Ы. Алтынсариннің ағартушылық қызметі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. Ы.Алтынсарин ағартушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Ы Алтынсариннің өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
1.3 Орыс .қазақ мектептерінің кейінгі халі Алтынсарин қызметінің
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

ІІ . тарау. Ы. Алтынсаринның «Қазақ хрестоматиясы» ... ... ... ... ... ..20
2.1 Ы.Алтынсарин мұғалімнің ролі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.2 Алтынсариннің педагогикалық көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
Кіріспе.
Жұмыстың өзектілігі:
Қазақ балаларының орыс тілін, орыс ғылымын жеңіл де тез меңгеруіне мүмкіндік беретін орыс – қазақ мектептеріне де Ы.Алтынсарин зор маңыз берді.
Тақырыптың мақсаты: Қазақ халқы мәдениетінің тарихынан көрнекті орын алатын қайраткерлерінің бірі, халқымыздың мақтанышы, демократиялық бағыттағы ағартушы, тұңғыш педагог, ақын – жазушы Ыбырай Алтынсарин орыс халқының кең арналы білім бұлағынан сусындады. Өзінің алған білімін туған халқына тарту етіп, қазақ елі үшін оқу – ағарту саласында игі еңбек сіңірді. Ол ағартушылық алғашқы қадамынан-ақ қазақ халқының келешегі ұлы орыс халқының өмірімен, оның мәдениетімен тығыз байланысты екенін ашып айтты.
Тақырыптың міндеттері:
1) Деректерді салыстыра отырып зерттеу
2) Осы тақырыпты кеңінен ашу.
3) Сол кездегі Қазақ халқының саяси әлеуметтік жағдайын толық
ашып көрсету.
4) Тақырыптың өзектілігін көрсету.
5) Тақырыптың тарихи маңыздылығын кеңінен ашу.
Тарихнамасы:
Қазақ халқының дарынды перзенті Ы.алтынсарин аса күрделі тарихи кезеңде, патша үкіметі Шығыс халықтары арасында қатаң отарлау саясатын жүргізіп жатқан кезеңде өмір сүрді.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі:
Қазақ халқының тарихында Ыбырай Алтынсарин ерекше роль атқарады. Ол қазақтың тұңғыш педагогы, қазақ даласында бірінші рет мектеп ұйымдастырып, қазақ жастарына білімнің есігін ашты.
Кезінде қазақ халқының болашақ тағдырын орыс мәдениетімен бірлікте алып қараған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы - демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды. Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қоскан үлесі мен еңбегі орасан зор. Ол мәдениет пен білімнен артта қалған ел-жұртын көрші елдің өнер-білімін, техникасын игеруге шақырып қана қоймай, сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да өлшеусіз үлес қосты. Қазақ даласында тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік білім беретін мектептер ашып, оған орыс алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа талапка сай келетін мұғалімдер дайындауға күш салды. Ыбырай жасаған окулық ең алдымен, орыстың қала берді Европа оқымыстыларының педагогикалық көзқарастары мен оқыту, тәрбиелеу әдіс - тәсілдеріне негізделіп жасалды, бірақ ұстаз оларды талғам-талдаусыз, сол күйінше ала салған жоқ керісінше, оған енетін материалдарды қазақ балаларының түсінік -танымына сәйкес етіп алды, өзі де осы талапқа орай әңгіме, өлеңдер жазып қарастырған хрестоматиясына косты. Сөйтіп, ұлы ағартушы-ұстаз халқымызды білім бұлағынан сусындатып, өзге мәдениетті елдердің қатарына қосуға бойыңдағы бар күш-қуатын, білімін сарқа жұмсады. Бұл бағьпта тыңнан жол салып, соған бүкіл саналы өмірін арнады. Ыбырай ауылшаруашылық, қолөнер мектептерін ұйымдастырады. Ол қазақ жерінде алғаш қыздар мектебін ашқан. Бұл қыздар мектебі Ырғыздағы қыздар мектеп-интернаты деп аталды. Ыбырай бұл істері нәтижесінде патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды.
Пайдаланылған әдебиеттер :
1. Ә. Сыдықов «Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметі» Алматы, 1969ж.
2. Ә. Дербісәлиев « қазақ даласының жұлдыздары»
Алматы, 1995ж.
3. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж.
4. Қ. Жарықбаев., С.Қалиев «Қазақ тәлім – тәрбиесі»
Алматы, 1995ж.
5. Ә. Ламешов. Ы.Алтынсарин Алматы, 1991 ж.
6. Ә. Ламешов. Ы.Алтынсарин және оның орыс достары мен
ізбасарлары. Алматы, 1988 ж.
7. Ахметов., Р.Бердібаев., С.Қирабаев., Ш.Сәтбаева., Ж.Тлепов.,
М.Жармұхаметов. Ы.Алтынсарин таңдамалы шығармалар
жинағы. Алматы, 1994 ж.
8. Ә.Ж.Дербісәлин Ы.Алтынсарин жазушылық қызметі туралы.
Алматы, 1988 ж.
9. М.Ақынжанов Қазақстан ағартушыларының қоғамдық саяси
көзқарастарының қалыптасуы Алматы , 1955 ж.
10. Ы. Алтынсарин «Таңдамалы шығармалар», Алматы 1988 ж.
11. Педагогика тарихы. Ж. Әбиев. Алматы 2006 ж.
12. Ы.Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен
ағартушылық қызметі. Ә. Сыдықов. Алматы 1969 ж.
13. Педагогика тарихы. Қ.Бержанов., С.Мусин. Алматы 1984 ж .
14. Ы.Алтынсарин. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы.
Қазғұрт 2003 ж.
15. Этические воззрения Ибрая Алтынсарина. Уразбеков. Алматы 1974 г.
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Ы.Алтынсариннің ағартушылық қызметі.
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.............................3
І – ... ... Ы ... ... Ы. ... ... ... мен ... Орыс ... ... кейінгі халі Алтынсарин қызметінің
маңызы......................................................................
.....................................16
ІІ – ... Ы. ... ... хрестоматиясы»
......................20
2.1 ... ... ... ... ... ... өзектілігі:
Қазақ балаларының орыс тілін, орыс ғылымын жеңіл де тез меңгеруіне
мүмкіндік беретін орыс – ... ... де ... зор ... ... ... халқы мәдениетінің тарихынан көрнекті орын
алатын қайраткерлерінің ... ... ... ... ағартушы, тұңғыш педагог, ақын – жазушы Ыбырай Алтынсарин ... кең ... ... ... ... ... ... білімін туған
халқына тарту етіп, қазақ елі үшін оқу – ... ... игі ... Ол ... ... ... ... халқының келешегі ұлы
орыс халқының өмірімен, оның мәдениетімен тығыз ... ... ... міндеттері:
1) Деректерді салыстыра отырып зерттеу
2) Осы тақырыпты кеңінен ашу.
3) Сол кездегі Қазақ ... ... ... ... ... ... ... өзектілігін көрсету.
5) Тақырыптың тарихи маңыздылығын кеңінен ашу.
Тарихнамасы:
Қазақ халқының дарынды перзенті ... аса ... ... ... ... ... халықтары арасында қатаң отарлау саясатын
жүргізіп ... ... өмір ... ... ... ... тарихында Ыбырай Алтынсарин ерекше роль атқарады. Ол
қазақтың тұңғыш педагогы, қазақ даласында бірінші рет мектеп ұйымдастырып,
қазақ жастарына ... ... ... ... ... ... ... орыс мәдениетімен бірлікте
алып қараған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы - ... ... із ... Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қоскан
үлесі мен еңбегі ... зор. Ол ... пен ... ... ... ... көрші елдің өнер-білімін, техникасын игеруге шақырып қана қоймай,
сол игі істі ... ... ... да өлшеусіз үлес қосты. ... ... рет орыс ... пәндік білім беретін мектептер ашып,
оған орыс алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа ... ... ... ... күш ... ... ... окулық ең
алдымен, орыстың қала берді ... ... ... мен оқыту, тәрбиелеу әдіс - тәсілдеріне негізделіп жасалды,
бірақ ұстаз ... ... сол ... ала ... жоқ
керісінше, оған енетін материалдарды қазақ балаларының түсінік ... етіп ... өзі де осы ... орай ... ... ... ... косты. Сөйтіп, ұлы ағартушы-ұстаз халқымызды білім
бұлағынан ... өзге ... ... ... ... бар күш-қуатын, білімін сарқа жұмсады. Бұл бағьпта тыңнан жол
салып, ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық, қолөнер
мектептерін ұйымдастырады. Ол қазақ жерінде алғаш ... ... ... ... ... ... қыздар мектеп-интернаты деп аталды. Ыбырай бұл
істері нәтижесінде патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды.
Ы.Алтынсарин ... мен Орта Азия ... ... болған деспотизмді,
мейлінше артта қалғандықты, ілгері даму ... ... діни ... бұл ... не бере ... салыстыра келіп, XIX
ғасырдың 50-жылдарында Ф. ... ... ... шындығы Шығыс
халықтары үшін прогресшіл роль атқарды. ... ... Қара ... ... ... және ... Азия үшін, башқұрттар мен ... ... роль ... — деп жазған болатын.
Патшалық құрылыстың отарлау саясатындағы басып алушылық, ... ... ... Россияға қосылуының әлеуметтік-
экономикалық тұрғыдан, мәдени тұрғыдан объективті түрде прогресшіл ... ... ... ... бастаған жұмыстар үстінде қазақ
даласына орыс ... ... ... жасалды. Бұл жаққа келген
алғашқы орыс ғалымдары, прогресшіл ... ... ... ... пен надандықтан құтқаруға, оның сана-сезімін оятып, мәдениетке,
жаңа ... аяқ ... қызу ... ... болды[1].
Орыстың прогресшіл педагогикасында тәрбие мен білім беру мәселесін
елдің жалпы өмірімен ... ... ... ... ... ... орыс емес барлық халықтың балаларын өздерінің ... ... ... ... өзі шын мәнісіндегі халық ағарту ісін дамытуға
мұрындық болды.
ХІХ ... ... ... ... ... ... беру ісінің
формасы діни мектептер мен медреселер болды. Олар балаларға керекті пайдалы
білім де, дағды да бере ... жоқ. ... ... ... сауаттылыққа
үйрету, пайдаға асатындай білім беру міндеті ... ... ... ... ... сол кездің өзінде-ақ сезген болатын. Оқу-білім
мәселесіне қызыға ... ... ... сол ... ... көптеген
ақын, әншілерінің, шешендерінің сөздерінен кең орын алған.
Мектептен сабақ алсаңыз,
Алуан, шекер, ... ... аты ... хаты ... ... шын мәнісіндегі білім беретін жаңа ... ... ... ... Бұл ... орыстың өнер, біліміне деген халықтың
сол заманда қалыптасқан көзқарасы мейлінше тамаша.
«Орысша ғылым білмесе,
Еш пайдаға аспайды
Мұсылманша молданың.» ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде басып
шығару жұмыстары XIX ғасырдың басында-ақ кездесті[2]. Олар ... ... ... ... ... XIX ғасырдың
екінші жартысында, қазақ тілінде газеттер, сауат ашуға керекті жетекші оқу
құралдары, сөздіктер, жеке ... ... ... ... жарық
көрді; Ы. Алтынсариннің оқулығынан басқа балаларға арналған қолтума,
аударма кітапшалар дүниеге ... ... бәрі ... ... оның ... орыс мәдениетінің игі әсері тигенін дәлелдейді[3].
Отар аймақтардағы, соның ішінде Қазақстандағы, халық ... ... ... ... уағыздау мақсаты тұрғысынан ғана қарады.
«Россияны мекендеген бұратана халықтардың білім алуы ... ... ... ... ... документте мынадай түсініктер берілген: әрбір тайпалар
мен топтардағы халық ... ісі сол ... ... ... ... тән ...... және оқи алу дәрежесіне сай жүргізілуге тиіс
делінді. Сонымен ... ... ... ... тәртібі, өтілетін сабақ
курсының ұзақтығы тағы ... ... ... ең жақын жердегі
жергілікті училищенің ... ... ... Осы ... ... ... бастайтын саясат ұзақ жылдар бойы өмір ... ... ... ... да ... мүддесіне жат мұсылмандық діни оқу
формасын мәңгі сақтап қалу ... ... ... ... ... ... қаржының құнына тұрмайтын және артқан үмітті ... ... ... Ы. ... ... діни ... ... теріс қарады: «Қа-
зақтардың қазіргі материалдық ... ... ... ... бір ... өзі де оларға ауыртпалық ... ... ... соны ... де ... ... ... қоғамдық дамудың дұрыс жолымен ілгері
апара алатын анағұрлым жетілдірілген мектептерге жұмсаған орынды ... ... ... өмір ... ... 1841 жылы ... 20-шы жұлдызында (қарашаның 1-ші
жұлдызы) Орта ... ... ... дүниеге келген (Қостанай облысының
Затобол ауданы). Әкесі 1844 жылы ... ... ... қаза ... жас ... ... ... би Балғожа Жаңбыршыұлы тәрбиелейді[4].
1844 жылы патша өкіметі Орынбор Шекаралық комиссиясының жанынан қазақ
балаларын оқытып песірлер мен ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
1846 жылы наурыздың 5-ші жұлдызында Балғожа Жаңбыршыұлы ашылмақ
мектепке немересі ... ... етіп ... жөнінде Орынбор
Шекаралық комимсияның председателі генерал - ... ... ... жасайды. Орынбор шекаралық комиссиясының сол ... 5-ші ... ... қарары бойынша Ыбырай Алтынсарыұлы
жаңадан ашылмақ мектепке кандидат болып қабылданады. [1]
1850 жылдың көкектің 19 ... ... - ... ... - ... ... ... жібереді, онда қазақ балаларына
арналған мектептің ашылар уақыты таянғанын, ... да ... ... ... оның ... шәкірттеріне қажетті киім мен аяқ киім тігіліп
дайын ... үшін ... ... ала ... ... ... ... -
правительдер мектепке түсетін кандидаттар комиссияға шілденің І-ші
жұлдызына дейін ... ... деп ... ... бұл ... тамыздың 1-ші
жұлдызына дейін шегеріледі.
Мектепке 8—12 жас аралығындағы балалар қабылданатын Ыбырай 9 ... ... ... Шығыс бөліктің сұлтан - правителі арқылы ... жол ... ... ... алдырады. 1850 жылы шілденің 21—23
жұлдызы аралығында көп халықты жыйнап той ... ... ... ... Ыбырайға батасын беріп, өзінің сенімді ... ... ... ... ... ол ... жатқан Ыбырайды өлімнен
арашалап қалған) бірге ... ... ... ... ... 10
баланың ішінде Жанбайұлы Жұмағұл, Байлымын, Амангелдіұлы Жақып, Айтоқаұлы
Еділ ұлы Жолмұқанбет, ... ... ... Қаржасұлы Кұлжан,
Көпбергенұлі Көшербайұлы Шамұрат бар ... ... ... белгіленген жетіп, алдын ала дайындалған
жеке меншік пәтерге жайғасады. Мектеп ісінің қамқоршысы, колледж ... ... 1850 жылы ... 1-ші жұлдызында медициналық
тексеруден өткізген шекаралық комиссияның ... ... ... ... деп табады.
Мектептің ашылу салтанатына үш бөлікті шалғай жатқан адайлардың да ру
басылары да ... ... ... ... сай тамыздың 20
жұлдызы күні күндізгі сағат 12-де ... ... ... ... ... шенеуніктері мектеп үйін аралап, сол ... ... ... дін ... бірге дұға оқиды. Бұдан соң
олар мектептің ішін жатақхана, асхана, аурухананы ... ... ... 22-ші ... ... ... ... штаб офицерлері,
азаматтық шенеуніктер көпестер және ... ... тағы да ... ... ахуны Мұсаұл бастаған ... ... ... ... ... Қукляшев орыс және татар (татар тілінде ... ... мен ... ... ... ... соң унтер-офицер мен мектеп бақылаушысының қадағалауымен екі-екіден
сапқа тұрған оқушылар мектеп асханасына барып ... ... ... ал ... ... ... дайындалған дастарқанға
шақырылады. Сөз сөйленіп, ... гимн ... қала ... ... ... ... келген қазақтарға
арнайы мереке ұйымдастырылып, түрлі ұлттық ойындар мен рәсімдерге жалғасқан
үлкен қонакасы ... ... ... ... мен қазақтың салт-дәстүрлері
мен рәсімдерін сақтау үшін барлық ... ... ... байланыс
оқушыларды көшпенді тұрмыстан «аулақтатуға қайта дала ... ... ... ... бейімделді. Осыдан келіп оқу процесі де
қазақ) 2—аулының көшпенді ... ... ... ... ... ... ... мектеп ашылар жылдың (1850
ж.) жазында оқушыларға арнап ішінде керек-жарақтың бәрі бар, ұлттық киім-
кешек, көйлек-дамбал, аяқ ... ... ... ... ... мал ... құралдары бар 4 ак киізден жасалған 1
коңыр үй (ас үй) және де ... ... бір үйір ... ... мен ... бар ... ... сатып алды, бұл оларды салт атқа мінуге
үйрететін әрі қымызбен ... ету үшіп ... ... ай бойы олар ... ... ... ... (көшпелі тұрмыс
жағдайында) оқитын; ал мектепте оқыған кездерінде ... ... ... ... барынша назар аударылатын.
Ыбырай мектепке қабылданған соң оның жанына еріп еріп ... ... ... ... ... ... етіледі. Алайда
Ыбырай Шекаралық комиссияның төрағасынан оның қала тұруын аса өтінеді. Оның
бұл тілегі қанағаттандырылады. (Орынбор ... ... ... 1850 жыл, ... 9-шы ... ... ... үйіне қайтаруға жасаған кезекті
әрекеттеріне қарамастан Алтынсарин ... ... ... ... ... болды, нәтижесінде әкімшілік Өтемісұлын әуелінде бір
жылға, кейін оқу аяқталғанша, Шекаралық комиссиясының ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады.
Мектеп оқушыларына (басқа пәндермен қатар) орыс, ... ... ... ... оқытатын. Бұл мектепті тәмамдаған қазақ баласы тәртіп
бойынша аталмыш ... ... ... ... кағидаларын да біліп
шығатын. Мектеп бақылаушысының ... ... ... ... ... ... ... қатаң сақтай отырып ауызша айтылғандарды
жатқа жазумен айналысатын. Олар шығыстың яғни, татар, ... ... ... жазу ... ... ... Мұсылман дінінің
шариғаттарын Орынбор мешітінің ахуны Ғұсман Мұсаұлы үйрететін де, ал ... ... ... ... ... ... Бекшораұлы оқытатын.
Шәкірттер мұсылман дінінің иман-шарт пен сүреге енген барлық қағидалар ... ... ... бүкіл оқылу ережелерін сақтай ... ... ... есептердің бірінде «...олар (шәкірттер — Б. С.) қасиетті
кітап Мұқтасарға ... ... және ... ... ... көрсетілген тағы бір есепте.
Бүкіл оқу кезеңінде Алтынсарин тек қана «үздік» деген бағалармен
оқиды, сол үшін оған ... ... та ... 1853 жылы ... ... жазылған «Сынақ актісінде»—үздік үлгерімі мен көргенділігі үшін
барлық ... ... ... ... Сол жылғы мамырдың 31-
жұлдызындағы «Бітірушінің сынақ актісінде ... ... ... ... ... ... ... мен көргенділігі үшін
мақтау қағазымен III кластан Құлыбеков, Қоспақов, ... ... ... II клас Саматов наградталады». Мектепті алғаш бітіруші
оқушы болса, оның 8-і ... ... ... ... соң Ы. ... ... мен олардан алған
бағалары қойылған, ... ... ... ... мен ... әрі ... ... қолдары қойылып, Орынбор шекаралық
комиссиясы мен ... ... ... ... куәлікті алады.
Қуәлікпен бірге 1857 жылы тамыздың 31 де ... ... ... ... ... өз ... жазған колхаты жетіп отыр.
Мектеп бітірушілерді шығарып салудың ... ... ... ... ... қызметке пайдаланылатыны жөніндегі бұйрық
тапсырылып, салтанаттың аяғы тойға ұласады. Туған ауылдарында олар ... ... ... оралалады[6].
Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен
ағартушылық қызметі.
Ы. Алтынсарин мектепті тәмамдағаннан соң үш ... таяу (957 - ... ... ... ... ... тағайындаған қыпшақтардың ұзын
әскери старшыны атасы Балғожа Жаңбыршыұлына тілмаштық қызмет атқарады.
Кейіннен, 1859 ... ... І-ші ... ... ... ... кіші тілмаш қызметінде болады. І960 жылы облыстық басқарма
оған Орынбор ... ... ... ... ... оқытатын
бастауыш мектеп ашуды жүктейді әрі өзі сол ... орыс тілі ... ... ... ... қалашықта мектеп ашу ісі оқайға түспейді: қаражат,
мектеп үйі, оқулық дегендер ... жоқ еді. Бұл ... іске ... да, жергілікті орындар да салғырт қарайды. Алайда бұл кедергілер
Алтынсаринге тосқауыл бола алмайды. Ағарту ... ... ... ол ... аралап халыққа білім берудін, маңызын ... ... да ... ... ... ... ... алған соң мектеп үйін
салуға шұғыл кірісіп, көп ұзамай салынып бітеді. Бұл ... күні ... ... ... ісі ... ... ... бекініс комендан-тына
тілмаштық қызмет атқара жүріп, Ыбырай ... 4 бала ... өз ... бастайды. 1864 жылы каңтардың 8-ші жұлдызында көп ... ... ... мектеп ашылады. Ақындар айтысып, той жасалған бұл мерекеде
14 бала мектепке жазылады. Біраз уақыт өткен соң тағы да екі бала ... ... ... ... ... ... ... интернат
ашылады[7].
1864 жылы наурыздың 16-шы жұлдызында Ильминскийге ... ... ... ... ... ісіне мен құлшына кірістім, мені ерекше
таңдандырған нәрсе — бұл ... не бары үш ... ... ... ... ... жазуды да үйреніп алды».
Ыбырай Алтынсариннің ағартушылык қызметі осылайша басталған еді. Ы.
Алтынсарин дүниетанымының ... ... ... қарсы өрістей
түскен шаруалар көтерілісінен ... ... ... ... жоюға мәжбүр болып отырған кезеңіне тұспа-тұс келеді. Россиядағы
крепостниктік правоның жойылуы капиталистік өндірістіқ ... ... ... ... күшеюіне әкеліп ... ... И.А. ... ... және ... ... ... демократиялық интеллигенциясы орыс халқын самодержавиеге
қарсы күреске ... ... ... мәдеииет пен өнердің даму
жолдарын нұсқады. ... ... ... ... істеу керек» романы, Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмасы алдыңғы
қатарлы ... ... ... ... зор беделге ие болды.
Санкт-Петербург университетінің оқытушы, татар оқымыстысы Құсайын
Фаизхановтың Н. И. ... ... екі хаты ... ... ... 4-де жазған хатында ол, сол жылы ... ... ... ... шекаралық комиссия тілмашы Ыбырай
Алтынсарин мен ... айта ... ... ... жазған
хатын табыстауын өтінеді. Н. И. Ильминскийге жазған хатында ... ... ... Қ. ... өзінің қазақ досы Ыбырай Алтынсарин жайында аса
жылы лебіз білдіреді. Ы.Алтынсарин мен Фаизхановтың танысуы Уалихановтың
Петербургте болған ... ... ... ... Ол осы ... екінші Петербургте Ш. Уәлихановпен болған кездесуі жайында жазады.
Уәлиханов туралы жылы лебіз білдіре отырып, Қазан ... ... кіші ... ... ... ... Бұл ... Ш. Уәлиханов, Ы.
Алтынсарин бір-бірін сөзсіз білді ... ... ... ... Ы. ... мен А. ... таныстығы да күдік
тудырмайды. Олардың ... ... ... хронологиялық жағынан
тұспа - тұс келеді. Бұл ... ... ... де ... ... танымал болатын. Ы. Алтынсарин болса Торғай облысы
мсктептерінің инспекторы сынды аса ... ... ... оның «Қазақ
хрестоматиясы» мен «Қазақтарға орыс тілін үйретудің ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ мектептеріндегі оқу
құралына айналған. Бұл екі жайттың Абай ... ... ... ... ... көршілес Торғай уезінде өмір сүріп, қызмет еткен
Ыбырай да Абай сынды ... ақын әрі ... ... ... ... Оның
үстіне олардың поэзиялық шығармалары сюжеттік әрі стильдік жағынан ... ... ... ... 1879 жылы Ы. ... Торғай облысы
мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалады. Ол ... ... ... Торғай және Николаев (Қостанай) болып 4 ... ... ... ... ... және Торғай облыстарының едәуір бөлігін, ... және ... ... ... ... тсрриторияларын қамтитын.
Алтынсарин ол кезде Орынбор губерниясынын, ... ... ... ... ... ісін де тікелей өзі басқаратын еді.
Ы. Алтынсариннің тікелей өз инициативасымен қазақ жерінде жұртшылыққа
арналған ... бір ... ... құруы — оның тендесі жоқ тарихи
қызметі болып ... ... ... ... ... ... ... жылғы санақ бойынша шығыс аймақтардағы орыстан басқа ұлттардың
арасындағы сауаттылық бар болғаны 1—2 ... еді. ... сол ... болған
орыс-қазақ мектептерінің жалпы санын алатын болсақ, онда қазақ халқы бар
әрбір ... ... бір ... де келмейді.
Бірақ, осындай жағдай бола тұрса да, патшалық оқу әкімшілігі
қазақтардың ... ... ... деп ... ... емес. Облыстардың губернаторлары өздерінің есеп ... ... ... ... ... ... қажет екендігін
ұғынбағандығынан деп түсіндірген, осы есеп берулерінде халықтың өздері
ашқан ... ... ... ... саны ... ... ... (өте асырып айтылса да) цифрлы мәліметтер келтірген.
Губернаторлардың есеп беру мәлімдемелері бойынша, Торғай уезінің бір
өзінде 887 оқушысы бар 76 ... ... ... 85, Ақтөбе уезінде 73
мектеп ... ... ... бұл ... 659 бала ... пен ... жинаған ресми мәліметтері бойынша 1896
жылы:
Ақмола облысында 14 мектеп 607 ... „ 16 „ 1164 ... „ 316 „ 6952 ... „ 206 „ 4926 ... орыс ... ... шет ... ... ... ... басты мүддесінің бірі — мектеп мәселелерін қозғамай тұра
алмады.
Қазақ ауылдарында жаңа методты мектептер (әсіресе ... ... ... Бұл мектептерде оқу ана тілінде өткізілді, сауаттылыққа
үйрету, жаңа ... ... ... ... ... ... пәндер
жөнінде кейбір мәліметтер беріліп отырды. Осындай 100 шақты ... ... ... ... ... оқушыларының құрамында қазақ,
татар балалары аралас болды); бұл мектептер иесінің атымен аталды. Мысалы,
Семей облысындағы ... ... ... ... ... ... (мұнда Торайғыров мұғалім болған), Жетісуда — Қапалдағы
Мамановтар ... ... ... кадрларының аздығына және оқулықтардың
жоқтығына байланысты ... ... ... шақыратын (олар
Троицкідегі — Расулие, ...... ... — Ғалие
медреселерінің оқушылары). Оқу кітаптары ретінде жаңа методты ... ... ... пайдаланатын. Бұл жаңа методты мектептер
молдалардың оқытуымен салыстырғанда бірталай алға ... ... ... тілінде оқытатын жаңа методты мектептер әлі ... сай ана тілі ... ... бола қойған жоқ еді.
Сонымен халықтың мектеп құрылысына деген ынтасы орасан зор бола ... ... ... ... ... және жаңа ... мектептер мен орыс-
қазақ мектептеріне көп ... ... ... ... балалары
олардан болмашы ғана білім алды, оның өзінде де ана тілінде емес.
Реакцияның ... ... ... ... ... оқу
жоспарлары мен программаларын едәуір өзгертті; мектепте ана тілі іс жүзінде
біржола оқытылмады, Алтынсарин уақытындағы ... тіл ... ... ... ... ... сәуле тағы да сөнді. Алтынсариннің қазақ
хрестоматиясы ... ... ... ал оның жоғары кластарға арнап
құрастырған хрестоматиясының екінші ... ... ... ... ... мүлдем алынып тасталды.
Ильминскийдің миссионерлік системасын енгізу және нығайту үшін ... ... ... үшін ... тілі ... ... діни-мистикалық
мазмұнды черносотеншіл кітапшаларды басып шығарып отыруға дем беріп отырды.
1905 жылғы революциялық қозғалыстың ықпалымен шыққан «шығыс және ... ... ... ... ... ... ... туралы
Ереже» (1906 жыл) өте аз уақыт өмір сүрді.
Егер орыс-қазақ ... ... ... кең ... ... ... ... жағдай тіпті нашар болды. Қазақстанның
басқа облыстарында ... ... ... ... бір ... ... істі былай бастады: Ақмола, Семей облыстарының ... ... ең ... түрі ... ... ауыл ... деп танты, негізінен бүл мектептің басты мақсаты — ... ... тану ... ... ... бұл мектептің жалпы білім беру маңызын
жойды. Семей және Ақмола облыстарындағы қазақ мектептерін басқару үшін ... 1 ... ... ... училищелерінің директоры деген қызмет
белгіленді, ал 1903 жылдың 1 декабрінде Семейде ... ... 1902 жылы оқу ... ... отыз шақты жаңа училищелер аша
алды.
Орыс — жергілікті ұлт мектептерінің, әсіресе Қазақстанның ауыл
мектептерінің, ... ... ... болғанын халық училищелері директорлары
мен инспекторларының 1912 жылы Уфа қаласында өткізілген съезд материалдары
анықтайды. Орал облысы мектептерінің инспекторы ... ... және ... үйлерде орналасқан ауыл мектептерінің аянышты халін суреттеп берді.
Ауыл мектептерінің мұғалімдерінің бәрі ... ... ... ... алып
тұрды. Көбінесе, 2 кластық орыс-қазақ училищелерінің курсын бітірген, кейде
тіпті тек бір кластық училищелерде ғана ... ... ... ... ... ... ауыл ... жергілікті халықтың
алдында беделін ... ... ... ... бойынша (сол съезде) осы облыстағы
екі кластық училищелер мен болыстық мектептер ... ... ... ... түрі деп ... ... алты ... екіншісінде
төрт жылдық оқу қурсы болды). Бұл ... орыс ... ... ... орналасып, орыс жұртшылығына да, қазақ жұртшылығына да қызмет
ететін. Мектептер жанында қазақ ... ... ... ... ауыл ... ... облысында да өте ауыр жағдайда болды.
Патша әкімшілігі ауыл мектептерінде оқу ... ... ... шара қолданбады. Ауыл мектептерінің маңызын біраз көтеріп, оларға
қазақ балаларын, әсіресе ауқатты адамдардың балаларын тарту үшін ... ... бұл ... сәйкес, болыс, би, ауылнай тағы ... ... ... ... бітірген куәліктері болуы
міндетті еді.
Ы. Алтынсаринның «Қазақ хрестоматиясы».
Алтынсарин орыс-қазақ ... ... ... екі ... жазуды аса кажет деп біледі. Оқулықтарды құрастыру ісіне ол ... ... ... ... ... ... ... Бұл
оқулықтарды құрастыруды ол 1879 жылы тәмамдайды да сол жылы ... ... ... ... ... ... ... орыс
тілін үйретудің бастапқы құралы, кітаптарды жарыққа шығарады.
Бұл екі ... ... ... үлкен енбек етеді. Өйткені ол кезде
Орынборда ... ... база жоқ еді, оның ... ... орыс ... ... жаңа қазақ алфавитімен қазақ кітабын
басып ... оңай ... ... ... ... ... ... Торғай және
Ырғыз бекіністеріндегі далалық ағарту мектептерінің мұғалімдері мен жоғары
класс ... ... ... ... бұл іске уақытын жұмсады[9].
Корректор болмаған себепті Алтынсарин басылымын өзі қадағалап,
кітап жарыққа корректурасына ... өзі ... тура ... ... мен ... үйретудің бастауыш құралы» екі
мың дана жарық көрді де, Қазақстанның түкпір-түкпіріне тарап кеткенді.
«Қазақ хрестоматиясы» К. Д. Ушинскийдің «Балалар ... және ... орыс ... педагогтарының үлгісінде жасалды. Ол мынадай
бөлімдерден тұрады.
1. ... ... ... әңгімелер, оқушылардың туысқандарына
хат жазу үлгілері;
2. Үлкендерге арналған әнгімелер;
3. Ауыз әдебиетінің үлгілері;
4. Мақал-мәтелдер.
«Қазақ ... ... ... ... «Бұл ... ... еңбек ретінде хрестоматияның бәлкім кейбір кемшілік
жақтары бар шығар, алайда бұл ... ... ... ... оқу ... өзінің міндетін орындайды деген үміттемін» деп жазады. Автордың бұл
кітаптың нендей ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілерін жинап, оларды жүйелеп, жариялауға да
Алтынсарин аз еңбек сіңірген жоқ. 60-шы ... ... ... ... ... ... ол ауыл-ауылды жиі аралап ... ... ... ... еді, ... әңгімелесіп олардың
аузынан халық аңыздарын, мақал-мәтелдерді, өлеңдерді жиі жазып алатын. Сәл
кейінірек, 1879 жылы ол өзі ... ... бір ... ... ... ... біз ... аңыз ертегілері негіз болған шығармаларын
жарияламақпыз. Оларға жататындар: «Сәтемір хан», ... ... ... ... және т.б. Айта кету ... ... Ы.Алтынсарин дүние
салған соң, қолжазбаларының бір бөлігі Торғай облысы мектептерінің жаңа
инспекторы А. В. ... ... ... ол ... ... 2-ші ... ... дайын тұрған («Қара қылыш», «Тазша
бала», «Алтын тұлым») халық ауыз ... ... ... ... енгізеді.
Ы. Алтынсарин қазақ халқының тарихына қатысты материалдарды да
жинайды. Ол «Қазақ ... ... ... және ... ... ... бөлімін даярлайды. Бірақ автордың дүние салуына
байланысты жарыққа шықпайды да, оның бұл ... ... ... даласында ғылым мен білімді таратуды және оны насихаттауды ғана
іс жүзіне асырып қойған жоқ сонымен бірге ... ақын ... де ... ойдың мән-маңызын өзінің өлеңдерінде үгіт-насихат етіп таратады. Ол
қыздар мен жігіттерді білімді игеруге ... ... оған тек ... ... ғана қол ... ... балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан,
Іздемей-ақ табылар.
Бір құдайға сыйынып,
Кел, балалар, окылық!
Оқығанды көңілге,
Ықыласпен тоқылық...»
Тек өлеңдерінде ғана емес, ... ... ... да
Алтынсарин надандықтың зияның ғылымның қоғамдық маңызын түсіндіреді. Бұл,
әсіресе, «Талаптың пайдасы», «Қалай ... ... және т. ... анық ... ... ... ... оның табиғат лирикасында бар күшімен
көрініс тапкан. Мәселен, ... ... ... өзінің нәзік лиризмімен
ерекшеленеді.
Ақын бұл жерде табиғат көрінісін жалаң қызықтаумен ... ... ... ... ... байланыста жырлайды. ... ... шыңы да осы ... ... ... қаламынан шыққан балаларға арналған бірқатар
өсиет әңгімелер де бар. Бұл істе үлгі ... ... орыс ... ... еді. Бұл ... енбей калған ... ... ... мен түлкі» мысалы еді. «Мұңсыз адам», «Силинші деген
ханым», «Әділ қазы» әңгімелерінің аңыздық ... ... оқу ... ... қоса Толстойдың «Жақсылыққа жамандық» атты әңгімесін
қазақ тіліне аударады. ... ... мен ... әңгімелері тік негізін аса көрнекті
орыс педагогы Қ. Д. Ушинскийдің оқулық кітаптарынан ... орыс ... ... ... редакторы әрі
шығарушысы И. И. Паульсонның (1825—1898) кітабынан ондаған әңгіме сюжетін
алып пайдаланады. Бұл ... ... ... ... енбей қалып
отыр. Олардың қатарында «Ешкі мен түлкі» (К. Д. ... ... ұл мен ... ... шөп» «Ұлы Петр қазы ... И. ... ... ... ... ... ... аударуымен «Қазақ хрестоматиясында жарияланды. [9]
Ы. Алтынсарин қазақ жазба әдеби және ... ... ... бірі ... ... Оның шығармалары қазақ әдебиетін мазмұн
жағынан ... ... ... ... ... жазба әдеби және
әдеби тілінде жазылған айрықша ескерткіш — ... ... ... ... ... ... түсінікті қарапайым тілмен жазылған.
Ы. Алтынсарин мұғалімнің ролі туралы
Біздiң үлесімізге ең ауыр, ең жауапты кезең тап ... отыр — ... ол,— ... ... құру ... ... жаңалыктарды енгізу арқылы
күш-жігеріміз жеткенше қараңғы қауымды ағартуымыз керек. Міне, бүкіл даланы
шарлап жұртшылықтан облыстық, уездік әкімшіліктерден ... ... ... ... ... тағайындалысымен Ы. Алтынсарин бірден ... ашу ... ... Ең ... ... ... уездік
қалаларда бір-бірден орталық училищелер ашуды ұйғарады. Осы мақсатпен ол
ауыл-ауылды аралап қаржы жинайды да ... ... ... ... ... ... екі ... орыс-қазақ училищелерін ашып, оларды
окушылармен және ұстаздармен қамтамасыз етеді. Жазған ... мен ... ... жабдықтау ісіне ерекше ... ... ... ... ... ... ... келтірерлік былғаныш,
сыз, орынның тарлығы, иіс тию, аштық, суық, окулықтардың жетімсіздігі,
сауатсыз ... ... ... ... мектептеріне тән жағдайларды
болдырмайтындай етіп училищені оңды әрі ұқыпты етіп жабдықтау керек.
Әр мектептің өзінін ... ... ... ... іс ... оған ... ... жасап отырады. «Торғай облысындағы
училищелерде оқушылар және оқытушылар ... ... ... ... 700 сом ... деп ... Бұл кітапханалардан ... мен ... ғана ... ... ... ... жалпы
сауатты адамдар білімдерін ... одан әрі ... үшін ... ала ... жер ... да ... ... мақсатпен аштық» (сонда, 375-
бет).
Қазақстанның экономикалық жағынан дамуы үшін аса ... ... ... ... ... мамандар даярлау ісіне ерекше мән
бере отырып Ы. Алтынсарин қаржыны ... және ауыл ... ... жұмсайды. Тек қана халықтан жиналған қаржы ұстап ... ... ... ... ... сәті түседі. Қайтыс ... ол ... ... ... ауыл ... ... өзіне
тиесілі жерлерді мұраға қалдырады.
Қазақ әйелдеріне білім беру ісі де ... ... ... Аса ... бұл ол ... ... ... кедергілерге
ұшырайды. В.В.Катаринскийге жазған бір хатында былай деп хабарлайды:
«Қазақ ... ... ... ... ... ... губернатордың
күдігі бар... ал мұндай ... істі ... ... ештеме де
болмайды ғой. Ал бұл істің ... ... ... мен қазірдің өзінде
кәміл сенемін...» (Сонда 430 ... ... бұл ... ... ... Ырғыз қаласында қазақ қыздарына
интернаты бар арнаулы мектеп ашылады. Шындығында бұл ... ... ... аса үлкен оқиға еді. Аса маңызды бұл ... ... ... аса ... Ол ... әкімшілігінен Торғай облысының
барлық уездерінде қыздар училищелерін ашуды өтінеді. Өтініш ... ... қана ... бар ... ... 1891 жылы ... 1893 ... 1895 жылы Қарабұтақ поселкасында және 1896 жылы Ақтөбеде ашуға
рұксат етілді. Алтынсариннің ... етуі ... ... бұл ... 1896 жылдың қарсаңында оқыған 211 "қыздың 70-сі казақ 149-і
қоныс аударушы орыс ... ... ... ... ... ... ісінің алғашқы қадамдары
деп біледі. Ол халық ағарту жүйесін барынша кеңейтуге ниет етеді, осы
мақсатпен ... ... ... мектеп ашу жөнінде арнайы хат дайындайды.
Онымен қоса бұл мектептер ... ... ... яғни ... ... деп ... ... қазақ ауылдарымен бірге жайлауға шықса,
қыстыгүні қыстауда болады.
Қазақтарды жаппай сауаттандыру ... ... ... ... ... ғана ... салуға болады деген тұжырымға келеді Алтынсарин. 1886
жылғы арнайы жазылған «Болыстық қазақ ... ... ... ... ... бастауыш мектептердің аса қажет екенін және оларды барлық
жерде салудың мүмкіндігі бар екенің теория жүзінде негіздейді.
Алтынсариннің педагогикалық көзқарасы
Ы. Алтынсарин уезд ... ... ... ... ... былай деп сипаттайды. Троицкі уездінің бастығы «әділетсіздіктің
шегінен шығып» жалға алынған ... үйін ... ... мектепті лажсыз
жағдайда» қалдырып отыр. (Сонда, 347-бет).
Мұндай кедергілерге ... Ы. ... ... ... ... ... ... губернаторының наразылығын тудырды.
Алтынсариннің жеке бастамасымен ... ... ... ... ... ... жұмсалғаны үшін облыс генералы Проценко оны тіпті сот алдында
жауапқа тартпақ болады. Осыған ... ... ... бір ... ... дейді: «Қазіргі кезеңде жан-дүнием құлазып өте ... ... ... мен көмек күткен үкімет орындарын қайта заңды да заңсыз
жолдармен үздіксіз ... ... ... ... соң ... әділеттілік
қүтуге болады? Осының бәрі ашық сот аркылы ... екен ... ... ... ... түсіп қалуына байланысты Алтынсарин ... аман ... 1886 жылы ... мектептер ашу жөніндегі
өтініштерін облыс басқармасының алдына тағы да ... етіп ... ... ол ... ашу ... ... кірісіп, халықтан жылу жинай бастайды.
«Сізге шын ... ... үшін де, ... ... жұмысының алға
басқанына білдірген қуанышыңыз үшін де алғыс айтамын»—деп жазады ... ... ... бір жылдан сәл-ақ артық уақыт ішінде ол
уезде 5 ... ... ... ... ... Ырғызда (Қарабұтақ),
Николаевта (Обаған және Жетіқара), Електе ... ... ол ... үшін ... және ... ... мектептер ашады.
Осылайша оған өзінін көзі тірісінде төрт орталық екі кластық орыс-
қазақ ... бір ... бір ... ... бес болыстық мектеп
және орыс қоныстанушылары үшін екі училище ашудың сәті ... ... ... ... және гимназиялар мен университеттерде
оқып жаткан балалар үшін халықтан жылу жинайды.
Алтынсарин халық ағарту мектептерін ашып қана ... ... мен ... ... ... ... ... және
оқыту құралдарын құрастырады, жыл сайын ... ... ... ... ... жүргізіп отырады. Алтынсариннін, ... ... орыс ... ... өкілдері тәрізді
Россияның өткен ғасырдағы алдыңғы қатарлы қоғамдық ой-пікірлері негізінде
қалыптасты әрі ... ... аса ... ... педагогы Бунаковтық
патшалық айдауда жүрген кезінде жазған естеліктерінде Россиядағы ... ... мен ... революциялық демократиялық
идеяларының әсеріне ұшырамаған бірде-бір ... ... жоқ деп ... ... ... ... ... орыс және қазақ
тілдерінде айрықша мән береді. Ал орыс ... ... мән ... тілімен тең дәрежеде жүргізу жөнінде мұғалімдерге ұдайы ... ... ... ... мектептердегі басқа пәндердің окытылуы
орыс тілі мен ... ... ... ... болып
келетін.
Мұның барлығы Алтынсариннің өткен ғасырдағы көрнекті орыс педагогтары
(Ушинский, Бунаков және т. б.) негіздеген ... беру ... ... оны ... ... ерекшеліктеріне бейімдеп ... ... ... ... үлгісін жасағандығын көрсетеді.
Сондай-ақ ол мектептерде «Қөшпенді ... ... ... ... ... ... қажетсінулеріне» орай кәсіпке
үйретуді енгізеді. Балалар балташы, шебер, ... ... тағы ... ... ал ... ... қыздарын іш киім, көйлек пішіп, тігуге, бөкебай,
түбіт орамалдар тоқуға, аттың қылынан белбеу есіп, шекпен тоқуға, қысқасы —
қазақтарда ... ... ... ... ... ... істеуге
үйрететін.
Орыс-қазақ мектептерінің окытушыларына көмекші-құрал ретінде
Алтынсарин орыс жазушылары мен ... ... ... ... ... ... «Әліппе және мектеп пен үйдегі оқу
кітабы», Крыловтың «Мысалдары», Кирпнчниковтың «Грамматикасы», Тихомировтың
«Грамматиканың бастапқы курсы. Дұрыс жазу емлесі», Л. ... ... оқу ... ... «Оқу кітабы», Лубенцтің ... ... ... «Географнясы», Острогорскийдің
«Орыстардың қысқаша тарихы», Беллярминовтың ... ... ... ... ... ... ... Сент-Илердің
«Зоологиясы», Гердттің «Минералогиялық қысқаша курсы», Оливердің
«Ботаникасы», ... ... ... т. б. ... тыс ... окулық ретінде мына педагогтардың құралдары
пайдаланылатын: ... ... ... мен өнертабыстар», Зубов «Табиғат
жайлы әнгіме», Константинович ... ... ... ... ... ... ілгері дамыту жолындағы жалынды күрескер
еді. Ол аймақта бастауыш мектептер мен ... ... ашу ... және ... ... беру ... ... қалады.
Сондай-ақ ол Қазақстандағы педагогикалық ... беру ... ... қалаушы. Болашақ ұрпақты ... және ... ... ... ... деп ... ... келгенше Отанға ету — әр
қайсымыздың басты борышымыз» деп дәлелдейтін еді ол, Алтынсарин ... ... ... ... ... айналғанды.
«Бүкіл Шығыс бөліктің жастары менімен бірге, жабырқауға жол жоқ, олар
мені ... деп ... ... өз ... ... ірі қоғам қайраткері. ... ... мен ... ... ... ... дамуын,
қазақтың ұлт болып бірігуін, жаппай сауатты, мәдениетті, ... ел ... ... асыл ... ... ... бұл ... Қазан,
кейіннен қазақ топырағында толық іске асып, салтанат құрып ... ... ... және тәрбиелеу ісінде мұғалімдер ролінің ... ... ... Ол өзінің бір хатында: «Халық - ағарту жұмысы бұл арада
тек қана жаңа басталып келеді. Сондықтан жаңа салынып жатқан ... ... оның ... ... және ... ... байланысты болатыны сияқты,
біздің қолға алып отырған ісіміздің де, қазақ мекгептерінің бар ... ... ... ... байланысты. Сондықтан да мен қазір жақсы
оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көремін...». «Халық мүдделері
үшін ең керектісі оқытушы. Тамаша жақсы ... ... да, ең ... ... да, әбден мұқият түрде жүргізілген инспекторлар бақылауы
да оқытушыға тең келе алмайды»,— деп мұғалімдердің беделін ... ... ... ... ... ... хаттары, сірә, жайдан-жай
жазылмаса керек. Озық ойлы ұстаз өзі ашқан мектептерде алғашқы сабақты ... жас ... үлгі ... ... ... ... ... мектептердің көпшілігінде жылдық қорытынды емтиханды өзі алуы ... ... ... ... ... қоя білу де оның асыл ... ... Алтынсарин мектептерде орыс тілімен қатар қазақтың ана тілін де
жеке пән ретінде қарап, оған баса назар аударды. ... ол ... ... халқының озат мәдениетін таратып, мектептерді ұлттың ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығында істейтін мамандар даярлап шығаратын мектептер ашуды, сөйтіп,
маңызы зор игілікті істің негізін ... ... ... Бұл ... ол ... Кейін Торғай қаласында кәсіптік училище ашып, Қостанайда ... ... ... ... ... ... қазақ балаларын
оқулықтармен қамтамасыз етуге де көп еңбек сіңірді. Ол орыстың ұлы педагогы
К. Д. Ушинскийдің ... ... ... кітабын пайдаланды. Сол кітаптың
бағытында өзі де қазақ тілінде, бірақ араб әрпімен емес, орыс әрпін ... ... ... ... оқу ... ... ... мектеп
өміріндегі тәжірибесінен К.Д. Ушинскийдің, Л. ... ... озат ... ... ... Ыбырай «Қазақ
хрестоматиясы» және «Қазақ мектептерінде орыс тілін үйренуге басшылық»
деген екі ... ... ... бұл ... қазақ халқы мәдениетінің
даму тарихында аса зор оқиға, зор ғылыми табыс ретінде жарыққа шықты.
Пайдаланылған ... :
1. Ә. ... «Ы. ... ... идеялары мен
ағартушылық қызметі» Алматы, 1969ж.
2. Ә. Дербісәлиев « қазақ ... ... ... ... Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж.
4. Қ. Жарықбаев., ... ... ...... 1995ж.
5. Ә. Ламешов. Ы.Алтынсарин Алматы, 1991 ж.
6. Ә. Ламешов. ... және оның орыс ... ... ... 1988 ... ... Р.Бердібаев., С.Қирабаев., Ш.Сәтбаева., Ж.Тлепов.,
М.Жармұхаметов. Ы.Алтынсарин таңдамалы шығармалар
жинағы. Алматы, 1994 ж.
8. Ә.Ж.Дербісәлин ... ... ... ... 1988 ... ... ... ағартушыларының қоғамдық саяси
көзқарастарының қалыптасуы Алматы , 1955 ж.
10. Ы. Алтынсарин «Таңдамалы шығармалар», ... 1988 ... ... ... Ж. ... Алматы 2006 ж.
12. Ы.Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен
ағартушылық қызметі. Ә. Сыдықов. Алматы 1969 ... ... ... ... ... ... 1984 ж .
14. Ы.Алтынсарин. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы.
Қазғұрт 2003 ж.
15. Этические ... ... ... ... 1974 ... Ы. ... «Тандамалы шығармалар», 337-бет. Алматы 1988 ж
[2] Ы. Алтынсарин «Таңдамалы шығармалар», 340-бет. Алматы 1988.
[3] Ы. ... ... ... ... ... ... Ы. ... «Тандамалы шығармалар», 346-бет. Алматы. 1988.
[5] Ә. ... «Ы. ... ... ... ... қызметі» 55 – бет. Алматы
1969 ж.
[6] Ә. Сыдықов «Ы. Алтынсариннің ... ... ... ... 63 – бет ... 1969 ... ... Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж.
[8] Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбырай ... ... 1991ж. 45 – ... ... ... «Ыбырай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж. 48 – бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы37 бет
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Ахмет Байтұрсынұлы жайлы4 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХғасырдың басындағы қазақ ұлт - зиялыларының қалыптасуы22 бет
Ы. Алтынсариннің әңгімелеріндегі педагогикалық - психологиялық идеялар56 бет
Ы. Алтынсариннің өмір жолы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь