Махамбет Өтемісұлы – бостандық жыршысы

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе 3

Негізгі бөлім
1.тарау. М.Өтемісұлының өмірі мен өлеңдері туралы 5
1.1 М.Өтемісұлы өміріне шолу 5
1.2 Махамбет жырларының зерттелуі 9

2.тарау. Махамбет Өтемісұлы . бостандық жыршысы 14
2.1 Махамбет жырлары . ерлік симфониясы 14
2.2 Махамбет Өтемісұлы . бостандықты аңсаған дала жыршысы 18

Қорытынды 28
Пайдаланылған әдебиеттер 30
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Музыкалық сүйемелдеуге келетін, өзінің тартымдылығымен, өзіндік сипатымен баурап алатын ауыз әдебиеті, оның ішінде поэзия көшпенділердің жанына жақын тұрды.
Түркілерге ортақ осы заңдылық қазақ поэзиясында, оның ішінде Махамбет поэзиясында тұтастай көрініс тапты. Ол оқи да, жаза да білетін, әйтсе де өзінен бұрын ғұмыр кешкен Асан Қайғы, Доспамбет жырау, Шалкиіз ақын шығармаларын арқау ете отырып, ауызша шығармашылыққа ден қойды.
Даланың батыр-сайыпкерлері бір мезгілде әрі өлең құрастырушы, әрі поэтикалық жыршы да бола білген. Халық осы сарбаздарды, ақындарды, композиторларды, ойшылдарды жақсы көрді, кездесуге құштар болып, оларды моральдық жағынан демеп, қошамет көрсетіп отырды. Осы дәстүрді жалғастыра отырып, Махамбет толығымен дала серісінің үлгісіне әрі идеалына сәйкес келді, ол тек сарбаз-ақын ғана емес, ол өз шығармаларын орындаушы музыкант-композитор да болды. Махамбет өзінің болмыс-бітімін ең алдымен ел мүддесіне қызмет етуге бағытталған ер-сарбаз ретінде тиянақтады; сөз құдіретін, өзінің поэтикалық дарынын біле әрі игере отырып, төңкерісшілердің қаруына, идеологиялық үніне бейімдеді.
Махамбет музасын соғыс, шайқас, күрес поэзиясы деп атауға болады. Бұл орайда ақын шайқас даласын біреуден естіген сыңайда, сырттай бақылаушы ретінде емес, осынау ұлағатты істі өзінің қаны мен тері арқылы бейнеледі. Махамбет поэзиясы музыка ретінде қабылданады. Ол - сөз жоқ ерлік симфониясы, онда арғымақтардың дүбірі, сынған қабырға мен опырылған найзаның сытыры, күңіренген күрсініс пен пәршеленген дененің соңғы ырсылы, жауынгерлік шақыру т.т. естіледі. Ақынның күллі жырлары біртұтас ритмикамен, бір желімен, бір екпінмен өрнектелген. Олар бейне бір суретке ғана емес, сериялы өнер туындыларына да сұранып тұрғандай.
Батыр әрі ақын ретінде Махамбет өзін ғана емес, бүкіл ұлтты асқақтатты. Махамбет феноменін Олжас Сүлейменовтың «Ұлтты оның ақынымен бағалау керек» деген тұжырымы дәл көрсетеді, яғни, ақындар - әлемнің әлі танылмаған заңгерлері. Демек, әдебиетте өзіндік із қалдырған ақын Махамбет Өтемісұлының мол мұрасына, соның ішінде бостандық тақырыбына арналған азаматтық әуендегі жырларына тоқталу, оларға талдау жасау және ерекшеліктері мен белгілерін көрсету – тақырыптың өзектілігін дәлелдейді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақ әдебиетіндегі өзіндік орны бар ақын Махамбет Өтемісұлының азаматтық әуендегі жырларына талдау жасау мен шығармаларының тілін анықтау жұмысымыздың мақсаты болмақ. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді орындауға ұмтылыс жасалды:
• Ақын өлеңдерінің зерттелуіне шолу жасау;
• Махамбет жырларының азаматтық тақырыпта жазылғандарын топтап көрсету және оны мысалдармен дәлелдеу;
• Ақын поэзиясының өзіндік табиғатын анықтау, азаматтық әуендегі жырларының өзіндік сипатын ашу;
• Автор шығармаларының мазмұнына шолу жасау арқылы стильдік сипатын анықтау.
Жұмысты орындау әдістері. Жұмысты жазу барысында ғылыми сипаттама, талдау жасау әдістері қолданылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Сүйіншәлиев Х. ХІХ ғасыр әдебиеті. Алматы: Ана тілі, 1992.
2. Зиманов С. Россия и Букеевское ханство. Алма-Ата: Наука, 1980.
3. «Ана тілі» газеті, № 36-37, қыркүйек, 2003.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.
5. Зайкенова Р. Қажымның Махамбеті // Қазақ әдебиеті. № 28(2814), шілде, 2003, 14-бет.
6. Әуезов М. От шашқан іші-тысы тұп-тұтас жыр // Ана тілі, № 36-37, қыркүйек, 2003, 6-бет.
7. Әбсадықов А. Ұлттық рух // Ана тілі, № 36-37, қыркүйек, 2003, 22-бет.
8. Мусин А. Махамбет және жаңа дәуір // Ана тілі, № 36-37, қыркүйек, 2003, 3-бет.
9. Махамбет. Жыр-жебе. Алматы: Дайк-Пресс, 2003.
10. Наурызғалиева Ө. Махамбет – егемен елдіктің өшпес рухы // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 3, 2003, 45-47 беттер.
11. Ибрайымқұлова Г. Махамбеттің «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 3, 2003, 47-49 беттер.
12. Махамбекқызы Ә. Ел қорғаған ер еді // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 3, 2003, 49-51 беттер.
13. Нұрғали Ә. Махамбет жырларына әдеби талдау // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 3, 2003, 36-41 беттер.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе ... ... ... ... мен өлеңдері туралы 5
1.1 М.Өтемісұлы өміріне шолу ... ... ... ... ... ... Өтемісұлы – бостандық жыршысы ... ... ...... ... ... ... ...... ... дала ... ... әдебиеттер ... ... ... ... келетін, өзінің
тартымдылығымен, өзіндік сипатымен баурап алатын ауыз ... оның ... ... ... ... тұрды.
Түркілерге ортақ осы заңдылық қазақ поэзиясында, оның ішінде Махамбет
поэзиясында тұтастай көрініс тапты. Ол оқи да, жаза да ... ... ... ... ... кешкен Асан Қайғы, Доспамбет жырау, Шалкиіз ақын
шығармаларын арқау ете отырып, ... ... ден ... ... бір ... әрі өлең ... ... жыршы да бола білген. ... осы ... ... ... ... ... кездесуге құштар болып, оларды
моральдық жағынан демеп, қошамет көрсетіп ... Осы ... ... ... ... дала ... үлгісіне әрі идеалына сәйкес
келді, ол тек ... ғана ... ол өз ... ... ... да ... ... өзінің болмыс-бітімін ең алдымен ел мүддесіне
қызмет етуге бағытталған ер-сарбаз ретінде тиянақтады; сөз ... ... ... біле әрі игере отырып, төңкерісшілердің қаруына,
идеологиялық үніне бейімдеді.
Махамбет музасын ... ... ... ... деп ... ... ... ақын шайқас даласын біреуден естіген ... ... ... ... осынау ұлағатты істі өзінің қаны мен тері арқылы бейнеледі.
Махамбет поэзиясы музыка ретінде ... Ол - сөз жоқ ... онда ... ... ... ... мен ... сытыры, күңіренген күрсініс пен пәршеленген дененің соңғы ырсылы,
жауынгерлік шақыру т.т. ... ... ... ... ... бір желімен, бір екпінмен өрнектелген. Олар бейне бір ... ... ... өнер ... да ... ... әрі ақын ретінде Махамбет өзін ғана емес, бүкіл ұлтты асқақтатты.
Махамбет ... ... ... ... оның ... ... ... тұжырымы дәл көрсетеді, яғни, ақындар - әлемнің әлі ... ... ... ... із ... ақын Махамбет
Өтемісұлының мол ... ... ... ... ... ... ... жырларына тоқталу, оларға талдау жасау ... мен ... ...... ... ... ... мен міндеттері. Қазақ әдебиетіндегі өзіндік орны бар
ақын Махамбет Өтемісұлының азаматтық әуендегі ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың мақсаты болмақ. Осы мақсатқа жету
үшін төмендегідей міндеттерді орындауға ұмтылыс жасалды:
• Ақын өлеңдерінің зерттелуіне шолу жасау;
• Махамбет жырларының ... ... ... ... көрсету
және оны мысалдармен дәлелдеу;
• Ақын поэзиясының өзіндік табиғатын анықтау, азаматтық ... ... ... ... ... шығармаларының мазмұнына шолу жасау арқылы стильдік сипатын
анықтау.
Жұмысты орындау әдістері. Жұмысты жазу ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Курстық жұмыстың құрылымы. Курстық жұмыс кіріспеден, екі тарау мен
қорытындыдан тұрады. Жұмыс ... ... ... тізімі берілді.
1-тарау. М.ӨТЕМІСҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН ӨЛЕҢДЕРІ ТУРАЛЫ
1.1 М.Өтемісұлы өміріне шолу
Махамбет – езілген елдің жоғын жоқтап, ... ... ... ... ... ... шаруалар қозғалысына бастан-аяқ қатынасқан,
сол қозғалыстың ең бір табанды сарбазы, жалынды үгітшісі, өз ... ... ... ... ... шын ... сол үшін ... жанын пида
еткен асыл ер, қалың бұқара мақсатын жоғары ұстай білген ... ... ... 1803 ... ... Атырау мен Орал облыстарына
қарасты Нарын құмында туған. Махамбеттің шыққан ортасы – шағын шаруа. Бірақ
бір ағасы – ... хан ... ... ... ... ... биі
болған. Ол хан жағында болып көтеріліске қарсы ... Ал ... ... ... ... ... жау ... қаза тапқан. Ер жетіп,
ат жалын тартып мінгеннен бастап, Махамбет өмірдің ... ... сын ... ... ... озық ойлы ... жас ретінде көзге
түседі. Қалың ... ... ... ... ол ... халықтың зары мен
мұңын жақсы білді, жігіт шағында хан ордасы маңында болып, өзгеше ... ... ... ... ... ... ... түсінді. Байлық
пен салтанатқа, сарайдың жалтырауық сыртқы сәніне қызыққан жоқ.
Көп үшін жаралған күн нұрын ... ... ... ... ат ... үстем қауымға түсірмек болған хан ордасын күлталқан қылып, Махамбет
сол өмір нұрындай күн нұрын еңбек ... ... ел ... ... ... Хан ... сырын болашақ батыр, жас ақын осылай түсініп, одан
жиреніп, бойын аулақ сала береді. Халқы үшін ... ету, ел ... ... ... бір мұраты ретінде жастай қалыптасты. Ол сыр кейін сыртқа
шығып, ... екі күш ... ... жалт ... ... ... ... халық қозғалысы тұсында өсіп, күрес-тартыста шынығып, әдебиет
майданына келген өршіл идеяның алып күшті, өрен ... ... ұл ... туған жастың мақсаты: «Ереуіл атқа ер салу, егеулі
найза қолға алу,алты малтаны ас ... ат ... күн ... ... ... ... жаудан кек алу, халықтың арын, жерін қорғай білу деп
түсінеді. ... ... ... ... ... ақын ... ... осылай
келген-ді.
Ақынның бүкіл өмірі мен ақындық қуаты түгелдей дерлік халық ... ... алып ... ... атой ... ... күмбірлеп,
тау құлатар тасқын толқынындай тулап, дамыл ... ... ... мұңы мен ... толғады.
Махамбет қалың көпшілік басындағы бақытсыздықты тек қана бір ... деп, сол ... ғана ... тілеп, тағдырға бас ұруға жүгіндірген
қараңғылық торына қарсы болды. Ол езілген елдің өз күшіне сенімін ... ... ... ... күш салды. Еңбекші ... ... түп ... ... таптық езгісінде екенін танытуды
көздеді. Осындай ізгі ниет ақындық зор шабытқа ұштасып, халық ... ... ел ... ... ... жыр туғызды.
Махамбеттің көтеріліске дейінгі өмірі мен ақындық ... әлі ... ... ... ... тек оның өзі ... ... кезінде, өмірінің соңғы жылдарында айтқан өлеңдері мен
толғаулары ғана. Бұған ... ақын ... тек ... кезінде немесе
содан кейін туа қалды деген тұжырым жасауға болмайды. Махамбеттің де ... ... ... өсу ... басынан кешкені даусыз. Ақынның
ілгергі кезінде айтқан, жас ... ... ... ... ... ... талассыз. Тек олар жинаусыз, ұмыт қалып келеді.
Кейбір қарттардың айтуы бойынша Махамбет көтеріліске дейін де ... ... Бір ... ханның белгілі ақыны Байтоқты сөзден жығып, жеңіп
кетіпті. Жиылған жұрт Махамбеттің ... мен ... ... Бұл ... көп кешікпей хан құлағына жетіпті. ... ... ... жиі ... ... сөз ... ақыл ... өзінше баулымақ
болыпты. Баласы Зұлқарнайынмен бірге ұстапты. ... ... ... ... үйрет, қасыңда бол» деп тапсырма беріпті. Кейін, өзін мақтап өлең
айтқызу ниетін де көздесе керек. Бірақ Махамбет ондай ... ... ... ... ... ... [1, 33].
1925 жылы Халел Досмұхамедұлы ... ... ... ... бойынша, «Махамбеттің өзі де жас кезінде ... ... ... ... ... ... бола бастағанда-ақ Исатайға еріп
кеткен. Махамбеттің өзі әрі батыр, әрі жырау, әрі домбырашы; өте ... ... - ... Махамбеттің орысша, мұсылманша сауатты адам болғаны туралы
деректі материалдар да бар екені мәлім. Олардың бірі ... ... ... ... 1839 ... елде ... жолдастарына жазған
хаты; екіншісі 1845 жылғы Орынбор шекара ... ... ... ... ... өз қолымен жазып жолдаған арызы.
Н.Шаяхметов тауып жариялаған ... жаңа ... мен мөрі ... ... жаңа ... ... отыр [1, ... тергеушілерге берген жауабында да оның сауатты ... ... ... ... Ал ... ... ауыл молдасында
оқығаны туралы және оның көтеріліс кезінде Исатайдың хатшысы болып, хаттар
мен ... ... ... ... ... көп аңыз ... «Ханға хат
жазыпты, Хиуа ханына жолдама жіберіпті, шекті, адай, ... ру ... ... ... ... ... дейтін сөздер көп. Бұларды жай айтыла
салған сөз деуге болмайды. Оның негізінде шындық жатыр.
Махамбет өз ... ... ... көзі ... ... ... болған.
Хан сарайы айналасында жүрген Махамбет жас кезінен оқуға мүмкіндік ... осы ... ... бай, төре ... ... арнаулы медреселер
болғаны да белгілі. Махамбеттің орысша сөйлей білгенін, өз ойын толық ... тілі ... ... ... кезінде Махамбетті көрген адамдар да
растайды. Көтерілістен кейін, 1839 жылы ... ... ... қоғам
қайраткері, саяхатшы жазушысы Е.П.Ковалевский Махамбетпен кездеседі. Онымен
ұзақ әңгімелеседі. Е.П.Ковалевский өзінің ... осы ... ... ... ... ... ол Махамбетті орыс тілін білетін, ақылды,
білімі мол, ... ... ... ... сүйетін сезімтал, ізденгіш,
нағыз патриот адам деп, оның ... ... ... сергек көңілді
кісі екенін ескертеді.
Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар қозғалысы туралы соңғы жылдары
жаңа ... ... олар ... ... көре ... Сол деректердің ең
ұстамдысы деп біз Никита Савичев қалдырған еңбекті атай ... ... ... ХІХ ... ... жартысында Орал қаласында әскери
қызмет атқарған, ... ... ... шұғылданушы, сурет
өнерімен, жазушылықпен әуес, жан-жақты ... адам ... ... мен
Махамбет көтерілісі туралы алғаш тарихи шынайы пікір түйіндеген ... ... Орда ...... Тайманов» атты тұңғыш еңбектің
авторы. Соған қоса Исатай мен Махамбеттің жоғары ... ... ... мен ... ... ... ... Н.Савичев Исатайдың серіктері
ішінде Махамбетті ерекше еске алады. Ол көп жерде екеуін қатар атап, нағыз
пікірлес, мақсаттас, қайтпас ... ... ... ... ... ... ... берілмей, батыр ісін қайта бастап, көтеріліс туын
жықпау жолында жан аямай күресіп, ат ... ... ... ... оны да ... ... ... Исатай Таймановтың көтерілісі туралы жазылған зерттеу кітабын
өз кезінде түгел жариялай алмаған. Тек 1876 жылы ... ... ... ғана бір ... 1877 жылы үш ... 2 ... ... Ал «Исатай Тайманов» қолжазба күйінде көп ... ... ... ... ... Белгілі ақын Берқайыр Аманшин ғана
оны кезіктіріп, фотокөшірмесін бізге қалдырып кетіпті. Оны ... ... 1989 жылы ... тіліне аударып, «Жалын» журналының 1-санында түгел
жариялады. Сөйтіп, Никита Савичевтің өте маңызды ... ... ... 2. Махамбет жырларының зерттелуі
Махамбет өлеңдері баспа бетін кейін көрді. Кейбір өлеңдері ХХ ғасыр
басында, ... ... ... ... ... ... ... 1908 жылы Қазанда басылып шыққан «Мұрат ақынның ... ... ... ... ... жүз ... ... екі толғауы енген. Бұл
басылымдағы өлең «Борайда-борай қар жауса» деп басталады. «Беріш батырының
сұлтанға айтқаны» деген атпен ... ... ... ... бірнеше өлеңі осы
жинақта біріктіріліп ... ... ... ... айтуы бойынша
басылғаны ескертіледі. Жалпы мазмұнында ерекше өзгешелік жоқ. Тек ... ғана ... ... біраз бөлегірек.
Махамбет толғауларының кейбір үзінділері 1910 жылдары Орынборда шыққан
«Шайыр» ... да ... Осы ... ... ... ... сөзі» деген атпен ақынның «Ереуіл атқа ер ... ... мен ... ... толғаулары берілген.
Махамбет өлеңдерінің тиянақты жиналып бастырылуы, оның өмірі мен
творчествосын зерттеу Қазан төңкерісінен ... ғана ... ... ... мен ... ... ... қозғалысы, ол туралы халықтың аңыз,
жырлары Кеңес ... ... ... ... ... жиырмасыншы
жылдар ішінде шыққан кіаптарға енгізіле бастады. Атап ... ... ... ... ... кітабында 1925 жылы, «Аламан»
жинақтарында 1926 жылы Ташкентте басылды және және осы тұста жарық ... ... ... ... ... өлеңдері түгелге жақын
жарияланып, Исатай көтерілісі туралы мәліметтер, Ғылман ақын поэмасы және
басқалары шықты. ... ... осы ... ... мәні баяндалып,
мақалалар жарияланды. 1927 жылы шыққан М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» атты
еңбегінде Махамбет творчествосына ... рет ... ... ... ... мен ... ... рет талдау жасалды. Кейінірек,
Махамбеттің өмірі мен творчествосына ... ... ... да ... біршама орын берілді.
Жазушы С.Мұқанов Махамбет творчествосын өзінің «ХVІІІ-ХІХ ғ. әдебиет
тарихының ... кең ... [1, ... жылы ... ... жинағы жеке кітап болып басылды. ... ... ... ... ... ... ... Кейін орта мектептерге арналған оқулықтарында ол Махамбет
творчествосына арналған бөлімдерді ... 1948, 1951, 1958, 1962 ... ... ... құрастырушысы да, оның творчествосы
туралы алғы, соңғы сөздер ретінде берілген зерттеу мақалаларды ... ... ...... 1948, 1957 ... ақын ... орыс тіліне
аударылып та басылды (Махамбет өлеңдерін А.Б.Никольская аударған).
Махамбет творчествосы туралы басқа да авторлар ... ... ... емес. Мысалы, С.Зимановтың Бөкей хандығы туралы ескертулерінің маңызы
атап көрсетерлік [2].
Әдебиетші-ғалым ... ... «ХІХ ... ... атты
еңбегінде Махамбет өміріне қысқаша тоқтала ... ... ... ... ... Ақын ... ... ерекшелігіне т.б.
әдеби тұрғыдан «Махамбет поэзиясына тән өжеттік, өрлік, өткір сын, әр кезде
де кейінгі жастарға үлгі. ... ... ... ісі, сөзі – бәрі
ерліктің мәңгі символы деуге боларлық», - деп өзіндік бағасын береді [1].
Әдебиетіміздің ... ... бірі де ... ... ... турасында: « ... Абайдан кейінгі өлеңшілерді былай
қойғанда, Абайға дейін ... ... ... ... ақын жоқ. Бұл шындықты
әр қазақ та, бар қазақ та ... ... - ... [3, 7]. ... ғалым
да еңбектерінде Махамбет өлеңдеріне талдау жасап, өзіндік ой-қорытындыларын
шығарып отырады. Мәселен, ғалымның «Сөз өнері» атты ... : ... ... ... бастаған шаруалар көтерілісі өткен ғасырдың
орта тұсындағы қазақ өмірінде болған құбылыс та, Махамбет поэзиясын ... ... – дәл осы ... ... Бұл ... ... өлеңдерінің
жанрлық сипаттарын белгіледі. Махамбет шығармаларының бүкіл жанрлық
ерекшеліктерін, ... мен ... ... ақындық машығын, өршіл
романтизмін, айрықша пафосын – бәрін де жоғарыда көрсетілген ... ... ... - ... тәрізді талдауларды кездестіре аламыз
[4, 288].
Академик Қажым Жұмалиев ... ... ... ... ... бір ... деп айта ... Белгілі ғалым Қ. Өмірәлиев: ... ... ... творчествосын барынша көп, әрі барынша терең
зерттеген академик Қ.Жұмалиев ... - ... ... өлеңінің алғаш жариялануы 1908 жылы Қазан қаласынан шыққан
«Мұрат ақынның Ғұмарқазы оғлына ... деп ... ... ... Мұнда Махамбеттің жүз жолдан астам екі толғауы енген. Толғау
«Беріш ... ... ... ... деп ... ... 1910-
12 жылдары Орынборда жарық көрген «Шайыр яки ... ... ... атты ... ... ... Махамбет жыраудың сөзі» деген
атпен Махамбет ақынның екі-үш ... ... Ал ... ... жүйелі
түрде жинап, жариялау, зерттеу жұмыстары 1925 жылғы Халел Досмұхамедов
еңбектерінен басталады. Ол ... ... ... 1925 жылы жеке ... ... шығарады. Ақын Ығылман Шөрековке «Исатай-Махамбет» дастанын
жазуына ықпал етеді.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... білген ғалым – Қажым Жұмалиев. Ғалым 1937 жылдың бір өзінде «Исатай-
Махамбет көтерілісі және Махамбет поэзиясы» деген атпен мерзімді ... ... ... жариялатты. Осы мақалаларынан бастап, орта мектепке
арналған оқулықтарында, ... ... ... ... ... ... оқу орнына арналған зерттеулерінде, жекелеген зерттеу
еңбектерінде Махамбет шығармашылығын талдап, оның қазақ әдебиеті тарихынан
алатын орнын ... ... ... ... ... ... мұрасымен 1937-
1967 жылдар аралығында тек Қ.Жұмалиев ... ... ғана ... Махамбет шығармашылығын зерттеп қана қоймаған, оны ел аузынан
жинап, баспа бетіне жариялауда да ... іс ... 1939 жылы ... ... жеке ... етіп ... алғы сөзін жазып шығарады.
1948, 1951, 1958, 1962 ... ... ... ... ... ... ... алғы сөзін жазды. 1948, 1958 жылдары ақын өлеңдерінің
орысша басылып шығуына ұйытқы ... әрі ... ... ... құрастырды.
Қ. Жұмалиев «Айқас» (1944), «Махамбет Өтемісұлы» (1948), ... ... (1961, ІІ том ... ... ... мен әдебиет
тарихының мәселелері» (1958), «ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ ... т.б. ... ... ... ғылыми тұрғыдан талдап,
оның қазақ әдебиеті тарихынан алатын ... ... ... ... ... Махамбет шығармашылығын саф күйінде келер ... [5, ... ... Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің шығу
себебін, әлеуметтік маңызын, ... ... ... ... ... ... танытуда алғашқы жазылған маңызды
материалдар еді.
Қажым Жұмалиев еңбектеріне көз ... ... ... ... түседі. Ғалым Махамбеттің өмірбаяны туралы мол деректі:
Өтемістен туған он едік,
Онымыз атқа мінгенде
Жер қайысқан қол едік,-
дейтін қазір афоризм сөзге айналып кеткен өлең ... ... ... он ... ... болғандығын архив деректеріне сүйене отырып
шығарып береді. Сөйтіп ғалым тумысы бөлек Махамбет ... ... ... ... ... өмір ... кең ... Жұмалиевтен дәріс алу бақытына ие болған қазіргі уақыттағы еліне
танымал көптеген адамдар оның Махамбет ... ... жуық ... ... сөз ... Сонымен бірге, ұстаз Махамбет өлеңдерін жатқа
айтқан кезде желпініп, желдей есіп, екіленіп, ... ... ... сілтідей тындырып, дария суындай ағындап кетеді екен.
М. ... ... ... ... ... ... тарихи деректер растайды. Махамбеттің айтыскерлігін,
жыраулығын, ... ... ... хан ... ... бірге ұстапты. Бірақ ханның жандайшаптары өзі өткір, өзі
алғыр, өзі ағып тұрған ақын, бетті, ... сөзі ... ... ... көре ... хан мен ақын ... ... қоюы әбден
мүмкін. Хан ниетін байқаған Махамбет кейін ... ... ... тобына
қосылып кетеді. Бұл деректі Қажым Жұмалиев те өз еңбектерінде ... жан ... ... де, ... де, ... де ... алған тұсында қазақ
әдебиетінің үлкен діңгегінің бірі, академик Қ.Жұмалиевтің Махамбет туралы
зерттеулері кеңінен қарастырып, жарыққа ... ... ... мол мұраның
бірі.
2-тарау. Махамбет Өтемісұлы – бостандық жыршысы
2.1 Махамбет жырлары – ерлік ... ... ... ... ... ... ең бір күштісі деп
саналуға тиіс. Бұның сөзі деген ... ... ... ... ... жеткілікті екен. Бірақ көбі біздің ... ... ... сөз ғана ... ұлы дүбір іс, аласапыран тартыс. ... ... ... Қан ... ... ... ... сөйлеген: шабуыл, атой,
ұран жыры. Ылғи сезімге соғып, ... ... ... жыр. Тыңдаушысын
өзімен бірге рухтандырып, азаматтық атой салатын жыр. Демек, Махамбет жырын
белгілі жазушымыз Мұхтар Әуезов: «От ... ... ... жыр» деп
атауы тегін емес [6, 6].
Сонымен, Махамбет жырлары бір-ақ түйінге арналғанымен, ... ... ... ... дерт боп ... үлкен жараның аузын
жұлғандай болатын. Бүкіл ХХ ғасыр әдебиетінде ... мен ... ... ғып ... ... ақын болған емес. Алды да, арты да бір ... ... жыр: ... атқа ер салмай». Бұл өлең Махамбеттің
барлық басқа өлеңдері сияқты ауызша айтылған, тыңдаушыға ... ... ... ... Сол ретіне қарай: сапылдатып бір-ақ желдіртіп өткен –
бір шумақ ... ... ... да ... жыр ... ұзақ сөйлем есепті.
Неше алуан қатар жарысқан, жеке-жеке ... ... ең ... жолда –
«ерлердің ісі бітер ме?» деген бір қайырмамен аяқтайды. Ауызша айтылған
желдірме болғандықтан, ұйқасы ... ... ... ... Бір ... ... ... өзге бір жерінде шанжау-шанжау түсіп, тырағайлап отыратын
ұйқас – ауызша жырдың бір ... Және ... сөз ... ... боп, ... айнала берсе, соғұрлым аяқтаы ... бір ... ... бола ... Махамбет: Бұқар үлгісінің салт-санасы ғана
емес, түрінде де ... ... ... бар. «Қыздырып, бойұсындырып,
ертіп әкетем» деген ниетпен ... ... ... қыздырма сөздің
құйылыс-тасқыны билейді. Ал қазақтың ертерек ... ... ... ... ... ... ... сөз-сөздің басында келетін дыбыстар
күйімен, үндестік орайынан шығады.
Неше алуан сырты бөлек көріністің барлығы да – осы ... ... ... еңбек еткен ердің кейпін суреттеп толықтырады. Бұрынғы өлең-
жырда әр жерден шаң ... басы ... ... жүретін суреттер мынада:
қатты жымдасып, екшеліп, бір бас, бір тас боп алады. ... ... ... ... тілек-талап та сол. Бытырап, ыдырап жүрген ел ... ... ... ... іс ... ... ... көрікті көрініс
шығар еді дейді.
Осымен, «Ереуіл атқа ер салмай» деген жырдың ... ... ... ... ... білдіреді. Қысқа мезгілді, бір
ғана қимылдың жыры болғандықтан, ол ... ... ... боп ... ... шығармаларының туысы, кезі әрдайым осыған ұқсас.
Екпінді, келте, кесек бір қимылдың жыры да өзіне ... ... шарқ ... шашып, іші-тысы бірдей тұп-тұтас боп тұрады.
Сонда, «Ереуіл атқа ер салмайдағы» күй: ... ... ... сайын
өршеленіп, өрлей бер» деген күй болады.
Осы сарынмен Баймағамбетке ... ... ... келгенде онымен
жағаласқан ата жау екенін айтады. Билік, үстемдік үшін ... ... ... ... ... ... деп бас ұру жоқ, кешірмек емес.
Қайта:
Сендей нар қоспақтың ... ... ... жолықсаң
Қайраннан алған шабақтай
Қия бір соғып ас етсем
Тамағыма қылқаның кетер ... ем... ... ... Бұрынғыша тізбек суреттерді (Қоспақтың баласы, ... ... ... ... ... не ... ... не
үйлестірумен байланыстырып отырып, алғашқы бір беткей ... ... ... «Мезгіл өтіп кетті, бірақ дегенім болса нетер
едім» деп ... ... ... ... да ең үлкен түйіні
болатын.
Махамбет жыры – халықтың рухын көтеретін азаматтық ... ... «... ... ... қандай болса, халықтың рухы да сондай
болады», - деп А.Байтұрсынов айтқандай, Махамбет жыры халыққа ... ... рух ... ... ... ... елдің рухы аяқ астынан «жарқ етіп
жанып, жалп етіп өшкен» жалпылдақ жалын емес, шоғы ... ұзақ ... мол от ... ... алған кезеңі. Азаттық аңсаған халық от қызуын
бойына жылу, жүрегіне жалын етіп оратып, қаны ... ... ... ... ... ... аңсаған халықтың ұраны – Махамбеттің поэзиясы:
Өздеріңдей хандардың
Қарны жуан билердің,
Атандай даусын ақыртып,
Лауазымын ... ... ... деп ... бойы ен ... ... деп едім.
Жағалай жатқан сол елге,
Мал толтырсам деп едім.
Еңсесі биік ақ орда,
Еріксіз кірсем деп едім...
Міне, азаматтық осы рух ... ... ... ... ... ... ... жетті.
Махамбет поэзиясы елдің рухына: біріншіден, ноғайлы заманында өмір
сүріп, жыр-толғаулары ауызша ... ... ... өзге ... жаңа ... күйіне лайық, ерлік рухын ала келді. Екіншіден, ... ... биік рух ... қырық батыры» сынды халық батырларын
ардақтаған жырлардағы ерлік рухтың ізін суытпай біздің заманымызға ... ... ... ... ... ақын ... ... ұрпақты ерлікке,
елдікке тәрбиелерлік әсері шексіз екені ... ... сары ... ... ... ... не ... найза алмаса,
Атаның жолын қумаса!
Міне, ділмарлық тамаша көрініс беріп, жол тауып беріп тұр.
Ақын ... ... ... да, ... айтсаң да жорық үстінде,
жол үстінде, сапарда, қолма-қол шығарылғаны көрініп, әр ... ... ... ... ... ... үміті есіп тұрады.
Жауынгер ақынның кез келген шығармасы өз ұрпағын адамгершілік жақсы
қасиеттерге баулып, ... ... ... құралы іспеттес. Мысалы:
Жауда қалса жолдасы,
Мақтанады несіне ер! – деп ... тар ... ... ... өз басының қамын ойлап жүрген қорқақ адамдардың ұнамсыз ... ... ... басып, айыптайды.
Жастар кімдерді үлгі тұтуы, кімдерде ... ... ... Олар ... ... ... болып шығады дейтін сұрақтар да
Махамбетті көп толғандырған. Ақын бұл жерде жастарға ең алдымен ... ... үлгі ... ... кімнің жоқ болса,
Жасы болар дуана, - деп қарт адамдар көпті көрген, өмірден ... мол ... ... ... бойына дарытқысы келеді.
Өрліктің, батырлықтың, ел үшін туған ердің символына айналған Махамбет
ел, халық жүрегінен ... орын ... Оның ... ... ... елдікке, ерлікке бастайтын ұран іспетті. Сондықтан да ... ... ... де, отты ... да ... ... ... рухани қазына ретінде аманаттап жеткізіп отырды.
2.2. Ақынның азаматтық әуендегі жырлары
Махамбет ... ... ... ретінде бүгін ... ... ... ... жалынды жүрегі, қайсар рухы, өткір
қылыштай жарқылдаған жырлары тек қазақтардың ғана емес, жер шарының ... ... ... да ... пен ... ие. Батыр бабамыздың екі
жүз жылдық мерейтойы ЮНЕСКО көлемінде жайдан-жай атап өткізілген жоқ, Ұлы
Жердің Ұлы Адамға ... бұл ... пен ... гуманизм жолындағы
жалпы адамзаттық идеалды бейнелейтін ұлылыққа тағзым. Махамбеттің бостандық
сүйгіштік, патриоттық, отаншылдық ... ісі мен ... ... ... зор. Қиын-қыстау сәттерде оның рухы адамдарды қанаттандырды, жауды
жеңуге көмектесті, өз ... ... ... алдында бас имеуге
үйретті. Ұлы Отан соғысы жылдарында, 1986 жылғы ... ... ... қорғағандар мен азаттық жолындағы күрескендер бойында Махамбет
бабаның отты ... ... ... айту ... ... өз ... пен ... алып, ғасырлар бойы қара халық армандаған
азаттыққа қол ... де ... рухы ... ... бұл ... емес.
Махамбет күрескер, ақын және өз кезеңіндегі, әсіресе қазіргі заманғы
әлемде даңқты қоғамдық қайраткер ретінде бағаланып келді, бағалана ... Оның жеке ... ... ... ... ұстаған бұзақы, көтерілісші
ретінде қарауға ... ... ... ... ... ... ... ол – құрушы, жасампаз жаңартушы.
«Еділдің бойы ен тоғай,
Ел қондырсам деп едім.
Жағалай жатқан сол елге,
Мал толтырсам деп ... - деп ... есіл ер өз ... ... ... ... ... деп еміренгені, осы ... ... жаңа ... толқынына да келіп жеткендей [8, 3].
Даланың ұлы ерлері ата-бабадан қалған жердің әр ... ... ... қорғай отырып, рухани және мәдени мұраның, осы ... ... ... үшін ... болатынын терең сезінген. Тіпті тақыр төбелер мен
мұңға ... ... да бұл ... ... елді ... отыр. Бірақ тағдыр
таразысы тарихи тұлғаларға барлық кезде де әділ бола ... ... ... ... ... ... жасай білген
реалист ақын болды. Оның реалистігін әрбір өлеңінен көреміз. Халық бақыты,
ел мүддесі үшін күрескен ... ... ақын ... өмір ... ... мүмкін емес еді.
Ескі өмірді, хан билеген кесапатты заманды өзінің шындық бейнесінде
көрсетіп, Махамбет феодалдық құрылыстың сырын батыл да ... ашып ... ... ... ... ... ... өз творчествосын осындай
маңызды оқиғаларды жырлауға арнады. Ақын өзі ... ... ... ... сол ... оқиғаның шындық көрінісін түп-түгел көз ... ... ... «Соғыс» деген өлеңінде ақын Бекетай құмына ту
тіккен ... ... ... бас ... ... ... ... жиып аттандық,
Бекетай еді тұрағым.
Айқайлап жауға тигенде,
«Ағатай Беріш» ... ... ... ... бүлінді.
Исатай – басшы, мен – қосшы...
Жау жасақтарының тегеуріні де осал емес. Ақын оларды соншалықты сұсты
көрсетеді:
Жау бір ... ... ... ... ... ... қамалға,
Қамалды бұзып аларға, -
деп бір айқастың қалай басталып, немен тынғанын баяндайды. Ереуіл
батырларының өжеттіктері, батылдықтары, Исатай ... ... ... ... ... ... қарсы аттануы шындыққа сай, төтен ерлік ретінде
өршіл ... ... мен ... ... ... ... ... қарсы
аяусыз қару жұмсауы – түгел баяндалады. Көтерілісшілер басына түскен ауыр
жағдайлар да нақ қалпында ... ... ... ... ... ... ... атқанда оған қарсы тұра алмағандарын, Ерсары, Қалдыбай
батырлардың оққа ұшқанын ақын ашық айтады.
Әскердің алды бөгелді,
Қырдан ойға ... добы үш ... үні ... ... ... ... та ... болған. Қиямола деген жерде көтерілісшілермен
хан қолы алғаш кездеседі. Қарауыл қожа ... 800 ... ... 200 ... ... ... ... – Үбі, Таңатар, Иманбай,
Сарт сияқты ерлер екен. Бұлардың ерлік қимылдарынан жау ... ... ... ... және ... биді шабады.
Қанды кебе киініп,
Бір аллаға сиынып,
Кезенген жауға кез келдік,
Жалаң ... бір ... ... ... ... ... көбі жалаң бір найзамен
ғана айқасқанын, осыған байланысты жау жарағына қарсы табанды күрес ... ... де ... ... ... ... негізделген дерлік. Осыдан-ақ біз
оның азаматтық келбетін көре аламыз. Оның өлеңдері де тұтастай азаматтық
әуенде баяндалған.
Ақынның «Баймағамбет сұлтанға» ... ... ... бүкпесіз өзінің
нағыз шын сыры ретінде реалистік тебіреніспен суреттеледі. Хан-сұлтанның
торына түсіп, ... қапы ... ... де ... бас ... ... ... именбей айтадды.
Халықтың кегін ала алмай,
Арқаның алпыс екі саласына
Бармақ боп жолға барғанда,
Айдахарша арбадың,
Арбадың да ... ... ер біз ... ... «сұлтаным»,
Бізді жіпсіз байладың.
Хан алдында тұрмын деп қысылмастан, оған қарсы айбар көрсете тайсалмай
сөйлейді:
Ашуыма көп тисең,
Өзекті жанға бір өлім,
Ордаңды талқан қып ... ...... әдебиетінде ең бірінші болып хан-сұлтандарға қарсы
халық ... ... да ашық ... ... ... халыққа жармасқан
албасты, аяусыз талап жатқан қасқыр, шағып ... қара ... ... айыр
құйрық шаян бейнесінде суреттеді.
Хан-сұлтандар тобына қарсы күрескен халық ерлерінің ... ... де ... ... барынша айқын.
Көлденең жатқан жайықтан
Қырқарланып өткен ер.
Күншығыстың астында,
Күнбатыстың тұсында
Қарындасым ... ... ... судай төксе де,
Қайыспас қара нарды. –
деп... немесе:
Біз ер едік, ер едік,
Ен нарында жүргенде,
Талма тал түс ... ... ... бөрі ... ... сұрасаң,
Ерте көшіп, кеш қонған,
Сандулы сәнді орданың бірі едік.
Махамбет ... ... атты ... ... ерлік тұлғасын
бейнелеп, сол арқылы күреске ... ... ... алып ... көз
алдыңа елестетеді. Сондықтан да жыр жолдарын түгел бергенді жөн ... ... ... ащы ... ... ... ажарлым!
Хиуадай базарлым!
Теңіздей терең ақылдым!
Тебіренбес ауыр мінездім!
Садағына сары жебені салдырған,
Садағының кірісін
Сары алтынға малдырған,
Сұр жебелі оғына
Тауықтың жүнін қойдырған,
Маңдайын сары сусар бөрік ... ... ... оқ ... белдігі байланған,
Астана жұртын айналған,
Атына тұрман болсам деп,
Жұртына құрбан болсам деп,
Адырнасын мөңіреткен;
Атқан оғы Еділ-Жайық тең өткен,
Атқанын қардай ... ... ... жалатқан...
«Мінкен ер», «Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай», «Біз неткен ер», ... ... ... не ... ... ... ағам бар», «Еңселігі ... ... ... т. б. ... ақын ... ... тұлғасын
толық таныта алады. Бұл ... ... ... ... ерлік
идеяларымен де құнды. Еңбекші халықты хан-сұлтандарға қарсы өшпенділікке
тәрбиелейтін өткір тілді шығармалар. ... ... оның ... мекен-жері үшін
аттанған ерлердің айбындары айға шабар арыстаннан бір кем ... Олар ... ... қатқан мұзын тізелерімен бұзып өтер қаһарман ерлер; халық
мақсаты үшін қан төккен адал ... ... ... ел кегін алудан басқа
жеке бас арманы ... ... ... асыл ... едім көп ... ... мол күшін,
Дұшпанда кеткен сол көптің
Ежелден бергі кегі үшін. –
деп ... ... ... ... сыры терең. Ол көтеріліс басылғаннан кейінгі халық
басына төнген ауыр ... да ... ... ... ... «Мұнар күн»
атты өлеңінде жаумен арпалыста халық қолы жеңіліп шегінген кезін, батыр
Исатай қаза ... ел ... ... ардақты ұлдары қуғын көріп,
көтерілісшілер басына ең қиын күн туып ... ... ... ... береді.
Бұландай ерді кескен күн,
Буулы теңді шешкен күн...
Біздің ер Исатай өлген ... сан ... ... ... ... ... ... жауған күн.
Оң қанатын теріс жайып,
Лашын қуға төнген күн.
Желпілдеген ала ту
Жиырылып ойға түскен күн...
Қос ... ... ... дұшпанның
Қуанып көңілі тынған күн.
Немесе ақынның «Күн болған» өлеңін алып қарайықшы. ... да ... ... пен ... ... ... Ел басына түскен ауыр, қайғылы
күн бейнесі дәл де шебер суреттеледі.
Таудай болған талабың,
Назары қайтқан күн болған.
Жібектен бау ... ... күн ... боз ... күн ... ... көлдер суалып,
Тізеге жетер-жетпес күн болған.
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айрылып,
Қу түбір болған күн боллған.
Бұл – көтерілісшілер басындағы ... күн ... ... ... шумақтар. Көтерілісті басқан дұшпанның масаттана көңілі тынғаны
да рас. Халық қайғысы оларға мықты қуаныш.
Ақын «Пыр-пырлай ұшқан қасқалдақ» немесе ... боз ... ... де ел ... оның ... ... толғайды. Мәселен,
Аспандағы бозторғай
Бозаңда болар ұясы.
Бозаңның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.
Қара лашын, ақ ... ... ... ... жел ... ... ... ер өлімі, ел өксігі ақынды жасытпайды. Төмендегі жыр ... ел ... ... ... күшейтіп, қаһарлы қайрат беріп отырады.
Сан шерулі қол ... ... ... ... көп тыңдар
Хас асылдың баласы.
Сондықтан да Махамбеттің осы ауыр күндерде шығарған өлеңдері ... ... ... олар ... ... ақын ойын
танытады. Махамбет халық кегін алар күннен күдер ... ... ... ... ... ... ... оларға жігер бере нөсерлі
жыр шертеді. Мұңаймауға, қажымауға шақырады.
Беркініп садақ ... ... ... доп ... қол ... оқ ... ... жұттырмай,
Ерлердің ісі бітер ме?!
Махамбет жығылған туды қайта көтерер ... ... ... ... солқылдатқан халықтың алып күшін, хан-сұлтандарды иманға ... ... ... Сол ... ... келуін сағына күтеді.
Ақынның «Ұлы арманы» - жығылған туды ... ... ... күресіп, халық үшін қайрат көрсету:
Айналайын, Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда?
Еңсесі биік боз орда,
Еңкеймей кірер күн қайда?...
Күдеріден бау тағып,
Сауыт киер күн ... ... ... бастаған шаруалар қозғалысының деректі
күнделігі, ұлы оқиғаның ерлік шежіресі десе де ... ақын ... де оның ... ... ... ... ... бұлтарыссыз танытқыш күшінде сияқты. Махамбет өлеңдері –
халықтың ... ... ... ... халық идеясындағы көркем
шығарма.
Махамбет поэзиясы – хан сарайы маңындағы ... ... ... озық ... ... ... поэзияның өріс алуына елеулі үлес қосты.
Өз кезіндегі және кейінгі дәуірлердегі жазба әдебиетіміздің ... ... ... ... бабамыздың тәуелсіздікті аңсаған жасампаз жырлары бүгінгі
ұрпақтың ғасырлар бойы ... ... ... ... ... жалғыз ғана ақын емес. Бір жағынан, ақын болса, екінші
жағынан, Исатай ... қан ... ірі ... көрсеткен атақты
батыр. Әрі сөзімен, әрі ісімен әлеумет қызметкері ... сол ... ... ... сарп ... адам ... ... жырау мен Асан қайғының жаңа
заманындағы жаңа үлгісі тұтынған жолы мен ... ... ... ... жоқ. Алдыңғылары өз заманында ... ... ... ... отырып, қызмет етсе, мынау алдыңғылар салған жолмен, ... ... қол ... ... болған. Исатай, Кенесарылар қазақ
елінің ақырғы рет патша үкіметіне тұяқ серіпкен қимылын ... ... жолн ... қабылдап, өзіне иман қылған адам. Жырау өсиет пен
билік соңындағы адам ... ... ... ... жаңа ... тар
заманда шыққандықтан, үгіт пен істің соңына түскен адам. Сондықтан қалың
елді артынан ... ... ... қара ... ... ... ... Соғысады. Сөз сөйлесе жалпы қазақтың қанын қыздырып, желіктіріп,
осы жолға ертпекші болады. ... ... ... осы ... ... ... азаматтық әуенді оның хан озбырлығына қарсы үн
қату, халықтың ауыр тұрмысына күйзелу, өз ... ... ... ... ... ... қана қоймаймыз, сонымен қатар оның аса
жоғары азаматтық ... ... Өз ... және ... дәуірлердегі
жазба әдебиетіміздің қалыптаса беруіне мықты ықпал етті, өміршең, реалистік
әдебиетті нығайта түсті. Кейін ... ... ... бір топ ... Олар ... ... жырлап, поэзиямыздың реалистік жолмен өсуіне өз
үлесін қосты. Олардың ішінде өз ... ... ... ... ... Сүйінбай, Шөже, Алмажан, Абыл, ... ... ... Серәлі және басқалар бар.
Махамбет поэзиясы ХІХ ғасыр әдебиеті қорына ... жаңа леп пен ... ... ... құнды. Әрбір сөздерінің образдылығы, қиып түсер
өткірлігі, қызу қанды жігерлілігі, нөсердей ... ... ... ... өзгеше пафосқа көтерді. Еркіндікті аңсап, атқа ... ... ... ... ... ... жыр ... асыл азамат ақынның
әрбір сөзі от жалынмен суарылған, көк ... ... етіп ... ... сұсты.
Махамбет сонымен бірге қазақ поэзиясында қоғамдық күресшілдік ... ... ... ... ... ... ... мәнін күшейтті. Сатира жанрының өткір үлгілерін көрсетіп,
кейінгі көп ... ... ... ... ... ... жағынан
жетіле түсуіне сүбелі үлес қосты.
Махамбет поэзиясына тән ... ... ... сын, әр кезде де
жастарға үлгі. Ақынның бітім тұлға-тұрпаты, ісі, сөзі – бәрі ... ... ... ... ... ... Сүйіншәлиев Х. ХІХ ғасыр әдебиеті. Алматы: Ана ... ... ... С. Россия и Букеевское ханство. Алма-Ата: Наука, 1980.
3. «Ана тілі» газеті, № 36-37, ... ... ... З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.
5. ... Р. ... ... // ... ...... шілде,
2003, 14-бет.
6. Әуезов М. От шашқан іші-тысы тұп-тұтас жыр // Ана ...... 2003, ... ... А. ... рух // Ана тілі, № 36-37, қыркүйек, 2003, 22-бет.
8. Мусин А. Махамбет және жаңа дәуір // Ана тілі, № 36-37, ... ... ... ... ... Дайк-Пресс, 2003.
10. Наурызғалиева Ө. Махамбет – егемен елдіктің өшпес рухы // Қазақ тілі
мен ... № 3, 2003, 45-47 ... ... Г. ... «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» // Қазақ
тілі мен әдебиеті, № 3, 2003, 47-49 беттер.
12. Махамбекқызы Ә. Ел ... ер еді // ... тілі мен ... № 3,
2003, 49-51 беттер.
13. Нұрғали Ә. Махамбет жырларына әдеби талдау // Қазақ тілі мен әдебиеті,
№ 3, 2003, 36-41 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны7 бет
Қазақ поэзиясы мен музыка өнері4 бет
Адам және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары82 бет
Адам және азаматтың жеке құқықтары мен бостандықтары19 бет
Адам және азаматтың конституциялық және басқа да құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар9 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары35 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының ұғымы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь