Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың ғылыми.әдіснамалық негіздері

7
1.1 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың тәжірибесінің зерттелу жайы ...
7
1.2 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың лингвистикалық негіздері ... ... .
11
1.3 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытуда балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

15
1.4 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың педагогикалық негіздері ... ... .
22
2 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың теориялық.әдістемелік негіздері

28
2.1 Баланың тілін дамытуда сөздік қордың алатын орны ... ... ... ... ... . 28
2.2 Сөздік жұмысы бойынша байланыстырып сөйлеуге үйрету 36
2.3 Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың тиімді әдістері 44
2.4 Рөлдік ойындар арқылы балаларды диалогтік, монологтік сөйлеуге үйрету
46
2.5 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқыту әдістемесінің тәжірибелік қорытындылары

67
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 74
Зерттеу жұмысының көкейкестілігі. Адамның қалыптасуында оның балалық, жастық кезеңдерінде көрген тәрбиесі мен алған өнегесі маңызды орын алады. Қазіргі таңда баланың даму кезеңдерін анықтауда ортаның әлеуметтік жағдайы, жетекші әрекет түрі, әр кезеңдегі жаңа жетістік нәтижесі секілді негізгі өлшем басшылыққа алынатыны белгілі. «Дамудың әлеуметтік жағдайы» ұғымы баланың қоршаған ортамен әлеуметтік қарым-қатынасының ерекшелігіне сай анықталады.
Білім беруді қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен мәдениетті өркендету бағытында бірсыпыра шаралар жүзеге асырылып, жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтар, оқу-әдістемелік құралдар жасалып, мектеп пен балабақша өміріне енгізілді. Мұнда көзделген ең басты мәселелердің бірі – болашақта қоғам мүддесін өтеуге қабілетті, жан-жақты дамыған, өз еліне сүйіспеншілігі зор тұлғаны қалыптастыру.
Мектепке дейінгі мекемелерде баланы мектепке дайындау жалпы білім беру жүйесінің бастамасы ретінде бүгінгі таңдағы өзекті мәселелердің бірінен саналады. Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 23 бабында [1] балаларды мектепке барар алдында даярлаудың міндетті екендігі және ол отбасында, мектепке дейінгі ұйымда немесе мектепте жалпы білім беру бағдарламаларының шеңберінде жүзеге асырылатыны және мемлекеттік ұйымдарда тегін жасалатыны атап көрсетілген.
«Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында» [2] бес жастағы балаларды мектепалды даярлығымен толық қамтамасыз ету қажеттігі, баланың бойында оқу қызметін меңгертуге қажетті жеке қасиеттерін тәрбиелеуге баса көңіл аудару керектігі көрсетіліп, бір жастан бес жасқа дейінгі балалардың мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың бағдарламаларымен нашар қамтылғаны айтылған. Аталған кемшіліктерге орай Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында мектепке дейінгі баланың өзіне тән ерекшеліктерін ескере отырып, тұлғаға бағдарлау негізінде оны бастауыш мектепке бейімдеу талабы көрсетілген.
Қазақстан Республикасы Үкіметі 1999 жылы 22 қарашада «Балаларды мектеп алдындағы даярлаудың міндетті мәселелері» деген қаулы қабылдады [3]. Осы қаулыны жүзеге асыру үшін әзірленген тұжырымдамада мектепалды даярлықтың мақсаты 5-6 жасар балалардың ақыл-ой, дене тәрбиесін, тілін дамытып, олардың мектепке әзірлігін қамтамасыз ету деп көрсетілген. Жоғарыда келтірілген деректерге назар аударсақ, үкімет тарапынан жарық көрген құжаттарда балалардың тілін дамытуға баса көңіл бөлініп отырғанын көреміз.
Қазақ тілі мемлекеттік тіл дәрежесіне ие болғаннан кейін, оқу қазақша өтілетін мектептерде оқулықтарды жаңа талапқа сай шығару жұмысы да жандана түсті. Баланың ойлау дәрежесі мен тілінің дамуына ықпал ететін ана тілінің және оны оқыту әдістемесінің қазіргі заман талабына сәйкес болуы – бүгінгі уақыт талабы.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Білім туралы Қазақстан Республикасының Заңы. Алматы: Литер, 2000.
2 Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Жетісу. – 30 желтоқсан. – 2003.
3 Балаларға міндетті мектепалды даярлығы тұжырымдамасы // Қазақстан мұғалімі. – 29 желтоқсан – 1999. – Б.2-7.
4 Құлжанова Н. Мектептен бұрынғы тәрбие. Орынбор. 1923. // Антология педагогической мысли в Казахстане /сост. К.Б.Жарыкбаев, С.К.Қалиев/. – Алматы: Рауан, 1995. – 918 с.
5 Бәтібаева С.Ғ. Қазақстанда қазақ балабақшаларының қалыптасуы мен дамуы (1946-2001): пед. ғыл. канд... дис. 13.00.01. – Алматы, 2004. – 144 б.
6 Баймұратова Б. Сәбилердің сөздік қоры мен сөз игеру ерекшеліктері жөнінде: пед. ғыл. канд... дис. 13.00.02. – Алматы, 1976. – 219 б.
7 Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балаларды сөйлеуге үйрету. – Алматы: Мектеп, 1991. – 95 б.
8 Бакраденова А.Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың қазақша сөйлеу тілін дамыту: пед. ғыл. канд... дис. 13.00.02. – 1993. – 135 б.
9 Метербаева К.М. Қоршаған дүниемен таныстыру арқылы балалардың байланыстырып сөйлеуін қалыптастыру (5-7 жас): пед. ғыл. канд... дис. автореф. – Алматы, 2005. – 150 б.
10 Қожахметова Х. Мәнерлеп оқу. – Алматы: Мектеп, 1982. – 188 б..
11 Меңжанова А.К. Балаларды көркем шығарма туындылары арқылы адамгершілікке тәрбиелеу. – Алматы, 1991. – 191 б.
12 Меңжанова А.К. Мектепке дейінгі педагогика. – Алматы: Рауан, 1992.
13 Сәтімбекова М.С. Алты жастағы оқушылардың математикалық білімін арнайы тапсырма жүйесі арқылы жетілдіру: пед. ғыл. канд... автореф. – Ташкент, 1991. – 23 б.
14 Қапенова А.Ә. Қазақ отбасындағы мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру: пед.ғыл.канд.автореф. Алматы, 2004.
15 Таубаева Ғ.З. Мектепалды дайындығында оқу-тәрбие үрдісінде балалар әдебиетін пайдалану: пед. ғыл. канд... дис. 13.00.07. – Алматы, 2005. – 132 б.
16 Уәйісова Г. Лексикология оқыту әдістемесі. Алматы: Ақыл, 2005
17 Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 141б.
18 Аралбаев Ж. Вокализм казахского языка (очерки по экспериментальной фонетике и фонологии). – Алматы, 1970. – 179 с.
19 Қазақтың мақал-мәтелдері. Құрастырған Ө.Тұрманжанов. Ана тілі. 1997.
20 Мақал – сөздің мәйегі. / Құрастырған Әлімбаев Мұзафар. – 1963.
21 Адамбаева Б. Литературно-стилистические и языковые особенности казахских загадок: автореф. канд... фил. наук. 10.02.02. – 1966. – 19 с.
22 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас пен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық негіздері: пед. ғыл. док... автореф. 13.00.02. – 1996. – 55 б.
23 Жинкин Н.И. Психологические основы развития речи. – Москва, 1966.
24 Тәжібаев Т. Жалпы психология. – Алматы, 1993. – 238 б.
25 Жарықбаев К. Психология. – Алматы, 1962. – 173 б.
26 Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы, 1981.
27 Суфиев Е. Баланың дамуы және оны мектепке әзірлеу. А.: Мектеп, 1965.
28 Алдамұратов Ә. Жалпы психология. – Алматы: Білім, 1996. – 222 б.
29 Елеусізова С. Қарым-қатынас психологиясы. – Алматы: Рауан, 1996.
30 Аймауытов Ж. – Тәрбиеге жетекші // Қазақстан мектебі. №6. 1991, 72 б.
31 Шериязданова Х.Т., Бедельбаева Х.Т. Мектеп жасына дейінгі балалардың дүниені қабылдауы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 48 б.
32 Выготский Л.С. Мышление и речь. т.2. – Москва: Педагогика, 1982.
33 Леонтьев А.Н. Избранные психологические произведения. М., 1983..
34 Галперин П.Я. Введение в психологию. – Москва: Изд. МГУ, 1976.
35 Лурия А.Р. Развитие речи и формирование психических процессов. // Психологическая наука в СССР. т.1. – Москва, 1959.
36 Рубинштейн С.Л. Проблемы общей психологии. – Москва, 1978. – 416 с.
37 Жинкин Н.И. Механизм речи. – Москва: Изд. АПН РСФСР, 1958.
38 Эльконин Д.Б. Детская психология. – Москва: Учпедгиз, 1960. – 328 с.
39 Любинская А.А. Детская психология. – Москва: Просвещение, 1971.
40 Психология. – Москва: Проспект, 2005. – 743 с.
41 Иванов П.И. Общая психология. – Москва: Просвещение, 1967. – 543 с.
42 Степанов А.А. Восприятие и наблюдательность. – Москва: Просвещение, 1966. – 490 с.
43 Макаренко А.С. Балаларды тәрбиелеу туралы лекциялары. А., 1952.
44 Федоренко Л.П., Фомичева Г.А., Лотарев В.К. Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1981. – 240 б.
45 Кольцова М.М. Ребенок учится говорить. – Москва, 1973.
46 Ауталипова Ұ.И. Психолого-педагогические основы взаимоотношений детей дошкольного возраста в семье: автореф. канд... пед. наук. Алматы, 1999.
47 Ханина Н.Н. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілдік кемшіліктері және оны түзету жолдары: псих. ғыл. канд... дисс.автореф. Алматы, 2000 – 26 б.
48 Әубәкірова Ж.Қ. Мектеп жасына дейінгі балалармен қарым-қатынас тренингін ұйымдастырудың психологиялық-педагогикалық негіздері: псих. ғыл. кан... автореф. 19.00.07. – 2001.
49 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 1993.
50 Левченко Т.А. Ересек тобындағы балаларына эстетикалық тәрбие беруде қазақ халқының сәндік қолданбалы өнерін пайдаланудың ғылыми-практикалық негіздері: пед. ғыл. канд... автореф. – Алматы, 1996. – 23 б.
51 Әмірова Ә.С. Ересектер тобындағы балаларды қазақ балалар әдебиеті арқылы адамгершілікке тәрбиелеу: пед. ғыл. канд... автореф. Алматы, 1994.
52 Жиенбаева С.Н. Мектепалды балаларын мектепке баулудың ғылыми-педагогикалық негіздері: пед. ғыл. кан... автореф. 13.00.07. – Алматы, 2002.
53 Сапарбайқызы Ш. Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың тұрмыс салт-дәстүрі негізінде еңбекке баулу: пед. ғыл. канд... автореф. Алматы, 2006.
54 Иманбеков Т.Т. Қазақ балабақшаларындағы оқу-тәрбие жұмыстарында ұлттық ойындарды пайдалану: пед. ғыл. кан... автореф. – Алматы, 1995.
55 Выготский Л.С. Умственное развитие детей в процессе обучения. – Москва, 1955. – 165 с.
56 Усова А.П. Обучение в детском саду. 3-е изд. – Москва, 1981. – 160 с.
57 Балабақшада 5-7 жастағы балаларды мектепалды даярлау бағдарламасы. – Астана – Алматы, 1999.
58 Ушинский К.Д. Родное слово. (книга для детей и книга для учащихся), т. 6. Москва, 1986.
59 Флерина Е.А. Эстетическое воспитания дошкольника. – Москва, 1961.
60 Ушакова О.С. Развитие речи дошкольников. – Москва, 2001. – 47 с.
61 Балабақшада оқыту және тәрбиелеу программасы. Алматы, 1997.
62 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. – Алматы, Ана тілі, 1992.
63 Қазақтың би-шешендері. – Алматы, 1983. – 397 б.
64 Ел аузынан. // Жазушы. – Алматы, 1989. – 364 б.
65 Яшина В. Речевая среда и дети. // Дошкольное воспитание. 2003. – №8.
66 Нұрмухаметова Р.Ә. Мектеп жасына дейінгі балаларға қазақ фольклоры арқылы эстетикалық тәрбие беру: пед. ғыл. канд... автореф. Алматы, 2004.
67 Мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы. – Астана, 2006. – 224 б.
68 Тихеева Е.И. Игры занятия малых детей. – Москва, 1965. – 51 с.
69 Смирнова Е. Фридрих Фребель; система дидактических игр. – Москва: Дошкольное воспитание, 2006. – С.79-81.
70 Меңжанова А.К. Мектеп жасына дейінгі балаларды көркем әдебиет арқылы тәрбиелеу. Әдістемелік құрал. – Алматы: Мектеп, 1988. – 119 б.
71 Әмірова Ә.С. Дәстүрлі тәрбие. – Алматы: Арда, 2006. – Б.70.
        
        Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі
(мектепалды даярлық топтары)
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В010100 – «Мектепке дейінгі оқыту және ... ... ... |4 |
|1 ... ... ... ... сөйлеуге үйрету арқылы | |
| |қазақ ... ... ... негіздері | |
| | |7 ... ... ... ... ... ... үйрету арқылы | |
| |қазақ тілін оқытудың тәжірибесінің ... ... |7 ... ... ... тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы | |
| |қазақ тілін оқытудың лингвистикалық негіздері......... |11 ... ... ... ... ... ... ... арқылы | |
| |қазақ ... ... ... ... ерекшеліктерін | |
| ... |
| ... | ... ... даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы | |
| ... ... ... ... ... |22 |
|2 ... даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы | |
| ... ... ... ... негіздері | |
| | |28 ... ... ... ... сөздік қордың алатын орны………………… |28 |
|2.2 |Сөздік жұмысы ... ... ... ... |36 ... |Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың тиімді |44 |
| ... | ... ... ... ... ... ... монологтік сөйлеуге | |
| |үйрету |46 ... ... ... тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы | |
| ... ... ... ... ... қорытындылары | |
| | |67 ... ... | ... әдебиеттер тізімі…………………………………………. |74 ... ... ... ... ... оның ... кезеңдерінде көрген тәрбиесі мен алған өнегесі маңызды орын алады.
Қазіргі таңда баланың даму кезеңдерін анықтауда ортаның әлеуметтік ... ... ... әр ... жаңа ... ... секілді негізгі
өлшем басшылыққа алынатыны ... ... ... жағдайы» ұғымы
баланың қоршаған ортамен әлеуметтік қарым-қатынасының ерекшелігіне сай
анықталады.
Білім беруді қоғам мүддесіне ... ... ... оқыту мен тәрбиелеу
мазмұнын жаңарту, әдебиет пен мәдениетті өркендету бағытында ... ... ... жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтар, оқу-
әдістемелік құралдар ... ... пен ... ... ... Мұнда
көзделген ең басты мәселелердің бірі – болашақта ... ... ... ... ... өз еліне сүйіспеншілігі зор тұлғаны
қалыптастыру.
Мектепке дейінгі мекемелерде ... ... ... ... ... беру
жүйесінің бастамасы ретінде бүгінгі таңдағы өзекті ... ... ... ... ... туралы» Заңының 23 бабында [1]
балаларды мектепке барар ... ... ... екендігі және ол
отбасында, мектепке дейінгі ұйымда ... ... ... ... ... шеңберінде жүзеге асырылатыны және мемлекеттік ... ... атап ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасында» [2] бес ... ... ... ... ... ету қажеттігі, баланың бойында оқу қызметін меңгертуге қажетті
жеке қасиеттерін тәрбиелеуге баса көңіл ... ... ... ... бес жасқа дейінгі балалардың мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың
бағдарламаларымен нашар қамтылғаны айтылған. Аталған ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі баланың
өзіне тән ерекшеліктерін ескере отырып, тұлғаға бағдарлау негізінде ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметі 1999 жылы 22 қарашада «Балаларды мектеп
алдындағы даярлаудың міндетті мәселелері» деген қаулы қабылдады [3]. ... ... ... үшін ... ... мектепалды даярлықтың
мақсаты 5-6 жасар балалардың ... дене ... ... ... ... ... қамтамасыз ету деп ... ... ... назар аударсақ, үкімет тарапынан жарық көрген
құжаттарда балалардың тілін дамытуға баса ... ... ... ... тілі ... тіл дәрежесіне ие болғаннан кейін, оқу қазақша
өтілетін мектептерде оқулықтарды жаңа талапқа сай ... ... да ... Баланың ойлау дәрежесі мен тілінің дамуына ықпал ететін ана тілінің
және оны оқыту әдістемесінің қазіргі заман талабына ... ...... ... ... негізі мектепке дейінгі кезеңде қаланады деп
санайды. Сол тәрбиенің бір түрі – тілдік тәрбие. Тіл – адам ... ... ... ... ... ... ... және мектептің алғашқы сатысында
меңгерту арқылы бала келешек өмірге жолдама алады, мектепте ... ... ... ... ... тілі дамымаған бала мектепте жақсы оқи
алмайды. Ол баланың келешегіне жағымсыз әсер етеді. Бұл ... ... ... тілін дамыту, байланыстырып сөйлеуге үйретудің ... ... ... екенін дәлелдейді.
Мектепке дейінгі оқыту жүйесі қазіргі ... ТМД ... ... Ресейде ғылыми-әдістемелік негізде жан-жақты
зерттелгені белгілі. Ал қазақстандық мектепке ... және ... ... ... бұл мәселе енді ғана қойылып, қолға ... ... бәрі ... ... ... бала тілін дамыту,
байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін ... ... ... ... ... ... ... тобында байланыстырып сөйлеу арқылы
қазақ тілін оқыту үдерісі.
Зерттеудің мақсаты – ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқытудың ғылыми-теориялық, әдіснамалық
негіздерін тұжырымдай отырып, әдістемелік ... ... оның ... ... ... эксперимент арқылы тексеру.
Зерттеудің міндеттері:
– байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдау;
– мектепалды тобында балаларды байланыстырып сөйлеуге үйретуге
байланысты тілдік материалдарды саралап, ... ... ... ... ... ұтымды әдіс-тәсілдерін
жүйелеу;
– мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ғылыми негізделген әдістемелік жүйесінің
тиімділігін эксперимент нәтижелеріне сүйеніп ... ... ... Бірінші кезең (қыркүйек-қазан, 2012 ж.). Мектепке дейінгі ұйымдарда
тіл дамытудың ... ... ... ... ғылыми зерттеу негіздері талданды. Отандық ғалымдардың ... ... ... ... оларға талдау жасалып, болашақ
зерттеудің негізгі бағыттары анықталды.
2. Екінші кезең (қараша, 2012 ж. – ... 2013 ж.). ... ... етіп ... негізгі идеялар сараланды; мектепалды даярлық тобында
байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы ... ... ... ... ... ол қалыптастырушы эксперимент материалдары түрінде
сынақтан өткізілді. Дамудың әр ... ... ... ... арқылы қазақ тілін оқытуда қойылатын талаптар анықталды, эксперимент
нәтижелері сарапталды.
3. Үшінші кезең ... 2013 ж.). ... ... ... ... ... тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету
арқылы қазақ тілін ... ... ... ... ... ұстанымдар негізінде тәжірибеден өткізілді. Қалыптастыру ... ... ... жан-жақты талдау жасалып, басты
қорытындылар ғылыми-теориялық тұрғыда ... ... ... ... ұсынылатын негізгі қағидалар:
1. Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы
қазақ тілін оқытудың әдіснамалық-теориялық ... ... ... ... ... тобында байланыстырып
сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың ... ... ... ... ... бола ... Қатысымдық әдісті жүйелі қолдану баланың байланыстырып сөйлеуін
дамыту мақсатына қол жеткізуге мүмкіндік береді.
3. ... ... ... ... ... ... дидактиканың дәстүрлі ұстанымдарымен қатар байланыстырып
сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін ... ... ... ... оң ... ... ... құрылымы мен мазмұны. Дипломдық жұмыс кіріспеден,
екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚ ТОБЫНДА БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ ... ... ... ... ... НЕГІЗДЕРІ
1.1 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... ... жайы
Мектепалды даярлық топтарында тіл дамытудың бір ... ... ... ... ... ... тілін оқытудағы әдістемелік
зерттеулерге шолу ... ... ... бар. Мектепке дейінгі ұйымдарда
байланыстырып сөйлеуге үйретудің өзімізге дейінгі әзірлеген жолы, дәстүрі,
шеберліктер мен тәжірибелердің ... ... ... соның
негізінде алға қойылатын мақсатты айқындауды қажет етті.
Бала тәрбиесі – ата-бабадан келе жатқан қазыналы мұра ... ... ... кең орын ... ... ... бірі.
Қазақ елінде бұрын болмаған тәрбие орнының жұмысын ұйымдастыруда 1923
жылы Орынборда шыққан Н.Құлжанованың ... ... ... ... басшылыққа алынып келгені мәлім [4]. Бұл кітап алғашқы осы мәселе
тұрғысынан құнды бағдарлама. Еңбекте мектепке ... ... ... мына ... ден ... басы.
1. Күллі жер жүзінде;
2. Мектеп жасына толмаған бала.
3. Мектеп жасына толмаған балаға тәрбие неге ... ... ... ... бала не ... ... ... жасына толмаған баланы таныған түрі.
5. Еңбекшілер баласының тұрмыс жағдайы.
6. Мектептен бұрынғы тәрбиенің Россиядағы түрі.
7. Балабақша деген не? ... ... өте ... ... ... айналып, қалада да,
ауылда да барлық жерде тәрбие қызметін атқарып, ... ... ... ... жол ашты, тәрбие орнына айналды. Ол барған сайын дамып,
жетілдірілген, көбейіп, ... ... ... ... ... мен ... (1946–2001 жж.) тақырыбындағы
диссертациясында мынадай дерек келтірілген: ... ... ... ... жж.) кезеңдегі қазақ балабақшаларының дамуы
тенденциясын қорытындыласақ: 1949 жылы – 21 (331 бала), 1950 жылы – 39 ... 1960 жылы – 89 (3547 ... 1969 жылы – 197 (8690 ... 1980 жылы ... (37384 ... 1989 жылы – 1185 ... 88686 бала ана ... тәлім-
тәрбие алғанына көз жеткіздік. Бұл көрсеткіштерден ұлттық балабақшалардың
1960 жылдан бастап ... ... 1970 ... ... ... түскенін
көреміз» [5, 37 б.].
Бұл келтірілген деректен қоғамдағы өте маңызды құбылысқа айналған
мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... да, ... да үнемі назарда болғаны байқалады. Зерттеушілер мектеп ... ... ... жетілдіріп, дамыту жолдарын іздеп, бағдарламаларын,
әдістемесін ұсынып, тарихи даму ... ... ... мектепке дейінгі
тәрбие арнайы зерттеу нысанына айналды.
Мектепке дейінгі тәрбие мәселесін ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі тәрбие жүйесін жан-жақты ... және оқу ... ... ... ... ... ... сөз игеру ерекшеліктері жөніндегі» Б.Баймұратованың диссертациясы –
қазақ балабақша мәселесі жөнінде ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесі жөніндегі еңбектері ... ... ... тәрбие мәселесіне арналған кітабынан соң алғаш
баспадан шыққан ... ... осы ... жұмысында қазақ даласында балабақша, мектеп болмаған
кезде де ... ... аса ... ... айта отырып, ол замандағы
тәрбие құралын төмендегіше сипаттайды: «Ол кездегі ... ...... ... ... қазынасы – ертегі, жұмбақ, мақал-мәтелдер, өлең-
тақпақтар ауызша жатталып, әжеден, ... ... ... ... оның ... ... ... ширату, айналадағы қоғамдық өмір шындығын таныту
ісіне үлес қосты, ... та ...... [6, 2 ... ... ... ... жұмыстың бағдарлама бойынша
жүргізілгенін жақтап, жергілікті ... ... ... ... т.б.) ... отырып жоспарлауды ұсынып, орыс тіліндегі
бағдарламаны жалпы қостай отырып, оған көптеген жаңалықтар ... ... ... тіл ... жұмыстарының бағдарламалық материалдарын жеке-
жеке сабақ түрлеріне бөліп, баспасөз бетінде жариялау ... ... 20 б.]. ... ... ... балалар тілінің дамуы мәселесі –
диссертациядағы ғалымның негізгі зерттеу нысаны. Жұмыста ... ... ... ... ... дамытуда психология, педагогика ғылымдарына
сүйенген және Ресей ғалымы Е.Тихееваның еңбегін жоғары бағалаған [6, ... ... ... ... ... ... ғалым мынадай қорытындыға
келеді: «Мектеп жасына дейінгі сәбилердің тілін ... үшін үш ... ... ... тілі даму үшін бала ... ... ... ... ... ... ... Балалардың сөздік қорының баюына –
үлкендердің ... қоры ... ... ... ... түсіну баланың ауызша сөйлеуінен
бұрын туады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... интонациясын қабылдаумен байланысты болады.
Үшіншіден, басқа адамдардың сөзін түсінуден баланың өзінің сөйлеу
үрдісі кеш қалыптасады.
Төртінші ...... ... ... ... және ... түрлерін дұрыс қолдана бастауы. Бұл кезең
екі-үш жастан басталады да, мектепке дейінгі кезеңнің өзінде едәуір ... [6, 28-29 ... ... ... ... ... да ... бала тілінде алғаш
сөйлей бастағанда кездесетін ерекшеліктер туралы сөз қозғап, оған ... ... де дер ... ... ... ... сөйлеуіне көмектесу қажет
екенін дәлелдеген.
«Мектеп ... ... ... ... дамыту жолдары мен әдістемесі»
деп аталатын 3-тарауды ... ... ... бастап, мына мәселелерді
көтерген:
1. Тәрбиешінің мейірбандығы, баланы ... ... ... Тіл дамыту жұмысын үйдегі сөздік қорды анықтаудан бастау.
3. Тіл дамыту жұмысын бала ойыншықтармен ойнай бастағанда бастау.
4. Тіл ... ... ... ... ... ... ... сурет, көркем шығармалар) дайындап қою.
5. 1-2 айда 7-8 минут, кейін 13–15 минут тіл дамытуға бөлу ... ... ... ... тіл ... ... жоспары болуы керек.
Тіл дамыту жұмысының жоспары бағдарлама бойынша жасалу қажет ... ... ... ... сөйлеу мәселесіне арналған еңбек –
А.Бакреденованың «Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... жұмысы [8]. Бұл мәселе орыс тілді мектепке, жоғарғы ... орыс ... ... ... ... көп ... орыс ... бөбектерге қатысты зерттелмеген болатын.
Ғалым ғылыми-зерттеу жұмысында басқа ұлт өкілдерінің балаларына да, ана
тілінде шорқақ сөйлейтін жергілікті ұлт ... ... да ... ... тіл ретінде үйретуді көздеп, дидактикалық-әдістемелік
ұстанымдарға сүйенген. Ғалымның баса ... ... ...... ... дыбыстарды дұрыс айтуға үйретудің мақсат-міндеттері мен әдіс-тәсілдерін
айқындау.
Қоршаған дүниемен таныстыру арқылы балалардың байланыстырып сөйлеуін
қалыптастыруды (5–7 жас) ... ... оны мына үш ... шешуге тырысқан:
1. Қоршаған дүниемен таныстыру арқылы балалардың байланыстырып сөйлеуін
қалыптастырудың теориялық негіздері.
2. Қоршаған дүниемен ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы мен оқу-әдістемелік құралдарындағы тіл дамыту
мәселесі [9].
Демек, мектеп жасына дейінгі баланың тілін ... ... ... ... ... ... ... қалып отыр деуге толық болады. Ал,
тіл дамытумен қатар жүргізілетін тәрбие жұмысы ... ... ... жаңа заманның талабына сай жас ұрпақты ғылымның соңғы жетістіктеріне
сүйене ... ... ... ... ... тәрбиелеуді зерттеу –
кезегін күтіп тұрған өзекті мәселе деп санаймыз.
Белгілі педагог Х.Қожахметова мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... ... ... ... отырып, «Мәнерлеп оқу»
оқу құралында мәнерлеп оқу, сөйлеу мен ... ... ... ... ... ... түсініктер береді. Баланы қоршаған
ортамен, өмір тіршілігімен таныстырып білім беруде, оның қай ... нені ... ... ... ... ... құралмен: «ойыншықпен,
түрлі затпен, оқу құралымен, суретпен көрсетіп, балаға үйретуде мұғалім-
тәрбиешінің ... ... ... ... сөйлеу мәнерінің қалыптасқан
үлгісі – ... ... мен сөз ... дәл ... ... ... – деп тұжырымдайды [10].
Профессор А.Меңжанованың «Балаларды көркем шығарма туындылары арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу» атты монографиясында ... ... ... ... ... ... ... еңбекке тәрбиелеу
мәселелеріне қарай таңдап пайдалану ұстанымдары және ... ... ... жолдары жөнінде ғылыми-тұжырымдар берілген [11].
А.Меңжанова «Мектепке дейінгі педагогика» оқу ... ұлы ... ... тоқталып, мектепке дейінгі педагогиканың
әдіснамасын ғылым ... ... ... ... ... ... бұл ... де әлі толыққанды зерттелген жоқ, оған
қоса қазіргі ... ... ... ... ... ... ... де
баршылық. Олай болса, Қазақстанда мектепке дейінгі педагогика ғылымы даму
үстінде деген тұжырым жасауымызға болады.
Республикада тәрбие ... ... ... ... балабақшалардың
аздығынан балалардың басым көпшілігі (47%) мектепке отбасы тәрбиесінен
келетін, мұның өзі ... 6 ... ... оқыту барысында қиындық
туғызды. Осы жылдары (1975-1980жж.) ... ... ... ететін
мәселелердің бірі 6 жастан балаларды мектепке дайындау еді, балаларды
мектепке дайындау ... ... ... ... ... ... М.Сәтімбекова «Алты жастағы оқушылардың математикалық ... ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік
құралдар кешенін жасады [13], бірінші рет ... ... төл ... бағдарламасы жарық көрді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың байланыстырып сөйлеуін қалыптастыруда
сөйлеу мәдениетіне ерекше мән беру ... ... ... ... да
А.Қапенованың «Қазақ отбасындағы мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-
қатынас ... ... (2004) атты ... ... ... теориялық негізінде ұсынған сөйлеу мәдениетінің белгілерін
көрсетуі – аса зор жетістік [14]. Атап айтқанда:
Тілдің тазалығы – ... ... ... ... ... сөзді
лайлап, шұбарлайтын мәні жоқ сөздер мен жаргондардың болмауы.
Тілдің нақтылығы – айтылатын құбылыс немесе жағдайдың шынайы екенін сөз
арқылы нақты бейнелеу. Сөз қоры мол, тілі ... ... адам әр ... ... ... ... тілінде жеңіл қолдана алады.
Тіл логикасы – сөйлеушінің тілі мен ойының бірлігі. Тілдің логикалық
құрылымына ... ... яғни ... жерде кідіріс жасап, акцентсіз
сөйлеу.
Тілдің түсініктілігі – сөйлеуші тілінде қолданылған термин сөздердің
тыңдаушы үшін түсінікті ... ...... ... ... ... көңіл-күйге сәйкес
эмоционалды сөйлей білуі. Бұл ... ... ... ... жағдайда ғана балалардың байланыстырып сөйлеуін қалыптастыруға
болатынын атап өту қажет.
«Мектепалды ... оқу ... ... ... ... зерттеген Ғ.Таубаева [15] мектепке дейінгі ұйымдарда ... ... ... ... дайындау барысында қолданылатын
«Балбөбек», ... 5-7 ... ... ... ... ... бағдарламасы», «Отбасында және балабақшада баланы
мектепке дайындау» (5-6 жас) т.б. ... ... ... ... ... ... ... толықтыру мақсатында қосымша
бағдарлама жасаған. Зерттеу тақырыбына байланысты қазіргі кезде пайдаланып
жүрген оқу-әдістемелік құралдарды саралай келе, баланы ... ... ... ... оқытудың жаңа технологияларын пайдалану
жолдарын көрсететін әдістемелік нұсқау ... ... ... ... ... тілін дамыту
мәселелерімен Н.Құлжанова, Б.Баймұратова, А.Бақреденова, ... ... ... т.б. ... айналысқанын
байқадық. Әсіресе Б.Баймұратова ересектер тобындағы (5-6 жас) балалардың
тілін ұстартудың, байланыстырып сөйлеуге үйретудің жолдарын көрсеткен.
Қазақ ... ... үшін тіл ... ... ... ... ... ғалым С.Рахметова өз еңбектерінде ауызша, жазбаша ... ... ең ... деңгейі байланыстыра сөйлеуге (монологті түрде) үйрету
екенін анықтап берген.
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... әдістемесін зерттеген
Б.Баймұратованың ғылыми еңбегі ... ... ... ... ... ... әдістемелік негіздерін анықтауға,
зерттеуге қажетті теориялық ... ... ... берді.
1.2 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып ... ... ... тілін оқытудың лингвистикалық негіздері
Баланың тілін дамыту, тілді оқыту ... бәрі тіл ... ... ... оған ... ... асуы мүмкін емес. Ана
тілінің маңызы туралы Ж.Аймауытов былай дейді: ... ... ... ... ... қаусырып, орап алатын пән – ана тілі екендігі ... ... ... ... ... өзге ... ... мүмкін емес. Ана тілі
халық болып жасағаннан бергі жан дүниесінің айнасы: өсіп, ... ... ... ... бәйтерегі... Жанның барлық толқындарын тұқымнан
тұқымға жеткізіп, ... ... ... – сол халықтың тілі. Ана тілін
үйрену – сөздерді жаттау, олардың жүйесін, өзгеру заңдарын білу ғана ... ... ... бала ... сансыз көп ұғымдарын, ойларын, сезімдерін,
сұлу үлгілерін ойлау жүйесін, ой пәлсафасын да ... – деп ... ... ... рет ... оқу ... ... Ы.Алтынсарин
болған. Бұл мәселе, әрине, қазақтан шыққан алғашқы педагогқа оңайлықпен
түспеген. ... ол пән ең ... ... ... оқу ... тілі» деп аталып келгенмен, не ол кездегі, не қазіргі татар ... ... деп ... ескі ... ... тіл нұсқаларын оның өзінде
тек кітаптың қарасын тануға ғана төселдіретін пәнді 1859 ... ... ... тілі деп ... 1869 ... ... ... тілі» («қазақ тілі») деп өзгерткен. Ана тілін осылайша дербес пән
етіп оқытудың қамында ... ... ... ... ... ... материал жинап, оны жүйелеп құрастырады да, кейін 1879
жылы «Қырғыз хрестоматиясы» деген атпен шығарады.
Ы.Алтынсариннің бұл еңбегінде енген өз ... мен орыс және ... ... ... ... әңгімелері балалар үшін мәңгілік мұраға
айналды. Оқушы қауымға нақтылы білім, эстетикалық және жалпы ... ... ... ... тану құралы болып келеді.
Қазақ лингвистикасының негізін қалаушы А.Байтұрсыновтан бастап, қазіргі
заманға дейін қазақ лингвистикасы үлкен даму кезеңдерінен өтті, ірі ... ... Ол ... ... ... ... ісі ... негізде
қолға алына қойған жоқ еді. Дегенмен, А.Байтұрсыновтың мол мұрасынан кіші
жастағы балалардың сөз қорын, ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, педагогтің 1912 жылы
Орынборда басылып шыққан «Оқу ... мен 1926 жылы ... ... ... ... балаларды айналасындағы заттармен,
құбылыстармен таныстыратын танымдық материалдар молынан кездеседі.
Мектепалды ... тобы ... ... ... айтуы үшін, орфоэпияны
дұрыс меңгеруі үшін тәрбиеші фонетика заңдылықтарын білуі керек. Фонетика
заңдылықтарына сүйенбей, тіл дамыту ... ... шешу ... ... фонетика саласында қазақ тілінің дауысты дыбыстарын зерттеп,
монография жазған [28].
Баланың ... ... ... тіл ғылымының жетістіктеріне
сүйеніп шешуге болады. Баланың тілін дамыту, ... ... ... ... ... ... ... яғни балаға сөздердің мағыналарын
түсіндіріп, таныстыру. Сөз – лексикологияның мәселесі. ... ... ... ... ... антоним, көп мағыналы сөздер жиі кездесіп
отырады. Лексикология ғылымының көмегінсіз оларды түсінікті ... ... ... қиынға соғады. Сондықтан тіл дамыту ... ... ... мәселелері негізге алынады.
Қазақ лингвистикасында тілдің лексикология саласы жан-жақты зерттелген.
Қазақ тілінің лексикология саласының ғылыми ... ... ... ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі» кітабында лексика
бөлімін жазып, ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі мәселелері зерттеле бастады, тілдің лексикология
мәселелерін ... ... ... іріктеп қолданамыз.
Мектепке дейінгі балалардың сөздік қорын ғана байыту аз, оларды ... ... де, ... тіркестерімен де таныстырып,
көркем сөйлеу, тауып ... ... да жол ашу ... Бұл – өте ... бала түсінетіндей, баланың мүмкіндігіне, жас ерекшелігіне сай мақал-
мәтелдерді, фразалық тіркестерді ... оны ... ... ... ... ... фразалық тіркестерді түсініп қолдану
дәрежесіне жеткізу керек, мұның тәрбиелік мәні де зор. Осы ... ... ... фразалық тіркестерді зерттеуші ... ... алу ... ... ... сөз ... мақал-мәтелдерді
қолданудың үлгісін ғана көрсетіп қойған жоқ, олар асыл қазынаны жинап,
кітап етіп ... ... ... ... ... мен
мәтелдері» – атты кітабы осындай еңбектердің бірі [19, 45].
Бала тілін дамытудың бір арнасына ... мен ... ... ... ... ... ... үйретсе, жұмбақтар ойлауға, ойлап
жауап беруге, тапқырлыққа тәрбиелейді. Осы тұрғыда халық қазынасын ... ... ... ... оны ... ... сөз
байлығына қосуда көрнекті ақын М.Әлімбаев та үлкен еңбек етті [20]. ... ... ... ... ... «Бүлдіршін, бүлдіршін күнмен
бір күлсін» деген айдармен балаларға арналған өлеңдер, «Жаттығу – ... ... ... ... ... ... ... оларды
мектепалды даярлық топ балаларының тілін дамытуда тиімді қолдану тәжірибеде
нәтижелерін берді. Қазақ тіл білімінде ... ... ...
Б.Адамбаева [21]. Ғалым еңбегінде жұмбақ құрылысы, мағынасы, ... ... ... ... ... ... ол ... еңбек өте
пайдалы.
Бала тілін дамытуда сөзді сөйлемде ... ... ... үйрету мәселесі – өте ... ... ... Ол ... құрылысымен байланысты, ал тілдің ... ... ... грамматика грамматикалық ережелерден тұрады. Ал,
мектепалды даярлық топ пен ... ... тіл ... ... белгілі. Демек, ереже арқылы тіл дамыту мүмкін емес, бірақ
байланыстырып сөйлеуге үйрету – ... ... ... ... топ пен 1-сынып балаларының тілін дамытушы тәрбиешілер ... ... оны ... ... жолдарын іздестіруі керек, тіл
дамыту әдістемесін, грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... үйретуге болады.
Тіл адамзаттың бір-бірімен ... ... ... ете ... ... қарым-қатынасты іс жүзіне асырады. Қазақ
лингвистикасында тілдік қатынас (коммуникация) мәселесін теориялық ... ... ... да ... зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі –
профессор Ф.Оразбаева [22]. Ғалымның пайымдауынша, тілдік қатынаста ... мен ... бар ... ... сөз, ... тіркестер,
сөйлем және мәтін. Сөз – лексикалық жағынан да, ... ... ... ... да ... ... келе ... тілдік тұлға. Сөздің
негізгі екі қасиеті: формасы мен мазмұны, яғни дыбыстық таңбасы ... да ... ... қарастырылады. Сөз – сөйлеу, пікір ... ең ... ... Сөз жеке ... ... ... ... атауы болып номинативті қызмет атқарса, тіл арқылы қарым-қатынаста
белгілі бір жағдайға, ортаға байланысты жұмсалып, ... ... ... контекссіз дербес қолданылып, грамматикалық тұлға ретінде
әртүрлі ... ... ... да, әрі ... әрі ... ... ие
болады.
Қорыта келгенде, сөз өте-мөте күрделі тілдік тұлға екенін көреміз. Сөз
өнері – бар өнердің басы, тіл байлығы – сөз ... сөз – ... ... ... ... синтаксис, стилистиканың
негізгі элементі. Филология ғылымдарының докторы, профессор К.Аханов «тіл
білімінің лексикология ... ... ...... ... – шығу тегі ... үшіншіден – қарым-қатынас жасауда қолданылу
аясы мен шеңбері жағынан, төртіншіден – экспрессивті-стильдік сипаты ... ... ... ... Демек, лексикология сөзді тілдің
лексикалық бірлігі ретінде қарастыра отырып, оны жан-жақты қамтиды. ... ... ... және ... ... ...... құрам
туралы, оның жасалып қалыптасуы және дамуы туралы ғылым болып саналады.
Қорыта айтқанда, сөз – ... ... ... ... ой ... ғылыми тұжырымдамалар мектепалды даярлық топ балаларына теория
ретінде қолданылмайды, ... ол ... ... ... ... ... ... қолдануда, байланыстырып сөйлеуде кездеседі. Сондықтан мұғалім-
тәрбиешілер ол ... ... ... дұрыс түсіндірудің, дұрыс
меңгертудің ... ... ... оған ... ... ... Демек, тіл дамыту әдістемесіне лингвистиканың тағы бір ... ... бар, ол – ... ... ... Мектепалды даярлық топ
балаларына үйретілетін сөздік тек ... ... ... ғана тұрмайды,
оған туынды сөздердің барлық түрі кіреді. Оқыту кезінде оларды ... ... ... оқушы, оқытушы, әнші, биші, жұмысшы ... ... ... ... неге олар -шы, ... ... деген
сұрау туындайды. Ол үшін мұғалім-тәрбиеші сөзжасам теориясын білуі қажет.
Олай болса, мектепалды даярлық топ ... ... ... ... ... да ... керек.
Әрине, мектепке дейінгі ұйымдарда теориялық материал атымен аталмаса
да, әртүрлі әдістер арқылы, қатысым арқылы меңгеріледі.
Баланың тілін ... ... ... ... ... ... ... Өйткені баланың ... ... ... ... ... заңдылықтарын білу үшін қызмет
атқарды. Сөз сырын лексикология ... ... ... ғана ... ал сөз – көп ... тілдік бірлік. Баланың ... ... ... кезінде сөздің неше алуан сырлары кездесетіні сөзсіз. ... ... ... заңдылықтарына сүйенеміз.
Балаға ана тілінде көркем сөйлеуге, сөздерді дұрыс, анық айтуға,
сөйлемді дұрыс ... ... ... ... интонация заңдылықтары
көмектеседі, сондықтан тіл дамытуда фонетика заңдылықтары негізге алынады.
Балаларды байланыстырып сөйлеуге үйретуде ... ... ... атқарады. Байланысты ойды білдіру үшін бала сөз бен сөздің, сөйлем
мен сөйлемнің қалай ... ... ... Оны үйрету үшін, оған
баланы жаттықтыру үшін байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... даярлық тобында байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы
қазақ тілін оқытуда баланың ... ... ... тілін дамытуда оның психологиялық ерекшелігі ескеріледі. Өйткені
бала психологиясын жетік білмей, баламен ... ... одан ... ... ... Сондықтан бала тілін ... ... ... ... үшін, осы жастағы баланың психологиялық ерекшеліктерін ашу мақсат
етілді. Осы ... ... ... ... Л.Выготский,
Н.Жинкин, М.Мұқанов) пікірлерін анықтап, жоғары психикалық функциялардың
дамуында сөз бен сөйлеудің негізгі рөлі жөніндегі теорияларын баланың ... ... ... ... ... лексикалық қорының дамуы, түйсіну, қабылдау, ойлау, ұғыну сияқты
психологиялық процестермен тығыз байланысты. Сондықтан ... ... ес пен ... біртұтас қарастыру қажеттігін айта ... ... ойын ... үшін ... рет бір сөз қолданса, екінші рет басқа ... ... ... және оның өте ... екі ... ... аңғарған нәзік сезіміне таң ... Сіз ... ... жаңа ... ... көбірек септеп, жіктеп және басқа сөздермен өте
дұрыс байланыстырып сөйлей бастағанын байқайсыз» – ... Тіл ...... ... ... есту ... ... қосылуы, олардың ассоциациялық байланыстармен толығуы. Бұл ... ... ... ... жүзеге асады. Сөйлеу, ой алмасу
қасиеттілігі сөйлеудің мазмұнымен ғана емес, түрімен де анықталады. Сөйлеу
аясы кеңіген сайын ... ... да ... ... ал бұл ... сөздік қорды, оның белсенділігін, осыған лайық грамматикалық ... ... ... [23, 16 ... психолог ғалымдарының бала психологиясын зерттемегені жоқ
деуге де болады. Олар: 1) ... [24], ... [25], ... ... [27], ... [28], ... [29], т.б. ... дейінгі баланың психикасы толық жетіліп қалыптаспағаны, ... әлі ... ... ... оның ... қоры да таяз
екенін барлық дерлік психологтар көрсетіп отырған. ... ол ... ... ... ... бала ... заттар мен
құбылыстардың шын мазмұны мен қарым-қатынасын толық аша ... ... мен ішкі ... дұрыс аша алмағандықтан, бала көбінесе
заттардың ... ... мен ... қарай бір-бірімен байланыстыра
қабылдайды» [24]. Бұдан жас бала затты ... оның ... ... ... ... олай ... заттың ішкі сырын ашуға тәрбиешінің
көмегі ... ... ... ... ... ана тілі ... меңгерілетінін айта
келіп: «Ана тілін жақсы меңгермей тұрып, өзге ... ... ... ... тілі – ... болып жасағаннан бергі жан дүниесінің айнасы болып, өсіп-
өніп, түрлене беретін, мәңгі құламайтын бәйтерегі. Жүректің терең сырларын,
басынан ... ... ... жанның барлық толқындарын ... ... ... ... қазынасы мол халықтың тілі» деп, оның
қоғамдық рөлін, талай ғасырдың ... ... оны ... да ... ... ескертеді. Оның «Психология» атты еңбегінде баланың ... ... ... оның ... ... ... ашқан кезеңінде
әке-шешенің тәрбиелік рөлі ерекше ... ... ... Ол ... ... ... тума ... яғни гендік ерекшеліктерді еске сала
кетеді. Тіл үйретуде баланың өз тәжірибесі, көрген-білгенін, оны қоршаған
орта, нәрсе, ... ... ... ... ... ... алғашқы көріп-
білетіні қоршаған орта екенін, сол ... орта ... ... ... ... ... тіл ... жетілетіндігін көрсеткен [30].
Профессор Т.Тәжібаев жазу тілінің мектепке дейінгі жастағы балада әлі
пайда болмаған, болса да өсіп дамымаған ... ... ... мектептің міндеті балалардың жазу тілін ... ... ... ... екенін көрсете келіп: «Жазба сөзді жақсы білу ... ... жаңа ... ... ... – дейді. Олай болса,
бастауыш мектеп балаларының мектепке түскен кездегі психикалық, дене даму
ерекшеліктерін және тәжірибе ... ... ... ... тіл ... ... үшін ... мәні бар. Балалардың мектепке келіп ... даму ... ... ... ... ... ... жеті жасар бала ой жұмысымен шұғылдана алады деген
қорытындыға сүйене отырып, ... тіл ... ... да осы ... яғни 6-
7 ... жүйелі жүргізуге толық мүмкіндік бар ... ... ... ... ... ... балалар түрлі нәрселерді ұстап, байқап,
сипап қарайды, олардың формасын, үлкен-кішілігін көреді. ... ... ... ... кеңейген кезде заттардың кеңістікке орналасуын
жақсы аңғара алатын болады» деп ... [25]. ... ... ... көп, ... ... да, ... да бар» деп, оларды
ажырату үшін ойдың іске ... яғни ... ... ... ... «Мектеп жасына дейінгілердің таным әрекетінде
қоршаған дүниенің ... мен ... ... соң бірі ... Оны ... үшін ойша ... келтіруді ұсынады. Ойша тәртіпке
келтіру деп отырғаны мынау:
... мен ... тым ... ... мен қызмет жағынан ұқсас
болып келеді. ... ... ... ... ... бір ... жатқызып, топтастырып отыру қабылдау
кезінде тәртіпсіздікпен күресуге ... ... ... ... ... ойша ... ... үшін нендей қасиеттер
мен құбылыстар нәрсенің қандай түріне жататынын білу қажет;
– біз бәлендей заттың салмағын, ... ұзын не ... ... ... ... онда ... бейімделу қиынға
соғар еді;
– топтастыруды ... бұл ... бала 5-6 ... ие ... ... ... ... кесе тағы басқа заттарды бала
«ыдыс» деген ұғымға жатқызып, осыларды әртүрлі ... ... ... ... тағы ... ... Топтастырудың
бұл түріне мектепке дейінгілер үйрене алмаса, психикалық даму
жағынан оқуға даяр бола алмас еді», деген [26]. Е.Суфиев ... мен оны ... ... атты ... ... ... ... өзіндік іс-әрекетін дамыту олардың күтімін,
денсаулығын жақсартуға байланысты екенін түсіндірген. Сондай-ақ,
автор зат пен ... ... ... және ... өне бойы керек қылмайтын ойлаудың ең жоғарғы түрі
дерексіз ойлау ... де дами ... ... ... ... дамып, сөз байлығы ... ол өз ... ... ... бере ... Жеті ... ... сөз
байлығы орта есеппен алғанда 400 сөзден асады. ... ... қоры оны ... рет ... ... ... болады деп
тұжырымдайды [27, 50 б.]. Ғалым 5-6 жастағы баланың ойлауы ... оны ... ... жетелеп, бара-бара дерексіз ойлауды
дамыту қажет екенін аңғартады. Психолог-ғалым Ә.Алдамұратов сәби
жастан бастап, баланың өсуін, ... үш ... ... ... саты – ... дейінгі кезең. Бұл кезең баланың екі айлығынан
он бір айға дейінгі ... деп ... ... саты ... ... шығу кезеңі – он бір айдан 1 жыл 7 айға дейінгі аралық. ... бала ... ... ... ... Бұл кезең үш жасқа
дейінгі уақытты қамтып, бүлдіршін сөздердің ... және ... ... ... де ... алады. Бала тілінің шығуы оның дүниетаным
шеңберін кеңейтіп, сөйлеу тілін дамытады», – деп қорытқан [28]. Бұл ... ... ... ... ... ғана ... емес, сәби нәрестелерді де
қамтыған және сөйлей бастауы мен баланың дүниетанымының өсетінін ... ... өсуі ... ... таныстырумен тікелей
байланысты. Сондықтан да бала ... ... ... ... қоршаған ортамен таныстыруды негізгі нысан ... ... Бұл ... ... ... ... ... өте пайымды, жан-
жақты талдағанын ғалымның төмендегі пікірінен көруге болады: ... ... ...... ... ... жеке бастың
сапасын қалыптастырудың қажетті шарты. Мұғалім-тәрбиешінің міндеті заттар
жөнінде, адамдар мен олардың ... ... ... ... кеңейту
болып табылады. Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... қайғысы мен қуанышына ортақтасуға, мейірімділікке,
еңбек адамын құрметтеуге тәрбиелеумен тығыз ұштастыру ... деп ... 46-47 ... баланың психологиялық ерекшелігін зерттеу дүние жүзі ... ... тыс ... және ол ... ғалымдар ірі
нәтижелерге жеткен, оларды көпшілік зерттеушілер басшылыққа алып жүргені ... ... атап ... ... Л.Выготский [32], А.Леонтьев [33],
П.Галперин [34], А.Лурия [35], С.Рубинштейн [36], ... [37], ... ... [39]. ... ғалымдардың баланы тәрбиелеу, оқыту,
дамытуда тағы ... ... ... ... ... ... керек деген
негізгі қағида – зерттеуіміздің негізгі ұстанымы. «Психология» (2005)
оқулығын ғылымның соңғы жетістігі ... ... оған бұл ... толығырақ
тоқталуды жөн көрдік [40], Бұл оқулықты бала тілінің туғаннан басталатын гу-
гуінен бастап, бала тілінің 10 жасқа дейінгі ... ... ... бала тілінің дамуы 3 кезеңге бөлінген. ... екі ... ... ... өте ... сенімді талданған, бірақ ... ... ... оған тоқталмаймыз. Екі жастан ... бала ... ... ... бастайды, сөзді бала қарым-қатынас құралы
ретінде қолдана бастайды деген оқулықта. 3 жаста бала ... ... ... [40, 367-368 б.]. Сөз ... ... ... 2,8-3,8 ... бала 600-ден 1800-ге дейін сөзді білетінін
көрсеткен. Демек, бала балабақшаға келгенде, оның сөздік қоры аз ... оны ... ... ... ... отыр. Сонымен бірге балабақша
баланың сөздерді дұрыс ... ... ... ... де ... ... ... білгенімен, оны айтуда қателесетіні анықталған
[40, 268 б.]. Бұл ... тек 4-5 ... ... ... ... ...... дейінгі жас. Балабақшада баланың тілін ... ... ... ... ... ... дұрыс айтуды қалыптастыру
мақсаты көзделуі ... ... ... ... ... ... өте ертеде-ақ дәлелденген. Тілді дамыту
арқылы ой дамытылады, ойдың дамуы тілдің дамуына әсер ететінін психологтар
дәлелдегені белгілі. ... да ... ... ... оның ... ... баса мән беріледі. П.Иванов өзінің «Общая психология»
кітабында ойлаудың бала тілін ... ... ... [41, 264 б.].
Әрине, баланың ойының, тілінің дамуында ... ... ... ... ... одан да зор. ... мектепалды даярлық тобында баланың
тілін дамыту жұмысы барлық кезеңде жоспарлы ... ... ... арқылы
сөздік қоры байытылып, байланыстырып сөйлеу дәрежесіне ... ... ... да, ... де дамуы бірге жүргізіледі.
Баланың тілін дамытуда психологиялық ес әрекетінің атқаратын қызметі
зор, ес әрекетін психологтар ұзақ сақталатын ес, ... ... ес ... ... ... тілін дамыту сөздік қорын байытудан басталатын болса,
ол сөздік қор ... ... ... ... да, есте ұзақ сақталуға
ауысқанда, белсенді ... ... ... Баланың сөздік қоры есте ұзақ
сақталып, белсенді сөздік қорға ауысқанда, бала ойын ... ... ... ... ... ... – тек ... баланың есі,
қабілетіне ғана байланысты бір жақты құбылыс емес, ... де ... ... екі ... ... тілді сезгіштік қасиеті балалардың ... ... ... өз ана ... ерекшелігін айыра білу қабілетін дамытып
отырады. Тіл ... ойды ... ... ... ... ... Біріншіден, тіл туралы білім мен дағды ұзақ мерзімге ... ... ... ... бала ауызекі сөйлеуден тілдің фонетикасын,
лексикасын, грамматикасын біртіндеп меңгере ... да, соны ... ... ... баланың басқа адамдармен қарым-
қатынасы, табиғатты бақылауы арқылы ... қоры ... ... ... естуі, сөйлеуі сияқты практикалық жұмыстармен баланың алғашқы
синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорды практикалық жолмен меңгеретіні, ал оның
грамматикалық құрылысын, ... ... ... – ауызекі сөйлеуді
мектепке дейін-ақ меңгере бастайтындығы ... ... ... ... ... ... ... арқылы жеделдетуге болады деп
есептейді.
Психолог ғалымдар сөйлеуді ішкі және сыртқы деп ... ... [41]. ... ойын ... ... ... ... Демек, баланы дұрыс ойлауға
да, дұрыс сөйлеуге де үйрету керек, ол көп тәжірибені, баланы жаттықтыруды
қажет етеді. Олай ... ... ... ... – тез іске ... ... ... мектепалды даярлықтан бастауыш сыныптың ... ... ... жұмыс [41, 265 б.].
Баланың тілін дамытуда зейін де маңызды қызмет ... ... ...... ұғуды, түсінуді қамтамасыз ететін фактордың бірі. Ол туралы
психолог ... ... ... ... тән ... ... ... орын алмаса, оның нәтижелі болуы мүмкін емес. Зейін – ... ... ... алу ... ... айтқанда, зейін дегеніміз –
айналадығы объектілердің ішінен керектісін ... ... ... ... ... алу» [25, 61 ... ... екіге бөлінеді. Қ.Жарықбаев оларды ырықты, ырықсыз
зейін деп атаған: «Сыртқы ... ... ... ... ... ... тартады. Мысалы, көшемен кетіп бара жатып, бояулы
жарнамаға ... ... оған ... бұрасыз. Не жақын жерден ... ... жалт ... ... т.б. ... ... ... жатады» [25, 63-64 б.]. Ырықты зейін ... ... ... ... әдейі зер салуы болып табылады. Қ.Жарықбаев ... ... ... ... ұйымдастыру» деп те санайды, ол,
әрине, ересектерге көбірек ... [25, 65 б.]. ... ... ... тартудың жолын іздеу тәрбиешінің шеберлігіне байланысты екені
анықталады. Яғни сабақтың қызықты, тартымды ұйымдастырылуын ... ... ... теориясында дүниені, әртүрлі құбылысты тану әуелі
түйсікке байланысты. ... ...... ... нерв ... көру, иіс айыру нервіне) сыртқы тітіркендіргіштің әсер етуінен пайда
болған нерв импульстерін орталық нерв ... ... ... шығаруы.
Түйсіктер сыртқы дүниелер туралы мәліметтің қайнар көзі болғанмен, олар бір-
бірімен байланысы жоқ жеке әсерлер туралы мәлімет ... ... ... ... иіс, ... ол – әртүрлі құбылыстардың, заттардың,
объектілердің жиынтығы. Ал белгілі бір түс, иіс, ... дәм ... ... ... ... ... қабылдау деп аталады. Әртүрлі
түйсіктердің қабылдаудағы бірігуі – мидың синтездену қызметінің нәтижесі.
Бала түйсіну арқылы әрбір жеке ... ... ... ... ... ... ... тілдік құбылысты ұғынады, яғни дүниедегі заттар мен
құбылыстардың жеке қасиеттерін ғана бейнелеп береді. Ал ... ... ... мен ... ... ... бүгінгідей, тұтас
зат не құбылыс ретінде бейнелейді. ... ... ... ... соң, оның ... ... ... байланыстырып айтып бере
алатындығына ерекше тоқталып өтпесе болмайды.
Таным әрекетінің бірі – қабылдау. Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... негізгі орын алатынын
ғалымдар дәлелдеп жүр [9]. Оны ... ... да ... ... «Восприяние – это отражение предметов и явлений в ... ... и ... при ... воздействии их на органы чувств»
[42]. Ал, ... атын ... ол ... түсіну мүмкін емес. Сондықтан мектеп
жасына дейінгі баланың өзін қоршаған дүниені танып, қабылдауы оның тілінің
дамуы әсер етеді. Тілді ... үшін ... ... зор. ... ... ... сезу арқылы дыбыстарды, сөздерді, сөйлем мағынасын дұрыс
қабылдау белгілі ... ... ... ... сабақта балалардың
дұрыс қабылдауына зер салуы керек.
Ұғым – ... ... ... Ұғым ... тікелей байланысты.
Сөз ұғымның сыртқы көрінісі, сондықтан сөз адамдардың қарым-қатынасында
ойды жеткізу, басқаға ... ұғым ... ... ... құралы болып
саналады. Әрбір сөз ұғым арқасында басқаға ... яғни ұғым ... ... Олай ... ... сөз ... ... дұрыс
түсінетін дәрежеге жеткізу жұмысына мән берілуі керек. ... адам ... ... ... құбылыс. Ол туралы П.Иванов ... ... ... в ... ... человека в зависимости от возраста, под
влиянием воспитания и ... и в ... его ... [41, 244 б.].
Бұдан балада өскен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеге байланысты екені анықталды. Ал, отбасынан кейінгі
тәрбиенің негізі – балабақша, мектеп. Сондықтан тілді ... ... ... ұғым ... да мұғалім-тәрбиешіге байланысты.
Адамның іс-әрекетіне қарай баға беру халық санасында әбден қалыптасқан.
Адамның жасаған әрекеті оның санасында із қалдырады. Ойын – адам ... ... ... ... бала ... көп орын ... Бала ойын ... да
қоғамдық тәжірибені меңгереді, өзінің психикалық ерекшеліктерін
қалыптастырады. Бала ... ... ... ... балалар бір-бірімен
ойнайтыны белгілі. Ал, ол – басқамен қарым-қатынасқа түсу. ... ... ... ... ... да ... ... жоғары бағалаған:
«үлкендердің қайраткерлігі, жұмысы, қызметі ... ... ... ойыны да сондай маңызды. Ойында бала қандай болса, ... ... да ... ... ... ... қайраткер ең алдымен, ойын
арқылы тәрбие алады» [43, 37 б.]. ... бала ... ... ойынның да
қатысы барын көрсетіп, атап отырады.
Бұдан баланың ойынын ұйымдастыруға мән ... ... ... ... Бұл ... ... Қ.Жарықбаевтың пікірі дұрыс бағыт береді деп
саналды: ... ... ... ... ... үшін ... ... ойнайтын ойындарда дидактикалық мән болады. ... ... ... бұл ... ... ... сәйкес ұйымдастырып
отырулары керек» [25, 118 б.]. Қазір ойынның түрлері де, ... ... ... ... ... да көп, ... мақсатына қарай
оларды таңдап, іріктеп, тиімді қолдана білуі керек.
Психолог ғалымдар мектеп жасына ... ... ... ... мән ... ... Өйткені бала нәзік жанды, олармен
қарым-қатынас ерекше сақтықты, жауапкершілікті ... ... ... ... ... дамытуға ерекше мән берілу керек. Ғалымдар
балалада ... ... ... бір ... тіл ... байланысты
екеніне баса мән береді. Ол ... ... ... ... жасына дейінгі балалар тілін дамыту әдістемесі» деген кітабында
былай деп жазған: «Тіл өсіп келе ... адам ... ... ... ... екендігін мұғалім-тәрбиеші есте ұстауы керек. Баланы ана
тіліне үйрете отырып, оның ... мен ... ... ... ... де, мектепте жақсы оқуына, еңбекте творчестволық
белсенділік көрсетуіне жағдай жасайды. ... даму ... ... қалған
тілдің орнын кейін толтыру мүмкін емес» [44, 6 б.]. ... бала ... дер ... ... ... зор ... байқалады. Оның себебін
М.Кольцова мидың анатомиялық сөйлеу желісінің жетілуімен байланыстырады:
«Тіл үшін дамудың мұндай қиын-қыстау бала ... ... үш жылы ... осы кезеңде негізінен мидың анатомиялық сөйлеу желісінің ... бала ана ... ... ... ... ... ... қорын жинайды. Егер алғашқы үш жылында сәбидің тіліне тиісті назар
аудармаса, кейін олқылықтың ... ... үшін ... ... ... ... [45, 5 ... бала тілін дамытумен бірге ... ... ... ... бұлшық еттерінің жұмысы да қалыптасады, дамиды,
Демек, бала тілінің дамуы мен ... ... ... ... ... тікелей байланыс бар.
Бала үш жастан аса іштей сөйлеуді меңгере бастайды дейді ғалымдар. ... ... тіл ... құралы болумен бірге таным қызметін де
атқарады. Бала жаңа сөздерді ... ... ... ... ... ... қоғамдық құбылыстарды таниды. Бұл сөйлеумен байланысты.
Бала психологиясы өте нәзік, олар тез ... тез ... ... салуы да оңай. Сондықтан мұғалім-тәрбиеші бала жанын ... ... да ... Ол баланы орынсыз ренжітуден сақтайды, баламен тіл
табысуға жетелейді.
Зерттеуші ғалым Ұ.Ауталипова балалардың қарым-қатынасындағы мән-жайды
психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... орындауға жұмсай алса, онда
олардың баланы оқуға даярлауда үлкен ... ... ... бірге автор берілген тапсырманы орындау ... ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың тілдік кемшіліктері және
оны түзету жолдары» еңбегінде мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... ... жою
мен түзетуге үйретудің бағдарламасын ұсынды [47].
5-6 ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын қарастырған ғалым Ж.Әубәкірова «Мектеп жасына
дейінгі балалармен қарым-қатынас тренингін ұйымдастырудың психологиялық-
педагогикалық негіздері» ... ... ... ... дейінгі қазақ
балаларының қарым-қатынас жасау ... оны ... ... ... ... тиімді жолдары мен әдістері қазақ
ұлттық ойындарының, мәдени және әдептілік құндылықтарының баланың ... ... ... ... ... келгенде көрнекті ... ... бала ... мен ... ... ... ... еңбектерінде
баланың сөздік қоры мен сөйлеу тілін дамыту, оның психикалық ... ... ... ойлау т.б.) жетілдіруге тікелей әсер ететіні
дәлелденген.
1.4 Мектепалды даярлық тобында байланыстырып ... ... ... ... оқытудың педагогикалық негіздері
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқыту – ... топ ... ... ... бірізділікпен жүргізілетін,
тұтастық ретінде тануға мүмкіндік беретін педагогикалық үдеріс.
Жас ұрпақты тәрбиелеу ісі – қай заманда болса да, қай ... ... мән ... ... ... ... ... халқының да ата-бабадан
мұра болып келе жатқан тәрбие дәстүрі бар. Ол ... ... ... ... кең орын алуына халықтың алдыңғы қатарлы азаматтары, ақын-
жазушылары, ғалымдары үлкен мән беріп отырған. Ұлы Абай: «балаға ... ... ... ...... ... – ұстазынан; үшіншісі –
құрбысынан» деген.
Қазақтың атақты азаматтарының бәрі дерлік бала тәрбиесі мәселесіне ... мән ... ол ... ... ... ... жоқ ... болады.
Мәселен, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Әуезов
тағы басқа классик жазушыларды мысалға келтіруге болады.
Қазақ зиялыларының ... ... және ... ғылымдары
салалары жайлы алғашқы зерттеулер жасаған М.Жұмабаев ... ... ... ... жолы» деп тамаша бағалаған [49]. «Жанның жайын жарыққа
шығару үшін, жанның сырын сыртқа білдіру үшін ... екі ... бар ... ... ... сөз, ... ... жанның сырының дене арқылы
сыртқа білінуі (бас изеу, күлу, жылау сықылды) мимика тілін ... ... ... бар ... ұқтырып болмайды. Мимика – ішкі ... ... ... ойды ... ... мүмкін емес. Ойдың тілі – сөз. Бір сөз
арқылы неше түрлі ойымызды сыртқа білдіре ... һәм ... ... біле ... Сөз ... ... ... болмас еді. Атын атап, сөзбен
бекітіп тастамасақ, жаңа суреттер, ұғымдар тұрмас еді» ... б.] ... ... оқи отырып, бала жанынан тікелей ана ... ... ... ұғымдарын ана тілінде жеткізбеуден ... ... ... ерекше дамитын мектепке дейінгі кезеңінде бала ... өзге ... ... қана қоймай, ойлауына да кері ықпал жасалғанын
М.Жұмабаевтың мына пайымдауларынан қорыта ... ... – деп ... – жан ... ең ... – ой, ой тілі – сөз, ... адам
өмірінде, һәм ұлт өмірінде ұстаған орны – Тіл – адам жанының тілмашы...
Тілі кем ... ... қор ... ойың ... тұрып, айтуға тілің
жетпесе, ішің қазандай қайнайды да. Қысқасы адамның толық ... ... тіл ... ... ... ... дүние өркендеуінің бірінші шарты балаға ... ... ... Және ... ... жат сөз ... керек. Екінші –
баланы өзі ... ... ... ... ... Баланы ешбір уақыт сөзден
тыймау керек. Былдырласын, шолжаңдасын – сөйлей ... Ал енді ... шын ... жолға салатын, дұрыстайтын, байытатаны – мектеп» [49, ... деп, бала ... ... ... ... ... ... де дұрыс
атап көрсетеді. М.Жұмабаев өзінің ... ... ... ... бағалаған, әр тәрбиеші баланы тәрбиелеуде ұлттық тәрбиені негізге
алуы керек деп санаған. Міне, үстіміздегі ... бас ... ана ... әділ баға ... ... өз мәніне ие болуда. Ана құрсағынан
қазақ болып дүниеге келген қазақтың ұл-қызын ... ... ... ... ... ана тілі ... сөзімен айтқанда, – «өз
бауырына» тартуы ... ... ... жолмен келу қиын болса, қисынын тауып,
титімді әдіс-тәсілдермен ...... ... ... ... ... ... өтіп, әбден сұрыпталған бала тәрбиесінің
асыл қазынасы қажетіне қарай бала тәрбиесінен орын ... ... ... ... ... бала ... мамандары зерттеп, ұсынып жүргенін
құптау дұрыс деп санаймыз. ... ... [11], ... ... [50], ... [21], ... [8], ... [9],
Ә.Әмірова [51], С.Жиенбаева [52], Ғ.Таубаева [15], Ш.Сапарбайқызы [53],
А.Қапенова [14], Т.Иманбеков [54], т.б.
Жас ... ... ... ... ... ... тыс қалған
емес. Дүниежүзі ғалымдары тәрбиені дұрыс ұйымдастырудың ... ... ... ... мол, ... ізгі ... тәрбиелеп,
тиянақты білім беру мәселесін зерттеп, оның ғылыми негізін қалап, бар
өмірін осы ... ... ... ... Оған дәлел ретінде «Ұлы
дидактиканың» авторы Я.Коменскийді ... ... ... ... мектепке дейінгі тәрбие ісінің негізін қалаған деп саналады.
Я.Коменский өзінің ... ... атты ... ... ... ...... орта туралы ең жеңіл білімді меңгерту,
адамгершілік ... ... ... ... мектепке дайындау, сонымен
бірге мектепке дейінгі бала тәрбиесінің бағдарламасын ... ... ... атты ... баланың тілін дамытуды іс-әрекет пен
тәрбиелеуден ажыратып, сыртқы ... ... бала ... ... ... ... ... оны «Мир чувственных вещей в
картинках» ... ... ... ... ... сияқты әйгілі ғалымдардың ғылыми ... ... ... ... ... рет мектепке дейінгі
тәрбиенің арнайы бағдарламасы ... ... ... екенін дәлелдеді.
Оның мектепке дейінгі тәрбие жүйесін жетілдіруде атқарған ... ... ... ... ... ... дидактикасын белгілеуде А.Усованың ... ... Ол ... ... беру мәселесін зерттеп, оның негізгі
заңдылықтарын ашқан, оның өзіндік әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... [56]. ... бірге білім мазмұнын анықтауда
Ресейде көптеген ғалымдар еңбек еткен, олар: А.Ладыгина, Н.Быстрова,
П.Саморукова, ... ... ... ... ... Н.Ветлугина, М.Костяковская, А.Быкова тағы басқалар. ... ... ... тәрбие, білім беру мәселесінің әдістемесін
жасауда жұмыс түрі мен оның мазмұнын анықтады.
Ғалымдардың ғылыми зерттеулерінің арқасында бала ... ... ... ... белгілі болды. Балалардың белгілі мөлшерде білім,
білік, дағдыны меңгеруі үшін ғалымдар бірнеше ұстанымдарды белгіледі.
Бірінші ұстаным – ... ... ... ... ... Бұл ... ... жасына дейінгі баланың меңгеруге тиісті білім,
білік, дағдыны таңдау, нені ... ... ... ... ... ... таным және балалардың түрлі әрекетінде өз бетінше әрекеттену
дағдысын ... ... ... ... ... ... бұл ... жүзеге асырылған [57].
Білімнің жүйелілігі ұстанымы. Бұл ... ... ... деп ... 6-7 ... ... ... тілін, қазақ тілінде
сөз қорын дамыту ересек балалар ... 5-6 ... ... білім
дағдыларын негізге ала отырып, жалғастыру. Балалардың тілін диалогты түрде
сөйлей білу ... ... ... ... сұрақ қою арқылы
сөйлете білуге машықтандыру.
Білім мен ... ... және ... ... Бұл ... ұстанымдармен байланысты. Жүйелі білімді дамытуды тәрбиелеу
ұстанымы бұрынғы біліміне сүйеніп, ... ... ... қасиеттерін
ажыратып, салыстыра білу арқылы санасын, білімін дамытуды көздейді
Білім, білік, дағдының жан-жақты ... ... Бұл ... ... топ ... өте ... өте қажет, өміріне қатысты
мәлімет ... ... ... Ол ... ... ... оның ... білумен
бірге әртүрлі қасиеттерін білу.
Оқу-танымдық белсенділігін арттыру ... Бұл ... ... ... қалыптастырылатын оқу белсенділікті талап етеді.
Мектеп жасына дейінгі бала ... ... ... ... дағдыны
меңгертетін ұстанымдар туралы ғалымдардың ғылыми зерттеулеріне сүйеніп
отырып, ... ... ... ... мектепалды даярлық топтарда
байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... бала жасына,
ойлау-
қабылдау қабілетіне, мектепке
дейінгі
ерекшелігіне сәйкес болуы).
2. Қызықтырушылық ұстанымы ... ... ... болуы).
3. Байланыстылық ұстанымы (материалдардың бір-бірімен
байланысты, тұтас болуы).
4. Сабақтастық ұстанымы ... ... ... ... материалдардың
мектептің 1-сыныбында меңгерілетін
материалдармен сабақтас, жалғас
(дамытылған) болуы).
5. Тиімділік ұстанымы ... ... ғана ... ... ... Белсенділік ұстанымы (оқу-танымдық белсенділігін
арттыратын оқыту әдістерін жүзеге
асыру)
– Тіл ... ... ... алатыны белгілі. Өйткені баланың
тілі үлкендермен қарым-қатынаста қалыптасатын ... ... ... ... ... ... дейінгі ұйымдар, мектеп оны әрі қарай дамытады. Ғалымдар
балабақшадағы тіл ... ... ... деп ... ... адамға табиғаттан берілетін, адаммен бірге туған, құдайдың
бір сыйлығы емес деген К.Ушинский, ол адамдардың ... ... ... асыл қазынасы, зор байлығы. Сондықтан ата-бабадан
жеткен ... ... ... ... ... Ол үшін балаға
үлкендердің көмегі керек, ол көмек отбасынан басталады, мектепке
дейінгі ұйымдарда дамытылады. Мектепке ... ... ... ұлы педагог К.Ушинский дайындық оқу «подготовительное
обучение» деп атаған. К.Ушинский ... ... ... ... жүйелі
оқу, ол отбасында және балабақшада жүзеге асады деп көрсеткен.
Сонымен бірге, дайындық оқу, оның ... тіл ... ... ... ... әртүрлі болу керек деп ескерткен.
Дайындық оқу теориясының негізін қалаған педагог-ғалым К.Ушинский
[58, 123]. ... ... ... бала ... ... ... маңызды қызметі туралы теориялары ... ... ... ... дамуына, қалыптасуына
негіз болды. Ал, сондай-ақ тіл дамыту әдістемесінің дамуына да
негіз болып, тіл дамыту әдістемесі ғылымның ... ... ... ... дейінгі баланың тілін дамыту мәселесін алғашқы
зерттеушілердің бірі – ... ... ... ... оқу ... – «Живое слово в дошкольном учреждении» 1933 ... ол 1961 жылы ... ... ... ... ... кірген [59, 19 б.]. Е.Флеринаның педагогикалық мұралары ... ... ... ... ... мекемелердегі шынайы сөз»
қызықтыратыны сөзсіз. Ол негізін қалаған балалардың эстетикалық тәрбиесі
жүйесінің ... ... ... ... ... осылай аталады.
Педагогтың балалармен тіл ұстарту жұмысының негізгі түрлеріне автор ... ... ... ... ... ... сұхбаттасу, ойын
үстіндегі әңгімелесуді жатқызады. Балалардың қабылдау ерекшелігін ескеріп,
шығармаларды таңдау мен ... ... ... ... оқуды
қайталау, бір сабақ үстінде бірнеше шығарманы ... ... ... ... көркем оқу және ... ... ... ... өлең ... ... ... Е.Флеринаның
көркем сөз бен мазмұндауға өзі негіздеген тұжырымдама тұрғысынан келеді. Ол
бала тілін дамытуда бақылау мен ... ... ... баса ... тілін дамыту мәселесі ... даму ... жаңа ... жаңа идеялармен толығуда. Соңғы кездегі ғалымдар еңбегінде
тіл дамыту, тіл дамытудағы әдістер, тездетіп оқыту, ... ... ... ... мен жаңа оқыту технологиясы туралы пікірлер басым орын алуда.
Оларды атап ... ... ... ... Ә.Жұмабаева,
О.Сергеева, В.Дронов, С.Ремизова, М.Дружинина, Е.Пассов, Б.Бадмаев,
Е.Клюев, ... ... ... ... топта байланыстырып сөйлеуге үйрету сабақтары өтеді.
Ол сабақтар баланың дүниетанымын кеңейтеді, ақыл-ойын ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге үйретеді.
Байланыстырып сөйлеуге үйрету сабақтары ... мына ... ... ... қорды дамыту. Мектеп жасына дейінгі баланың ... ... ... және оны қаншалықты танысқанымен ... ... ... ... жұмысының бағдарламасы бар, мұғалім-
тәрбиеші сөздерді таңдап үйретуде бағдарламаға сүйенеді. ... ... сөз ... ... онда қате де ... ... түрлі әдістер арқылы сөзді, оның мағынасын түсініп, сөйлеуде
дұрыс қолдануға үйретеді. Сөз үйретілмейтін ... ... ... ... жағын дұрыс қалыптастыру. Сөздік тілдің
құралы, ... ... ... сөзді сөйлемде түрлендіру,
сөздерді сөйлемде бір-бірімен байланыстыру ... ... Бала ... ... ести ... сөздердің сөйлемде
бір-бірімен қалай байланысқанын байқайды. Мұғалім-тәрбиеші ... ... ... түрлі әдістер арқылы өткізеді, онда түрлі
күрделі тілдік құрамдарды (сөйлемдерді) қолданады, ... ... ... ... бірте-бірте таныстырып отырып,
қиын грамматикалық тұлғаларды бекітіп отырады. Нәтижесінде балалардың
грамматикалық жағынан дұрыс сөйлеу ... ... ... ... ... ... бала ... дыбыстық құрамын
меңгеруі керек. Бала үлкендерге ... ... ... ... ... ... Бала сөйлеу мәнерін де ... ... ... ... ... ... болуы, тыңдаушыға қарап
сөйлеу, сөйлеу ... өзін ... ... ... да қалыптастыру
қажет.
4. Пікірлесуде сөйлеу дағдысын қалыптастыру. Бала өзіне бағытталған сөзді
тыңдай және түсіне білуге, сұраққа жауап беруге, өзі ... қоя ... ... ... сөйлеу дәрежесі баланың сөздік ... ... ... ... ... меңгергеніне
байланысты. Тыңдаушымен сөйлесу әңгіме кезінде баланың өзін мәдениетті
ұстай білуін, ұстамды болуын, ... ... ... ... ... үлкендермен сөйлескенде, көп нәрсені білетінін ескертіп, ... ... ... да ... Әңгімелеуге үйрету. Әңгімелеуге үйрету – баланы мектепке ... ... ... әр ... ... ... ... беруге тиіс
екені белгілі. Оған дайындық мектепке ... ... ... үшін ... ... білу ... Байланыстырып сөйлеу
баланың ойын, есін дамытады. Байланыстырып сөйлеуде баланың сөздік қоры
байқалады, оның ... ... ... ... ... мүмкіндігі
анықталады. Балалар тыңдай білуге жаттығады, тыңдағанын әңгімелеп айтып
беруге жаттығады.
6. Көркем ... ... Бала ... ... ұйымдарда
балалар әдебиетінің ең ... ... ... Мұғалім-
тәрбиеші балаларды көркем шығарманы жақсы тыңдауға ... ... бала ... ... оған ... ... ... Балалар тақпақты мәнерлеп айтуға үйретіледі. Бұл
жұмыстар дұрыс орындалуы үшін бала ... ... ... ... ... Ол үшін балада көркем шығармаға деген ынта,
қызығушылық, құмарлық сезім оятуды, қалыптастыру ... ... ... ... сөз кең орын алады.
2 МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚ ТОБЫНДА БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ ҮЙРЕТУ АРҚЫЛЫ ҚАЗАҚ
ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
2.1 Баланың ... ... ... ... ... ... қор – ... лексикология саласының бір мәселесі. Баланың
(кімнің де болса) сөздік қоры сөздерден құралатыны белгілі. ... ... ... ... лексикология ғылымының деректеріне назар аударайық.
Тілдегі сөз атаулының жиынтығын тіл білімінде лексика немесе сөздік
құрам дейді. Балабақшадағы ... ...... ... бір аз
бөлігі ғана. Сөздердің мағынасын, оның ... ... ... ... ... ... ... стильдік ерекшелігін
тексеретін ғылым лексикология деп аталадыі.
Тілдің ... ... ... жетілгені сөздік құрамындағы
сөздердің санымен де, мән-мағынасымен де өлшенеді. Демек, ... ... ... да ... ... сөздердің санымен де, мән-мағынасымен
де өлшенеді.
Адамдар күнделікті өмірде, қызметінде тілдегі сөз ... ... ... бермейді. Олардың қолданылу ... ... ... ... ... (актив) сөздер тобы және белсенді емес (пассив)
сөздер тобы ... Бұл ... ... ... қорына да қатысты.
Балалардың сөздік қоры белсенді, белсенді емес сөздер тобына бөлінеді.
Сөздердің бәрі де түрлі дыбыстардан ... Бір ... ... ... ғана бар: у! и! е! ... әдетте, бірнеше дыбыстан
құралып, бір мағына береді. Сөздердің дыбыстық ... ... ... оны ... айтуы керек, дыбысты дұрыс айтпай, бір дыбысты ... айту сөз ... ... ... ... ол, әл, ол, өл,
іл, ұл, ... ... сен, мен, біз, сіз т.б. ... ... ... ... мән беріп, балаға сөзді үйретумен бірге, сөздің дұрыс айтылуын да
қалыптастыру қажет.
Сөз – көп мағыналы тілдік бірлік, бірақ бір ... бір ... бір ... ғана ... Олай ... сөз мағынасын білуге, сөз
мағынасын ажыратуға балалар үйретіліп, ... ... ... қолдануға
жаттықтырылуы керек.
Сөз өзімізді қоршаған кең ... ... ... ... ... әрқайсысының өзіне тән мағынасы болады. Ол мағына ... ... ... әрекетін тікелей байланыстырмағанымен, сол ұғымды
білдіретін баршаға танымал ортақ белгі ... ... ... Сөздің
лексикалық мағынасы заттың, құбылыстың нақ өзі болғанымен, ұғым ... ... ... деп ... Сондықтан сөз мағынасын
талдағанда, ең алдымен оның алғашқы, негізгі мағынасын табуға тырысады.
Тілде сөздің негізгі, ... тура ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Мәселен, көл, өзен, бала, әке,
ана, көк, кел, бер ... ... де, ... да ... түсінікті.
Олар қоршаған дүниенің тілдегі аттары, ... ... ... белгілі
дыбыстық құрамда қалыптасқан, ол баршаға белгілі.
Баланың сөздік қорын байыту алғаш сөздің негізгі ... ... ... бала ... ... ... таныстыру барысында көбіне
деректі мағыналы ... ... ... ... ... ... бұл
дерексіз мағыналы сөз қолданылмайды дегенді білдірмейді. Мәселен, ол ... ... қыз, туыс ... ... қар, бойы ... т.б. Олар бала үшін
деректі сөздер емес. Ол туралы да түсінік берілу ... ... ... өзі ... дерексізденетін кезі болады. Мысалы, бұл тас
емес, ағаш десек ағаш сөзі ... ... Ал, ағаш ... ... ... ... сұрағаны белгісіз, қайың ба, қарағай ма? т.б. Демек, мұғалім-
тәрбиеші сөз мағынасына жеткілікті мән беруі керек.
Мектеп жасына дейінгі бала ... ... ... ... омоним,
синоним, антоним, көп мағыналы сөздер тарапынан туады. Ол қиындықтарды жеңу
үшін семасиологияның омоним, антоним, синоним ... ... ... ... мән ... ... Әрине, ол балаларға олардың теориясын
білуі қажет деген түсінік емес. Олар – балаларға сөз үйретуде ... ... ... ... ... ... өзі білуі керек.
Айтылуы да, дыбыстық құрамы да бірдей, бірақ мағыналары ... ... ... ... ... ... Ал, омоним сөздер кездеспей
қоймайды, өйткені олар тілде өте көп. ... ... жеке сөз ... оның екі түрлі мағынасы бар деп түсіндіруге ... ол ... ... ... әдіс бар деп айту ... еңбегімізде әдістеме бойынша мына антонимдер қолданылады:
1) Жақсымен жолдас болсаң,
Жетерсің мұратқа.
Жаманмен жолдас болсаң
Қаларсың ұятқа.
2) Қыстың қамын жаз ойла.
3) ... сен ... сені ... Көп ... дана ... ... бала боласың.
5) Жақсы байқап сөйлейді.
Жаман шайқап сөйлейді.
6) ... бір рет ... мың рет ... ... – іс ... – тіс сындырады.
Еңбекте синоним сөздерді тілде жиі ... ... деп ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылды. Синоним сөздердің
бір түрі алғаш кездескенде синоним туралы ешбір түсінік берілмейді. Мысалы,
Мадинаның ... ... бар. ... ...... көрікті қуыршағы бар,
– деп мұғалім-тәрбиеші әдейі көрікті бір сөз бе? – деп ... ... ... – екі сөз, ... ... ... сондықтан олар бірінің
орнына бірі ... ... ... үшін – ... сөзі ... бала ... ... сөйлеуге үйренеді, баламен көп сөйлесу қажет деп санайды. Бала
айналасымен жақсы қарым-қатынас жасау ... әр ... ... ... ... бала ... ... дұрыс айтпаса, оны түсіну қиындайды да, бала
өзін түсінбеген соң қиналады да, сөйлемей қоюы ... ... ... ... ... ... ... зор деп санайды. Ол үшін ғалымдар түрлі ойын
жүйесін ... ... бала ... ... ... қорын байыту мәселесінде
қазақ ғалымдарының да өз табыстары бар.
Ғалымдар Б.Баймұратова, К.Метербаева ... ... да, ... да ... ... тілін дамыту, сөздік
қорын байыту жұмыстарына жете көңіл ... ... ... ... бақшада тәрбиешілер баланы сөйлету, онымен көбірек әңгімелесу
ісіне мән бермейді. Сондықтан бала өзіне таныс ... ... қар ... ... ... жұлдыз) сөзбен атап айта білмейді. Ал суреттен нұсқап
көрсетеді. Төрт-бес жастағы балалар жыл ... ... ... ... жаз, ... жылы, не суық) – деп жазған. Сондықтан сөздік ... ... ... ... ... беру ... екендігін
көрдік» [6, 9].
Бес жастан жеті жасқа дейінгі балалар үшін үлгі ретінде сөздік минимум
Біздің ... аты, ... әке, ... әже, ата, апа, аға ... тәте ... (ұл), ... ... (қыз), отбасы -деген сөзді білдіру.
Бала өз туыстарын атауды алдымен отбасынан бастап үйренеді. Алайда
балабақшада туыстық ... ... ... ... мақсатымен «Мен және
менің туыстарым» тектес тақырыптар сабақ ретінде оқытылып жүр.
Дидактикалық ойындар ... ... ... топ балаларының
сөздігіне отбасындағы адамдардың жекелеген атаулары (ата, әже, апа, апай,
тәтей…) туысқандық ... ... ... іні, ... Бұл жас ... ... ... болсын, әңгіме үстінде
болсын, өздерінің үйелменіндегі ағайын-туысқанға қарата сөз ... ... ... ... ... бағалай алуға тәрбиеленді».
Алдымен бұл сөздер күнделік өмірде ең жиі қолданылатын сөздер, сол үшін
де балалар ол сөздерді жақсы ... ... олар ... ... бір ... ол ... ... тәрбиелейді. Ата, әже, нағашы
ата, нағашы әже, аға, апа сияқты сөздерді ... сый ... ... айта ... ... ... ... сезім тудыратын сөздерді
дұрыс қолдануға үйретудің тәрбиелік мәні зор.
Бұл тақырыпты өтуде ... ... ... есте ... ... ... ... сөздік қорына қосылу үшін, әртүрлі тәсілдер қолдануға
болады.
1. Диалог түрінде (сұрақ-жауап ... әр ... ... әдісті
қолданып әңгімелесу. Мәселен:
Мұғалім-тәрбиеші:– Сенің атың кім?
– Менің атым – ... ... аты ... ... аты – Ләззат.
– Әкеңнің аты кім?
– Әкемнің аты – Серік.
Мұғалім-тәрбиеші: – Жанар, сенің атаң бар ма?
Жанар: – Бар, ... ... Әжең бар ... Әжем бар, аты – Дәмен.
– Атаң мен әжеңді жақсы ... ... Иә, мен атам мен ... өте, өте жақсы көремін.
Мұғалім-тәрбиеші: – Азат, сенің апаң, ағаң, інің, қарындасың бар ма?
Азат: – Ағам, қарындасым бар.
Осы сияқты әр ... ... ғана ... ... әңгімелесуге болады.
Мұндағы сұрақтар да, жауап та қайталанып ... ... ... ... ... есте берік сақтауға мүмкіндік беріледі.
2. Балалар жалықпау үшін, әке, ... ... мына ... ... ... және тиімді:
Алақаны аялы,
Анам бар жаны саялы,
Кешіре білген кінәмды,
Әкем бар менің шыдамды. Бұл өлең ... ... ... атты ... ... Оны ... жаттату арқылы балалар
көңілі бөлінеді және ол сөздер есте жіті ... Оны үйде ... беру ... Ол әке, шеше үшін ... ... ... әже ... сөйлескеннен соң, мына тақырыптарды жаттату керек.
Ата
1) Атадан ақыл аламыз,
Атамыз біздің – панамыз.
Атамыз біздің – данамыз,
Атадан ақыл аламыз
Атадай адам ... Әже ... көп ... ... жоқ ... бұл ... ғажап бұл кісі.
Туыс атауларын қайталау үшін мына тақпақтарды жаттатуды ұсынамыз:
1) Аға деген,
Іні деген ... бір ... ... ... құрыштан.
Ана
2) Ана - өмір шырағы,
Ана - өмір бұлағы,
Беісігімнің жыр-әні,
Жүрегімде тұрады. .
3. «Мен, менің туыстарым» тақырыбына екі ата, екі әже, аға, іні, ... ... ... бар ... ... ... ... ол суретті
балаларға көрсетіп, мұнда ата мен әжені нағашы ата, ... әже ... ... ...... ... туыс бар, ... айтыңдар – деді.
Бірінші бала – менің әкем, шешем, атам, әжем бар, ... атам ... әжем бар, ағам бар, інім жоқ, ... ... бар.
Екінші бала – менің әкем жоқ, шешем, атам, әжем бар, нағашы ... ... ағам бар, інім жоқ, ... ... ... ... сөйлей бастағаннан бастап, өзін қоршаған әлемге ... бала ... ... ... ... ... ... да бағдарламаларда қоршаған ортамен, қоғамдық өмір құбылыстарымен
табиғат құбылыстарымен таныстыру мәселесі үнемі көрсетіліп келеді [61].
4. Туыс ... ... ... ... ... ... ... ата, әже, іні, қарындас рөльдерін атқаратын ойыншықтар бар.
Балалар оларды ойната алады. Ол ойын ... ... деп ... ... үстелді тамақ ішуге дайындайды. Үстелге нан, бауырсақ,
қант, май ... ... ... ... кеселер қояды. Шешесі
(ойыншық) тамақ ішуге шақырады, бәріне шәй құйып отырады: – «Ата, әже шәй
ішіңіз, ... май мен нан ... ... Әсел ... же» – ... ... Бұл ойын балаларды ... ... ... ... Сол ... туыстық атаулар тағы қайталанып, олар балалар
есінде сақталады.
Келесі күнгі ... ... ... ... ... мәтінді тәрбиеші оқып
береді.
5. Менің отбасым
Менің отбасым үлкен. Менің нағашы атам, әжем, әкем, шешем, ағам, ... ... бар. Атам мен әжем – ... Әкем – ... – мұғалім. Апам – ... Ағам 11 ... ... ... екі ... Біз ... ... мәтінмен сөздік жұмысы жүргізіледі. Мұнда туыстық ... ... ... және ... ... мағыналары
түсіндіріліп, содан соң мәтін бойынша сұрақ-жауап, яғни пікірлесім ретінде
талданады. Содан соң балалар ... өз ... ... ... Жаңылтпаш.
Шағай ағай
Жанат ағайға:
– Келгенің жай ма? – десе,
Жанат ағай
Шағай ағайға:
«Анау жаңа ай ма?» – депті (М.Әлімбаев) ... да ағай ... ... ... ... ... айыра білуге жаттықтыру көзделеді.
Біз туыстық атауларды есте ... ... ол ... ... ... қосылып бекуі үшін бес-алты рет оқытуды және бірнеше сабақта
дүркін-дүркін ... ... ... Ол сөздер кейін қайталанғанда
ұмытпағаны есте ұзақ ... ... ... ... ... шаш ... ... сары, ақ), маңдай, қас, қабақ, кірпік,
көз, (екеу), бет, ... ... ... тіл, тіс, иек, ... ... ... қол (екеу), саусақ (бесеу).
Балалар бақшасына байланысты сөздер
Бақша үйі. Онда қызмет істейтін адамдар:
Тәрбиеші: аты, әкесінің аты, оның ... ... ... айтады,
кітап оқиды.
Күтуші, не даяшы (няня) – оның аты, ... ... ... ... ... - аты, әкесінің аты. Тамақ пісіреді.
Үй тазалаушы – аты, бөлмені сыпырады, жуады.
Дәрігер –аты, әкесінің аты, емдейді, дәрі ... ... ... – аты, ... ... ән үйретеді,
әндер тыңдатады. Үй, бақша, үш не төрт қатар, түсі ақ, ... ... саны ... ... ... ... ... Ойын бөлмесі, ойын,
ойыншықтар, сәбилер бөлмесі, естиярлар бөлмесі, ересек балалар ... ... ... ... ... ... ... қабырға, еден, есік, босаға, табалдырық, терезе, төбе, әйнек,
тұтқа, ілгек.
Бақша ішіндеге мүліктер: шкаф, киім ... ... ... ыдыс,
қоятын шкаф, орамал ілетін ілгіш.
Сабақтар кезінде: қағаз, ақ парақ, қарандаш, ... ... ... ... ... саяхат, серуен, бақылау, экскурсия, сабақ.
Үй ішіндегі мүліктер: керует, матрас, текемет, киіз, көрпе, жастық оның
тысы, сейсеп, жапқыш, ақ жайма (простыня) сырмақ, ... жол ... ... ... қоятын шкаф, этажерка, сөре, үстел, (жозы, тамақ) ... ... ... ... ... ... қолжуғыш, кірше, кіржуғыш, жуынатын ... ... ... ... ... ... ... (жаздық): жейде, көйлек, жең, жаға, қалта, сарафан,
белдемше, сандалет (жеңіл аяқ киім), туфли, іш ... ... ... ... ... ... ... бешпет, шалбар, шұлық, кеудеше,
бәтіңке, жұқа (не жеңіл ) ... ... тыс ... ... киімдер: шәлі, бөрік, тымақ, малақай (құлақшын), қалың пальто,
тон, етік, ... ... ... пима ... бәрі – киім ... аттары: кесе (үлкен, кішкене), табақ (тарелке үлкен, кішкене)
қасық (үлкен, кішкене, не үшін керек), шәй қасық, ас ... ... ... ... ... ... нан салғыш, қант салғыш, сүт құйғыш,
шанышқы, пышақ, оқтау, тегеш, шелек, ... ... ... ... ... – бәрі ыдыс.
Тағам аттары: нан, ақ нан, қара нан, қалаш, май, ет, палау, сүт, ... ... ... ... ... ... бауырсақ, түшпара, манты, кеспе,
көже, күріш көже, тары, айран, құрт, ... ... – бәрі ... ... ... ... ... қой, ешкі, ат, түйе, ит, мысық, күшік; жал,
кекіл, мүйіз, құйрық, тұяқ, ... – үй ... ... ... ... ... құлын, бота, қозы, лақ, бұзау, – бәрі төл деп аталады.
Маңырайды, боздайды, кісінейді, мөңірейді – ... ... ... ... қаз, тауық, мекиен, әтеш.
Жабайы құстар: торғай, қарға, сауысқан, бұлбұл, көгершін – бәрі құстар
және ... ... ... ... ... ... дегенді
білдіру.
Жабайы аңдар: қасқыр, түлкі, арыстан, піл, қоян, тиін – бәрі жабайы
аңдар.
Жәндіктер: бақа, кірпі, ... ара, ... ... ... аудан, ауыл, қала, көше.
Шаруашылық бұйымдары: балта, кетпен, балға, күрек, орақ, арба, ... ... ... ... қақпа, сыпыртқы.
Көлік түрлері: трамвай, жетекші, троллейбус, автобус, машина, поезд,
ұшақ, ұшқыш, қайық – қайықшы.
Ауыл шаруашылығына ... ... ... ат ... ... ... ... сауыншы.
Табиғат құбылыстары: көктем, жаз, күз, қыс, жылы, суық, ыстық, салқын,
аяз, аспан, ... ... ... ... күн, ай, ... ... қар, ұлпа.
Сапалық ерекшелігі: көгілдір, мөлдір, ашық, (аспан); ... ... ... ... көбік, (қар); қызыл, сары, жасыл, (кемпірқосақ); тірі
табиғат: сары, қызғылт, қызыл, жасыл, қурады, солды ... ... көк, ... ... (шөп); теңіз, көл, өзен, бұлақ, арық, бастау
не қайнар, балық, шабақ, тау, тас, ... ... құм, ... ... емен,
тал, терек.
Жеміс-көкөніс аттары:
Картоп, қырыққабат, асқабақ, қауын, ... ... ... ... ... – бәрі ... ... алмұрт, шие, алша, жүзім – жеміс бауда өседі.
Қарақат, құлпынай, мойыл, бүлдірген, таңқурай – жидек.
Бидай, арпа, сұлы, ... ...... ... ...... шыттан, жібектен, жүннен (киім) ағаштан,
темірден, шыныдан, тастан, кірпіштен, бидайдан, ұннан.
Қайда ... ... ... ... тоқу комбинатында.
Заттың іс-әрекетін білдіретін сөздер (етістік): айт, көр, сал, құй, іш,
отыр, жат, тұр, кес, қи, шөп ал, кел, ... қой, шеш, ки, ... шық, ... жап, бар, ... ... сұра, үйрен, жирен, жапсыр, жаса, иле, ... жүр, ... ... теп, ұр, қақ, соқ, ... ... өнді, тара,
байла, түймеле, ора, қал, қаз, тазала, ек, күт, бапта, ... ... ... тап, көр, ... ... ... сөздер (сын есім): ақ, қызыл, сары, көк, қара,
қоңыр, жақсы, жаман, ақылды, ... ... ... ... ... ... жұмсақ, қатты, суық, жылы, ыстық, салқын, жас, кәрі, қарт, ... ... ... ... ... ... ... биік, аласа, кең, тар,
төмен, алыс, жақын, мөлдір, тұнық, таяз, терең, ... ... ащы, ... ... ... ... жалпақ, ауру, сау, тұзды, құрғақ, дымқыл,
шикі, піскен, лай, түзу, қисық, өткір, жарық, қараңғы, семіз, ... ... ... үшін ... ... және көп, аз деген сөз қосылады.
Ескерту: Етістік, сан есім, ... ... ... ... ... өте аз ... ... Мұғалім-тәрбиеші ескеруге тиіс.
Есімдік: мен, сен, ол, біз, сіз, олар, ... ... өзі, ... ... олардікі, өзіміздікі, өздеріңдікі, анау, мынау,бұл, сол.
Үстеу: Кеше, бүгін, ертең, күндіз, түнде, кешке, ... ... ... ... ... осында, ішінде, сыртында, астында, ... ... ... ... артында, оң жақ, сол жақ.
Шылаулар: үшін, шейін, таман, қарай, кейін т.б.
Үлгі ... ... өмір ... байланысты сөздер. Ал
оқылған шығарма, көркем, сурет, мазмұнына байланысты жаңа сөздерді тәрбиеші
күнделікті сабақ жоспарында көрсетіп, түсіндіріп отырды» [6, 145 ... ... ... сөздік минимумды түгел келтіруді дұрыс көрдік.
Өйткені бұл 3-4 ... ... ... анықталған тұңғыш сөздік
минимумы болып ... ... оның ... рөлі де бар. ... 3-4 жастағы балалардың сөздік қорын байыту жұмысына оның бағыт-бағдар
беруге пайдасы бар.
Міне, балабақша балаларының сөздік ... ... ... ... ... ғылыми мәселелер шешіліп, балабақша балаларының
тілін дамыту мәселесін зерттеуге жол ашқан.
Жалпы қазақ ... ... ... ... ... ... ішінде сөздік қорды байыту мәселесіне не тікелей, не жанамалай
соқпай өткен ғалымдарды ... ... ... ... ... А.Меңжанова, М.Сәтімбекова, Ә.Әмірова, ... ... ... ... Р.Нұрмұхамбетова,
А.Қапенова, Ғ.Таубаева, ... ... ... т.б.
ғалымдарымыздың бәрі дерлік балабақша балаларының сөздік ... ... өз ... ... байланысты әртүрлі дәрежеде үлес
қосқан.
2.2 Сөздік жұмысы бойынша байланыстырып сөйлеуге үйрету
Байланыстырып сөйлеуге үйренуде қазір ортаның ... бар ма ... ... Оған ... ортасы қазір де ауадай қажет деп жауап беріледі.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... үйренуге жарты
жылға, бір жылға, қай тілді үйрену керек болса, сол елге жіберіп жатыр. Бұл
тілдік ортаның қажеттігінен ... ... ... үйренуде, байланыстырып сөйлеуге үйренуде, тілін дамытуда
тілдік орта, ... ... ... пе ... ... туады. Оған жауап
төмендегіше: сөйлесу ортасынсыз, сөйлесу үлгісінсіз ... ... ... ... ... ... ... развития речи нужна речевая среда,
которая дает ... ... ... ... ... ... ... – дейді [65, 111 б.]. Демек, тілдік орта ... ... ... ... ол ... қолданып жаттығу үшін, байланыстырып сөйлеуді
қалыптастыру үшін ... ... ... ... үлгісінсіз ана тілінде де ешкім дұрыс
сөйлеуді меңгерген емес. Олай болса, баланы ... ... ... ... ... үлгі керек деген мәселені шешіп алу керек. Ол үшін ... ... өмір ... оның ... ... ... ... тәрбиеленуіне не әсер ететінін анықтап алу керек. Баланың ... ... ...... ... ата-әжесі, бауырлары,
туыстары. Осы ортадан сөйлеуді ... осы ... ... ... барлық жақсы үлгіні отбасынан бастап меңгереді. Байланыстырып
сөйлеу отбасында басталады дедік. ... Әже, ... ... Ана, шөлдедім.
Апа, ұйқым келді. Әкем қашан келеді? сияқты сөйлемдерді бала 2 жасынан бала
айта алатыны ғылымда ... ... ... бала сөзінде грамматикалық тұлғалардың дұрыс қолданылғанына
да назар аудару қажет. Осымен байланысты бала ... ... ... ... ... ... Оған ғалымдар түрліше жауап береді,
оларды қорыта келгенде, мынадай ой түйіндеуге болады: бала сөйлегенде ... ... ... ... ... ... олардан
үйренеді. Отбасының әсерін мынадан да көруге болады. Баламен ... ... ... 2 ... өте ... сөйлейді, барлық сұраққа
жауап береді, тіпті үлкендердің ... ... ... тым ...... ... неге ... деген де сөзін естідік. ... ... ... ... ... сөйлеуді ұнатпайтын, баланың сұрағанын
үндемей қолына ұстататын, ... ... ... 3-тен ... әлі ... ... тәжірибеде кездесті. Бұл баланың тілінің шығуы
отбасына байланысты екенін дәлелдейді. Неғұрлым отбасы мүшелері ... ... ... ... ... ... көп. ... баланың
нашар сөйлейтіні анықталысымен мұғалім-тәрбиеші ата-анамен жұмыс істеуі
керек.
Ескерте кететін жағдай ... тек ... ... ... ғана ... ... балалардың ата-анасымен кеңесіп, бірлесіп жұмыс
істегені өте пайдалы. Мұғалім-тәрбиеші ... ... ... ... қызмет етсе, балалардың тілін дамытудың мүмкіндігі
артады. Сонда табиғи ... орта ... мен ... ... ... бір ... жұмыс істейді. Мыналарды ескерген жөн:
– отбасы мүшелері балаға дұрыс сөйлеу, өздері дұрыс ... ... ... қате сөйлесе бала оны ... сақ болу ... бала қате ... оны үйдегі үлкендер кезінде сыпайы түзеп
отырады;
– баланың ата-анасы балаға ертегілер ... ... ... ... ... баланың тілдік ортасы бар, тілдік орта – тіл ... үшін ... ... ... тілдік орта табиғи сөйлеу ортасы деп аталады.
Табиғи ... ... ... ... ол ішкі ... ... даярлық топта балаға тілдік орта жасалады. Ол тілдік ортаға
алдымен тәрбиеші, ... ... және ... жатады. Баланың
байланыстырып сөйлеуінің дамуы сөйлеу ортасын ұйымдастыру ... ... сөзі ... ... ... үш ... қызмет
атқарады: қатысымдық, танымдық, тәрбиеленушілік.
• Қатысымдық қызмет айналасындағы адамдармен қарым-қатынас қажеттігі
баланы байланыстырып сөйлеп, өз ойын ... ... ... ... ... Бала үшін сөз ... ... атқарады. Сөзді ойланып та, сөзді ... та ... ... ортасы соған сай ұйымдастырылуы
керек.
• Сөйлеу ортасы баланы ... ... ... ... ... олай ... ... деген сияқты сөздер баланы жаман
қылықтан сақтандырады, ... ... ... ... ... ... ... жасанды сөйлеу ортасы
баланың тілін дамытуына, ... ... ... дұрыс
тәрбиеленуіне үлкен әсер етеді.
Баланың тілінің дамуының да өз ортасы бар, өз үлгісі бар. Соны ... ... Бала ... ... ... атқармайды, түрлі ұйымдарға қатысы
жоқ, мектепте оқымайды. Баланың сөйлеу, үлгі алу ... оның ... ... ... ... ... ... керек. Баланың өмірінің көбі
отбасында ... және ... ... ... ... Ол ... ... адамдары – ата-анасы, атасы, әжесі, бауырлары, ... ... ... Бала үшін олар дұрыс сөйлеудің үлгілері. Баланың отбасынан
кейінгі уақытын көп өткізетін орны – ... Ал бұл ... ең ... ...... ... басқа қызметкерлерімен аз сөйлеседі.
Келесі сөйлесетін адамдары – балалар. Олардың ішінде тәрбиеші және ...... ... Бұл ... бала дұрыс сөйлеу үшін отбасы мүшелерінің,
тәрбиешінің тілі үлгі ... ... ... ... ... ... көрнекі көрсетуге болады:
Сурет 1 – Байланыстырып сөйлеуге үрету ... ... ... ... ... сөйлеуді үйренуде отбасы мүшелерінің
тіліне, тәрбиешінің тіліне ғана ... ... ғана ... ... ... ... туады, әрине, жеткіліксіз.
Бүкіл адам баласының әдеби тілді үйренуінің негізгі көзі – көркем
шығарма. Мектеп жасына ... ... ... ... таныстыру, көркем
шығарманы әңгімелету мәселесі барлық ... ... ... ... қатысты барлық зерттеулерде, құралдарда бар деуге толық
болады, оларда көркем шығарманың тәрбиелік қызметі де ашылған [6, 9, ... ... бұл ... көркем әдебиетті әдеби тілде сөйлеудің үлгісі,
байланыстырып сөйлеудің құралы ... ... ... көркем
шығарманың баланы байланыстырып сөйлеуге үйретудің негізгі құралы, үлгісі
деп қарау өте ... Осы ... ... ... ... ... үйрететін жасанды тілдік орта деп танылды. Сонда мектеп жасына
дейінгі бала тілді отбасында үйренеді, балабақшада ... ... ... ... ... бала байланыстырып
сөйлеуді үш тілдік ортада үйренеді:
– тілдік орта – отбасы;
– тілдік орта – ... оның ... ... үлгі – тәрбиеші
тілі және мектеп мұғалім тілі;
– тілдік орта – көркем шығарма. ... ... ... ... екі ... ортасы – екі жасанды орта. Олар:
– 1-үлгі балабақшадағы тәрбиешінің және мектептегі ... ... ... ... 2-үлгі – көркем шығарма тілі, байланыстырып сөйлеуге үйрететін 2-
жасанды тілдік орта. ... ... ... ... ... қорын байыту – жоспарлы түрде ұзақ ... ... ... жаңа ... таныстыру және бұрын таныс сөздерді бекіту, яғни
сөйлеуде қолдануға жаттықтыру, дағдыландыру жолымен ... ... ... ... ... таныстыру, көркем әдебиет, мақал-мәтел,
жұмбақтар, халық дәстүріне тәрбиелеумен ... ... ... ... ... ... қоршаған ортамен таныстырудан
бастауды ұсынады. Өйткені сөз заттар мен құбылыстарды, дерексіз ұғымдарды,
іс-әрекеттерді, заттардың сынын, іс-әрекеттің белгілерін, ... ... ... мағынасы деп атайды. Балалар сөзді меңгергенде, ол сөзді
сөздік қорына қосқанда, ол ... ... ғана ... ... ... ... меңгеруі керек. Бірақ ол үшін, бала «Бұл зат қалай
аталады?» ... ... ... бере отырып, ономасиологиялық аспектіде
үйретілуі керек.
Бала сөзінің өзіндік ерекшелігі бар. Тіл білімі мен ... ... ... өте ... ... ... сөздік және белсенді
емес сөздік мәселесін туғызды.
Белсенді сөздік – сөйлеуші сөз мағынасын ... қана ... оны ... ... ... Белсенді сөздік адамның сөз байлығын, сөйлеу
мәдениетін білдіреді.
Баланың ... ... ... ... ... кіреді, сонымен
бірге сөйлеушінің өміріне, ерекшелігіне байланысты сөздер де ... ... ... түрлеріне байланысты сөздер, ойын, ойынның
түрлеріне байланысты сөздер балалар сөздігінде ... ... ... ... сөздігінде белсенді емес ... ... ... ... қандай ортада өскені де белсенді сөздікке әсер ... ... үшін қой, ... ... лақ, сиыр, бұзау, жылқы, ат, бие, құлын,
тауық, әтеш сөздері белсенді ... ... ... ... ... ... ... суар, бұзауды ұста, қойды қама, биені ... ... атты ... итке тамақ бер сияқты т.б. ... ауыл ... өте жиі ... белгілі. Сондықтан олар ауыл баласы сөздігінде
белсенді ... ... емес ...... оның мағынасын түсінетін, бірақ өзі оны
қолданбайтын сөздер. Мысалы жоғарыда ауыл балалары үшін ... ... үй ... ... қала балалары үшін белсенді емес сөздік
болып саналады. Қала ... ол ... ... ауылға барғанда,
балабақшада оларды білген, меңгерген, бірақ күнделікті ... ... ... олар үшін бұл ... белсенді емес сөздікке жатады.
Белсенді емес сөздік балада белсенді сөздіктен көп ... ... ... жаттайды, тақпақты жақсы айтып береді, бірақ бала тақпақтағы кейбір
бейнелі сөздерді өмірде ... жиі ... және ... ... ... ... да ... Мұндай жағдайда психологтар, тілшілер,
физиологтар мұғалім-тәрбиешілерге төмендегі ұстанымдарды ұсынады:
– сөзді қоршаған ортамен байланысты, баланың ... ... ... ... ... ... қалыптастыру кезінде психикалық әрекеттері мен ... ... ... ... де ... ... керек;
– сөздікті жаңа сөздермен күн сайын толықтырып, байытып ... ... ... ... ... ... ... керек, ол үшін сөз
мағынасын анықтау керек, яғни балаларға бұрын ... ... ... ... ... омонимдік қасиеттерін
ашу, сол арқылы сөздік мағынасында қолдануға жаттықтыру керек;
– бала сөздігін белсенді ... ... ... жұмысы үнемі
жүргізілу керек, ол жұмыс сөздерді сөйлемде қолдануға жаттықтыру
арқылы жүзеге асқаны дұрыс;
– бала сөздігінде ... ... ... ... ... ... емес ... көшіру жұмысы жасалу керек.
Бұл міндеттерді іске асыру деген сөз – баланың сөздік қорын күн ... ... өзі өмір ... ... ... қарым-қатынас жасалуын
қамтамасыз ету деген сөз. Ал бала сөздігіне қандай сөздер ... ... ... мына ... ... атап ... болады:
– зат есімдер;
– сын есімдер;
– етістіктер;
– сан есімдер;
– үстеулер;
– еліктеуіш сөздер.
Бала сөздігінде келесі сөздер негізгі орын ... ... ... ... ... ... ... бір синтаксистік қызмет
атқарады, яғни ... ... ... ... ... ... сан есім ... аздап қиындық келтіреді, өйткені
олар дерексіз мағыналы сөздер, кітап десе, кітапты көрсетуге болады, ... ... ... ... ол ... мағынасын түсіндіруге
болады. Ал сан еш затқа байлаулы ... ... ... ... ... ... түсіндіру математика сабақтарында жүргізіледі. ... 2006 жылы ... ... ... білім беру бағдарламасында»
«Қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру мәселесіне ғана 30 сағат
бөлінген. Оның ... «Сан және ... ... 12 ... ... ... ... Баланың сөздік қорын байытуда заттың белгісін, қасиетін,
сапасын ... ... ... ... ... зор. ... ... орта тобы мен ересектер тобында
маңызды орын алады.
Керек сөзді тауып қолдана білуге, белсенді сөздік сөздері жатады. Бірақ
ол ... ... ... ... ... түрлі тиімді жұмыстар жасалуы
керек. Олардың кейбіріне тоқталайық:
1. Заттың белгісін тауып қолдануға үйретуді балаға өте ... зат ... ... ... бастау пайдалы. Мәселен,
– Қуыршақтар қандай болады?
– Әдемі, үлкен, кіші, жаман, жақсы.
– Ит ... ... ... жуас, кәрі, ақылды, ұлығыш, үлкен, кіші, аңшы
т.б.
... ... ... ... ерке, үлкен, кіші, ойнағыш т.б.
2. Заттың белгісі арқылы өзін табуға үйретуге де болады:
– Қабаған, ақылды, ұлығыш, үй ... ... ... Көп ... ... ... қысы жазы жасыл, биік не?
– Шырша.
– Биік, ақ, жапырақты, ... ... ... ... қимылын тапқызу:
– Адам не істейді?
– Сөйлейді, жүреді, жатады, тұрады, ... ... Жел не ... ... ... ... ... жапырақтарды ұшырады
т.б.
4. Қимылы арқылы затты тапқызып жаттықтыру.
... ... ... ... ... ... ... Балық, дельфин, кит.
– Ұшатын не?
– Ұшақ, құс, көбелек, маса, шар.
5. Сөзді (қимылды) пысықтайтын сөзді табуға ... ... ... ... Өте ... ... ... еріншектеніп, көңілді, көңілсіз,
жалаң.
Керек сөзді таба білуге үйрету әдістемесінің төрт ... ... ... ... орынды қолдану дағдысын қалыптастырады, бұл тіл дамыту
мәселесіне жатады;
– сөз мағынасын түсінуге, ажырата ... ... ... ... ... ... сөздікті байытады;
– бұл жұмыс түрлерін қатысымдық-ойынға айналдыруға ... ... осы ... жеңуде мұғалім-тәрбиешінің атқаратын
қызметі өте зор. Өйткені сөзді қолдана білуге ... ... ... ... ... – мұғалім-тәрбиеші, бұл – оның міндеті.
Демек, белсенді ... ... ... ... ... дұрыс қолдану
дағдысымен тікелей байланысты. Сондықтан синоним сөздердің айтылатын ойға
қайсысы ... ... ... ... жаттаттыру, антоним сөздердің
сөйлеуде қайсысын ... ... ... балаға таңдатып, өзіне шешім
қабылдатып дағдыландыру пайдалы.
Белсенді сөздікке бала өз өмірінде тілдік ... үшін ... ... тиіс ... ... ... ... сөзінде кейде ауызекі тілге тән,
диалектизмдер сияқты сөздер де кездеседі. Олардың бала ... ... ... ... ... ... топта бала тіл мәдениетін ... ... ... тіл мәдениетіне жаттпайтын сөздерді қолданбау
керек екенін мұғалім түсіндіреді.
Сөздікпен жұмыстың ... ... ... ... ... ... ол ... басшылыққа алынады. Бағдарламада
«Айналамен таныстыру және қоғамдық өмір құбылыстарымен таныстыру» мәселесі
үнемі беріліп отырған [67] т.б. ... ... ... ... бірте-
бірте күрделендіріліп отырған. Оның бағыты төмендегідей:
– Сөздікті меңгеру айналадағы заттарды танумен ... ... ... ... ... ... оның бөлшектерін
танумен бірге жүргізіледі, ал, ол қорыту, талдау, салыстыру
әрекеттерінің дамуымен байланысты;
– Сөздікке кіретін сөздер – жай, ... ... ... әрекет заттың негізгі белгісіне сүйеніп жалпылау қабілетіне
сүйенеді. Ол ... ... ... ... мен ... бірге дамытуды
талап етеді.
Бағдарламада айналаны қоршаған дүниемен ... ... ... бала ... ... білімі, танымы да өсіп отырады.
Бала қарапайым заттарды танудан ... ... ... ... Оны ... ... болады. Мәселен: бала өзінің
күнделікті өміріне қатысты заттарды білгенде, танығанда, заттардың ... ... оның ... да белгілерін, ол заттың не ... ... ... Түрлі заттарды танығанда, олардың ұқсастығы мен
айырмасын да ... ... ... Бұл ересектер тобына қатысты. Әр топтың
өз ерекшелігі бары белгілі. Біз 6 жастағы балаларды сөз етіп ... ... ... сөздерді дәл, орынды қолдана біледі, заттарды тура
атайды, заттың түрі, ... ... ... атай ... ... айтылуын меңгергенде заттар, ... ... ... ... ... Мәселен, балық сөзі үйретілсе,
түрлі балық суреті немесе балық-ойыншық көрсетуге, диафильмдегі балықтарды,
не ... ... ... ... ... ... аквариум сөзі де
таныстырылып, оның айтылуы мен мағынасын да ... ... ... үйретумен бірге, оны сөйлемде қолданып та ... ... ... ... суда ... ... – кішкентай балықтардың үйі,
мына жіп ұзын, ал мына жіп шолақ (қысқа). Мұндай сөйлемдер ... ... ... ... Ол ... ... ... басқа сөздерді қолдануға
үлгі болады.
Сөзді үйретудің, бала есінде сақтаудың тәсілдері өте көп. Солардың бірі
– сұрақ қою. Бұл – өте жиі ... ... Өте жиі ... ... болып келеді. Дәл жауапты күтетін тура сұрақ. Мәселен,
заттың өзін ... «бұл не?» – деп ... және ... оны ... ... ... ... суретін көрсетіп, «мынау маймыл ма?»
– деп сұрау. Мұндайда бала ... атын ... ... ... оны ... Мұндай сұрақтарды, мұндай көмекші сұрақтарды мұғалім жаңа ... ... ... ... ... ... кезде, не сөзді ұмытты-ау деген
кезде қолданады.
Сөздік жұмысына қатысымдық тәсіл өте жиі қолданылады, оның ... ... ... Қыз ... ... ... ... адамдармен сөйлескендей тіл қатысады. Қазір мен сені шомылдырамын,
таза әдемі көйлекті кигіземін, аяғыңа әдемі етік ... т.б. ... ... ашты ма? Не жейсің? Алма берейін бе? т.б.
Е.Тихеева: «В детском саду ... быть ... ... Эта же ... может быть использована наравне с другими пособиями в
интересах сенсорного и ... с ним ... ... – деп, ... ... ... ... бағалайды [68, 78
б.]. Ондай ... тіл ... ... ... ... Сол сияқты тәрбиеші затты, суреттерді көрсетіп, «Кім сөзді көп
біледі?», ... ... зат па, төрт ... зат па?», «Доптай дөңгелек
затты қалай атайды?» ... ... ... ... жұмбақтар шешкізудің де тіл дамытуда
маңызы зор, ол баланың ойлау әрекетін дамытады. Мәселен,
Бүйірі ... ... ... ... жоқ, қолы жоқ, ... ... жолы жоқ
(Хат).
Көп, көп ине, көп ине,
Бір сабағы жоқ ине.
Іс тікпейді, әрине.
(Кірпі).
Бұдан кір қорқады,
Судан бұл қорқады.
(Сабын).
Көлігі жоқ көшеді,
Өзін кезбе ... ... ... мектепалды даярлық тобы шешкен жұмбақтардан
келтіріледі.
Бұл әдісті мектеп жасына дейінгі баланың ... ... ... қолданған. Мәселен, Б.Баймұратова еңбектерінде ... ... ... ... түйені,
Тастапты анам шөгеріп.
(Тау).
2. Көл үстінде көк айна,
Көктемде кеткен ол қайда.
(Мұз).
3. Тікірейген мұрты ... толы ұрты ... [21, 96 ... ... ... сабақтарының өз ерекшеліктері бар. Бұл
сабақтарда тікелей бақылау әдісі көп қолданылады. ... ... ... ... көкөніс, жеміс), жолда көргендері, машиналар – ... үй ... ... ... ... ... жаңа ... көргенде, балада ол заттың не екенін, оның қандай
белгілері барын, не үшін керек, қандай ... ... ... ... жағдай туғызып отырады.
2.3 Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың тиімді
әдістері
Тіл қатынас құралы екені белгілі, ол ... ... ... ...... бір-бірімен қарым-қатынас жасауын қамтамасыз етуі.
Сондықтан тіл ... ... ... ... осы ... ... алғашқы грамматикасын А.Байтұрсынов «Тіл – ... деп ... ... тіл ... қарым-қатынасында адамдарда болатын
психикалық әрекеттер толық сипатталған.
Тіл арқылы ... ... ғана ... ... ... ол қарым-
қатынасқа түсушілер ең кем дегенде екі адам болады. Балабақша ... ... мен бала ... бала мен бала ... Олардың біреуі – хабарды
айтушы, екіншісі – хабарды қабылдаушы. Немесе қарым-қатысқа түсушілер бір
адам мен көп адам да бола ... ол ... ... мен балалар
арасында жиі кездеседі. Бірақ тіл жеке ... ... ... ... одан
да әрі жалпы адамзатқа қызмет етеді. Тілдік қатынас қоғам өмірінің барлық
саласында қызмет ... ... ... ... ... ... қызмет етіп таратуына, барлық саяси топтарды байланыстырушы
құрал бола ... өзі де ... ... ... ... ... тіл ... сабақтарынан үзінді келтіріп,
дәлелдейік.
Сабақтың тақырыбы: «Малдың ... ... ... ... біз не туралы әңгімелестік?»
Балалар: Үй жануарларын айттық.
Тәрбиеші: Кім ... үй ... ... ... кезекпен үй
жануарларын атады).
Тәрбиеші: Мал баласын қайтеді?
Балалар: Жалайды, жақсы көреді.
– Сендердің әке-шешелерің ше?
– Бізді сүйеді.
Марат: Мен мамамды жақсы ... ... ... үзінді әңгімелесуге тәрбиеші мен ... ... ... ... ... ... дәлелдеді.
Ә.Әмірова, К.Анартаеваның «Тіл дамыту» атты әдістемелік құралындағы
«Туған өлке» сабағынан ... ... ... ... ... Республикамыз қалай аталады?
Балалар: Қазақстан Республикасы.
Педагог: Біз елімізді ... ... ... ... көреміз.
Педагог: Олай болса, осы өзіміздің елімізге, жерімізге қандай тілек
білдірер едіңдер?
– Елімізде тыныштық болсын!
– Еліміз бай ... ... ... [71, 19 б.].
2. 7-сабақ. Тақырыбы: «Менің Қазақстаным».
Біз, осы өмір сүретін әлемдегі барлық адамдар, қайда тіршілік етеді?
– Жер бетінде.
... кең ... ... ... ... ... үйіміз екен.
– Аяғымыздың астындағы жер қабаты да барлық адамдарға ортақ.
– Ал, осы жерден ... ... не ... Күн ... жылу әрі ... береді.
2. Су, жаңбыр, қар ортақ.
3. Ай ортақ – түнде сәуле шашады.
4. Жел ...... ... ... тіл ... ... ... жаңа сөздерді
қолдануға үйрету мақсатында қатысым әдісі тәрбиеші мен ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытуда
бұрын да, қазір де ... ... кең ... ... оқыту технологиясында қатысымдық әдісін екі түрлі жолмен жүзеге
асыруға болады.
1. Ынтымақтастық негізде тілді оқыту. Ынтымақтастық негізде тілді оқыту
балалардың ... ... ... негізделеді. Онда әр бала өзінше
жұмыс істеп, өз біліміне ғана жауап бермейді, өйткені ... бәрі ... ... жасап, бірдей нәтижеге жетеді. Сондықтан олар бірі үшін
бірі жауап бере алады. Бұл ... ... ... ... кезінде өзіне
сенімін аттыру үшін, әңгімелесу кезінде қолдануға болады. Өзара ынмақтастық
әрекетте мұғалім мен ... ... ... ... дәрежеде
құралады, сондықтан мұғалімнен жұмыс түрлерін жасауда балалармен ақылдасып,
олардың пікірімен санасып отыруды талап етеді.
2. Жоба технологиясы бойынша оқыту. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Жоба технологиясы тәсілі бойынша балалардың атқаратын қызметі
белгіленеді, ол ... ... ... бала сол уақиға, зат бойынша
сөйлеуге жаттығады. Әртүрлі жағдай, ... ... ... ... бала ... жағдайда сөйлеуге, сөйлесуге үйренеді, және әр бала
өзінше атқаратын қызметін ұжымдық ... ... ... ... ... дейінгі баланы оқыту тәжірибесінде жоба технологиясын
көп жағдайда қолдануға болады. Мәселен, қыстыгүні балалардың далада ... ... ... ... ... ... ... аққаланың
соғылу кезінде «Қар әкелдім, көзін таптым, бас киімін кигіземін, сақалын
жасаймын» ... т.б. ... ... ... ... баланың тілін
дамытатыны сөзсіз.
Жоба технологиясын түрлі жағдайға, түрлі тақырыпқа байланысты қолдануға
болады. Жоба ... ... ... ... ... көп. Мәселен, рөлдік ойындар ... ... ... ... ... ... айналдыруға болады. Айталық, «Доктор
Айболит пен ауру аңдар ... Ол ... ... пен ауру ... ... ... ... сөйлесуі арқылы тілі дамытылады.
«Астанаға саяхат» осы сияқты ... ... да ... ... ... ... және оны ... заттар, құстардың, аңдардың қала,
ғимарат т.б. атын үйренгеннен кейін жаңа ... ... ... пайдалы.
2.4 Рөлдік ойындар арқылы балаларды диалогтік, монологтік сөйлеуге
үйрету
Рөлдік ойындар – оқушылардың ... ... ... дамытуға,
олардың жаңашыл ойлар мен тұжырымдар жасау қабілетін жетілдіруге арналған
ойын түрі. Рөлдік ойындар ... ... ... ... ерекше қызмет атқарады. Бұл ойын барысында оқушылар мәтін мен өлең
құрастыруға, өз ... ... ... ... ... ... ... Рөлдік ойындар оқушылардың сөздік қоры мен тілін дамытады,
оқушыларға айтар ойын жоспарлауға, автор ойын ... өзге ... ... ... ... тобында оқу үдерісінде рөлдік ойындарды пайдалану
оқушылардың ойын өзгеге әсерлі ... ... ... ... ... ... ... зор рөл атқарады. Ойынға
қатысушы сөйлеуге мәжбүр болады, ... ... беру үшін ... ... ... ... ... аударады. Баланың әсерлі сөйлеуге
деген ... ... ... мен баланың арасында қарым-қатынас
орнайды.
Рөлдік ойындар белгілі бір талаптарға сай ... ... ... ... үшін ... ... оқылып отырған материалдың мазмұнымен байланысы мұқият ескеріледі.
«Мұғалім оқушы болады» рөлдік ойыны арқылы оқушыларды сұрақтар қоюға,
қайтарылған жауаптарды ... ... ... Ойын тәртібі бойынша
мұғалім балаларға: «2-3 минут мен оқушы, сендер менің мұғалімім ... ... ... ... ең қиын сұрақтар қойыңдар, мен жауап қайтаратын
боламын, егер қателессем, сендер мені түзетесіңдер», – деп ... ... ... ... ... ... беруге, жауапты талдауға
үйренеді, шыққан нәтиженің дұрыстығын тексереді.
Сөйлесу ойындары. Сөйлесу ойындары тілдесімге диалогке, жеке сөйлесуге
(монологке) ... ... ... ... ... ... «Мен де» – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығу басқаның ойына қосылуға,
сөз мәнін түсініп, ажыратуға, байқағыш болуға тәрбиелейді. Тәрбиеші: - ...... ... ... бала: - Мен де би билеймін – дейді.
– Мен алманы жақсы көремін.
– Мен де ... ... ... Мен ... ... үндемейді, мұғалімдіі байқамай қайталаған бала жеңіледі.
2. «Жеміс-көкөніс дүкені» – ... Бұл ... ... ... ... ... пікірлесуді қолдануға жаттықтыру
көзделеді. Сатушы рөлін де, ... ... де ... ойнайды.
– Сізде алма бар ма?
– Алма бар, әрине!
– Қызанақ ше?
– Маған алма, қызанақ ... ... ... ... ... қаланың белгілі бір ауданы белгіленген. Ондағы
керек жерлер нұсқармен көрсетілген.
Мұғалім-тәрбиеші: Театр жанынан бастайсыздар.
Бала: Қайдан дейсіз?
Мұғалім-тәрбиеші: Театр ... ... ... бұрыласыздар.
Бала: Солға бұрыламыз.
Мұғалім-тәрбиеші: Тура жүріп, ағаштың жанына ... Тура ... ... ... ... ... ... Дұрыс.
Бала: Рахмет.
4. «Менің отбасым» – ойын-жаттығу. Әр бала өз ... ... ... ... әкем, бір ағам, бір қарындасым (сіңлім) бар. Тағы
атам, әжем бар, мен атам мен ... ... ... т.с.с. (Бұл түрлі
суреттер арқылы орындалады).
Ғалымдардың айтуынша, дидактикалық рөлдік ойын ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, ойын-қиял ойыны
дидактикалық рөлдік ... ... бола ... Онда ... ... өмірді
қайталайды, оның көшірмесі болады, немесе өмірде жоқ ... ... ... ересектер тобында ойын-қиял мен ережеге құрылған ойын
(жарысу ... бар ... ... мен табу ойыны т.б.) түрлі тілдік
жағдайды жасауға, қатысымға өте қолайлы саналады. Ондай ... ... ... ... сөйлеседі, біріне-бірі көмектеседі,
достық қарым-қатынасқа түседі, ... ... ... қуанышқа бөлейді.
Алайда, бір ойынды өзгеріссіз қайталаудан сақ болу ... ... ... ... ... ... нәтижесі төмен болады.
Дидактикалық рөлдік ойын ... ... ... қиял ... Қиял ... ойынды қызықты етеді. Орынбасар заттар, бетперделер
балаларды қиял дүниесіне жетелейді.
Ойындағы рөл ойынның негізгі құрамдас бөлігі ... ... ... де ойынның негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ойынның ... ... ... ... ... ... даярлық жасайды.
Ойынның нәтижесін шығаруда мектеп бағасын қолданудың қажеті жоқ. Онда
эмоционалды, заттық баға дұрыс, ол ... ... т.б. ... ... топ ... тілін дамытуға ойынның мына түрлері
ұсынылады:
Сурет 2 – Мектепалды даярлық топ балаларының тілін дамытудағы ойын түрлері
Құрылымдық ойын-жаттығу. Бұл ... түрі ... мен ... ... бағытталған. Бұл ойын-жаттығуда бала ойлауға, ... ... ... ... ... ... ... ретінде суреттелген заттың көлеміне,
түрі-түсіне қарап, оның қай зат екенін атауы ... ... ... төрт ... бар, ... жоқ, мұрным қолым болады, мен немін,
кім табады? деп ... ... ... оның піл ... ... ... ... саяхатқа барғанда, пілді
көрген. Ойыншық пілмен ойнап, оны қайталаған. Бұл ойын піл сөзін
балалар ... ... Мен ... ... ... сусыз жерде өмір сүрмеймін,
менің атымды атаңдар дейді бір бала. ... ... ... ... ... ... мәз болады. Бұл бұрын
сабақта өткен сөзді бекітуге ... ... ... ... де ... Бала ... нені ... көретінін әңгімелеп тұрып, жеп тұрған
затының атының ... ... не ... ... ... ол затты атайды. Мысалы, мен а..... жеп тұрмын. Балалар:
«Сен алма жеп тұрсың», дейді. Алма сөзі ... ... Енді оны ... ... ... ... ... кіші балалар тобына лайықты. Мұнда сөздің ... ... ... ... ... Мен биікпін, ... ... ... ... ... ... ... сен кенгурусың дейді. Өйткені балалар бұрын
сабақта кенгуру суретімен танысқан. Сондықтан балалар дұрыс жауап ... Бұл ... олар үшін ... сөзді есінде бекіту қызметін
атқарады.
5. ... Мен ... Мен ... теңіз (су) жануарымын. Мен
ұшпаймын. Мен жүземін ... ... сен ... ... беруі керек. Балалардың дұрыс жауап беруіне заттың
суреттін көрсетеді.
6. ... тап ... Бір топ бала ... бие, ... қой, ... тұрады. Екінші топтың қолында бота, құлын,
бұзау, қозы, лақ, суреттері бар. Бота ... ... бар) ... ... ... мен ... ботаңмын, – деп түйенің жанына
барады. Екінші құлын суреті бар бала жылқы бетпердесі бар балаға
– мен сенің құлыныңмын деп ... ... Қозы мен лақ та ... ... ... ... бұл ... үй малдары
тақырыбын бекітуге ... ... Бұл ... ... ... белгісіне қарап,
оның атын білу, мағынасын түсіну, айтылуын меңгеру мақсаты көзделеді. Бұл
үшін, жұмбақ, жаңылтпаш, ... ... ... ... ... ... мұқият тыңдаңдата отырып, екі жол өлеңді
оқып, ондағы қап сөзін қалай ... ... ... ... ... бала жеңген болады. Ол мынау:
Ауыр екен қап,
Әттеген-ай, қап. (М.Әлімбаев)
Осы секілді құрма, күйе, қара май, ... ... ... ... өссін құрма,
Әткеншек оған құрма! (М.Әлімбаев)
Күйе-күйе, күйе ... ... күйе ... ... ... апам сүймейді. (Ж.Смақов)
Абайламай, аяғыңа қарамай,
Табаныңа жағып алдың қара май. (М.Әлімбаев)
«Алмаймын, - деп, - бақырды»
Алтай ... ... ... ... ... сөз ... ажыратуға, сөз мағынасына
зейін аударуға тәрбиелейді. Бұл ... ... ... ... ... Әртүрлі жануарлардың шығаратын дыбысын таспаға жазып, (гав-гав, мяу,
т.б.) оны балаларға тыңдатып, қай аң екенін ... ... Оған ... ... ... бәрі ... ... береді. Бұл ынта, зейінді
тәрбиелейді. Ол 1–2-сатыларда жиі қолданылады.
3. «Кім толықтырады?» ... ... тіл ... үшін өте ... Бір
бала екінші балаға: «Маған допты бер» – дейді. Мұғалім осы сөйлемге тағы ... кім ... – деп ... ... бірте-бірте сөз қосады:
Маған менің добымды бер. Маған менің үлкен ... бер т.б. Әр ... сөз ... ... оны ... отырады. Ол балаларды
ынталандырып, сөз қосу жарысқа айналады. «Кім толықтырады?» ойын-жаттығуы
байланыстырып сөйлеу ... ... тіл ... ... ... Ол ... анықталды.
Ойын-жаттығудың вариантты түрі. Ойын-жаттығудың бұл түрі ... ... ... ... ... ... Бала ой бірлігін, мағына
бірлігін сақтай отырып, оны түрлі грамматикалық бірліктерді қолдана отырып,
түрліше айтуға ... ... Бұл – тілі ... ... бір ... жасынан оған дағдылана бастаса, кейін оны жақсы дамытады. Керек сөзді,
керек тұлғада ... ... білу тіл ... өте ... екені белгілі.
Сондықтан керек сөзді, керек тұлғада тез тауып қолдануға арналған ... ... зор. «Тез ... тап ... бұл ... ... ... қандай сөзді табуды түсіндіреді, ол түрлі
жағдайда түрліше болады.
1. Ойын-жаттығуда ... ... ... ... ... ... айтуы керек, қай бала жауап беруін білдіру үшін, тәрбиеші
балаға жалауша, я ... ... ... Доп, я ... ... ... айтқан сөзді көпше түрде айтып, доп, я жалаушаны тәрбиешіге
қайтарады. Мысалы,
Мұғалім-тәрбиеші. – Дәптер
Бала. – Дәптерлер
Мұғалім-тәрбиеші. – Кітап
Бала. – ... ... ... мұғалім-тәрбиеші атау тұлғада қолданған сөзді бала
барыс септікте айтуы керек. Жоғарыдағы ереже бойынша.
Мұғалім-тәрбиеші. – Үй.
Бала. – Үйге.
Мұғалім-тәрбиеші. – ...... ... ... ... етістікті жіктік жалғауынсыз айтып,
оған І жақ жекеше жіктік жалғауын қосу ... ... ... ... айтуына болады).
Мұғалім-тәрбиеші. – Мен келе...
Бала. – Мен келемін.
Мұғалім-тәрбиеші. – Мен ... – Мен ... ... ... әр грамматикалық тұлғаны қолдануға жаттықтыруға болады.
4. «Қандай?» ойын-жаттығуы сын есімдерді үйретуде қолданылады.
Сын есімді қолдануға ... ... ... ... оның түсін, белгісін айтуды сұрайды.
Мұғалім-тәрбиеші. – Ит.
Бала. – Қара.
Мұғалім-тәрбиеші. – Үстел.
Бала. – ... – деп ... ... ... арқылы «Жыл мезгілдері», «Жеміс, көкөністер»,
«Менің киімдерім» сияқты т.б. тақырыптарды қайталауға, жаттықтыруға болады.
Мұнда бала дұрыс ... тез таба ... ... ... ... ... тап» ойын-жаттығуы бір мен он саны, ондықтар арасын қамтиды,
осы сандарды бала санасында, есінде бекіту ... ... Бала ... үлестірме кеспе қағазы басқа балаларға ... ... ... ... ... оның қай сан ... табуы керек.
Балалар тығылған санды дұрыс тауып атауы керек. Мәселен, Ол бес пе?
Ол жеті ме? Егер ... бала ... ... ол бір ұпай ... ... ... екі ұпай алады, таппаса, санды жасырған бала үш ұпай
алады да, қайтадан сан жасыруға рұқсат алады. Ұпайды кім көп ... ... Бұл ... ... сан аттарын есінде бекітеді.
6. «Аңдардың қыстауы» ойын-жаттығуы аң аттарын, сын есімді, ... ... өз ... ... тағы аң келіп, үңгірге кіруге рұқсат
сұрайды. Үңгірдегі аңдар одан «Сен ашсың ба?», «Сен мейірімдісің бе?», ... бе?» деп ... ... жауабына қарай оның үңгірге кіру-кірмеуі
шешіледі. Бұл ойын-жаттығу сөйлесуге, ... ... «Аяз ... ... не бар?» Бұл ойын-жаттығу түрлі сөздерді
қайталау, ... үшін ... Бұл ... жаңа жылда
қолданылады. Аяз атаның қабында ... ... ... ... ... алып атауы керек. Балалар әр әдемі ойыншық үшін ... ... ... ... ... ... ... қорын байытады.
8. «Не жоғалды?». Ойын-жаттығу жаңа сөздер үйрену үшін де, ... ... ... үшін де ... ... ... ... заттар, нақпішіндар қояды, балаларға оларды көрсетіп
атайды. Одан ... ... ... ... ... затты алып,
тығады. Балалар көзін ашып қарағанда, қай заттардың жоғын табуы
керек. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қызмет етеді.
9. «Үстелдегі ойын». Бұл ойынның түрлері көп. Олар суретті домино,
суретті лото, түрлі-түсті мазайкалар т.б. ... ... ... ... ... түрлері, аңдар, киімдер,
т.б. суреттер үстелге салынады. Бұл баланың сөздік қорын дамыту,
байыту қызметін атқарады.
Балалар карточкаларды алған соң, ... ... ... ... ... көлемін т.б. белгілерін сипаттайды, сұрақтарға жауап береді,
кейбіреулерін бояйды. ... бұл ... ... ... ... ... лото». Бұл ойын-жаттығу балалардың сөздік қорын
байытуға, ... ... есін ... ... және оны ... ... қолданған пайдалы. Мұғалім-әрбиеші балаларға
суретті карточкаларды үлестіреді. Мұғалім-тәрбиешіде әр карточкадағы
суреті бар фишкалар бар. Мұғалім-тәрбиеші бір фишканы ... ... ... ... ... алмұрт бар деп сұрайды. ... ... бар бала оны ... ... – Менде жасыл алмұрт бар,
оны маған беріңізші деп фишканы ... ... да, ол ... ... ... Кім өз ... жапса, сол жеңген болады.
Ерекшелендіру ойын-жаттығулары. Бұл ойын-жаттығулары сөйлеу ... ... ... ... мағынасын ажырату, айтылу интонациясына
қарап сөзді ажырату дағдысын қалыптастыру, сөз тұлғасын танып, оларды айыра
білу ... ... Сөз ... ... өзгеруінің
мағынаны өзгертетінін білуге дайындайды.
1. «Саяхат» ойыны. Бала ойыншық ... ... ... ... ... ... ... Олар әртүрлі нұсқаулар беріп тұрады. Бір
бала: - тура жүре бер – десе, келесі ... – оңға ...... Келесі бала: - солға бұрыл да, тура жүре бер ... жол ... Бұл ... балалар сөздерді түрлі тұлғада
қолдануға жаттығады.
2. Сөздік ойын – «Тоты құс». Бұл ойын-жаттығу түрліше өткізіледі:
1) Түрлі дыбыстардан ... ... ... ... ... ету: ... ... сөздер айт, ғ-дан басталатын сөздерді айт, т.б.
2) Сөз тіркесін жаса: – Үйге... . ... - Үйге кел. – ... ... - ... ... ... ... аяқта: Мен үйге... . Тоты: – Мен үйге келдім.
3. Сөздік ойын – «Кім көп біледі?»
1) Бұл не? ... ... ... ... ... ... ... кім көп айтып, дұрыс жауап берсе сол
жеңімпаз атанады.
2) Бұл кім? ... ... ... ... ... ... ... (дәрігер, ұшқыш, генерал, әскер, т.б.). Кім дұрыс, көп
айтса, сол ұтады.
4. Сөздік ойын – «Дүкен». ... ... бір бала ... ... ... ... ... затын сұрайды. Кім көп заттың
атын атаса, сол ұтады, сөз қайталанбайды.
Өмірдегі түрлі жағдайға дайындау ойын-жаттығулары. Бұл ... ... ... ... ... өзін ... білуге,
сөзді тыңдай, түсіне білуге, сұрауға, жауап бере білуге ... ... ... ... ... кафесіндегі ойын. Бұл ойын-жаттығуда көпшілік орында
сөйлесе білуге үйретеді. Балалар екі топқа ... бір топ ... топ – ... ... Келгендер даяшыларға не қалайтынын
айтады, ол кафеде бар тамақтар ... ... ... ... ... (ол ... ... жеміс, т.б. мүмкін)
Бұл ойын-жаттығу мына түрде өткені дұрыс:
– Қайырлы күн!
– Сәлеметсіз бе! ... ... ... Мен ... ... ... ... банан беріңізші?
– Кешіріңіз, қазір банан жоқ еді, апельсинді қаламайсыз ба?
– Өкінішті. Онда апельсин әкеліңіз.
– Күте тұрыңыз, қазір ... «Мен ... Бұл ... екі топ ... ... Бір топ
балалар аңдар, я түрлі мамандар болады. ... топ ... ... ... ... жауапқа қарап табады. Сұрақтар әртүрлі
болады. Сен қызылсың ба? Сен қусың ба? Сен жүзесің бе, ... Сен тез ... бе, өте баяу ... бе? Сенің пагоның бар
ма?
Ойын-жаттығу қатысымдық-ойын түріне жататын болғандықтан, онда тілді
дамыту мақсаты басты ... ... ... ... ... ... ... құбылыстардың бәрін қамтуы керек, олар ... ... ... тіл. ... олардың бәрін қамтуы
тиіс. Сондықтан оларға арнайы жеке ойын арқылы балаларды дайындау керек.
Ойынға ... ... ... ... ... оларды белсенді
қатысуға итермелейді. Оның бәрі ойындағы сөздерді, ... ... ... ... ... ... балалардың сөздік қорын
байытады, сабақтарда өтілген сөздерді есте ұзақ ... ... ... ... не ... суреттері, нақпішіндар, ойыншықтар арқылы
танытылған атауларды ... ... ... ол ... бала ... ... ... айналу үшін, лексикалық ойындарды қолдану өте пайдалы.
Лексикалық ойындар әр тақырыптан соң қолданылуы ... ... ... ... де қайталанып бірнеше рет еске түсіріліп отыруы керек. Кейде
лексикалық ойындарда бірнеше тақырыпты қамтуына да ... Тек ... ... ... ... ... керек суреттер әр балада болғаны
дұрыс.
1. «Сиқырлы сөз» – ойын-жаттығу. Бұл ... ... ... ... ... ... ... санынан біреуі кем
орындықтар қойылған. Тәрбиеші балаларға ... ... ... ... ... орындықтарға отырасыңдар, сиқырлы сөзді айтқанымды байқамай
қалмаңдар деп ... Өзі ... ... ... ... ... айтып, соңындағы балалар ол сөздерді қайталап жүреді. Мұғалім-
тәрбиеші сиқырлы сөзді айтады, ... тек ... ... бір ... жетпей қалады. Орындық жетпеген бала не ... не ... ... Бұл ... ... де ... «Шатастырмақ» – ойын-жаттығу. Мұғалім-тәрбиеші бір затты ... ... ... ... ... Одан ... тағы бірнеше затты көрсетіп
атайды: гүл, тарақ, қолғап, айна. Балалар мұғалім-тәрбиешінің атаған затын
көрсетуі керек, ... ... ... ... айна ... ... көрсетуі керек. Бұл балалардың зейінін қалыптастырады.
3. «Біздің байлығымыз» – ойын-жаттығу. Бұл ойында ... ... ... ... түрлі ойыншықтар, нақпішіндар, т.б. Балалар ... ... ... ... ... ... бір ... алып, көзін ашып, оны
атайды. Тәрбиеші одан сөз тіркесін, сөйлем жасауды сұрайды. ... Бұл ... Бұл – ... ... Мені ... ... бар сияқты, алған заттарын
сипаттайды.
4. «Не жоғалды» – ойын-жаттығуы. Бұл ойын-жаттығуда үстелге ... ... ... т.б. ... ... ... бала үстелге келіп,
заттарды қарап, оларды есте сақтауы керек. Одан соң ол ... ... бір ... ... алып ... Бала ... ... не
жоғалғанын табуы керек. Бала қателессе, қалған балалар оны түзетеді.
5. «Тез» – ... Бұл ... ... ... тұрады.
Тәрбиеші бір сөзді айтып, допты лақтырады. Мәселен, мұғалім-тәрбиеші «мяу-
мяу» десе, допты ұстаған бала тез мысық деу керек, ... ... ... ... допты ұстаған бала тез алма деу керек. ... ... бала ... ... қалма» – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығуда мұғалім-тәрбиеші,
мәселен, «Маған сұр қасқырды көрсет» – десе, ... ... ... бала
суретті көрсетіп: «Бұл – қасқыр» – дейді. Әр бала ... ... ... бала ... ... қайталайды, ойынды әр тақырыпқа қолдануға
болады.
7. «Ұшты-ұшты» – ... Бұл ... ... ... ... Ол балаларды сөздерді ажырату, есте сақтау, сөз мағынасын
ажыратумен ... ... ... ... ... ... ... ұшты.
Ұшты-ұшты жорға ұшты – дегенде, қарға дегенді бірге қайталап, қолдарын
жоғары ... ... ... ұшты дегенде үндемей, қолдарын көтермеуі керек.
Қолын көтерген бала жеңіледі.
Грамматикалық ойындар. Грамматикалық ... ... ... меңгерту қызметін атқарады. Онда сөз тұлғаларын дұрыс қолдану,
сөйлемді дұрыс құрау сияқты ... ... ...... Бұл ... ... ... жырын» оқып береді:
Баратыным – Қыр.
Қонатыным – Гүл.
Теретінім – Нәр.
Беретінім – Бал. (М.Әлімбаев)
Балалар ... ... ... солға сермеп, ұшып жүрген ара қимылын
жасаған болады. Мұғалім-тәрбиеші: «Тұрыңдар, ... ... ... ... ... бұрылыңдар» сияқты сөйлеп, өзі балалармен бірге
жасап тұрады. Кенеттен қолдарыңды партаның астына – ... де, өзі ... ... ... ... ... бала ... партаның астына апарады.
Сол қатесі үшін отырмай, әрі қарай тұрып ойнайды. Ойын ... ... ... бала ... Бұл ойын ... ... «Жол ... – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығу бұйрық рай
тұлғалы етістікті қолдануға жаттықтырады.
Тақтада бормен әр бағытқа жол ... ... ... ... ... ... машина. Балалар оған «Алға жүр, кері қайт, тура жүр, оңға бұрыл,
енді солға бұрыл» ... ... ... береді. Тақтада ол бұйрықтарды
орындап тұрады.
3. «Сыпайы бұйрықтар» – ... Бұл ... ... түріне жаттығады. Балалар мұғалім-тәрбиешімен қатарда
тұрады. Мұғалім-тәрбиеші – бұйрық беруші. Балалар – ... ... тек ... ... ... ... ғана орындайды, басқаша айтылған
бұйрық орындалмайды. Мысалы, «Мына алманы жеңіз», «Отырыңыздар», ... ... т.б. ... бала ... ... ... ... Балалар ауыса береді.
4. «Ол қайда?» – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығу заттың дәл орнын
көрсету үшін көмекші есімдерді ... ... ... – Кітап қайда? – ... ... ... Қобдиша
үстелдің астында. Ол үйдің жанында тұр. Дүкен үйдің ... ... ... ... «Мен ... бардым» – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығу жедел
өткен шақты қайталау, бекітуге арналған.
Мен ... ... ... ... суын ... ... берді. (М.Әлімбаев).
Мұғалім-тәрбиеші тақпақты айтып береді, балаларға қайталатады. ... ... ... ... ... балалар сұрақ қояды. Ол сұрақтар: Сен
қайда бардың? Қыр не ... Көл не ... Күн не ... Бала ... береді.
Жауап бере алмаса, басқалар көмектеседі. Бұл ойын-жаттығу пікірлесуге де
жаттықтырады. Кім жауап бере ... сол ... ... ... жауап
берген бала жеңімпаз атанады.
6. «Ақылды доп» – ойын-жаттығу. Ойын-жаттығу сөз құрамындағы
жұрнақты ажырата ... ... ... ... ... ... ... кезек лақтырып, суретті
көрсетіп, оның жартысын (түбірін) ғана айтады. Балалар ол ... ... ... ... ... дәрігердің суретін
көрсетіп, дәрі десе, балалар дәрігер деу ... ... ... ... ... ... ... оқытушы сияқты
мамандардың суретін көрсетіп, оларды ататады. Көп сөзді тапқан
бала жеңеді.
7. «Не көріп ...... Бұл ... ... үшін ... ... бір суретті көрсетіп, ол
туралы өзі бір сөйлем айтады: Бала алма жеп тұр. Бала ... ... оған бір сөз ... Бала ... алма жеп
тұр. Келесі бала тағы бір сөз қосады: Бала дәмді қызыл алма ... ... әр бала ... толықтыра береді.
Бұл тіл дамытуда, дұрыс сөйлеуге, ойын толық білдіруге үйретуде жақсы
қызмет атқарады.
Фонетикалық ойын. ... ... ... үшін қиын дыбыстарды
дұрыс айтуға жаттықтыруды көздейді.
1. «Жылқышы» – ойын-жаттығу. Бұл ойын дыбысты дұрыс айтуға жаттықтыруға
арналған.
1) Екі бала ... ... ... кісі, – деді Жамал.
Жылқышы –
Көл құсы, – деді Жаннұр.
Кім жаңылып ... ... де ... айтты (М.Әлімбаев)
2. «Жаңғырық» – ойын-жаттығу.
Орман барсақ,
Айғай салсақ,
– Пәленше!..
Өзімізді өзімізге таң ... ... не ... ... Жаңғырық! Жаңғырық!
Бұл ойын-жаттығулар «ң» дыбысын дұрыс айтуға жаттықтырады. Әр бала жеке
де, бәрі қосылып та тақпақты айтады. Кім ... ... ... дұрыс
айтқан балаға қошемет көрсетіліп, шапалақ соғылады.
3. «Құйрықты «Щ-ның» шатағы» – ойын-жаттығу. Бұл ойын-жаттығу 6 ... ... ... «щ», «ш ш» дыбыстарының ерекшелігін
аңғартуға арналған. Оны балалар кезек айтады, қосылып та ... ... қай ... қай әріп ... ... ... тұрады.
– Пиязды ашшы дейміз бе?
Әлде ащы дейміз бе?
Есікті ащы дейміз бе?
Әлде ашшы дейміз бе?
«Ашшы, ащы» - дегеннің
Мәнін ашып берер ... ... «щ» ... қой да, ... ... ... ... бұл әріп.
4. «Кімнің баласысың?» – ойын-жаттығу. Ойын әртүрлі дыбыстарды бекітуге
арналған.
– Тұз! Тұз! Сен кімнің тұзысың?
... Қыз! Қыз! Сен ... ... ... Ұл! Ұл! Сен ... ұлысың?
– Папамның
– Гүл! Гүл! Сен кімнің гүлісің?
... ... ... бір бала ... ... Қалған балалар жауап
береді. Ойын-жаттығу т, ұ, з, қ, ы, л, г, ү ... ... ... ... ... ... ... Жауап бере
алмаған бала жеңіледі.
Дыбыстарды дұрыс айтуға жаттықтыру.
1. «Р» дыбысын айтамыз.
1) «Рояль, радио, роза».
Мұғалім-тәрбиеші рояльдің суретін ... ... оны ... ... бала не ... не өлең ... Тәрбиеші радионың суретін
көрсетеді, балалар оны ... ... бала ... ... ... ... оны ... атамаған бала билейді.
2) Мұғалім-тәрбиеші есік қағып тұрған қыздың суретін көрсетіп – Рұқсат
етеміз бе? – деп сұрайды. ... ... – деп ... беруі керек.
3) «Тез айт» – ойын-жаттығу.
Мұғалім-тәрбиеші мен айтқан сөзді тез ... кім ... ... ... де, мына ... ... рас, рөл, ру, рахмет, риза, ризық,
разы.
2. Түрлі дыбыстарды айтамыз.
1) «Менің кином» - ... ... төрт ... ... ... ... ... суреттерді көрсетеді. Балалар атайды, үндемеген бала жеңіледі. Ол
суреттер: люстра, лимон, лашын, лақ, киіз үй, ... ... ... «Дауыс бер» – ойын-жаттығу.
Мұғалім-тәрбиеші: «Мен қазір жеке-жеке дыбыстарды айтамын, кімнің есімі
сол дыбыстан басталса, тұрып атын ... ... ... ... - ... «Сиқырлы тізбек» - ойын-жаттығу.
Мұғалім-тәрбиеші түрлі сөздерді айтып ... ... ... ... қайталап, оған сөздің соңғы дыбысынан басталатын сөз қосады.
Мысалы, қарлығаш – шағала, алма – апа, қыз – ... ... ... ... - ... ... ұқсас, бірақ басқа мағыналы сөздерді айтады,
әр бала шатастырмай, қайталауы керек. Шатастырған бала ... ... ... ... өзен-күзем, арба-дорба, қант-кент,
әлем-әлім, күл-гүл т.б.
Ойын жүргізуші баланың қолында – қызыл, сары, жасыл жалауша. Ол ... ... тұр. ... ... жол ... – деп, бір ... бала сары ... көтереді. Балалар: «Сары – асықпа ... ... - деп ... ... бала жасыл жалаушаны көтереді. Балалар: «Алдымызда жасыл,
енді бізге жол ашық, жүр ... – деп, жүре ... бала ... ... ... – Сен қайда болдың? – деп сұрайды, бала:
- Мені бағдаршам ұстап қалды, – дейді. Келесі ойында сол жүргізуші ... ... ... ... ... жол тәртібін де үйретеді.
Қозғалыс ойындары. Балалар демалу үшін, ... ... ... ... ... ... қозғалыс ойындарды араластырып тұру керек. Ұлттық ойындар
туралы бірқатар еңбектер бар. Сондықтан мұғалім-тәрбиешілерге ... ... ... ... Біз ... ... ... диссертациясында ұлттық ойындарды қолданылу
орындарына қарай 6 ... ... ... тіл ... ... бейнелеу өнері сабақтарында;
– айналамен таныстыру сабақтарында;
– ән-музыка сабақтарында;
... ... ... ... серуендерде, бос уақыттарда.
Қажетіне қарай ойындарды қолдану бала үшін, өте пайдалы екені даусыз.
Олар қолданылып та ... бұл ... ... ... ... «серуендерде, бос
уақыттарда» қолдануға ұсынылған ойындарға мән беріліп отыр. Бұл топтағы
ғалым көрсеткен ойын түрлері өте көп, ... ... ... ... ... ... теке», «Аңшылар», «Бос орын», «9 таяқ», «Тартыс»,
«Ордағы қасқыр», «Сақтан», «Тоқта», «Айдаһар», «Мысық пен ... ... ... біз ... ... ... таза ... шыққанда, тауға,
кең далаға саяхатқа шыққанда ... ... Олар дене ... ... әділ ... үйретеді, батылдыққа, тездікке,
тапқырлыққа, шыдамдылыққа ... яғни ... ... ... ... баланың балабақшадағы әр кезеңі, тіпті
демалу кезеңі де ... ... ... ... баса мән беріледі.
Балаларды далаға таза ауада ойнауға, демалуға шығарғанда да, ондағы
заттармен бала таныстырылады, ол әткеншек пе, гүл ме, құм ба, ағаш па ... ... ... және олар ... ... ... ... отыруы тиіс.
Барған сайын таныстырылған заттардың бөлшектерінің аты, түсі, көлемі,
саны т.б. ... де ... ... ... әңгімелесу сияқты
қатысымдық әдіс арқылы ... ... ... олардың отбасы, отбасы мүшелері ... ... ... ағасы, апасы, інісі, қарындасы туралы әңгімелесу де өте
пайдалы ... ... ... ... ... ... үйдегі
міндеті сияқты мәселелер туралы әңгімеге балалар тез ... олар ... ... өз ... де ... Бұл ... та нақтылы затқа
негізделеді, баланың өз ... ... ... бекітеді, сөйлесу
әрекетін күшейтеді.
Заттық көрнекілікке түрлі саяхат та жатады. Мәселен, балаларды ... ... ... ... ересектер тобымен, ата-аналарымен бірге
ұйымдастыру өте пайдалы, өкінішке орай, ондай саяхат ұйымдастырылмайды
деуге де ... Ал, ол ... ... бар. Қазір көпшілік ата-
аналардың көліктері бар, оны ұйымдастыру қиын ... ... ... ... ... ... Олардың не жейтіні,
әдеттері, пайдасы, қауіптісі, қауіпсізі, олардың мекендейтін ... ... ... мәліметтер баланың сөздік қорын, дүние танымын, ... ... ... ... олар ... мағлұматтар бір көргенде,
баланың есінде қалмайды деген пікір айтылатыны сөзсіз. Бірақ мына жайларды
ескеру қажет.
1. ... ... өз ... көруі оларға өте күшті әсер етеді, ол
есінде ... ... ... бір ... Сол жерде әр аң туралы дұрыс, қызықты, түсінікті, нақты айтылған
әңгіме аңдардан алған күшті ... ... ... есте сақтауға
мүмкіндік туғызады.
3. Осындай саяхаттан кейін ол мәселе ... ... ... ... ... рет әр ... ... Сондықтан меңгерген білім
де, сөздер де ұмытылмайды, олар туралы ... ... ... ... бала оны есінде берік сақтайды.
4. Сондай-ақ аңдар, олардың ... ... ... оқу ... тағы ... ... бәрі баланың аңдар туралы білімін кеңітіп сөздік қорын
байытып, ол туралы сөйлесімін ... ... ... төлдері туралы әңгімелесу де балалар үшін ... ... ... ... ... қаймақ, май, қымыз, шұбат,
жүнінен, ... ... тон, ... былғарыдан жасалатын түрлі
киімдер, жүнінен жіп жасалып, одан жасалатын ... ... ... ... ... туралы ұғымдар баланың білімін, түсінігін көбейтіп,
сөздігін байытады. Олар туралы әңгімелесу, пікір ... ... ... ... жасаған жоспар бойынша қатысым әрекетінің барлық
түрін жасатып (диалог, ... ... ... ... сөйлесу,
әңгімелету әрекеттерін қолданып), ойланып байланыстырып сөйлеуге үйретеді.
Бұл заттық әдіске ... ... ... түрлі көліктерді көреді, көбінің атын біледі.
Балалардан: – Қандай машинамен келдің? Қай ... ... ... ... ... ... аласың? т.б. осы сияқты әңгімеге тарту арқылы машина
тақырыбында әңгімелесу де бала ... ... Ол ... ... ... ойыншықтары арқылы жалғастыру бала сөздігін ... ... ... ... ... ... тоқтату да қиын. Олар бұл
тақырыптағы ... қызу ... ... ... ... ... мектепте мұғалім оны дұрыс бағыттап, онда не
істегенін айтып ... ... ... ... ... ... ... олармен байланысты ережелер туралы әңгімелесу өте пайдалы.
Балаларға өздері тұратын көшені, ол көшеде нелер ... неше ... ... ... ол туралы әңгімелесу де балалардың қала туралы көп
мағлұмат алуына ықпал еді, осымен ... ... ... ... атын ... Өйткені балалар түрлі ... ... әр ... ... сөз ... ... бала өзі тұрған көше туралы
толық айта ... ... ... ... бала ... Бұл да ... ... жатады, өйткені бала көрген заттары
туралы әңгімелейді.
Демек, бала ... ... жиі ... кездесіп жүрген заттардың
бәрін біліп, оларды ұғынып, олар туралы өз пікірін айта білуі керек. Көзбен
көрген, ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде білімі,
түсінігі болып, олар туралы еркін сөйлесе алуға ... ... ... ... ... басқа әдістердің көмегімен қол жеткізуге болады.
Балалар үшін саяхаттың да маңызы зор. Саяхат ... ... ... ол, ... оқу ... ... табиғатқа шығуды өте ұнатады, ол белгілі. Сондықтан балалардың
табиғатқа деген құштарлығын ... оны ... ... ... ... ... бала ... саяхатқа шыққанда, көптеген
табиғаттағы заттармен танысады, олардың аттарын ғана біліп ... ... ... ... ... түсімен, сырымен, қасиетімен танысады.
Ботаникалық бақтарға, тау жаққа, өзенге, көлге барғанда, ағаштардың
түрлері, гүлдердің түрлері, ... ... ... ... ... ... ... олардың пайдасы туралы әңгімелесу
балалардың сөздік қорын байытады, әңгімелесуге, сөйлесуге ... ... күн ... ... ... күн ... болса, не күн
жылы, я ыстық болса, не қыста қар ... ... ... ... аударып, ол
туралы әңгімелесу де саяхат жоспарына кіру керек. Олармен ... ... оны ... ... ... ... білсе, ол қайталау, бекіту
болады. Мұндай саяхаттан келгеннен ... ... ... туралы
әңгіме өткізу өте пайдалы. Саяхатта көргені, білгені туралы әңгімелеуге әр
бала құштарлана ... ... ... ... өз ойын айтуға
жағдай жасау керек. Ол балалардың ... ... ... дағдысын
қалыптастырады. Балалардың саяхат туралы әңгімесінде олардың ... ... ... Балалардың бәрінің әңгімесін қорытып, тәрбиеші жалпы
пікір айтқаны да пайдалы. Ол ... ... бала ... ... Бала ... ол ... сақталу үшін, олардың суретін қолданып,
әңгімелер оқып, тақпақтар жаттау жұмыстарын ... әр ... ... оларды тез меңгеруге көмектеседі. Балалар көрген, ... ... ойын ... ... ... дамытуға болады. Бұл
әрі қайталау, әрі қайталау арқылы бекіту, дамыту қызметін атқарады.
Тіл дамытуда нақпішін ойыншықтарды қолдану ... ... бар, ... ... ... ... балаға тікелей көрсетіп қана білгізу барлық
жағдайда ... бола ... ... ... жағдайда нақпішінді,
ойыншықтарды қолдануға болады. Қазіргі кезеңде ойыншықтың түрлері өте көп,
олар баланы қызықтыратындай әдемі, ашық ... ... ... ... ... ... ... да бейнесінде болғанда да, олармен қайталау
мақсатында талай ... ... тіл ... үшін ... ... жүргізіледі. Олар: таныс
емес затты таныстыру, таныс зат туралы білімін кеңейту.
Ойыншық тіл ... ... ... мына ... ... Көркем шығарма, әңгіме оқығанда, балаларға ... емес ... оның ... ойыншықты көрсету арқылы балада
белгілі сезім қалыптасады. Ол туралы жазылған әңгіме ... ... ... ... ... ... ... түсіндірмей, белгісіз қалыпта қалдыруға болмайды. Ол
туралы Л.Фридман, И.Кулагина былай дейді: «Шындықтағы белгісіз
зат, құбылыс туралы ... сөз ... ... оны ... ... ... жасалу керек» [198, 343 б.].
Мұнда ғалымдар оқушыға ... емес ... ... айтса,
балабақша балаларында таныс емес жағдайлар, заттар көп
кездесетіні белгілі, оны ... ... ... ... ... Міне, мұндай жағдайда түрлі тәсілдер
қолданылады. Ал, ... ... үшін ... қарағанда
заттың бейнесіндегі ойыншықты көрсетіп, оны ... ... ... ... ... ақ аю, ... кенгуру,
аққу сияқты жиі кездесе бермейтін аңдар туралы әңгімелер сұрақ
туғызады, ол сөйлесімге әкеледі, аққу туралы өлең оқығанда, оның
бейнесіндегі ойыншықтарды ... ... әрі ... ... Мысалы, балаларға аққу туралы әңгіме оқып, балаға
жаттауға жеңіл тақпақты ... аққу ... ... ... ойнауға берсе, ол балаларға күшті әсер етіп, балалар
оны жүзгізіп ... ... ... тақырыптың біреуін
келтірейік:
Аққу суда жүзеді,
Жүзе бер, ... жүзе ... ... ... бер, аққу.
Балалар аққуды жүзгізіп ойнаумен бірге, аққу туралы көптеген сұрақтар
қояды, мұғалім-тәрбиеші жауап ... ... ... әрекеті іске асады.
Құрылыс алаңындағы үлкен крандарды балалар алыстан көргенімен, оны
жақыннан көре ... ... ... ... ... оқығанда, ойыншық
кранды бергенде, балалар оның әр бөлшегін шұқылап көріп, онымен үй ... және ол ... бәрі ... сен ... ... мен ... ... қызу іске де, сөйлесуге де кіріседі. Түрлі бейнелі ойыншықтар заттардың
өзімен танысқаннан кейін, оларды есте бекіту үшін қайталау да ... ... ... ... ... ... баланың тілін дамыту мәселесін
зерттеудің ең алғашқы сатыларында Е.Тихеева 1930 жылдардан бастау ... ... ... тіл ... ... жоғары бағалап,
оларды топ-топқа бөліп көрсеткен.
Балалар үшін өте қызықты ойыншықтар арқылы балаларға әр ... ... бере ... ... ... ... ... сөйлеуге үйретуге
болады. Осымен байланысты балабақшада ... ... мына ... ... ... әке, шеше, әже, ата, ұл, қыз, аға, іні, ... ... ... ... ... үй ... ит, мысық, аңдар, құстар т.б.
3. Үйлер (бір қабатты, көп ... ... ... ... ұшақтар, тікұшақтар, поездар, велосипед,
мотоциклдер, кемелер т.б.
5. Жұмыс құралдары.
6. ... ... ... ... ... ... әдістемесі бар, оларды
орынсыз қолдануға болмайды. Олар сабақтың тақырыбына сай ... ... күні ... ... ... ... ... жабайы, тағы аңдар
болса, онымен балалар саяхатта танысқаннан кейін, не экскурсия болмаған
жағдайда да тағы ... ... ... сабақ өткізіледі.
Мұғалім-тәрбиеші аң ойыншықты алып, оның атын айтады, баласын атайды, олар
қай жерде мекендейтінің немен қоректенетін, ... ... ... мен ... ... ... әр сөзді балалар қайталап отырады.
Соңында сұрақ қою арқылы балалар оларға жауап береді. ... ... ... оған жем ... қорғанға кіргізу керектігін айтып, баланың аңмен
өзі сөйлесуін қадағалауы керек. Баланың аңмен ... сөз ... ... ... ... жөн. ... ... аңмен
танысқанда, оларды жарыстыру, немесе жем үшін ... ... ... ... сияқты әртүрлі ойындар ойнатуға болады. Мұндай
ойыншықтармен ойнауға балалар құлшына кіріседі, ешқашан ... ... не ... де, оны ... ... керек. Мәселен, қоян ... қаш, қоян ... ... арасына тығыл, ол жақындап қалды, тездет
т.б. Мұндайда балалар қалай сөйлегенін де сезбей қалады.
Ойыншықтарды ... ... ... ... дамытуда бірсыпыра нәтижеге
жетуге болатыны тәжірибеде дәлелденген.
Ойыншықтарды тіл ... ... ... мына ... ... ... ойыншық тақырыпқа сай болу керек;
– ойыншық сөзсіз ... әр ... ... ... ... ... рет ... сонда ол ауысып тұрса, ... ... ... ... ойыншық бала назарын тартатындай әдемі, ашық түсті болғаны
дұрыс;
– дыбысты ... да ... жөн, олар ... ойыншықтар бірнеше рет қолданылғанда, ... ... ... ... оның үлкен-кішілігі, қай жерді
мекендейтіні, не ... ... сөз ... ... ... пайдасы, зияны, баласымен қарым-қатысы, үшіншіде ол аң
(ойыншық) туралы ... не ... ... (ертегі), мақал-
мәтел үйрету сияқты әр ретте жұмыс түрі өзгеріп ... ... бала ... ... ... ойыншықпен түрлі сөйлесім (тілдік) ... ... ... ... сөйлесім (тілдік) жағдай жасауға өте қолайлы.
Тіл дамытудағы суреттердің қызметі. Сурет арқылы тіл ... ... ... ... бағалаған. Мәселен, орыс тілінің әдістемесінде
суретті көрнекіліктің бір түрі деп көрсете келек: «Оның тілдік материалды
жіті ... ... ... ... мәселен, сурет, картина,
ашық хат ... т.б. бала ... ... ... ... арттыратыны айтылған».
Сурет мәтінмен де, мәтінсіз де қолданыла береді, суретті ауыстыру да,
орнын алмастыру да жеңіл. Ал, ... ... ... ... үшін ... ғана ... олардың танымын кеңейтеді, ақыл ойын, тілін ... ... ... ... ... жазған балабақша балаларына
арналған соңғы 2005 жылы шыққан ... ... ... ... назар аудардық. Еңбекте 62 сабақ берілген, 46 сабағында ғалымдар
басқа көрнекіліктермен бірге суретті қолданған. Бұл ... ... ... баланың тілін дамытуда сурет көрнекілігіне өте зор мән
беретінін анық дәлелдейді. Демек, ... – тіл ... ... құралы [203].
Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды: сурет – ... ... ... ... ... маңызды құрал. Ол – ғылымда дәлелденген, тәжірибеде
анықталған даусыз ... Оны ... ... де нақтылай түсті.
Сондықтан ... тіл ... ... бір түрі деп танылды. Ол,
жалпы, дидактикада да дәлелденген мәселе.
Енді суреттің тіл ... ... ... ... тіл ... екі түрі ... олар: 1) жеке заттың
суреттері; 2) мазмұнды суреттер. Олар мына екі ... ... ... ... ... өзімен түрлі жағдайда таныстырылғаннан кейін оның
түрлі қасиеттерімен таныстыру үшін қолданылады;
– заттың өзін тікелей таныстыру мүмкін ... ... ... ... ... ... өзін ... әлемді білуі керек, онсыз балаға өзін қоршаған
ортада өмір сүру өте ... ... да бұл ... мәселенің маңызына
қарай балабақша балаларының тілін зерттеуші ... ... ... кең ... ... ... анықталды. Мәселен К.Метербаева
«Қоршаған дүниемен таныстыру арқылы ... ... ... ... ... ... ересектер тобындағы балаларға
қоршаған ортамен ... ... ... ... ... ... «Жыл ... табиғи құбылыстар мен таныстыру ... ... ... ... қалыптастыру» мәселесін арнайы
зерттеген [9, 204, 205]. Бұл ... бала ... ... ... ... ... ... маңызы зор екенін анық дәлелдейді, ол баланың сана-
сезімінің өзгеруіне көмектеседі, білімін кеңейтеді, ойын дамытады, сөздік
қорын байытады, ... ... ... өзін ... ... еркін өмір
сүруге дайындайды.
Осы үлкен міндеттерді атқаруда сурет көрнекілігі маңызды ... Жеке ... ... бала ... кездескен заттармен
байланысты да, кездеспеген таныс емес заттарды ... үшін ... ... атын есте ... үшін ... бір көру жеткіліксіз. Ол
заттың атын қолданып, бала ... ... ол ... ... ... жүзеге асады. Тек, ол суреттер ашық, ... анық ... ... ... заттың түрі-түсіне сай келуі керек. ... ... ... баланың назарын аударып, оны сұрақ, жауап
арқылы қайталатып, ... ... ... ... Ал, ... пайдасы,
зияны, қай жерде өмір сүретіні, жансыз зат болса, оның неден жасалатыны, не
үшін қолданылатыны суреттен байқалмайды. Ол үшін ... ... ... Мұғалім-тәрбиеші жоспар бойынша күні бұрын ... ... ... ол ... балалармен әңгімелеседі. Заттың атын есте жақсы
сақтау үшін, тәрбиеші балаларға ... ... ... оны ... ... ... ... Ол зат туралы жұмбақтың атқаратын қызметі де зор.
Бұдан тіл ... бір ... ... емес ... ... тоғысуы
арқылы тиімді жүзеге асатын байқаймыз.
Мазмұнды сурет ... ... ... ... қолданылады.
Мазмұнды суреттерге қатысатын объектілер көп болады. Мысалы, таудың
етегінде көкорайда ... ... ... мен иттің суреті болса, оны үй
жануарлары тақырыбын ... ... ... ... ... ашу ... суреттегі заттарды сұрақ-жауап арқылы балаларға ... ... ол ... не істеп жүргенін, қайда жүргенін балаларға айтқызады.
Бара-бара суреттің мазмұны ... оны ... өзі ... ... ... ... сурет балаларды байланыстырып
сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... суретпен жұмыс түрлері баланың байланыстырып сөйлеу тілін
дамытудың алғышарты ... ... ... ... ... ... аздан бастап қолданып, бірте-
бірте күрделендірген дұрыс. Яғни «жеңілден ауырға» ұстанымын басшылыққа
алу ... ... ... ... әртүрлі мәселемен, тақырыппен
байланысты қолдануға болады. Мәселен, «Құрылысшылар» деген мазмұнды суретті
алайық, ... ... ... ... үй, ... жерде әйнек бар,
бірнеше жерде әйнек жоқ, құрылыс алаңында ... ... ... ... ... ... көтеріп жатыр. Адамдар құрылыс заттарын тасып жүр,
біреулер сылап ... т.б. ... бұл ... ... сурет. Оны мұғалім-
тәрбиеші 6-7 жастағы балаларға ... ... ... ... ... ... балалар суретке қарап өздері жүйелеп әңгімелеп берулері
тиіс.
Бұған себеп балалардың үй құрылысын ... ... бар ... ... ... ... бар), ... заттардың бәрі суретте бар, ол
ұмыттырмайды, бала ... ... ... ... ... ... ... көріп тұр, не туралы айтпағанын суретке қарап, есіне түсіреді,
тәрбиешінің суретте тағы не бар? ... ... ... ... ... жеке сұрақ-жауаптан соң, суретті тұтас әңгімелеуі
балаларға үлгі болады. Соңында балалар өздері ... ... ... ... ... ол мына талаптарға сәйкес келуі керек.
1. Сурет графикалық жағынан сауатты орындалып, ... ... сай ... Сурет баланың жас ерекшелігіне, түсінігіне сай болуы қажет.
3. Суретті көрсету баланың ынтасына байланысты болуы, яғни бала ... ... ... ... ... ... ... қажеттікпен байланысты болуы керек.
5. Суреттердің мазмұны біркелкі болмай, қайталанбауы ... ... ... тек ... ... ... ... сөйлесуді көздеуі
керек.
7. Сурет орнықты тақтада күнге, жарыққа қарсы ... ... ... ... ... ... арнайы таяқша арқылы көрсетіледі.
9. Суретті қолдануда тәрбиеші не мақсат көздесе, балаларды ... ... ... ... ... мүмкіндік жасау керек.
Суретті әңгімелеуде, суретті сабақта қолдануда мына мәселелерге назар
аудару керек:
1. Заттың аты, заттың бөлшектерінің аты, суретте оның ... ... ... ... ... түрі, түсі, белгілері;
Суретті қолдану арқылы, тіл дамыту жұмысы мектепалды даярлық тобы ... ... ... ... ... ... қоры болуын талап етеді.
Олар: ашық хат, керексіз газет, журналдардан қиылып ... ... ... ... ... мазмұнды ашық хат, мұғалім-т»рбиеші
өзі ... ... ... ... ... ... болса) т.б. Бірақ есте
болатын жағдай балабақшада сурет орналасатын ... орын ... ... ол
шкаф па, кітап сөресі ме, яғни суреттер бір ... тез ... ... ... ... тез ... үшін олар ... бойынша үлкен конвертте,
папкаларда, альбомда жеке орналастырылуы керек.
Фотосурттерді тіл дамытуда қолдану. Фотосуреттердің ... ... ... ... тіл ... атқаратын нақтылық мәні күшті,
открыткаларды да сол ... деп ... ... ... ... фотосуреттер
мен ашық хаттарды барлық тақырыпқа табуға болады. Фотосуреттерді ... ... ... ... ... өзі де түсіріп дайындауы қиын
емес.
Мәселен, Жеңіс күні мерекесіне балалардың соғыста болған ... ... ... олар ... ... ... жеңіс туралы
тақпақтар жаттатып, Отан соғысы, Жеңіс күні туралы балаларға түсінік беріп,
сөздік қорын ... ол ... ... отырып, отаншылдық сезім
туғызуға болады.
Қазақтың батыр қыздары Әлия мен Мәншүк туралы әңгіме болғанда, ашық
хаттарды ... ... ... ... туралы ұғымдарды түсіндіріп,
қазақтың батыр қыздары туралы мақтаныш сезімін оятып, мен де ... ... ой ... ... ... ... ... сөздік қорын байытып,
сөйлесу дағдысын ғана ... ... ... батырлыққа
тәрбиелейді. Фотосуреттер, ашық хаттар тақырып бойынша арнайы ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы
қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... жүйенің практикалық маңыздылығын анықтау
және тексеру мақсатында Батыс ... ... ... ... ... ... ... 2012-2013 жылдар ... ... ... ... ... ... ... үш негізгі кезеңге бөлініп ... ... және ... ... ... ... күрделі дидактикалық жүйе болғандықтан,
оның құрылымдық-мазмұндық жүйесін қалыптастыруда білім ... ... ... ... ... ... анықтаудың маңызы зор.
Анықтау кезеңінің басты мақсаты – ... ... ... ... ... ... мұғалім-тәрбиешілер
қолданып жүрген әдіс-тәсілдер жүйесін және ... ... ... ... ... тәрбиеші-педагогтардан сауалнама алынып,
әңгіме жүргізілді:
1. Қазақ тілі сабақтарында байланыстырып ... ... ... не деп ... ... сөйлеуге үйретуде қандай әдістемелік қиыншылықтарға
кездесіп жүрсіз?
3. Қазақ тілі сабақтарында байланыстырып сөйлеуге үйретудің қандай әдіс-
тәсілдерін қолданасыз? ... ... ... ... ... көп көңіл бөлесіз?
Анықтаудың екінші кезеңінде тәрбиеші-педагогтардың баланы байланыстырып
сөйлеуге үйретуде қолданатын әдіс-тәсілдерінің тиімділігі ... ... ... ... мазмұны мен алынған нәтижені төмендегі
кестеден (2-кесте) көруге болады.
Сауалнама қорытындыларының негізінде ... ... ... көрнекі оқу құралдарының, соның ішінде
техникалық оқу ... ... ... әдістің сирек
қолданылатыны анықталды.
Кесте 2 – Тәрбиеші-педагогтардың баланы байланыстырып ... ... ... тиімділігін анықтау нәтижесі
|Сұрақтары |Иә |Жоқ ... ... ... ... ... байланысты|42 % |58 % |
|оқу-әдістемелік құралдар жеткілікті ме? | | ... ОТҚ ... ... ... |27% |73 % |
|жазбаларды) жиі қолданасыз ба? | | ... ... ... ... ба? |29 % |71 % ... ... ... ... үдерісінде |85 % |15 % ... ... | | ... ... ... аз; | | ... ... ... ... ... жоқ |85 % |15 % ... тапсырмалар балалардың байланыстырып сөйлеу білік-дағдыларын
анықтауға бағытталды:
1-тапсырма. Ойыншықтарға қарап, ... ... және олар ... ... ... ойыншықтар: құстардан: аққу,
тоқылдақ, тотықұс т.б.; ... ... ... піл т.б.; ... құлын, бұзау, қозы, лақ т.б.
Балалар жан-жануар, ... ... ... олар ... ... байқатты. Балалардың жауаптарының ішінде
дұрыс дегендерінің мазмұны ... ... ... Әлия – «Бұл – ... Ол
суда жүзеді.»; Мақсат – «Аққу – құс. Мен оны зообақтан көрдім.»
2-тапсырма. Білетін тақпақ, жұмбақ, мақал-мәтелдерін айтқызу.
Тақпақ, жұмбақты тек ... ... ... мақал-мәтелді ешкім айта
алмады.
3-тапсырма. Әртүрлі танымдық әңгімелер оқып, ... ... ... қою, ... ... ... әңгімелесу, әңгімелету арқылы тексеру
төмендегі әңгіме алынды.
Әңгімені мұқият тыңдаңдар. Тыңдап болған соң, әңгімелеп, мазмұнын айтып
беріңдер. Сұрақтарға жауап беріңдер.
Кішіпейіл бала
Анасы Арманды сүт ... ... ... бір қарт кісі ілесе кірді.
Сатушы екеуіне кезек қарап:
– Бір-ақ шөлмек сүт ... ... ... – деді.
– Сүтті әжейге беріңіз, мен еретең келіп алайын, – деді Арман.
Әжей Арманның соңына сүйсіне қарап:
– Айналайын, кішіпейіл бала ...... ... Арман сендерге ұнады ма? Неге?
2. Арманның орнында сендер болсаңдар, не істер едіңдер?
3. Әжей неге риза ... ... ... ... ... ... 3 – ... экспериментінде тапсырманы орындау нәтижесінің сандық
көрсеткіші:
|Тапсырмалар реті ... тобы ... | |
| ... ... ... |52 |45 |
| | | ... |57 |46 ... 8 – ... ... ... ... қазақ тілін оқытуда байланыстырып сөйлеуге
үйрету жүйелі жүрмейтіндігін (қатысымдық әдістің ... ... ... ... жетіспеушілігі, баланы қазақша
байланыстырып сөйлеуге үйретуде грамматикалық тұлғаларды ... ... ... ... толық жүзеге аспауы, бала тілін дамытудағы
ауыз әдебиеті шығармаларының алатын орнының нақтыланбауы т.б.) ... ... ... ... ... арқылы қазақ тілін оқытудың
мынандай бағыттарын айқындауға мүмкіндік берді:
1. Мектепалды даярлық тобы ... ... ... дамытуды
арнайы бағдарлама арқылы жүзеге асыру.
2. Мектепалды даярлық тобы ... ... ... ... материалдар арқылы жетілдіру.
3. Баланың танымдық белсенділігін арттыратын рөлдік, қатысымдық-ойындар
мен дидактикалық картиналарды қолдану.
4. Балаларға жұптық, топтық жұмыстар ... ... ... ... мазмұндық-құрылымдық жақтарын жаңаша құру. Ол үшін оқу
үдерісінде вариативті сағаттар негізінен ... ... ... ... тереңдету жолдары қарастыру.
Қалыптастырушы эксперименттің алғашқы кезеңінде байланыстырып сөйлеуге
үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың бағдарламасы ... ... ... ... ... ... жүйелері,
рөлдік, қатысымдық-ойындар үлгілері даярланды және сынақтан өткізілді.
Қалыптастырушы эксперименттің екінші кезеңінде байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... үлгілері бойынша оқыту
сабақтары жүргізілді.
Қалыптастырушы эксперименттің үшінші кезеңінде байланыстырып сөйлеуге
үйрету арқылы ... ... ... ... ... өз
пікірін дәлелдеу дағдыларын дамытуға бағытталған «Не ... ... ... ... ... рөлдік ойындарға қатыстырылып,
сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... – 50 бала, бақылау сыныптарында мектепалды даярлық
топтарынан – 45 бала ... ... ... ... балалардың байланыстырып сөйлеу тілінің даму
деңгейінің сандық, сапалық нәтижесі кесінді ... ... Оны ... ... ... 4 – Қалыптасқан білік, іскерлік, дағдылар деңгейінің көрсеткіші
|Білік, іскерлік, дағдылар қалыптасу |Бақылау тобы |Эксперимент |
|мазмұны | ... ... ... ... ... |60% |89% ... дәл, орынды қолдану |58% |87% ... қор ... |65% |85% ... ... ... |59% |79% ... ... |58% |88% ... ... алу ... | | ... ... ... | | ... ... | | ... ... тренингке т.б. | | ... ... т.б.). | | ... ... ... ... ... балалардың білім,
іскерлік, дағдылары жоғары деңгейде қалыптасқаны анықталған.
Сонымен, бала тілін қалыптастыру ... ... ... ... ... 8 – ... ... қалыптастыру экспериментінің нәтижелері бойынша мынадай
қорытынды жасауға болады:
– оқушыға берілетін үлгі ... ... ... дидактикалық суреттер балалардың белсенді іс-әрекетін, өз
бетінше ... ... ... ойлауын жетілдірді;
– эксперименттің оқыту кезеңінде тәжірибе сыныптарында білім сапасы
бақылау сыныптарына қарағанда анағұрлым ... ... ... ... ... өз ойын байланыстырып айта, жаза білу ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге үйрету
жұмысы әдістемелік жүйе ретінде қарастырылды. Бұл ... ... ... пен ... ... қана ... олардың жеке тұлға
боп қалыптасуына ықпал етті.
– эксперимент нәтижелері ұсынған әдістеменің тиімді екенін көрсетіп,
зерттеу болжамын растады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тілдік білім ... ... жас ... ... ... ... ... басым танымдық оқу материалының іріктелуі, соның
негізінде ойын жүйелі түрде ... айта және жаза ... жеке ...... ... ... Тіл – адам ... интеллектісі
мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ойын байланыстырып
айту және жазу ... ... ... ... ... ... ... Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті ... ... ойын ... ... ... жүйелі түрде жеткізуіне
байланысты. Мектепалды даярлық тобы балалары ... және ... ... ... ... тілдің мағыналық, құрылымдық
ерекшелігін тануға, ... ... ... ... қорының кеңеюіне
мүмкіндік алады.
Байланыстырып сөйлеу әрекетінде бала ... ... ... ... ... ... әрекеті мен пайымдауы арқылы санасынан өткізеді де, өз
ойын ... ... ... ... ... ... жазбаша тілдік
қатынасты жүзеге асырады.
Осындай игілікті жайды онан әрі дамыту мен өркенін ... ... ... ... ... ана тілі ... жаңа заман талабымен
ұштастырып, дүниежүзілік тілдерді ... ... ... жаңа ... технологияларды жасау, оны оқу үдерісіне енгізу
міндеті уақытылы және сапалы шешілгенде ғана мүмкін ... Осы ... ... ... арқылы қазақ тілін оқытудың алатын ... ... ... туралы шетелдік, отандық ғалымдардың ой-
пікірлері жинақталып сараланды. Зерттеу тақырыбына қатысты әдістемелік
зерттеулерге шолу ... ... ... және оқыту мәселелерімен айналысқан
Н.Құлжанова, Б.Баймұратова, А.Бақреденова, Х.Қожахметова, ... т.б. ... ... ... барысында байланыстырып
сөйлеуге үйрету мәселесінің әр ... ... ... ... ... ... (5-6 жас) тіл ... сабақтарын ұйымдастыру
түрлерін, ана тілі сабақтарының жылдық жоспарын, әңгімелесу, сұрақ-жауап,
әңгімелеп беру, т.б. әдістерді баланың тілін ұстартуда, оны ... ... ... жолдарын көрсеткен.
Қоршаған дүниемен таныстыру арқылы балалардың байланыстырып сөйлеуін
қалыптастыруды (5–7 жас) зерттеген ... ... ... ... ... баланың сөздік қоры молайып, сөзбен әрекет ... ... ... заңдылықтарын меңгереді; тіл нақтылы ... ... ... қарым-қатынас құралына айналып, баланың
байланыстырып сөйлеуі дамиды дейді.
Мектеп жасына дейінгі балардың тілін дамыту ... ... ... сауат ашудың әдістемесін зерттеген
М.Жұбанованың, оқу ... ... ... зерттеген
К.Бозжанованың, тіл дамыту бағытында зерттеу жүргізген Р.Әміровтің, мәтін
арқылы ауызша тіл ... ... ... ... ... мектепалды даярлық топтары оқушыларын байланыстырып сөйлеуге
үйретудің әдістемелік негіздерін ... ... ... ... ... ... ... С.Рахметова, Б.Баймұратова, Т.Әбдікәрім, ... ... т.б. ... еңбектерін зерделей отырып,
«байланыстырып сөйлеу», ... ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеу дегеніміз – логика мен ... ... ... белгілі бір тақырыпта аяқталған ойды білдіретін және
өзара байланысты азды-көпті бөліктерден тұратын біртұтастық; байланыстырып
сөйлеуге үйрету – ... ... ... ... ... ең ... деңгейі
деген қорытынды жасалды.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келгенде, бүгінгі күннің талабы, ... ... ... білім беру қызметін көрсетуге қол жеткізу
әрбір педагогтан байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... етеді. Өйткені, қазіргі кезең
– болашақтың жаңа сүрлеуі. Ол жолдың барлығында қазіргі бала, ... адам өз ... ... ... ... ... шешімдер жасай алатын,
өзінің жеке тұлғалық болмысын тани алатын, сол арқылы ... де ... ... ... ... деп ... ... жеке тұлғаны
қалыптастыру – оқушының ана тілі болып ... ... ... ... ... басты өзегі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Білім туралы Қазақстан Республикасының Заңы. Алматы: ... ... ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасы // Жетісу. – 30 ...... ... ... ... ... тұжырымдамасы // Қазақстан
мұғалімі. – 29 желтоқсан – 1999. – ... ... Н. ... ... ... Орынбор. 1923. // Антология
педагогической мысли в Казахстане /сост. К.Б.Жарыкбаев, С.К.Қалиев/. –
Алматы: ... 1995. – 918 ... ... С.Ғ. Қазақстанда қазақ балабақшаларының қалыптасуы мен дамуы
(1946-2001): пед. ғыл. канд... дис. 13.00.01. – Алматы, 2004. – 144 ... ... Б. ... ... қоры мен сөз ... ерекшеліктері
жөнінде: пед. ғыл. канд... дис. 13.00.02. – Алматы, 1976. – 219 б.
7. Баймұратова Б. ... ... ... ... сөйлеуге үйрету. –
Алматы: Мектеп, 1991. – 95 ... ... А.Б. ... ... ... ... қазақша сөйлеу тілін
дамыту: пед. ғыл. канд... дис. 13.00.02. – 1993. – 135 ... ... К.М. ... ... ... ... ... сөйлеуін қалыптастыру (5-7 жас): пед. ғыл. канд... дис.
автореф. – Алматы, 2005. – 150 б.
10. ... Х. ... оқу. – ... ... 1982. – 188 ... ... А.К. ... көркем шығарма туындылары ... ...... 1991. – 191 ... Меңжанова А.К. Мектепке дейінгі педагогика. – Алматы: Рауан, 1992.
13. Сәтімбекова М.С. Алты жастағы оқушылардың математикалық білімін ... ... ... ... пед. ғыл. канд... автореф. – Ташкент,
1991. – 23 б.
14. Қапенова А.Ә. ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру: пед.ғыл.канд.автореф. Алматы, 2004.
15. Таубаева Ғ.З. Мектепалды дайындығында оқу-тәрбие үрдісінде балалар
әдебиетін пайдалану: пед. ғыл. ... дис. ...... 2005. ... б.
16. Уәйісова Г. Лексикология оқыту әдістемесі. Алматы: Ақыл, 2005
17. Баймұратова Б. Мектеп жасына ... ... ... дамыту
методикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 141б.
18. Аралбаев Ж. Вокализм ... ... ... по ... и ... – Алматы, 1970. – 179 с.
19. Қазақтың мақал-мәтелдері. Құрастырған Ө.Тұрманжанов. Ана тілі. 1997.
20. Мақал – ... ... / ... ... ...... Адамбаева Б. Литературно-стилистические и ... ... ... ... ... фил. ... ... – 1966. – 19 с.
22. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас пен ... ... ... пед. ғыл. ... ... 13.00.02. – 1996. – 55 б.
23. Жинкин Н.И. Психологические основы ... ...... ... ... Т. Жалпы психология. – Алматы, 1993. – 238 б.
25. Жарықбаев К. Психология. – Алматы, 1962. – 173 ... ... М. Жас және ... ...... ... ... Е. Баланың дамуы және оны мектепке әзірлеу. А.: Мектеп, ... ... Ә. ... ...... ... 1996. – 222 б.
29. Елеусізова С. Қарым-қатынас психологиясы. – Алматы: Рауан, 1996.
30. Аймауытов Ж. – ... ... // ... ... №6. 1991, 72 ... ... Х.Т., ... Х.Т. Мектеп жасына дейінгі балалардың
дүниені қабылдауы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 48 б.
32. Выготский Л.С. Мышление и ... т.2. – ... ... ... Леонтьев А.Н. Избранные психологические произведения. М., 1983..
34. Галперин П.Я. Введение в психологию. – ... Изд. МГУ, ... ... А.Р. Развитие речи и формирование психических процессов. //
Психологическая наука в СССР. т.1. – ... ... ... С.Л. Проблемы общей психологии. – Москва, 1978. – 416 с.
37. Жинкин Н.И. Механизм речи. – ... Изд. АПН ... ... Эльконин Д.Б. Детская психология. – Москва: Учпедгиз, 1960. – 328 ... ... А.А. ... ...... ... 1971.
40. Психология. – Москва: Проспект, 2005. – 743 с.
41. Иванов П.И. Общая психология. – ... ... 1967. – 543 ... Степанов А.А. Восприятие и наблюдательность. – Москва: Просвещение,
1966. – 490 с.
43. Макаренко А.С. Балаларды ... ... ... А., ... ... Л.П., ... Г.А., Лотарев В.К. Мектеп жасына дейінгі
балалар тілін дамыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1981. – 240 ... ... М.М. ... ... ...... 1973.
46. Ауталипова Ұ.И. Психолого-педагогические основы взаимоотношений ... ... в ... ... ... пед. наук. Алматы, 1999.
47. Ханина Н.Н. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілдік кемшіліктері және
оны түзету жолдары: псих. ғыл. ... ... ... 2000 – 26 ... ... Ж.Қ. Мектеп жасына дейінгі балалармен ... ... ... ... ... ... ... 19.00.07. – 2001.
49. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 1993.
50. ... Т.А. ... ... ... эстетикалық тәрбие беруде
қазақ халқының сәндік қолданбалы өнерін ... ... пед. ғыл. ... ... – Алматы, 1996. – 23 б.
51. Әмірова Ә.С. Ересектер тобындағы балаларды ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу: пед. ғыл. канд... автореф. Алматы, 1994.
52. Жиенбаева С.Н. Мектепалды балаларын ... ... ... негіздері: пед. ғыл. кан... автореф. 13.00.07. – Алматы,
2002.
53. Сапарбайқызы Ш. Мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... ... ... ... пед. ғыл. канд... автореф. Алматы, 2006.
54. Иманбеков Т.Т. Қазақ балабақшаларындағы оқу-тәрбие ... ... ... пед. ғыл. кан... автореф. – Алматы, 1995.
55. Выготский Л.С. ... ... ... в ... ...... – 165 с.
56. Усова А.П. Обучение в детском саду. 3-е изд. – ... 1981. – 160 ... ... 5-7 ... ... мектепалды даярлау бағдарламасы. –
Астана – Алматы, 1999.
58. Ушинский К.Д. Родное слово. (книга для ... и ... для ... ... ... 1986.
59. Флерина Е.А. Эстетическое воспитания дошкольника. – ... ... ... О.С. ... речи ...... 2001. – 47 с.
61. Балабақшада оқыту және тәрбиелеу программасы. ... ... ... С. ... ... тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. –
Алматы, Ана тілі, 1992.
63. Қазақтың би-шешендері. – ... 1983. – 397 ... Ел ... // ...... 1989. – 364 ... Яшина В. Речевая среда и дети. // Дошкольное воспитание. 2003. – ... ... Р.Ә. ... ... ... ... қазақ фольклоры
арқылы эстетикалық тәрбие беру: пед. ғыл. канд... автореф. ... ... ... ... ... беру бағдарламасы. – Астана, 2006. – 224 б.
68. Тихеева Е.И. Игры занятия малых детей. – Москва, 1965. – 51 ... ... Е. ... Фребель; система дидактических игр. – Москва:
Дошкольное воспитание, 2006. – С.79-81.
70. Меңжанова А.К. ... ... ... ... көркем әдебиет арқылы
тәрбиелеу. Әдістемелік құрал. – Алматы: Мектеп, 1988. – 119 ... ... Ә.С. ... ...... ... 2006. – Б.70.
-----------------------
Сөздік қорды молайту
белсенді белсенді
емес
Орта қажеттілігі (отбасы, балабақша, мектеп, көркем ... ... ... ... ... ... ... жұмыс түрлері
Қатысымдық әдістің жүзеге асу жолдары: ынтымақтастық, жоба
Көркем шығарамалар
Оқыту әдістері: қатысымдық, ... ... ... ... ... әдістемелік жүйесі
Ойындар
Құрылымдық ойын-жаттығу
Ерекшелендіру ойын-жаттығулары
Өмірдегі түрлі жағдайға дайындау ойын-жаттығулары
Лексикалық ойындар
Грамматикалық ойындар
Фонетикалық ... ... ... тобы м.д.т.
Эксперимент тобы 1-сынып
Бақылау тобы ... тобы ... ... тобы

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде мектепалды даярлау114 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Adobe photoshop программасын үйрету40 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь