таниды, өзінің барша мүмкіндіктерін еркін
де жауапкершілікпен ... ... ... ... ... он тоғызыншы қара сөзінде жас кезінен жақсы сөз естіп
өскен бала кейін есті адам ... ... ... ... ... есті
болмайды, естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, ... ... ... ... ... ... көп болған адам білімді болады.
Естілердің айтқан сөздерін ... ... кісі өзі де есті ... ... ... жас кезінен бастап тәрбиелік маңызы жоғары халық ойларының
кәусар бұлақтарымен сусындату қажет. Себебі, «халықтың даналық ойлары ... ... ... ... ...... - мәтел, ертегі,
өлең - жыр түрінде, ақын - ... ... ... ... ... ... ... отырған. Осы тұрғыдан халық педагогикасының ... ... көзі – ауыз ... ... мәні ... ... қазақ
тілін грамматикалық ойындар ... ... ... ... мәні басым элементтерін де кеңінен қолдану қажет. Осы ... ... ... ... пен ... ... пен
кішіпейілділікке, ибалық пен үлкенді сыйлауға тәрбиеленеді.
Пәнаралық байланысты (ана тілі, ... ән, т.б.) ... ... ... ... ... ... қарапайымдылыққа, еңбек
сүйгіштікке, эстетикалық сезімге тәрбиелеуге болады. ... ... мен ... ... әрбір дидактикалық және
мәтіндік материалдар оқушыны жан-жақты тәрбиелеуге ... ... ... ... жалаң білім беріп қана қоймай, оқушының әдепті,
тәрбиелі болуын қамтамасыз ... ... ... ... ... баса назар аударған жөн.
Сондықтан ... ... ... педагогикамен жандандырып
жастарға осы заманға сай ұлттық тәрбие беру ... ... ... ... ... арқылы меңгерту барысында оқушылардың санасына ... ... өз ... ... ... мақтанышпен қарау
сезімдерін ояту қажет. Бұл оқушылардың жеке ... ... ... ... тілі ... ... ... көркем әдебиеттермен
ұштастыру жұмыстары да оқушыларды ... ... зор. ... оқу ... ... ... ... қасиеттері
дамиды. Шығармадағы кейіпкерлерді тану барысында жақсы істерге ұмтылады.
Қазақтың мақал-мәтелдері жас ұрпақты ибалы ... ... пен ... тәрбиелесе, ақын-жазушылардың ... ... ... ... тәрбиелейді.
Әдіскер ғалым С.Рахметованың қазақ тілі сабағында көркем шығармалардың
оқушыларды тәрбиелеудегі маңызын жан-жақты талдап ... ... ... және ... ... ... дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастыру;
- шығармадағы кейіпкерлердің үлгілі, ерлік істерімен, ... ... ... ... адал ... ... ... сыйлаушылыққа, адалдық пен шыншылдыққа, кішіпейіл
болуға тәрбиелеу;
- табиғатта кездесетін өзгерістер мен құбылыстарды байқап біліп, сұлулық
пен ... ... ... ... ... ... тұтып, сүюге
тәрбиелеу;
- балалардың алған ... мен оқу ... ... тілін одан әрі дамыта түсу;
- саналы тәртіпке, дұрыс мінез-құлық нормаларына үйрету;
- еңбекке қызығу, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Демек, бастауыштың қазақ тілі ... ... ... жан-жақты тәрбиелеуге негіздеу қажет. Осыған ... ... ... ... ... ... меңгерту жұмыстарының
мынадай мақсаттары болуы керек:
1. Оқушыларды ... ... ... Бұл ... ... ... ... ойындарды ұлттық тәлім-тәрбие көздерімен ұштастыруда
жұмбақ, мақал-мәтелдер, даналық ... ... ... ... ... шығармаларды дидактикалық ойын түрінде беру ... ... ... пен ... дұрыс көзқарасын
қалыптастыру.
б) ... ... ... тіл ... ... ... дидактикалық ойындар арқылы әлемдік ізгілік пен әдептілік
негіздерімен тәрбиелеу.
Ұлттық педагогика негіздерімен оқушыларды ... ... ... өз
халқын сыйлауға, туған тілін құрметтеуге үйретіледі. Оқушылар бір-бірімен
қарым-қатынас кезінде өзара ... ... әдеп ... ... ... нәтижесінде оқушылардың сөйлеу мәдениеті
жетіледі.
Сондықтан, халық педагогикасына негізделген грамматикалық ... ... ... ... тілі сабақтарында оқушылардың грамматикалық ... ... ... ... ... ... санамақ, жаңылтпаш,
мақалдарды ұтымды пайдалануға болады. Сол сияқты қазақтың ұлттық ойындары
«Бәйге», «Қыз қуу», ... ... ... ... ... ... ... жете түсіндіріп, түрлендіріп қызықты
өткізу мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
Баланың ақыл – ойының дамуына, сөздік қорының баюына, ... ... ... қазақ халық педагогикасының қоржынында жұмбақ,
жаңылтпаш, ... бар. Осы ... ... ... ... және жеке ... ... санаса отырып оқу үрдісінде
ойындарды шебер ... ... ... ... ... ... мақсатына мыналарды жатқызады:
«Халық педагогикасының мақсаты бірнеше ғасырға созылған халық тәжірибесіне
сүйене отырып, болашақ ұрпақты өмірге ... өнер – ... ... ... ... ойлау сияқты ең жоғары адамгершілік, имандылық қасиеттерге
тәрбиелеу... Халық педагогикасының ... ... ауыз ... этнографиялық материалдар, халықтық тәрбие дәстүрлері, халық
ойындары, үйелмен тәжірибелері т.б.» ... да, ... ... ... маңыздылығын көрсетеді: «...халық өзінің тарихы мен
тәжірибесін ... жас ... ... бойы ... ... ... қолданып, өмір тәжірибесі сыннан өткен әдептілік, сыпайылық,
адалдық, ... ... ... ... еңбек
сүйгіштік, үлкенді сыйлау, оған ілтипат көрсету сияқты ... ... ... ... ... білімді меңгерту барысында грамматикалық ойындарды тиімді
қолдана алатын болсақ, оқушылардың рухани дүниесін ... ... ... қалыптастыруға болады. Себебі ойындар кезінде оқушылар
өздерін еркін сезініп, ұжымды сыйлауға, өз ой – ... ... ... ... ТІЛІ ... ГРАММАТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ
ӘДІСТЕМЕЛІК ЖҮЙЕСІ
2.1 Қазақ тілі сабақтарында қолданылатын дидактикалық ойындар және
оларды ... ... тілі – ... ... ... де маңызды пән. Қазақ тілі
пәні ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетті, моральді,
дүниетанымды сезіне бастайды. ... ... ... ... жазуынша, бастауыш сыныптардағы қазақ тілі ... ... ... одан әрі ... ... олардың
ізденімпаздығын арттыру, ой-өрісін кеңейту, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ойын түрлері жиі
пайдаланылады [25].
Бүгінгі педагогика ғылымындағы тың ... ... яғни ... ... білім беру жүйесіне белсенді түрде енгізілуі
өзекті ... ... ... әр ... ... логикалық құрылымы,
жұмыс әрекетінің анық жолы, әсер ету және нақты ... ... ... ... бар. ... ... ... оқығанда ғана, яғни өз
күші мен мүмкіндігіне, ақыл-ойы, жан-тәні мен ... ... ... ... белгісіз нәрсені ашуға үйрету арқылы жүргізгенде
тиімді ... ... Ал ... өзі ... оқыту технологиялар негізінде
дербес оқу-танымдық іс-әрекеттер процесінде ғана ... ... ... ... ізгілендіру, яғни оқу құралдарын оқушылардың өздігінен
танымдық іс-әрекетінде пайдалануға көмектеседі.
Көрнекті психолог М.Мұқановтың ... ... ... ... ... ... онымен санасып отырудың қажеттілігіне зер
салуын керек етеді [26].
Қабілеттіліктің өлшемі – белгілі бір істің ... ... ... бір істі ... ... ... беретін адамның әр түрлі жеке
қасиеттерінің (музыкалық саңылау, түстерді ... ... алу, ... т.б.) қиысып келуін, яғни адам қасиеттерінің синтезін ... ... ... ... өзгешеліктерінің жеке қасиеттерін көрсететін
кез-келген адамнан табылатын қабілет жалпы қабілет деп ... ... мен ... ... еске тез ... алу, зейінділік пен
бақылағыштық, зеректік пен тапқырлық т.б. осы секілді ... ... ... ... ... ... ... Бала қабілетінің дамуы
үшін оның белсенділігі аса қажет. Г.Ахметова іс-әрекетсіз, оны ... ... ... қабілеттің дамуы мүмкін еместігін
көрсетеді [27].
Бастауыш сыныптарда мұғалім оқушылардың оқуға ынтасын тәрбиелеу ... ... ... кең жол ашады. Мұғалім алғашқы күннен бастап
оқушының бейімділігін, оның қолынан не істеу ... ... ... ... осы ... орайластыра жүргізгені дұрыс.
Бала қабілетін тәрбиелеу үшін жүргізілетін жұмыстардың мазмұны мен
түрлері сан алуан. ... ... бір түрі – ... оқу әрекетін
тартымды, мазмұнды, қызғылықты етіп ұйымдастыру. Оқушылардың күнделікті оқу
материалын қабылдауын қызықты да, ... ... ... ... ... ... ... тиімді тәсіл – ойын технологиясы.
Мәселен, белгілі психолог Д.Б. ... ... ... ... ... ешкім, ешқашан үйрете алмайтын нәрсеге үйретеді. Бұл – нақты ... ... ... ... бағдар беретін зерттеу
тәсілі. Ойын үрдісі кезінде балалар зерттеу, сараптама жасау, оқу ... ... ... бағалауға үйренеді» [15].
Қазақ тілін оқыту әдістемесіне көңіл бөлген педагогтердің ... ... ... ... ... ... шығады, ойын – балаға бір
жұмыс», – десе, К. Ушинский: «Бастауыш сыныптарда оқымайды, ойнайды, ... ... ... дамытады», – деген екен. Қазіргі әдіскер ғалымдар
дидактикалық ойындарды «Оқушыларды өз ... ... ... ... ... ... қабілеттерін арттырады. Оқушылардың
сабақтағы қызметін бір арнаға бағыттап, ұйымшылдандыра ...... Қ. ... ... ... әр ... ... талдатып-жинақтатып, дәлелдеткізіп үйретсе ғана олардың
танымы мазмұнды болады» деп, ... ... ... ... ... ... ескертеді [28]. Дұрыс, орынды пайдаланылған грамматикалық ойындар –
оқушыларды сапалы оқыту мен тәрбиелеуде қолданылатын ... ... Ойын ... ... ... ... ерекшеліктеріне назар
аударып, олардың есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығы артады. ... ... ... ... жаңа ... жеңіл меңгереді. Сабаққа
енжар қарайтын оқушылардың өзі ойын барысында сабаққа белсене ... ... ... грамматикалық ойындарды қолдану мәселесіне ерекше
мән беру керек.
Грамматикалық ойындар деп – оқу ... мен ... ... ... ... меңгертуге, шығармашылық қабілетін шыңдауға, ... ... ... ... ... ... ... тілі сабағында грамматикалық ойындарды қолдану ... ... ... ... ... ... қабілетін, логикалық ойлауын қалыптастыруға негізделеді.
Сондықтан тілдік материалды ... ... ... қол ... үшін
сабақтың дидактикалық мақсатына қарай әр түрлі грамматикалық ... ... ... грамматикалық ойындар арқылы қол жеткізетін
білімдік, тәрбиелік, танымдық қабілеттерінің ... ... Ойын ... ... тілі пәнінің мақсаты мен сабақтың
дидактикалық мақсаттарының ескерілуімен ерекшеленеді.
Ойын ережесі оқушылардың жас ... мен ... сай ... ... болуы тиіс. Сонымен қатар, ойын ережелері әдеби
тілде түзілуі тиіс. Бұл оқушылардың тіл ... ... ... ... саны ... ... ... мақсатына қарай
іріктеледі. Егер мұғалім оқушыларды саралап, деңгейлеп оқытып ... ... ... ... онда ойындарды бір оқушыға бөлек беруге
болады.
Ойын ... оқу ... ... ... ... мен
біліктерді бекітуге, жаңа сабақты сапалы меңгертуге арналуы керек.
Ойын ... ... ... ... сайын оқушының тапсырманы
орындауы қарқынды жүреді.
Педагогикалық процесті жетілдіруде ойынның алар ... ... ... ... ... Н. Құлжанова да зерттеген. «Ойын бала ... ... ... ... ... және оның жеке ... деп
дәлелдеген. Оның айтуы бойынша, ойында әдептілік, тәрбиелік мақсатты
пайдалану — баланың болашақ ... түзу жол ... ... ... ... ... сай ... басты педагогикалық мақсаттар. Ойындар
баланың қисынды ойлау қабілетін және ... ... ... ... ... ойында шынығып, жұмыс жасап, өсіп жетіледі. ... ... ... ... жасау мүмкіндіктері артады», – деп
атап ... ... ... ... баланы белсенді ойлауға жетелейтінін, сенімді
түрде өз бетімен жұмыстануға үйрететінін көреміз. Сонымен, оқу процесінде
жеке тұлғаны дамытуда ... ... ... ... қол ... ... ... механизмі жеке бастың өзіндік талап-
талғамдарына сүйенеді. Ойын ... ... ... ... ... жаңа ... ... Ойын кезінде бала өзінің шынайы табиғатын
танытады. Оның бойындағы білімдік, танымдық, шығармашылық қасиеттері ашыла
түседі. Бұл – оқушының ... ... ... ... ... ... ... Ойын – шығармашылық іске жол ... ... ... ... ... ... іскерлігі дамып, бекиді,
нақты ойлау білуге, шешім қабылдауға, оның орындалуын ... ... ... ... ... орнатады,
сенімділікке тәрбиелейді. Бала ойнай отырып, тақырыпты ... ... Бұл – бала үшін ... ... ... ... педагогикалық және
психологиялық әдебиеттерде ойынның көптеген түрін ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық, жарыс, іскерлік, ... жеке ... ... шешуге арналған т.б. [32], [33].
Олардың өзін бірнеше топтарға топтайды:
1. оқыту, жаттығу, ... және ... ... ... ... ... коммуникативті, диагностикалық, кәсіптік бағдар, психотехникалық т.б.
Сабақтың дидактикалық мақсаттарына сай ... ... ... ... білімді бақылау және бекіту, қорытындылап жинақтау деп
бөледі.
Ойын әрекетіндегі пәнаралық байланысқа ... ... ... ... ... ... математикалық ойындар деп топтайды.
Таным көзі бойынша тақырыпты ауызша түсіндіру негізінде, көрнекілік
негізінде, оқушылардың ... ... ... ... ... ... зейін, түйсік, есте сақтау, ойлау, қиял,
сөйлеу.
Таным әрекеттерін ұйымдастыру нысаны бойынша: жекеше, ... ... ... сабақтың барлық кезеңінде оқушылардың психологиялық ерекшелігі
мен оқушы тұлғасындағы психикалық ... ... ... ... ... ... өз ... оқушылардың танымдық
әрекетін басқарудың әдістері мен құралдарына көңіл бөлуде. Олар: 1. ... ... 2. ... ... тез ... білуі. 3. Есті
ойланып, әдейі ... ... 4. Ойды ... 5.Тілді дамыту. 6.
Елестетуін дамыту.
Бастауышта оқушылардың танымдық әрекетін басқаруда, оқулықтан алатын
білімін одан әрі ... ... ... танымдық ойындардың
маңызы зор. Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, алған білім ... өзі ... пән ... ... ... ... ... сабақ үстінде, бос уақытта миды шынықтыруға
жаттықтыратын ойындар, ... ... ... ойындар»
деп аталады [35]. Мұнда баланың өзінің психикалық белсенділігін ... ... ... үшін ... ... қабілетін дамыту
көзделеді:
– Ойлау: себеп-салдарлық байланыстарды орнатуға үйрету;
– Ес: есте ... ... ... ... және ... ... ... айналаны тез және дәл бейнелеп көрсету(көру,
есту);
– Көрсету: екінші бейне арқылы жасауға үйрету;
– Қиял: жаңа ... ... ... ... ... оқытудың әрі формасы, әрі әдісі ретінде дербес
дидактикалық категория бола ... ... ойын ... ... ... дидактика байқалады.
Біріншіден, ойнау үшін білу, үйретудің қажеттілігі, екіншіден, адамның
ойнай отырып, өзіндік білім алуы, өмір тәжірибелік жинақтаудың қажетілігі.
Ең ... бала ойын ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Баланың жас ерекшеліктеріне,
зейініне сай, әдейілеп ұйымдастырылған ойындар баланың ақылын, дүниетанымын
кеңейтеді, ... ... ... және ... арттырады.
Психолог ғалым В.Штерн ғалым ... ... өз ... ... ... қабілеттің өсуі, дамуы; екінші, ойынның ерекше
инстинкт деп есептелуі; ... ... ... ішкі ... ... осы ... ... пікірлеріне сүйене отырып, бастауыш
сыныптың қазақ тілі сабағында тілдік ... ... ... ... ... ... ... танымдық (дидактикалық)
ойындарға көңіл бөлуді жөн деп есептедік.
Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, алған білім ... ... ... пән ... білімін тексеруге, толымсыздықты толықтырып,
білмегенді білуге ... ... ... бос ... миды ... ойындар танымдық ойындар деп ... ... ... ... мектеп педагогикасы» еңбегінде танымдық ... ... ... ... – оқушылар жол тауып шығуы қажет
шындыққа сәйкестендіріліп, арнайы түзілген ... Бұл ... ...... танымдық қабілетіне қозғау салып, ... ... ... ... ... (викторина), басқатырғылар
және жұмбақтарды жатқызуға болады. Сонымен бірге, сабақта ... ... ... ... мен тапсырмалар да қолдануға болады. Сызба
түрінде ... ... ... ... ең көп ...... Сөзжұмбақ
дегеніміз –сөздерді әр түрлі тәсілмен құпиялап (жұмбақтап) ойын ... ... ... ... ... ... аты.
Сөзжұмбақтардың ішінде сөзтуым, өзгертпесөз, өзгермесөз, тумасөз,
құрамасөз, суретжұмбақ, керіұғым т.б. сияқты түрлері бар.
Сөзтуым – ... ...... ... ... және ... сөздерінен құрастырылған ойын. Мысалы,
| |
| | |
| | | ... ... 2. ... 3. ... сөз (анаграмма) – гректің өзгерту және жазу деген сөздерінен
құрастырылған ойын. Мұнда жасырылатын сөздердің әріптері ... ... ... орнынан ауыстыру арқылы жаңа сөз пайда болады. Мысалы, Жылан
– жалын, қозы – озық, ...... т.б. Өлең ... берілсе:
Зәрлі жануар әп-сәтте,
Шарпиды бетті, о – ғажап! (Жылан – жалын)
Тумасөз (метаграмма) – гректің ... ... ... ойын. Мұнда сөзден жаңа сөз жасау үшін сөздің бір ... ... ... тіл – шіл – піл – зіл т.б. Мұны да ... ... ғана құс ... ... - ... қыс ... ... көз көрді. (құр-қар)
Егер «Б» – дан бастасаң – құралмын.
«Б» – ны алып ...... ( ... ...... сөз және жұмбақ сөздерінен құрастырылған
ойын. Сөзді жұмбақтап жазу үшін құпияланатын сөзден бір әріпті алып ... ... әріп қосу ... ... бұрынғы сөздің мәні өзгеріп, жаңа сөз
пайда болады, яғни бастапқы сөз мүлде басқа мағынадағы ... ... жыр – жыл – жыра ...... ... –жұмбақталған сөздің әрбір буыны ... ... ... дегенді білдіретін, өлеңмен жазылатын ойын. Мысалы,
Алғашқы буыны – ... ... деп ұқ – ... сәні – ... ... ... айқындай түс. (Аққу)
Адассөз (омоним) – гректің «онима – бірдей, есім» деген ... ... ... ... да, ... да ... болғанмен, әр түрлі
мағынада қолданылатын аттас сөздер жұмбақталады. ... ... ... ... ... та мен ... қорек болам. (Табан)
Суретжұмбақ (ребус) – латынның сөзі «ребус – зат» деген ... ... ... ... ... ... ... –гректің «палиндомео – артқа қаштым» деген сөзіне негізделген
ойын. Бұл өте сирек қолданылады, өйткені жұмбақтайтын сөз алға да ... ... ... ... ... ... ... қызық, қазақ, қырық,
кесек, керек т.б.
Танымдық ойынның ең көп ... ... ... бірі ... ойын өте көп ... қисынды ой-пікірін дамытуға әсер етіп, зейінділік
пен тапқырлыққа баулиды [37]. ... ... ... бар: ат жүрісі,
жүйесін тап, зейінді тексер, кілтін тап, ... ... ... тап – ... ой ... әріптерді немесе буындарды
әртүрлі тәсілмен бөлшектеп жазып, белгілі бір жүйе бойынша ғана ... ... ... Бұл ойынды жаңа сабақ материалын пысықтау кезінде пайдалануға
болады.
|тап | |кі | |бі ... | |бұ | | |
| |ғы | |ла | ... ... әр ... ... жас ерекшеліктеріне қарай,
зейінін шоғырландыру және бөлінгіштігін ... ... ... ... топтастыру ой операцияларын жүргізу ... ... ... ... мен ... ... ... Қабылдауды дамытуға арналған ойындар.
1. «Бұл не? »
Мақсаты: заттарды сындық белгілеріне қарай қабылдау және ажырата білуге
дамыту.
|Зат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
2. ... ... атау арқылы үйрену».
Нұсқау: Екі белгісі үйлесетін 3 затты ата. ... ... ... күн, ... ... ... ойындар [32].
Мақсаты: оқушылардың ойлау қабілетін арттыру.
Нұсқау: «Н, Ң дыбысына аяқталған сөз жазу» ... ... ... (30 ... ... әріптері ойыны»
Нұсқау: Қазақстан қалаларының атын жазу.
3.«Пирамида құрастыру»
Оқу
Оқушы
Оқулық
Оқырман
Сабақтың қорытынды формуласын «Ізшілер» ойыны арқылы ойлап ... сын ... ... ... зат ... ... + = Туынды зат
Зат
есім+ = Туынды зат есім
III. Зейінді дамытуға арналған ойындар.
«Сандарға қатысты алты сөз ... Бала ... ... және бөлінгіштігін дамыту.
1. Нұсқау: берілген кестедегі әріптерді пайдалана отырып, көргенін
орнын ауыстырмай 6 сөз ... ... (1 ... |Н |Б |Е |С ... |К |І |Л |Ү ... |Ө |Р |Т |Ш |
2. ... ... Нұсқау: сандарға сөйлем жазу: 4; 12; 30; 31; 28;
4; 365; 24.
Бір жылда 4 жыл ... бар. Бір ... 365 күн ... айда 30, 31 күні бар. Ақпан айында 28 күн. Бір тәулікте 24 сағат.
IV Есті дамытуға арналған ... Есте ... ... ... ... есту ... 10 сөз оқылады немесе 10 сурет көрсетіледі. (1 рет)
Оқушылар есінде қалғанын жазады (30 сек)
Жасыл, ... ... ... ... ... парта, кітап, аспан, таулы.
2.«Кім шапшаң?» Нұсқау: 4 ... ... Оның ... ... ... сөз құрап, дәптеріне жазады.
• Өз еркіне жіберсең, дүниені білдірер. (От)
• Жерде туып,көкте ... ... Екі ... жұмысты
Әділдікпен тең бөлген
Сөйтемін деп ортасында
Ары – бері сенделген ... ... тас, ... ... ... ас (Нан) Сөз: ... көп ... ... 1 ... ... ... сын ... жазу.
4. Сөздерді топқа бөліп, олардан сөйлем құрау. Мысалы: ... ... ... ... сиыр, қарағай, ағаш, гүлдер, қасқыр, ат, қой,
жайын, мак.
жануарлар ... ... ... ... бойынша өткізуге болатын ойындардың түрлері ... ... ... ең ... жұмыста көрсетелік.
Фонетика саласы бойынша
«Қай әріпті жоғалттым?» ойыны 1 - сыныпта қазақ тілінен ... ... ... дауыссыз дыбыстар, жуан және жіңішке дыбыстар тақырыптарын
өткенде пайдаланылады.
Ойынға сөз ішінде бір әріпті ... ... ... ... ... әріптер сөздердің басынан, ортасынан, немесе соңынан
әріптер қалдырылады. Парақшалар сыныптағы әр ... ... ... әр ... ... ... жасалуға тиіс. Ойынға ең алдымен
оқушы оңай орындай алатын суретті парақшаларды қолдану қажет.
«Қай әріпті жоғалттым?» ... ... ... бір ... ... 4
- 5 ... көлемінде жүргізіледі.
«Қай буынды жоғалттым?» ойыны. Бұл ойын 1 - сыныпта әліппені ... және буын ... ... сөздерді буынға дұрыс бөле білуге
төселдіру үшін ... Бұл ... бір ... ... ... ... ... Ойын сабақты пысықтау кезеңінде не сабақтан тыс
уақытта өткізіледі.
Мысалы: Ба . . . Қар . . . ... . . . Сәу . . . ... ... тез, ... көп ... оқушы ұтқан болып
есептеледі.
«Бұл қалай өзгерген?» ойыны. Бұл ойын 1 - ... ... ... д – т, ұ – ү, б – п, о – е және а - ә ... ... қазақ тілінен дыбыс пен әріп: дауыссыз, дауысты дыбыстар: а ... ұ – ү, о - ө ... бар ... ... өткенде пайдаланылады.
Ойын барысында оқушылар сөз ішіндегі дыбыстардың дұрыс жазылуына,
сөздің мағынасының өзгеріп ... ... ... болады. Сол сияқты
жуан, жіңішке дауысты ... ... ... да ... ... Ор - өр сұр - сүр ... -
зерек
Тор - төр сан - ... - шөл - ... тап» ... Ойын 1 - ... кісі ... бас ... тақырыбын өткенде қолданылады.
Ойынға кісі аттарына сай бас ... және кіші ... ... буындар дайындалады. Әрбір қалтаға он кісінің атын құрап шығатындай
бас әріп, он кіші әріп кеспе буындары және ойын ... үшін кісі ... ... ... салынып қойылады.
Бұған сондай – ақ «Қай буынды жоғалттым?» ойынының кеспе буындарын
қолдануға да болады. Кеспе буындар мен сөз ... ... Ша, Ро, Ра, Мұ, Са, Сә, Бо, Ду, ... ра, за, я, рат, мат, кен, лат, ман, ... ... Сара, Шара, Роза, Рая, Мұрат, Самат, ... ... ... сияқты бірнеше қалталар жасалады.
Ойын тәртібі:
А) Мұғалім әрбір партаға (екі ... бір ... ... ... бас ... әріп ... екіншісі кіші әріп буындарын
алады. Ал кісі аты толық жазылған парақшалар мұғалімнің ... ... ... бас ... ... оқушы оның бірін парта үстіне қояды. Екінші
оқушы парта ... ... ... ... парақшаны іздеп тауып оның
қасына қояды.
Ә) Мұғалім сыныптағы оқушыларды екі ... ... ... ... ... ... ... жеке – жеке қалталарға салынады.
Жоғарыдағы үлгіге арнап жуан, жіңішке болып ... ... ... ... ... ... ойыны. Ойын арқылы оқушылар сөздерді буынға
дұрыс ажырата білуге жаттығады. ... ... екі ... ... кез –
келген сөздің басқы буынын айтса, екіншісі ... ... ... ... сөз құрауы керек.
Ойын барысында оқушылар алмасып отырады.
АТ - . . .
САН - . . .
«Орнына қойып жаз» ... ... ... ... ... ... туралы білімдерін тереңдете түседі.
Ойын тәртібі: сынып 3 топқа бөлінеді. Плакатқа 3 қатар етіп сөздер
дайындалады. Әр ... ... үш ... ... ... ... ... Әрі тез, әрі дұрыс орындаған топ жеңімпаз атанады.
Құл ұ/ы н сө с/з ... н/м ... ұ/ы з ... н/м бек
а щ/ш ы
Ше к/г ара сә н/ң ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар мен
дауысты дыбыстарды ретіне қарай қосып оқыса жұмбақ шығады. Ол ... ... ... н, м, з, қ, н, ш, ... ы, а, ... л, м, й, м, ... е, ... н, м, н, к, ... і, е, ... м, й, м, ... е, ... ... ойыны.
1. А әрпінен басталатын қалалардың аттарын жазу. Мысалы: Алматы, Астана,
Ақмола,...
2. Тек қана а(е, ы, і) ... ... бар ... ойлап жазу. Мысалы:
Шағала, Тамара, тамаша,...
(ы) Ыдыс, ыдырыс, ыстық,...
(і) Ілгіш, ірімшік, тіршілік,...
(е) Береке, текемет, ертең,...
3. Қай жағынан ... да ... ... ... ... жазу. Мысалы:
Азиза, нан, қырық,...
«Сөзтізбе» ойыны.
Шарты: әр сөздің соңғы дыбысынан басталатын ... ... ... ... – кеме – емес – ...... ойында кімде – кім белгілі бір уақыт ішінде (5 мин) 20 ... ... сол ... ... саналады).
«Кім көп тауып айтады?» ойыны.
1. Басы да, аяғы да қ немесе к дыбысынан ... 5 ... ... ... ... ... ... күрек,...
2. Оңға оқыса да, солға оқыса да ... бар ... ... Мысалы: Нарық –
қыран, қал – лақ, ескек – ... ... ... көп ... ... ... ... мағынасын ажыратқызуға
болады.
Ойын тәртібі: Оқушылар «мұғалімдер» және «оқушылар» ... ... ... ... мағынасы бар сөздерді атайды, ал «оқушылар»
осы ... ... ... ... мен «оқушылар» өз
рольдерін ауыстырып отырады.
Мысалы:
1) ара – жәндік 2) алма – ... ою – ...... алма – ...... тап» ... арқылы сөз мағынасы туралы берілген ұғымдарды
бекітуге болады.
Ойын тәртібі: Мұғалім бір ... ... ғана ... ... ... қарама – қарсы сөзді табады. Мысалы, мұғалім «ұзын» десе, оқушы
«қысқа» дейді. Осы тәрізді ... ... ... ... ... оқушы сол
сөзге мағынасы жуық екінші ... ... ... ... ... «Отан» десе,
оқушы «туған жер», «ел», «атамекен» дейді. Ойын осылай жалғаса ... ... ... ... ... ... ... ойыны. Бұл ойынның сөйлемдегі сөздердің бір – бірімен
мағыналық байланыста болатындығын іс жүзілік ... ... ... ... орай сөйлем ішіндегі сөздердің тиісті қосымшалары қалдырылып, көп
нүктемен беріледі.
Мысалы:
1. Мәлік доп... ойнады. 2. Мал ... ... 3. ... ... ... ... төсек... әдемілеп жинады.
Ойын тәртібі: 1. Ойынға қатысушы ... ... ... ... ... ... ... оқушы өз карточкасындағы
сөйлемдердегі сөздердің қалып қойған қосымшаларын тауып ... ... ... ... ... жұмыстарына қарап, қорытынды жасайды.
Тез әрі дұрыс жазған оқушы ... ... ... 2. ... қатысушы
оқушылар екі топқа бөлінеді. Қосымшалары қалдырылып ... ... ... ... ... ... ... Екі топтың оқушылары да тақтадағы
кестелердегі сөйлемдердің ішіндегі сөздердің қалып қойған қосымшаларын тез
әрі дәл ... ... Қай ... оқушылары жылдам әрі дұрыс тапса, солар
ұтқан болып шығады.
«Жылдам жауап» ойыны. Оқушыларға әзіл аралас сұрақтар беріледі.
Сұраққа ... ... сөз ... және мақал – мәтелдермен дұрыс әрі
жылдам – ... ... ... ... ... ... Қар жана ма?
2. Көрдім деген неше сөз, көрмедім деген неше сөз?
3. Ананың сүті мен ... тілі ... ... ... ... Бір ... сыймайтын қандай бастар?
5. Адамның қай жеріне нан піседі?
6. Сиырдың сүті қай жерінде?
7. Қандай бала сүйкімді?
8. Қандай кілт ... ... ... түс көре ме екен?
«Кім дұрыс пайдалана алады?» ойыны. Плакатқа жазылған ... ... ... ... ... оларды қатыстырып,
әрқайсысына бір сөйлемнен ойлап жазулары керек. ... сөз ... ... ... құрай білген балалар жеңіске ие болады.
Тұрақты тіркестер:
1. Ат ізін салмау.
2. Шаш ал десе, бас ... ... жылы суға ... ... ... ... Төрт көзі ... Бетінен қақпау.
«Саяхат» ойыны. Төмендегі ... ... ... әңгіме
жазыңдар. Жексенбі күні, көктем, ... ауыл ... ... ... ... құлпырды, түрлі – түсті гүлдер, таза ауа, гүл ... ... ... ... ... бір ... жазылады. Оны ойынға
қатысушы бір оқушы оқып, мағынасына ... ... ... ... да, ... ... қағазын бүктеп, келесі ойыншыға өзінің жазған ... Ол сол ... ... ... ... ... да, ... береді. Ойын осылай жалғаса береді. Ең соңында ойын ... ... ... ... тізіп оқиды. Сонда мақалдардың мағынасы
бір – ... сай ... сол топ ... ... біл» ойынын алатын болсақ, бұл оқушылардың ой - ... ... ... бір ... ... ... ... олардың не
үшін қажеттігін ажыратуға, қатесіз жазуға ... ... ... ... ... ... ... картоп, сиыр, алхоры т.б. сөздер беріледі.
Оқушылар бұл сөздерді топтап жазады.
Сәбіз, қияр, картоп – ... ... ... ... ... жан-жануарлардың суреттері
ілінеді. Суретке байланысты оқушылар білетін мақал-мәтелдерін айтады.
(Көп айтқан оқушы жеңімпаз болады).
«Жалғасын тап» ойыны. Тақтаға ... ... ... ... ... қалған сөздерін оқушылар тауып, қосып айтулары тиіс.
1. Ұяда ... ... 3. ... ... ... ... ... ... ... ... Көп ... ... ... ... ... ... ...
Морфология саласы бойынша
«Тізбек» ойыны. Ойын зат есім тақырыбын өткенде ұйымдастырылады.
Бір ... ... ... зат есімнің соңғы дыбысынан екінші оқушы жаңа
зат есім тауып айтуы керек. Бұл ойын ... ... зат ... ... ... ... Мысалы:
КІТАП, ПАРТА, АТА,
АҒАШ, ШАНА және т.б.
Осылай ойын жалғаса береді. Көп сөз ойлап тапқан оқушы ... ... ... Ойын ... сынын білдіретін сөздерді
өткенде ұйымдастырылады. Оқытушы оқушыларға сурет салынған карточкаларды
таратып береді. Оқушылар сол ... ... ... түр – ... ... ... ... керек.
ШАР, ҚОЯН
СҰР ҚОЯН ҚАШТЫ.
ҚЫЗЫЛ ШАР.
«Сөз» ойыны. Бір оқушы сан есім ... ... ... оның ... ... ... сөз тіркесін немесе сөйлем құрастырып айтады.
Мысалы: Бір – сыныпқа тез ... еріп ... ... мына ... Бір дегенім – бесік,
Шықтық содан өсіп.
«Ойна да ойла» ойыны.
1. Адамның туыстық атауларын білдіретін зат ... ... ... ұстауға, көзбен көруге болатын зат есімдерді жазу.
3. Көзге көрінбейтін, қолмен ұстауға болмайтын зат есімдерді жазыңдар.
Синтаксис саласы бойынша
«Сатылау» ... Бұл ойын сөз, ... ... ... мақсатында
жүргізіледі. Ойын 4-5 сатыға түскенше жалғасады. Әр сатыдан төмен ... бір ... ... ... ... әрі тез ... жазған оқушы
жеңіске жетеді.
АЛ
ОҚ
АЛА
ОҚУ
АЛМА ... ... ... ... бір – бірлеп дыбыс қосу арқылы алуан
мағыналы сөздер жазуға болатынын байқату.
«Қай сөзді жоғалттым?» ойыны. Ойын сөз және ... ... ... ... . . ... ГҮЛ . . .
. . . ДОП ... ... – оқушыларға сөйлемдердің сөзден құралатынын
түсіндіріп, ... ... ... ... назарын аудару.
«Тыныс белгісін тап» ойыны. Бұл ойынды хабарлы, сұраулы, лепті
сөйлемдерді оқып болғаннан кейін ойнату тиімді.
Оқушылар ... ... ... ... ... ... қоюы қажет. Кестенің үлгісі:
МЕКТЕПТЕН, КЕЛДІМ
ҚЫЗЫМ, АТЫҢ, КІМ
ОТАНЫМ, ҚАНДАЙ, ТАМАША.
Бұл ойынды былайша да ұйымдастырып ... ... ... ... ... орны ... ... сөздер бойынша сөйлем құратып,
оның қандай екенін тапқызып, тиісті тыныс белгісін қойдыру.
КӨЙЛЕК, АЙЖАН, ҮЙРЕНДІ, ТІГУДІ
БІЛ, ОТАНДЫ, СҮЙЕ, ... ... тап» ... Ойын сөйлем мүшелерін белгілі сұрақ қою
арқылы анықтауға жаттықтырады.
Оқушыларға жеке – жеке ... ... ... үлестіріліп
беріледі. (Мысалы: Біз, қалада, тұрамыз, кім? қайда? қайтеміз?).
Мұғалім «Біз қалада ... деп ... осы ... ... ... бар оқушылар тақта алдына шығып, сөйлемдегі сөздердің
орналасу тәртібі бойынша тұрады. Содан кейін ... ... ... «Өз ... тап» ... ... беріледі. Сұрағы бар оқушылар әр
сөздің өзіне тән ... әкеп ... ... ... иесіне дұрыс
тауып берген оқушы ұтады.
Мысалы:
КІМ?
ҚАЙДА?
БІЗ
ҚАЛАДА
ҚАЙТЕМІЗ?
ТҰРАМЫЗ.
«Не қажет?» ойыны. Оқушыларға алдын – ала ... ... ... ... ... ... ... Қоңырау соғыл . . .
Ойынның мақсаты – оқушыларға сөйлемдегі сөздердің өзара ... ... ... ... құрау барысында сөздердің түбіріне белгілі
жалғаулар жалғанатынын ескерту.
Карточкада жазылған ... ... ... қосып, дұрыс
жазған оқушы ұтады.
«Сөйлем қуаласпақ» ойыны. Оқушылар берілген ... мен ... ... сөйлемдерді қуаластыра табу арқылы мынадай ... ... ... ... ... Ол ... ... қонды. Қарғаны
түлкі көрді. Түлкі ірімшікті алдап жемек ... ... ... ... Ән ... ... ... оған мақтанды.
Ол қарқ етті. Ірімшік жерге түсті. ... ... ... ... ... ... ... – берілген сурет мазмұны бойынша оқушыларға сөйлемдер
құрастыру арқылы сөз ... ... тіл ... ... ойын – ... өзін-өзі оқытудағы таным жолы, өз
мүмкіндігі, қабілеті, өзін-өзі ... ... ... [38]. ... ... оқытудың әр деңгейлігіне және оқу процесінің негізгі
міндеті жаңа материалды оқып-үйренудің барынша ... ... ... ... жаңа ... ... біріншіден, мұғалімнің жаңаша
тұрғыдағы рөлін анықтап берсе, екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... жаңа мүмкіндіктерге жол ашады [39].
«Сын тұрғысынан ойлау» ... ... ... ... сабақтар өте қызықты да тартымды, әсерлі болады. Оқушылардың ... ... ... өздеріне берілген сұрақтарға тынымсыз жауап
іздеп, шешуін ... бір ... ... ... [40].
Біздің сабақ беру барысында алға қойған мақсатымыз: өзім алған жаңа
білімді үлкен жауапкершілікпен сабақта қолдану, ... ... ... мен ... ... қолдану арқылы оқушылардың ынтасын, пәнге
деген қызығушылығын, білім алуға деген белсенділігін ояту және танымдық
қабілетін ... ... ... тілі сабағында қолданылатын дидактикалық ойындар, оларды
іріктеу белгілері
Қазақ тілін сапалы ... ... ... ...... ... өзекті мәселелердің бірі. Осыған орай бүгінгі күні
қазақ тілін оқыту мәселесін жетілдіру ... жаңа леп ... ... ... ... ... мен ... жетілдіруде жаңа технологиялар көптеп қосылуда.
Оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын, белсенділігін арттыруда
дидактикалық ойындардың қызметі зор ... ... Бұл ... ... ... ... ... екен деп, дидактикалық ойындарды
ретсіз, орынсыз пайдалана беруге ... ... ой ... ... ... ... дидактикалық ойындар – оқушыларды сапалы ... ... ... ... тәсілдердің бірі. Ойын ... ... ... ... ... ... олардың
белгілерін есте сақтау қабілеттері жетіледі, ... ... ... оқуға деген қызығушылығы артады. Дидактикалық ойындарды ойнау
барысында оқушылар жаңа ... ... ... ... ... ... өзі ойын ... сабаққа белсене қатысып, актив оқушылардың
қатарын көбейтеді. Сондықтан оқыту ... ... ... ... ... мән беру ... ... деп – оқу жоспары мен еңбек мақсатына сәйкес
оқушылардың білімін меңгертуге, шығармашылық қабілетін шыңдауға ... ... ... негізделген педагогикалық тәсілдерді айтамыз.
Дидактикалық ойындар оқушылардың жадының дамуына, олардың оқуға деген
қызығушылықтарына, шәкірттің жеке ... ... ... ... ... ... ... ойындарды қолдану жолдарын айқындау
және оларды іріктеу жолдарын анықтау дидактикада аз зерттелген.
Оқыту процесінде қолданылатын дидактикалық ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық белгілерін
нақтылау қажеттілігін атап өтеді.
Ж.Сертенова: «Ойын есептері мен ойындарды сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... араласуына және олардың
бір-бірін дұрыс танып білуіне жағдай жасалады» – ... ... ... ... ойын ... іріктеуде мынадай негізгі мәселелерді ескеру ... ... ... ... ... Олардағы білім мен біліктілік деңгейі;
3. Ойынның мақсаты ... ... ... ... бір ... қандай да бір мәселені шешу);
4. Ойынға қандай материалдар мен құралдар қажет және оларды қалай
дайындау ... ... ... ... марапаттау [38].
Ж.Сертенова дидактикалық ойындарды іріктеуде басты назарды оқушылардың
логикалық ойлауын дамытатындығына ... ... ... ... қызықты болған сайын оқушының тапсырманы орындауы қарқынды
жүреді», – дейді ... ... ... ... ... ... элементтері
бір-бірімен тығыз байланыста жүзеге асады. Ойынның мақсаты мен нысанасын
айқындау арқылы оның ... ... ... ... ... ... ... ойын компоненттерінің ішінде оның басты белгісі
– ойынның ... ... ... ... ... ... ... Дидактикалық мақсат
2. Ойын мақсаты
3. Ойын ережесі
4. Ойын мазмұны
5. Ойын ... ... ... ... ... дидактикалық мақсаты мен ойын
мақсаты бөлек. Ол ойынды сабақтың бір компоненті ретінде ... ... ... ... ... ... ... сынып қазақ тілі сабағында қолданылған
дидактикалық ойындар оқу мақсатына сәйкестендіріліп ... ... ... ... ... ойындардың мақсаты мен ... ... ... ... ... өзі ... арқылы сабақты бөліп жармай тұтас, бірегей әдістемелік жүйеде өтуге
мүмкіндік береді.
Көптеген еңбектер ... ... ... тәрбиелік және
танымдық ақпараттар беретін тұтас күйінде қарастыруымен, оқыту барысында
ойын мақсатына ... ойын және оқу ... ... әсерін
айқындауымен қатар дидактикалық ойындардың оқыту барысында қолдану ... ... ... ... ... ... ойындарды қолданудың түрлі
әдіс-тәсілдері келтірілген(алгоритмдік, репродуктивті, мұғалімнің
оқушылармен әңгімесі, сұрақ-жауап, есте ... ... тілі ... қолданылған ойындарды қолдану оқушылардың
білімдік, ... ... ... ... ... ... ... ойлауын қалыптастыруға, тілдік қарым-
қатынасқа түсуіне негізделді. ... орай ... оқу ... дидактикалық ойындар қатысымдық тұрғыдан жаңа білімді
меңгерту, өтілген материалды бекіту, ... тіл ... ... ... ... ... ... меңгертуде жақсы нәтижеге қол
жеткізу үшін сабақтың дидактикалық мақсатына қарай әр ... ... ... Осыған орай, бастауыш сыныпта бағдарлама бойынша
өтілетін тілдік материалдарды ойындарға төмендегідей талаптар ... ... ... ... ... ... қол ... тәрбиелік, танымдық қабілеттерінің нәтижелеріне тікелей
байланысты. Ойын мақсаты ... тілі ... ... мен ... ... ... ... ұзақтығы ойын мақсатына тікелей байланысты. Ойын ұзақтығын
айқындау – мұғалімнің сабақты дұрыс ... ... ... ... ... ... мұғалім сабақ мақсатына сай дидактикалық
ойындарды орынды қолдануына септігін ... ... ... ... ... ... жолдары мен ... ... ... ... ... ... [42].
Ойын ережесі оқушылардың жас ерекшеліктері мен түсініктеріне сай дәл
тұжырымдалған, қарапайым ... ... ... ... ... сабақ
тақырыптарына негізделіп, сонда игерілетін ... ... ойын ... оқушыларға түсініксіз, бұрын өтілмеген
терминдерді қолданбау керек. ... ... ойын ... ... ... тиіс. Бұл оқушылардың тіл мәдениетін жетілдіреді.
Ойынға қатысушылар саны мұғалімнің алдына ... ... ... Егер мұғалім оқушыларды саралап, деңгейлеп оқытып, баланың жеке
қабілеттерін нығайтқысы келсе, онда ойындарды бір ... ... ... ... оқу ... ... сабақтағы білім мен біліктерді
бекітуге, жаңа сабақты сапалы меңгертуге арналуы ... Бұл ... ... ойын ... ... ... ... дұрыс.
Мәселен, дауысты дыбыстардың түрлері жөнінде білімдерді ... ... ... кім ... ойының өңін өзгертіп, «Жуан дауыстыны тап» түрінде
өтуге болады.
Дидактикалық ойындар барысында плакаттар, кестелер, ... ... ... ... құралдарды оқыту процесінде кеңінен қолданылады.
Бұл көрнекі құралдар оқушылардың көру сезімі арқылы ... ... ұзақ ... ... жәрдемдеседі.
Мәселен,
«Кім жылдам» ойыны.
Көрнекілік: Дауысты және дауыссыз дыбыстар жазылған ... ... ... ... ... ...... фонетика дыбыстарын
ұғындыру, оқушылардың сөздік қорын молайту. Бұл ойындар дыбыстардың негізгі
ерекшеліктерін тануға дағдыландырады. ... ... ... Ондағы
тапсырмалар деңгейімен қиындатылады.
Ойынның мақсаты: Оқушыларды берілген әріпке сөз ... ... ... ... ... ... ... және лексикалық дағдыларын
жетілдіру.
Ойынның ұзақтығы: 10-12 минут.
Ойынның мазмұны: Ойынға ... екі ... ... ... ... ... ... шынтақтасады. Ойын жүргізуші белгі берген кезде екеуі
бірдей жердегі дыбыстардың ... ... ... ... ... ... сол дыбыстан басталған көп сөз ... сол ... ... Екі ... ... ... ... қай топ көп сөз
жазса, сол топ ... ... ... ... ... ... ережелері жазылған плакат.
Ойнаушылар қол ұстасып дөңгелене шеңбердің бойына тұрады. Қолында таяғы
бар ойын ... ... ... ... де ... таяғын кез-келген
оқушыға береді. Осылайша ойын жалғаса ... Сөз ... ... ... ... ... Бұл ойын ұжымдық ойын болып есептеледі.
Ойынның мақсаты: Балаларды тапқырлыққа, жылдам ойлау қабілетіне баулу.
Ойынның міндеті: ... ... ... ... ойын ойнау арқылы мынадай нәтижелерге қол жеткізеді:
- ... ... ... ... сөз ... білу;
- Фонетика бөлімінде қалыптасқан білімдерін дамытты;
Бүгінгі заман талабына сай ... ... кез ... ... ... ... қажет. Әлі де болса мектептерде білімді меңгеруде
шығармашылыққа көңіл бөлінбейді. Бір күйдегі ... ... ... оқуға деген қызығушылығын жояды, олардың шығармашылық
қабілеттері ашылмайды. ... ... қиын ... ... ... бағыттауды қалыптастыру керек екені айқын. Бұл жерде
мұғалімнің ролі зор, өйткені мұғалім ... ... ... ... ... ... Өнертапқыш Томас Эдисон шығармашылық
процесті былай анықтады: «ойлап ... – бұл 99% тер және 1% ... ... ... шығармашылық ойлауды дамытудың үш
кезеңінен тұрады: көрнекі-әрекетті, себепті және ... ... ... ... ... Бала кіші жаста қиялшыл келеді.
Шығармашылық белсенділікті туғызу үшін әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... қиын процесс немесе құбылыс
жай және түсінікті салыстырылғанда ... Атап ... бұл ... ... ... ... миға ... әдісі.
Бұл әдіс коллективтік проблемаларды шешу болып табылады: «миға шабуыл»
авторы А. ... Миға ... ... ... ... ... жаңаша
және өзгеше шешу туады.
Ойындағы іскерлікті ... ... ... ... ес бойынша заттың сыртқы түрі мен қасиетін еске түсіру;
– заттың қасиеті мен ... ... ... баяндау арқылы табу;
– заттың бір бөлшегі негізінде сыртқы келбетін ... ... ... заттардың белгісіз графикалық формасы арқылы тану;
– басқа заттың қасиеті мен белгілерін бір ... ... екі одан да көп ... ... және ... ... табу;
– бір затқа сюжеттік әңгіме құрастыру;
– қарама-қарсы мағынасына қарай әрекетін табу. Бұл ... ... ... ... ... ... ал оның алдында бірінші сыныптан бастап оларды төселдіре беру
керек. Соңында бұл жастағы ... ... ... ... себеп-салдарлық қарым-қатынастағы логиканы орнату;
– бейнелік салыстыру (аналогия) тәсілдерін түсіну және қолдану;
– ойлауды басқару әдісін қолдану ... ... ... ... ... бүгінде оқушылардың өз ойын жеткізе алмауы, сөздік
қоры азаюы, синоним мен антонимдерді ... ... ... ... айналыспайтындығын көрсетеді. Ол үшін проблемелық
жағдаяттар туғызып, әртүрлі айырмашылығын, қарсы тұра білуге, п.с. ... ... ... ... ... ... болады.
Ойлау қиналған жағдайларда туатыны белгілі. Баланың көру ... және ... ... ... зейінін суреттің жеке
белгісіне көңіл аудартуға, айырмашылығы мен ұқсастығын табуға сұрақтар қою.
Сонда ғана бала ... ... ... ... ... ... үйренеді. Балалар әртүрлі заттардың ұқсас қасиеттері болатынын бірден
байқай қоймайды.
Сонымен бірге, балалар кейбір заттардың көптүрлі ... ... ... ... ала алмайды, сондықтан заттың жеке қасиетін
көруге, бұл қасиеттер қай ... ... ... үшін оның ... арқылы қабілетін дамытуда балалардың зейінін ... ... ... ... ... ... ... атау арқылы үйрену.
Мәселен, бөлме ішінде орналасқан зат есімдердің ішінен ең қажеттілерін
атау, сонымен ... үйде ... ... ... атау немесе екі белгісі
үйлесетін 3 затты ата. Мысалы, ... ...... күн, шырақ. Жеке
белгілерін суреттеу негізінде затты тануға үйретуге болады (жұмбақ қарау).
Бір-бірін ... (көз) 3 ... бар 2 ... ата: ақ, ... ... ... түрлі заттардың белгілерін байланыстыруға үйрену
Балаға таныс бірнеше объектілер таңдап, объектіге қатысты бұл заттардың
белгілерін санаймыз. ... ... ... ... ... – темір, үлкен, ауыр, ағаш, жеңіл, әдемі т.б. ... ... ... ... ... ... байланыстырамыз. Бұл әдіс
баланы ізденушілікке итермелейді, танымдық белсенділігін оятады, объектіні
тануға қызығушылығын оятады. ... құс, ... ... т.б. ... одан соң, кең ұғым ... концептісіне енетінін түсіндіруге
болады.
Заттың жалпы және өзгеше белгілерін табуға үйрету
Балалар затты салыстырғанда ұқсастық белгілерінен гөрі, ... ... ... ... затты жинақтау операциясы толық жетілмеген. Бұны
заттардың тобын бір сөзбен атауға, артық бір затты табу ... ... ... Жинақтау: ситуативтік белгілер (қасық, кесе, дастарқан,
үстел – жақын орналасқан заттар); функциональдық ... ... ... қалтқы – балық аулауда қолданылатын заттар); категориалды
белгілері (стол, ... ...... Бала осы ... ... арқылы жинақтауға үйрену керек.
Мысалы: «Артық сөз» ойыны – артық сөзді ата, неге, түсіндір:
Шортан, шаян, ... ... ... бет, ... ... көз; ... ... шкаф, парта, дәптер;
Сүт, қаймақ, ірімшік, айран, дала.
«Сөздерді топтау» ойыны – ... неше топ ... ара, ... шортан, қоңыз, көбелек, торғай, яхта, оқ. Неге бұл ... айт. Оқ, ара, ... ...... заттар (жинақтау);
қарақұс, торғай – құстар (жинақтау); шортан, қарақұс, крокодил – ... ... ... ... плита, көл, қасық, бассейн.
Көрнекі-әрекетті ойлауды дамытуға жұмбақтар шешуді ұсыну керек (ойлау
әрекетін дамыту).
Аяз ата, доп, ... ... ... т.б. ... ... ... вариантын іздеп үйренуді дамытуға тапсырмалар
баланың ... ... ... ... Зат ... ... ... білдіруін де қосымша тапсырма ретінде ұсынып
отыру. Мысалы: Ит – итше үру;
Етістік жару – басты жару – ... ... ағаш жару – отын ... ... ... ... ... зат есімдерді олардың басқа
бірліктер ішінде қарастыру ... Ұшу – ... сөз ...... тез ... – (ұшқан құстай)
Оқ – (атылған оқтай ұшу)
«Сюжеттік әңгіме құрастыруға үйрету» ойыны. ... сен ... ... ... күні бойы не ... едің;
– не жер едің;
– қожайының қандай адам, саған қалай қарар еді;
– қайда ұйықтар едің;
... ... ... ... ... ... себебін анықтауға үйрету
«Бұл неліктен болды» ойыны.
Барлық үйде жарық кенеттен өшіп ... су ... ... ... кетті.
«Оқушылардың қиялын дамыту» ойыны.
– егер 3 метрге биік тұрсаң не ... ... онда ... ... ісің не ... саған не ұнамас еді;
– қанша уақыттан кейін қалпына келер едің.
«Не болар еді , не істер едің, егерде» ойыны.
Краннан шырын ... ... ... өрік ... ... ... тұратын әңгіме құрастыр.
«Сөйлемді жалғастыр» ойыны.
Таудың басында қатты айқайлауға болмайды, себебі
Құстар жылы жаққа ұшып кетті, себебі
Қар ери ... ... ғана ... ... өз ... түсіндір.
... күн жарқырап тұр
... ауа температурасы жоғарылады
... оңтүстіктен жел соқты
... көктем келді
... температура ... ... сөзі бас ... ... ... адам ... бас ... жазылады
... қыздың аты
... солай жазылуға тиіс
... басқаша қате болар еді.
«Анықтауыш» ...... ... етік жасайтын адам, кітап – қалың, көп ... ... ... ... ойыны. Мысалы, шөп-көп-көл-мұз-түз
Тұз – құз
Түз – күз
Жүз – із
Біз – сыз
Тіз – ... ... ... ... ... ... ... жануарлар, қайың,
өсімдік, қоян, шортан, сиыр, қарағай, ағаш, гүлдер, қасқыр, ат, жыртқыш,
қой, жайын.
«Үйлестіру» ойыны.
жануарлар ... ... ... қоян ... ... ... ... ... ... ... ... басқаруда, оқулықтан алатын
білімін одан әрі арттыру мақсатында пайдаланылатын танымдық ... ... ... ... ... ... алған білім дәрежесін саралауға, өзі
қызығатын пән ... ... ... ... ... ... ... бос уақытта миды шынықтыруға жаттықтыратын
ойындар «танымдық ойындар» деп ... ... ... өзінің психикалық
белсенділігін өзі құрудағы қабілетін жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... ... қабілетін дамыту, себеп-
салдарлық байланыстарды орнатуға үйрету, есте ... ... ... және ... ... ... тез және дәл ... көрсету
(көру, есту), екінші бейне арқылы жасауға ... жаңа ... ... ... бәрі ойын ... оқушылардың еңбектенуінен
байқалады. Танымдық қабілеттерді дамытуға арналған ойын түрлері:
1. Қабылдауды дамытуға арналған ... ... атау ... ... Екі белгісі үйлесетін 3 затты ата. Мысалы, «сары, ... ... күн, ... ... бар 2 ... ата: ақ, ... тойдыратын – нан.
2. Ойлауды дамытуға арналған ойындар.
Мақсаты: оқушылардың ойлау қабілетін арттыру.
Нұсқау: Қазақстан қалаларының атын жазу.
3. Есті дамытуға арналған ойындар.
Мақсаты: Есте ... ... ... (көру, есту арқылы).
Нұсқау: 10 сөз оқылады немесе 10 сурет көрсетіледі. (1 ... ... ... ... (30 ... көктем, найзағай, бала, жаңбыр, құс, түйе, дала, аспан, тау.
Ойын тапсырмалар.
1-тапсырма
«Кім екенін тап»
Бұл ойында балалар екі топқа бөлінеді. Әр ... бір бала ... үй не дала ... ... дыбысын дыбыстайды, не айнытпауға
тырысып салады. Оны білдім ... бала ... ... ... көтеруі керек. Қай
топ жануардың дыбысын ажырата алмаса, сол топ ұпай саны бойынша жеңіледі.
2- тапсырма
«Төл қалай өсті?»
Бұл ойында ... екі ... ... Бір ... ... ... ... келесі баласы бағлан т.т., яғни балалар эстафета тәрізді ... ... ... қой ... ... ... ... балаларды қарсы топ білуі керек.
Мәселен, қошақан, қозы, бағлан, марқа, тоқты, тұсақ, қой т.т. ... ... ... жануардың төлінің өсу кезіндегі аттарын жасырады.
Мәселен, құлыншақ, ... ... ... ... дөнен, бесті т.т.
Барлық атауларды тапқан топ ұпай саны ... ... ... ... ... ауруын табыңдар? Малға қатысты тиымдарды атаңдар?»
Мақсаты: Танымдық деңгейді кеңейту.
Өткізу әдісі: Сынып екі топқа бөлінеді. Бір топ жануардың атын ... топ оған тән ... атын ............ – кебенек
Жылқы – сақау. Осыдан кейін әр топтан оқушылар кезекпен малға қатысты
тыйым сөздерді айтады. Мәселен: малды ... ... ... ... ... ұрма,
жылқыны үстіне-үстіне қамшылама т.т.
4- тапсырма
«Жануарлар қалай дыбыстайды?»
Мақсаты: Қазақ тілінде әр жануардың тек өзіне ғана тән дыбыстауы ... ... ... екі топқа бөлінеді. Бір топ хайуанаттың атын айтады,
ал қарсы топ оның ... ... не ... ... ...
қорсылдайды. Сондай-ақ, сәйкестендіру үшін ... ... ... ... ... ... ... арқырайды.
Азбан азынайды.
Қасқыр ұлиды.
Күшік қыңсылайды.
Түйе боздайды.
Теке бақылдайды.
Жылан ысылдайды.
Тышқан шиқылдайды.
Мысық пырылдайды.
5- тапсырма
«Бірдей ... ... ... ... ит, доңыз, жылан, жылқы, тышқан, маймылдың бірдей белгісі
не? (1 жауабы: бәрінің де ... бар; 2 ... ... ... ... ... тапсырма
«Айырмашылығын тап» ойыны
– ұшақ – ит, шкаф – мысық, магнитофон – құс
Ұшақ (жансыз); ит (жанды) т.т.
Осы тектес тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... байқалды. Ойын тапсырмаларында сыныптағы мінезі
жай оқушылар да ... ... ... байқалды. Бұл тапсырмаларды
орындау барысында ... ... ... ... ... ... ... отырды. Жалпы танымдық әрекеттің бастауыштағы балаларда ерексіз
жүретін үдерісі ойынмен ... ... ... бір ... ... ... сипаттағы ойындарды ойнау, тапсырмаларды орындау үстінде
балалардың білімі, олардың ... ... ... ... тереңдеп,
ұлттық танымы кеңейіп, өмірден мәліметтер алып қана қоймайды, ойлау, есте
сақтау, зейінін бір ... ... ... ... ... дамиды.
Ойын ойнау барысында бала өздігінен жұмыс істеуге, ойлауға, қорытынды
жасауға, өз-өзіне баға беруге ... Ойын ... ... ... санасына жетіп, есінде ұзақ сақталады.
Сонымен, ойын-балалардың өзін-өзі оқытудағы таным жолы, өз мүмкіндігі,
қабілеті, өзін-өзі ... ... ... Ойын ... ... әр ... және оқу процесінің негізгі міндеті жаңа
материалды оқып-үйренудің барынша тиімді нәтижесіне қол ... ... ... ... ... қолдану, біріншіден, мұғалімнің
жаңаша тұрғыдағы рөлін анықтап берсе, екіншіден, оқушылардың ... ... ... қарай шығармашылыққа, тағы
басқа жаңа ... жол ... ... ... ... ... ... – жеке тұлғаны қалыптастыру, ізгілендіру, дамыту
ғасыры. Олай болса, бала тәрбиелеушілердің алдында тұрған бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... әрекет ете алатын,
оларды түрлі өмірлік жағдайда қолдана білетін, ... ... және ... қатар меңгерген, өзіндік көзқарасы бар, Отанын шын ... ... ... ... бұл ... іске асыруда зерттеу тақырыбымызға сай оқушылардың
білімін арттыруда ойын ... ... ... ... ... бастауыш мектеп оқушыларының қазақ тілі пәнінен теориялық білімін
берік меңгертуде ойынның тиімділігін эксперимент ... ... ... №10 ... ... мақсаты – бастауыш мектеп оқушыларының қазақ тілі
пәнінен теориялық ... ... ... ... әдістеменің
тиімділігін анықтау. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін ... ... ... Анықтау эксперименті кезінде мынадай жұмыстар
орындалды:
1. 3-ші сынып оқушыларының қазақ тілі пәнінен
грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... айқындау.
2. Эксперимент және бақылау топтарын және осы топтардағы
оқушылардың санын белгілеу.
3. «Қазақ ... ... ... мен күнтізбелік
жоспарымен танысу.
4. Оқушылардың білім деңгейлерін анықтау.
5. ... ... ... ... ... ... ... туралы білімін берік меңгертуде ойын ... мен ... ... айқындау.
Анықтау эксперименті барысында 3 «а» сыныбы эксперименттік
сыныптары болып, 3 «б» ... ... ... ... ... сыныптарында оқушылар саны 28, бақылау сыныптарында 26 оқушы
болды.
Эксперимент сыныптарында қазақ тілі ... ... ... көрсетілген мөлшерде болып, бірақ сабақ құрылымына ... ... ... ... білімін қалыптастыратын арнайы
тапсырмалар мен жаттығулар қосылды.
Бақылау ... ... тілі ... күнделікті өтіліп жүрген әдіс-
тәсілдермен өтілді. Бұл эксперимент және бақылау ... ең ... Ал екі ... ... ... саны
2. оқу жоспары
3. оқушылар санының жуық түрде теңдігі
4. бастапқы білім деңгейлері
5. қазақ тілінен алған білімдерін эксперименттің бас ... ... ... ... ... ... ... және соңғы білім деңгейлерін тексеруде тест
әдістері пайдаланылды. Ойын ... ... ... ... мен ... ... алынды. Осы тапсырмаларды сабақтың қай
бөлігінде қолдану жолдары ... ... ... ... жеке қабілеттеріне және ... ... ... ... қатар, сабақта оқушылардың бір-бірімен тілдесім қабілеті үнемі
ескеріліп, балалардың тілдік қатынаста өздерін еркін ұстай білуін ... ... ... ... ... және ... ... оқушылардың бастапқы білім
деңгейлерін анықтау үшін арнайы тапсырмалар берілді.
Тапсырмаларды іріктеуде бастауыш мектеп ... мен ... ... ... көлемі мен олардың жас ерекшеліктері басшылыққа
алынды.
Оқушылардың «Қазақ ... ... ... ... деңгейлерін анықтау
нәтижелері мыналарды көрсетті:
1. Оқушылар ережелерді құр жаттайды, мысалмен дәлелдей ... Өз ... ... ... ... алмайды.
3. Оқушылар сөздердің мағыналарын түсінбегендіктен, олардың қолдану
ерекшеліктеріне назар аудармайды.
4. Оқушылардың ... ... ... білімдерін іс жүзінде қолдану
дағдылары ... ... ... ... жетелеуімен ғана сөйлейді.
6. Мұғалім логикалық сұрақтар бергенде қиналады, өз пікірлерін дәлелдей
алмайды.
7. Мұғалімдер балаларға тек ... ... ... ғана ... ... көпшілігі өз беттерінше өзіндік жұмыстар жасауға
дағдыланбаған.
Қорытынды экспериментте оқушылардың оқытудың экспериментке ... ... ... нәтижелері, білімдері анықталып, әдістеменің
тиімділігі анықталды. Ойын сабақтары ... ... ... берік
меңгерту барысында олардың игерген білімдерін еске түсіру, жаңа білімді
сапалы игеру ... ... ... ... ... ... дамыды. Себебі, ойын балаларды сабақта зеріктіріп, шаршаған
кездерде сергіту ... ғана ... ... ... ұғым, түсініктерді
берік меңгерту мақсатында да жүргізіледі. Ойын арқылы оқушы өздігінен жұмыс
істеуге үйренеді, ойлау қабілеті дамиды, өздігінен ... ... ... бұл ... ... әр сыныптың қазақ тілінен меңгерген
білім деңгейі мынадай көрсеткішті көрсеткен болатын:
3а сынып 3б ... - 8 ... «5» - 4 ... - 12 оқушы «4» - 14 ... – 8 ... «3» – 8 ... ... – 71% Сапа ...... -100% ... ... ... кезеңдегі білім деңгейін бағалау және оның сапасын
анықтауға арналған тест қорытындысы бойынша диаграмма түріндегі көрсеткіші.
Диаграмма 1. Экпериментке ... ... ... ... ... -
80 -
70 - ... - ... -
40 -
30 -
20 -
10 -
Эксперименттік ... ... ... ...... ... ... беру барысында алға қойған мақсатымыз: жаңа білімді ойын
арқылы ... ... ... ... ... ... ... білімді меңгертуде танымдық ойындар мен
тапсырмаларды тиімді қолдану арқылы оқушылардың ынтасын, ... ... ... ... ... белсенділігін ояту және білім сапасын
арттыру болды
«Сын тұрғысынан ойлау» ... ... ... ... ... өте ... да тартымды, әсерлі болды. Оқушылардың
пәнге деген қызығушылықтары артып, өздеріне ... ... ... ... ... тапса бір жаңалық ашқандай қуанатынын байқадық.
Сабақ барысынан кейбір эпизодтар келтірейік.
Сабақтың тақырыбы: Сөз таптары.
Сабақтың мақсаты:
1. Оқушылардың өз ... ... ... ... ... ойлауын, сөйлеу
тілін дамыту.
2. Ұйымшылдыққа, достыққы, адамгершілікке тәрбиелеу.
3. ... ... сөз ... ... топтастырылған ұғым
қалыптастыру, білімін кеңейту.
Сабақтың әдісі: Көрнекілік, сұрақ-жауап, талдау, жинақтау, өз ... ... ... ... кеспе сөздер,
(карточкалар) кодоскоп, ойын құралдары, тапсырмалар.
Сабақ барысы:
Бағдарлау-мотивациялық кезең
Оқушы қызығушылығын ояту.
- Балалар, ерте,ерте,ертеде біз білмейтін шексіз бір ... елде ... ... Ол ел – МОРФОЛОГИЯ елі деп аталыпты. Дүниедегі сөз ... сол бір ... кең ... ... ... тұрыпты.
Бір күні сөздер бір нәрсеге келісе алмай, «сен ұзынсың, мен қысқамын, сен
көпшілсің, көп ... ... ... де, ... де ... мен бір
ғана мағына беріп оқшау жүргенді ұнатамын»-деп, кең сарайға ... ... ... ... хан ... жинап алып:
- Сендер, өз мағыналарыңа қарай, жауап беретін сұрақтарыңа, өзіндік
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... жеке отау етіп,
бөлек-бөлек үй қылып қоюмын,-дейді. Сөйтіп, сөздер өздерінің ... ... ... ... ... ат беріледі.
Осылайша морфология елі – СӨЗ ТАПТАРЫ еліне айналады.
Хан өз еліндегі сөз ... ... ... сендер қазір тапсырмалар
орындау арқылы тез табасыңдар.
- ... ... ... сол ... ең ... ел – ... ... СӨЗ ТАПТАРЫ еліне саяхатқа шығамыз. Олай болса, сендерге сәт
сапар тілеймін.
Жолда кездескен тапсырмаларды ... ... сөз ... ... ... Бір, екі, үш, бойымызға жинап күш.
Орнымыздан тұрамыз,
Ойланамыз, ойнаймыз,
Сөз таптары ... ... ... Саяхатқа шығу үшін тіркескен вагондары бар поезға отырамыз.
- Вагондардағы суреттерге қарап не ... ... ... әр вагонда қандай сөздер орналасқан деп ойлайсыңдар?
- Қандай тамаша суреттер, айтпай-ақ түсінікті, -деді бір ... ... ... ... ... жазылып тұр.
Бұлар – «Адасқан сөздер».
1-тапсырма:
- Сендер, осы адасқан сөздерге сұрақ қойыңдар. Егер бірнеше сөздің
өзара ... ... ... ... ... ... бөліп, топтаған
сөздеріңді (вагондағы суретке қарап) ... ... өз ... ... ... ... ... Неліктен бұлай топтадыңдар? Бұл
сөздер өзара ұқсас мағына беріп тұрма, берсе қандай ... деп ... ... бұл ... ... аталады?
-Кім? Не?-Асан,бор, ауа, аңшы – Заттың есім
-Қанша? Неше? –Жеті, елу, мың, үш – Сан есім
-Қандай?- Қызыл, көк, үлкен, биік – Сын ... ... ... ...... өздеріңе бұрыннан таныс осы сөз таптары жазылған 4 вагонға
сыйысып отырып, саяхатты бастаймыз. Ал, ... ... сөз ... тапсырмалар орындау барысында танысамыз.
3-тапсырма: Берілген сөйлемдерді оқып, қарамен жазылған сөздерге егер
қойылса, сұрақ қойыңдар. Ол сөздердің ... ... ... ... ... ... қарап, бұл сөздерді қай сөз табына
жатқызуға болады?
Әкем ... бір ... бір ... ... Апам ... ... Асан мен Үсен ... кетті. Ол үнемі үйінде орысша сөйлейді.
Жұлдызай лекцияны тез ... ... пен ... ... ... өзен де, көл де бар. ... әкем ... компьютер сатып әперді!
Қап, бүгін мен «үш» алып келдім. Жаңбырдан соң ... ... ... ... Бәріне өзі кінәлі.
-Қашан? қалай?- Бүгін, төмен, жоғары, тез -Үстеу
-Кім? – Апам, ол, мен, өзі-зат есімнің ... ... ... ... Есімдік.
-Мен, пен, да, де, та, те, үшін, туралы- сөзбен сөзді байланыстыратын
-
Шылаулар
-Алақай, қап, тәйт, ау, әй, ей, ...... ... ...... ... ... пайдаланып, сөз таптары қалай аталатынына және ... ... ... Сұрақтарына қарап, әр сөз табының қандай
мағына бідіретінін ... бола ма? ... әр сөз ... ... – Сөз ... оның ... ... есім |Кім? не? ... ... ... есім ... ... ... ... есім ... Қай? ... |Не ... Не ... ... ... |Кім? не? ... ... қай? ... |
|Үстеу ... ... ... ... |
2. ... кезең
Оқулықпен жұмыс: Кітаптағы ережені оқып, өздеріңнің шығарған
ережелерімен салыстыру.
Ұжымдық жұмыс.
1. ... 355, 356 ... ... орындалады .
2. Өз бетінше жұмыс 357-жаттығу. Тапсырма: Бірінші ... ... ...... ... ... ... көп нүктенің орнына –
заттың қимылын, үшінші ... көп ... ...... ... сөздерді тауып жаз.
... кітап құс ... ... ауа түйе ... ... ат қар ... ... ... ... ... атын, сыны, санын білдіретін сөздерді
тап.
Өзі үлкен жануар, ... екі тауы ... ... ... қимыл жасау арқылы айтып, ондағы ... ... ... ... бұлт ... ... ... жамылып
Бұға қалды көбелек
4. Оқулықтан тыс берілген жаттығулар:
1- жаттығу:
«Бұл не?» ойыны
Мақсаты: заттарды сындық белгілеріне қарай қабылдау және ... ... ... |Лимон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Үлкен ... ... ...... ... етік ... ... кітап – қалың, көп
ақыл үйретеді.
3-жаттығу: Сәйкестендіру тестісі. Екі бағанда ... ... ... ... ... байланысты жауып топтастырады,
сәйкестендіреді. Мысалы: төмендегі сөз таптарына ... ... ... ... ... ... Зат есім а) бер, ... ... Сын есім ә) ... ... Сан есім б) ... ... ... в) ... әрең
5. Есімдік г) аға, ... ... ... ғ) ... ... ... д) сен, ол, ... ... ... ... ... ... келген «Сөз
таптары» деген пойызымыздың барлық вагондарына дұрыс орналастырсаңдар, сол
вагонмен қайтасыңдар.
Вагонға отырған соң әркім өз ... «Сөз ... ... ... ... сол сөз табы ... не ... айтып береді.
Қала, аласа, бірінші, он екі, оқиды, бұлт, қысқа, салады, нәзік, елу,
орындайды жеті, жаттығу, ... ... ... пен, бен, Мен, ... ... артта.
Эксперименттен кейінгі білім деңгейінің, оның сапасын анықтауға тест
тапсырмалары берілді. Оқушылардың білім ... ... ... ... қорытындысы:
3а сынып 3б ... - 12 ... «5» - 5 ... - 14 ... «4» - 13 ... – 2 ... «3» – 8 ... көрсеткіші – 93% Сапа көрсеткіші – 69%
Үлгерімі -100% ... ... ... ... ... деңгейін анықтаудың тест
қорытындасы бойынша көрсеткіші
Диаграмма 2 Эксперименттен ... ... ... ... - ... - ... -
60 -
50 -
40 -
30 -
20 -
10 -
Эксперименттік ... ... ... екі топта да негізгі пәндерден сабақтар өткізілді.
Өткізген сабақтарда жоғарыда ... ойын ... ... тобы ... ... ... сол ... өзгермегенін,
ал эксперимент тобының эксперименттен кейінгі кезеңдегі ... ... ойын ... ... ... ... жоғары
дәрежеде өсіп отырғандығын және білім сапасының өскендігін байқап отырмыз.
Яғни, бұдан байқағанымыз, шын ... ойын ... ... ... ... ... іс-әрекетінің нәтижесінің жақсы, жоғары болуы оның сол ... ... ... де ... ... ... бұл ... білім
берудің алғашқы баспалдағы болып ... ... ... ... ойын элементтерін жиі қолдану арқылы оқушылардың білімін ... ал бұл өз ... ... ... ... ... ... сапасының арттырылуына оң ... ... ... ... іс ... ... ... дейінгі кезеңдегі негізгі ... ... ... мектепке келгеннен кейін де өз ... ... ... ... мектеп сыныптарында ойын элементтерін қолданудың
тиімділігі жоғарыда, көрнекті ғалымдарымыздың еңбектерінде аталып, отырды.
Бастауыш мектеп оқушыларының жас ... ... ойын ... ... ... деп ... Бұл кезеңдегі оқушылардың есте сақтау
қабілетінде ... ес және ... ... түрінің басымдылығын
ескерсек, шын мәнінде, ойын сабақтарын жиі қолдану, яғни оқыту үрдісінде
ойын элементтерін жиі ... ... ... ... ... іс-әрекеті баланы болашақ өмірге дайындайды, яғни баланың
психикалық процестері мен дене күші ... ... ... ... Сонымен бірге, бастауыш ... ... ... бірі ... ... мен ... арасындағы қарым-
қатынастың жақсаруына, ал бұл өз кезегінде ұйымшылдыққа, топ болып жұмыс
істей ... және ... ... сақтауға, осыдан келіп олардың
білім ... ... өз ... ... сөзсіз.
Бала қоршаған ортадағының бәрін ойын әрекеті арқылы қабылдайды, одан
керегін қосып алады. Ересек адамдарға ... ... ... дерлік жасауға бейімделеді. Сөйтіп ол өзінің тілегін ғана ... Ал сол ... ... ... ... ... ... ойлай алмайды. Оларға керегі сол танымдық әрекеттің өзі: кемеде ... ұшу, ... ұшу, салт атқа міну ... ... ... ... ... – адамгершілік сипаттар,
эмоционалдық әрекеттер өздігінен өріс алмайды. Ол дамиды. Бала ойын арқылы
оқуға, ... ... ... ... ... еңбек, шамалы оқу
көрініс бар дейміз. Оны ... ... деу ... ... Заттың сан алуан
қасиеттерімен бала ойын арқылы танысады. Өмірді сан қырынан көре бастайды.
Солар туралы бай ... ... ... ... ... ... біреудің
қысымынсыз, күштеуінсіз, еркін үйренеді. Одан ... ... ... ... ... осында, ол қызығушылыққа рахат сезімін
бастан кешіруге негізделген. Бастан кешіргеннің ... ... ... ... Ол ... ... бір ... бірнеше рет бастан
кешіруге қабілетті.
Таныс ертегі, мультфильмдерді 10-15 ... ... ... болуы
ықтимал. Ойынды да ойлап табатыны, оны орындаушы да — баланың өзі. ... ат ... қиял ... ұшып бара ... ... ... де білеміз.
Адам өмірінде ойын ұзақ уақыт із ... ... ... ... бала ... ... Оқу мен еңбек арасында ойын көпір
іспетті рөл атқарады.
Балалардың жан-дүниесінің дамып-жетілуі, ... ... ... етуі ... іс-әрекеттермен шұғылдану барысында қалыптасады.
Сондай әрекеттің бір ... – ойын ... ... ... ... даму үрдісінде ойын әрекетінің танымдық және тәрбиелік ... зор. Ойын ... ... денесі мен ақыл-ойы дамып, қоршаған
ортаның заттары мен құбылыстарын танып біледі.
Жалпы ... ... ... - ... ... ... сөз бекер
айтылмаған. Себебі, ойын баланы бесіктен бастап әлдилейді. Бала ойын арқылы
өзінің тәжірибесін молайтады. Ойнап ... өз ... ... ... ой
табады. Еркін батылданып, ерлігін арттырады. Шыдамдылығы өсіп, ұйымшылдыққа
дағдыланады. Қуанышты да, ... өмір ... ... ... ... өте ... ... жазушылар өзінің өлең, жырларында ойынды тәрбие
құралы деп таныған. Ойын ... дене ... ... оны ... т.б. ғана тәрбиелеп қана қоймайды, оның ақыл-ойының толысуына,
есейіп өсуіне де пайдасын ... ... ... ... мен ... ... қайта тәрбиенің баға жетпес жемісті қызметін атқарған.
Баланың жасы өсуімен қатар ойнайтын ... ... да ... бір ... ... ойыны манипульяциялық (ойыншықтың сыртынан
ұстап ... ... ... мағынада) сипатта болса, балабақшадағылар
сюжеттік (рөлге бөлініп ойнау), қозғалыс, дидактикалық (ақыл-ойды ... ... ... ... ... ... айналысады.
Осындай ойындарда бала сыртқы дүниенің сан ... ... ... ... ойын ... өз мүмкіншілігін сезіне бастайды, сондай-ақ
айналасындағыларға олардың ... ... ... заттың ішкі мәніне
үңіліп, оны жеке білгісі келеді. Сюжеттік және ... ... ... есін, ойлауын, сөйлеуін қалыптастыруда үлкен рөл атқарса, спорт
қозғалыс ойындары оның ... ... ... ... ... ... ... процесін дамытуға, өз мүддесін көпшілік
мүддесіне бағындыра алу секілді моральдық ұғымдардың қалыптасуына ... шыр етіп жаңа ... ... ... үлкен адамзаттың жеке
басының кемелденіп, белсенді өмірлік ... ... ойын ... ... Ол ... ... басталады. Ойында баланың творчестволық
барша мүмкіндіктері, эмоционалдық көңіл-күйі және ... ... Бұл ... ... процесімен тығыз байланысты.
Ойын – үнемі жаңа, ол тот баспайтын, ... ... ... ... дүниеге келіп жататын сәбилердің қиялын қозғап, сезімдерін аялайтын,
денеге қуат, жанға саулық беріп, рухани азық ... да - осы ...... ... ... ... ... дене шынықтыру
мен сергудің құралы. Қазақ халқы «ойын баласы» деп, жас баланың ойнауына
мүмкіндік туғызып ... ... ...... ... ... ... денсаулықты арттырады. Қазіргі кезде ойынды еңбекпен ұштастырып,
ұйымдастыру тәсілдері қолданыла бастады.
Мысалға, ... ойын және ... ... ... ... «дастархан мәзірі» үй-тұрмысына ... ... т.б. ... ... әрі ойнап, әрі кәсіпке үйретіп, әрі пайдалы
нәтиже шығаруға баулиды.
Ойын – халықтың баланы әдептілікке баулитын ... ... ... – тіл ... де негізгі құралы болып табылады. Ойын үстінде
бала еш нәрсеге тәуелсіз. Өзін ... ... ал ... ... ... барлық дамудың баспалдағы.
Ойын сабақтарын үнемі өткізе берудің өзіндік кемшілік жақтары болуы
мүмкін, өйткені, бастауыш ... ... ... ойын ... ... ... ... жоғарылаған сайын оны қолдауды
азайта отырып, оқушының саналы түрде оқуға ... ... ... ... жасау қабілетін қалыптастырған жөн. Яғни оқу материалының
біртіндеп қиындау түсуі оқушының өзінің жеке ... оқу ... ... жоқ ... ... оның оқу ... әсер етуі ... жағдайда ойын элементтерін жиі қолдану ... оқу ... ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Адамның іс-әрекетінің нәтижесінің жақсы, жоғары болуы оның сол іске ... ... де ... ... Яғни, бұл жерде білім берудің
алғашқы баспалдағы болып табылатын бастауыш мектептегі оқыту үрдісінде ойын
элементтерін жиі ... ... ... танымдық қабілетін арттыруға,
игерген білімін берік сақтауға, ал бұл өз ... ... ... ... ... білім сапасының арттырылуына оң ықпалын
тигізеді деген қорытындыға келеміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1 ... ... ... ... ... ...
Алматы, 2003.
2 Қазақ тілі бағдарламасы (2 - 4 сынып) – Алматы, ... ... ... ... ... ... оқу ... І - ІV сыныптар,
Алматы, 1997.
4 Ушинский К.Д. Родное слово. Книга для учащихся. Собр. Соч. – Т.6. ... ... ... Ы. Таңдамалы шығармалары. . – Алматы, 1955.
6 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы, «Ана ... ... ... Н., ... К. Орыс ... ... ... тілін
оқыту әдістемесі. – Алматы: Ана тілі, 1996.
8 Абай (Ибраһим Құнанбаев). – Алматы: Жазушы, 1990. Т. 2.
9 ... А.С. ... в ... Т. 4. – М., ... Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Алматы: Рауан, 1992.
11 Коменский Я.А. Великая ... – М., ... ... Ж. ... – Алматы, «Рауан» 1995.
13 Выготский Л.С. Педагогическая психология // Психология: классические
труды. – М., ... ... Н.К. ... ... Пед. соч. в 10-и ... Т. 3. ... ... Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. – М., 1989.
16 Сухомлинский В.А. Духовный мир ... – М., ... ... М, ... Ә. ... ... үшін ... – Алматы, «Мектеп» 1981.
18 Қайырбекова А. Ойын, оның педагогикалық маңызы және жаңа модульдік
технологияда алатын орны // ... №4, ... ... А. Ойын ... ... ... // Бастауыш білім. №3, 2003.
20 Кукушкин В.С. Современные педагогические ...... ... ... 2004.
21 Даутова О.Б., Крылова О.Н. Современные педагогические технологии в
профильном обучении. – Санкт-Петербург: КАРО, ... ... Б. ... ойындар арқылы сөздік қорын, тілін дамыту ... ... – 2006, № 1
23 ... С.Б. Кіші ... ... ... сөйлеу дағдысын
қалыптастыру әдістемесі. Пед. ғыл. ... канд. дис. – Алматы, 2007.
24 Церенова О.А. ... ... ... как ... ... деятельности. – Новосибирск, 1998.
25 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. – ... «Ана ... ... М.М. Жас және ... ... - ... «Мектеп»,
1987.
27 Ахметова Г. Грамматикалық ойындар арқылы оқушылардың белсенділігін
арттыру // Қазақ тілі мен әдебиеті. №2, 2004.
28 Жарықбаев Қ. ... ...... ... ... С. ... ... қазақ тілін оқыту. – Алматы, 1985.
30 Аубакирова Ж. Ойынның бала психикасына әсері // Ізденіс. №4-5, 2000.
31 Молдабеков Қ., Ермекбаев М және т.б. ... ... ... ... ... ойындарды қолдану әдістемесі. – Алматы, 2003.
32 Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – ... ... ... ... Р.Қ., ... Ұ.А. ... тілінен грамматикалық
ойындар. – Талдықорған, 1997.
34 Сәбет Бап – ... ... ...... ... ... Қамалбекова C. Оқушылардың танымдық қызығушылығын ойын ... ... // ... ... №5, ... ... С.Б. ... мектеп педагогикасы. – Алматы: Заң ... ... Б. ... ... ... ... ойындардың
лингвистикалық негіздері. Ізденіс. №1, 2003.
38 Сертенова Ж. Ойындардың түрлері және оны сабақта тиімді ... ... №7, ... Пидкасистый П.И., Хайдаров Ж.С. Технология игры в обучении и
развитии. – М.: ... ... ... Н. ... ... Бастауыш мектеп. №10-11, 2007.
41 Бисенова К. Дидактикалық ойындарды қолданудың тәрбиелік ... ... №3, ... Диярова Қ. Қазақ тілі сабағында тапқырлық ойындарды қолдану жолдары.
Қазақ тілі мен әдебиеті. №5, 2002.
43 Иммұхамедов Ә. Қызықты грамматика. – ... ... ... ... р д ... ы қ ... к ... + = ... сын ... есім + = ... сын есім

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында қолдану тәсілдері52 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Бастауыш сынып оқушыларымен дене тәрбиесі сабағын жүргізудің әдістемелік ерекшеліктері16 бет
Бастауыш сынып оқушыларын ана тілі сабағы арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу64 бет
Ақпарат және оны өрнектеудің жолдары6 бет
Түрік тілін үйретуде оқулықтың және көрнекі құралдардың алатын орны10 бет
Химияның ауыл шаруашылығындағы маңызы11 бет
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер34 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2- сыныпта математика сабақтарында халық педагогикасы элементтерін қолдану53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь