Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы

Мазмұны

Кіріспе

1. Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы
2. Ыбырай шығармаларындағы оқу тәрбие мәселелері.
3. Ы.Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары.

Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе

«Туған елге пайдалы іске қолдан келгенше
үлес қосу-әрқайсысымыздың міндетіміз».
(Ы. Алтынсарин)

Қазақ халқының ұлы перзенті, қазақ жерінде оқу-ағарту ісін жүзеге асырған қазақ зиялылырының көшбасшысы, тұңғыш халық ағартушысы қоғамда өзгерісті жасау жолында талмай күрескен, сөйтіп халық игілігі үшін жан алмай еңбек етудің үлгісін көрсеткен. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы акса көрнекті ағартушы-демократ - Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірдің өркендеу тарихында үлкен орын алды.Ол жас ұрпақты тәрбиелеу мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Қазақ даласындағы аумалы төкпелі заманда ұрпақ болашағын ойлап, балалар мен жас жеткіншектердің тағдырына терең үңілген ағартушы –ұстаз.
Ыбырай Алтынсариннің халық-ағарту ісіне жолдама алып алғаш аттануы.
Мектепті үздік бітірген ол 1857-1859 жылдары арасында өз атасы Балқожа бидің писері (қағаз көшіруші) болады да, 1860 жылы Орынбор облыстық басқармасына кіші тілмаштыққа орналасады. Кейіннен өз қалауы бойынша Торғай қаласындағы бастауыш мектепке мұғалім болып келеді, ел ішінде орын алған саутсыздық пен білімсіздікке қарсы ашық күреседі.
Осы кезден бастап, бұл бағыттағы асыл арманы Алтынсаринның ағартушылық педагогикалық қызметі басталады. Соныман бірге, Ресейде басталған азаттық қозғалыстың өрлеу кезінде қазақ ағартушыларының демократиялық идеяларының белсенді жаршысы болды. Ағартушылық қызметінің алғашқы қадамдарында кездескен кедергілердің бірі-ол кездердегі шалғай түкпірдегі мектеп ашудың қиындығы, қаражат, мектеп үйі, оқу құралдарының жетіспеуі. Оның үстіне осындай ізгілікті іске қараңғы орта –облыстық басқармадағылар да, жергілікті әкімшілік те салқын қарайтыны, оқу мен білімге деген надан әкімдердің енжарлығы да болды. Бірақ соның бәрі оның талабын қайтара алмады, ағартушылық идеямен қанағаттанған Ыбырай халықтың мұң-мұқтажы мен арман тілегін орындау мақсаты оның көздеген мақсаты болып сол арманға жетуге құлшына кірісті. Ол мектеп ашуға ел-елді аралап қаражат жинауға кірісті.
Сонымен, Ы.Алтынсарин Қазақстандағы әлеуметтік-педагогикалық мәселелерді шешудің басты жолдары мен негізгі ұстанымдарын ұсынды. Іргесі қаланбақшы алғашқы мектеп құрылысын, тұнғыш берілетін білімнің бағыт-бағдарын айқындады, қалың бұқараға оның мазмұны мен маңызын түсіндірді, бастауыш мектепке қажетті оқу-құралдарын дайындады.
Ұлы педагог қазақ ортасында үстемдік құрған қоғамдық әділетсіздікке қарсы болды. Надандық пен зұлыымдықтарды тудырушыларды әшкереледі. Феодалдық -рушылдық езгі мен патшалқ самодержавиенің қаратүнек заманында Алтынсаринның өлеңмен айтылған жоғарғы идеялары жастарды рухтандырып, халыққа жалынды үндеу тастады.Бұл қазақ даласындағы бүкіл қауымға қағылған алғашқы қоңырау болатын. Ол ел жұртын көрші елдің өнер-білімін, техникасын игеруге шақырып ғана емес, сол игілік істі жүзеге асыруға да көпшілік арасында қыруар жұмыс атқарып, үлкен үлес қосты Қазақ даласында тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік білім беретін мектептер ашты. 1864 жылдың қаңтар айының 8-жұлдызында ұлы ағартушы ашқан Торғай уезіндегі тұнғыш оқу орнының дүниеге кенлуі тек Ыбырай үшін емес, жалпы қазақ даласындағы аса маңызды оқиға болды.
Бұл мектептерге орыс альфавиті негізінде оқулықтар жазумен бірге, өзі сабақ беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер даярлауға да күш салды.
Алтынсариннің тұсында Қазақстнда педагогика ілімінің негізі Ыбырай Алтынсариннің қоғамдық, педагогикалық ғылыми көзқарастарының қалыптасуына белгілі ориенталист ғалымдар В.В.Григорьев, И.И.Ильминский, Я.П.Яковлев секілді орыс достарының ықпалы ерекше болды. Л.Н.Толстойдың, И.П.Паульсонның, К.Д.Ушинскийдің оқулықтарын өз хрестоматиясына үлгі етті.Ыбырай жаңа типті мектептер үшін оқулық жасау мәселесін 60-жылдардың басында-ақ қолға алды. Себебі қазақ арасында діни оқудың кең орын алғандығы, діни кітаптардың көптігі Ыбырайдың қазақ жастарына шын мәнінде білім мен тәрбие беруі үшін жаңа оқулықсыз жұмыс жүргізудің мүмкін еместігіне көзін жеткізді, жаңа оқулық жасау мәселесіне үнемі итермеледі. 1879 жылы шыққан «Қазақ хрестоматиясының» негізін осы кезеңнен ойластырған. Хрестоматияның пайда болуы Ыбырайдың ағартушылық қызметімен тығыз байланысты, бұл кітаптың жаңа ашылған мектептерге арналып жазылуының өзі мұны дәлелдейді. Ыбырай Алтынсарин бұл еңбегінде көркем шығармалары арқылы өзінің ағартушылық және педагогикалық идеяларын толық көрсетіп насихаттады.
Украин халқының белгілі шығыстанушысы А.Е. Крымский «Қазақстан түріктерінің әдебиеті» дейтін мақаласында ағартушы-педагогтың хрестоматиялық еңбегі жөнінде мынадай құнды пікір білдірген болатын «Через учителей и учеников хрестоматия Алтынсарина и вне школы получила самое широкое распространение и сильно послужило к возбуждению национального духа у казахского народа».
«Қазақ хрестоматиясы «К.Д. Ушинскийдің «Балалар жемі» және басқа да (мысалы Л.Н.Толстой «Әліппе жазу және оқу кітабы». Б.Ф.Бунаковтың «Грамматикалық элементарлық курсы, Тихомировтың) орыс классикалық педагогикасының үлгісінде жасалып, мынадай бөлімдерден тұрады.
 тақпақтар, балаларға арналған әнгіме ертегілер, оқушылырдың туысқандарына хат жазуы үлгісі.
 үлкендерге арналған әңгімелер.
 ауыз әдебиеті үлгілері.
 мақал мәтелдер.
Хрестоматияға енгізілген шығармалар балалардың жас ерекшелігін ескеріп, жоғарыда айтып өткен оқу, еңбек тақырыптарына толық тоқталған.
Ы. Алтынсариннің хрестоматиясының бірінші бөлігін жазған кездегі өріс алған әдеби творчествосы өзі болжағаннан асып түсті. Бұл жайлы профессор Қ. Жұмашев пен жазушы С. Мұқанов былай деп жазған еді: «Абай Құнанбаев пен Ы. Алтынсарин шығармаларында негізгі әдіс реалистік әдіс болып табылады».
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология.-Алматы,1981.
2. Қоянбаев Б.Ж. Педагогика.-Оқу құралы.-А лматы, «Рауан»,1992.
3. Игнатьев Е.И. Психология в беседах с учителеями.-Санкт-Петербург,2001.
4. Макаренко А.С. Педагогикалық шығармалары. Т.5.-Москва, 1958
5. Жарықбаев Қ. Ұстаздық еткен жалықпас.-Алматы, «мектеп», 1987.
6. Бастауыш мектеп №7, 2001ж
7. Советская педагогика №7, 1965ж
8. Қазақстан мектебі №4, 1995ж.
9. Салтақова Л.Қ. Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие жұмысында халықтық педагогиканы оқыту әдістері.
10. Сарбасова Қ.А. Бастауыш мектепке математиканы оқытуда қазақ халқының ауызша есептерімен жұмыс істеудің әдістемелік ерекшеліктері.
11. Бейсенбаева М.А. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық әрекетке баулуда қазақ этнопедагогикасының орны.
12. Әлібаева Ж. Балаларға ұлттық тәлім-тәрбие берудегі әдеп мәселесінің алатын орны.
13. Әлімханов М. Қазақтың халық медицинасы.-Алматы: қазақстан 1992
14. Бержанов К., Сейталиев К. Ауыз әдебиетіндегі адамгершілік, тәрбие мәселелері.-қазақстан мектебі, 1970
15. Боданов Ж., Болеев К. Қазақтың халық педагогикасы. Жамбыл: 1992
16. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. «Қазақстан мектебі», 1989
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы
2. Ыбырай шығармаларындағы оқу ... ... ... ... ... ... елге ... іске қолдан келгенше
үлес қосу-әрқайсысымыздың міндетіміз».
(Ы. Алтынсарин)
Қазақ халқының ұлы перзенті, қазақ жерінде оқу-ағарту ісін жүзеге
асырған қазақ ... ... ... халық ағартушысы қоғамда
өзгерісті жасау жолында талмай күрескен, сөйтіп халық игілігі үшін ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы акса
көрнекті ағартушы-демократ - Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы қоғамдық ... ... ... ... орын алды.Ол жас ұрпақты тәрбиелеу
мәселесіне ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... ойлап, балалар мен жас жеткіншектердің тағдырына ... ... ... ... ... ... жолдама алып алғаш аттануы.
Мектепті үздік бітірген ол 1857-1859 жылдары арасында өз атасы Балқожа
бидің ... ... ... ... да, 1860 жылы Орынбор облыстық
басқармасына кіші тілмаштыққа ... ... өз ... ... ... ... мектепке мұғалім болып келеді, ел ішінде орын алған
саутсыздық пен білімсіздікке қарсы ашық күреседі.
Осы кезден ... бұл ... асыл ... ... ... ... басталады. Соныман бірге, Ресейде басталған азаттық
қозғалыстың өрлеу кезінде қазақ ағартушыларының демократиялық идеяларының
белсенді ... ... ... ... ... ... ... бірі-ол кездердегі шалғай түкпірдегі мектеп ашудың
қиындығы, қаражат, мектеп үйі, оқу ... ... Оның ... ... іске ... орта –облыстық басқармадағылар да,
жергілікті әкімшілік те ... ... оқу мен ... ... ... енжарлығы да болды. Бірақ соның бәрі оның талабын қайтара
алмады, ағартушылық идеямен ... ... ... ... ... ... орындау мақсаты оның көздеген мақсаты болып сол арманға
жетуге құлшына ... Ол ... ... ... ... ... жинауға
кірісті.
Сонымен, Ы.Алтынсарин Қазақстандағы ... ... ... ... мен ... ... ... Іргесі
қаланбақшы алғашқы мектеп құрылысын, тұнғыш ... ... ... айқындады, қалың бұқараға оның мазмұны мен маңызын түсіндірді,
бастауыш мектепке қажетті оқу-құралдарын дайындады.
Ұлы педагог қазақ ортасында ... ... ... ... болды. Надандық пен зұлыымдықтарды ... ... ... езгі мен ... ... қаратүнек заманында
Алтынсаринның өлеңмен айтылған жоғарғы идеялары жастарды ... ... ... ... ... даласындағы бүкіл қауымға қағылған
алғашқы қоңырау болатын. Ол ел жұртын ... ... ... ... ... ғана ... сол игілік істі жүзеге асыруға да көпшілік
арасында қыруар жұмыс атқарып, үлкен үлес қосты ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептер ашты. 1864 жылдың қаңтар
айының ... ұлы ... ... ... ... ... оқу ... кенлуі тек Ыбырай үшін емес, жалпы қазақ даласындағы аса маңызды
оқиға болды.
Бұл мектептерге орыс альфавиті негізінде оқулықтар ... ... ... беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер даярлауға да күш ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық, педагогикалық ғылыми көзқарастарының қалыптасуына
белгілі ориенталист ғалымдар В.В.Григорьев, ... ... орыс ... ... ... болды. Л.Н.Толстойдың,
И.П.Паульсонның, К.Д.Ушинскийдің оқулықтарын өз ... ... жаңа ... мектептер үшін оқулық жасау мәселесін 60-жылдардың
басында-ақ қолға алды. Себебі ... ... діни ... кең ... діни ... ... Ыбырайдың қазақ жастарына шын мәнінде
білім мен ... ... үшін жаңа ... ... ... ... ... жеткізді, жаңа оқулық жасау мәселесіне үнемі итермеледі.
1879 жылы шыққан «Қазақ хрестоматиясының» негізін осы ... ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысты, бұл кітаптың жаңа ашылған ... ... ... ... дәлелдейді. Ыбырай Алтынсарин бұл еңбегінде көркем шығармалары арқылы
өзінің ағартушылық және ... ... ... көрсетіп насихаттады.
Украин халқының белгілі шығыстанушысы А.Е. Крымский «Қазақстан
түріктерінің әдебиеті» ... ... ... еңбегі жөнінде мынадай құнды пікір білдірген болатын «Через
учителей и учеников хрестоматия ... и вне ... ... ... распространение и сильно послужило к возбуждению национального духа
у казахского народа».
«Қазақ хрестоматиясы «К.Д. Ушинскийдің «Балалар ... және ... ... ... ... жазу және оқу кітабы». Б.Ф.Бунаковтың
«Грамматикалық элементарлық ... ... орыс ... ... жасалып, мынадай бөлімдерден тұрады.
– тақпақтар, балаларға арналған ... ... ... хат ... ... ... арналған әңгімелер.
– ауыз әдебиеті үлгілері.
– мақал мәтелдер.
Хрестоматияға енгізілген шығармалар балалардың жас ... ... ... ... оқу, ... ... толық тоқталған.
Ы. Алтынсариннің хрестоматиясының бірінші бөлігін жазған кездегі өріс
алған әдеби творчествосы өзі ... асып ... Бұл ... профессор Қ.
Жұмашев пен жазушы С. Мұқанов былай деп жазған еді: «Абай Құнанбаев пен Ы.
Алтынсарин шығармаларында негізгі әдіс ... әдіс ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... Алтынсарин-қазақ өлкесіндегі тұнғыш халық мектептері орыс-қазақ
мектептерінің ... ... ... ... ... айтылғандай білім
берудің системасын жасап, оны мүмкіндігінше жүзеге асырды. Ол ... ... ... ... ... екі ... ... училище негізгі орын
алды.Алты жыл оқитын екі кластық училищелер ... ... өте ... ... ... беру ... ... бастаған бастауыш мектептер
көбейе бастады.70-жылдары төрт жыл оқытатын бастауыш мектеп типін чуваш
бастауыш ... ... ... И.Я. ... жасады. Чуваштың
Симбирскідегі мұғалімдер даярлайтын орталық мектебі 6 жыл ... ... еді. Ал ... мектебі жалпы білім беруді мақсат етті.
Торғай уезіндегі 4 әрқайсысынан ... ... ... ... Бұл
училищелердің әрқайсысында 30 орындық қазақтың ер балаларына арналған
интернат ... ... ... мектептері орыс қазақ мектебі деп аталды,
себебі бұл жерде екі ұлт ... ... ... екі ... ... бір кластық мектептерінде қазақ балалары ғана оқыды.
Осы 4 орталық училище қазақтың ең алғашқы ... ... ... ... Алтынсариннің ролін толық көрсететін, оның бұл ... ... ... ... ... ... материалдарға тағы
бір тоқталайық. 1876 жылы Орынборға бұрынғы халық ағарту министрі граф
Толстой Орынбор оқу ... оқу ... ... ... ... ... ... беру мәселесі талқыланды. ... ... оқи- жаза ... ол үшін қырғыз тіліне орыс ... ... ... әңгіме болды. Бұл кеңеске Орынбор өлкесінің бұрынғы
генерал- губернаторы генерал- ... ... ... оқу ... ... ... Қазақстандағы мұғалімдер ... ... және ... Орал облыстарының губернаторлары орыс
алфавитін қырғыз ... ... ... ... айтты. Бірақ далалық
болыстарда ашылмақшы орыс- қырғыз мектептерінде оқу жұмысын жүргізе алатын
қырғыз тілін білетін мұғалімдер жоқ еді. Ал ... ... ... ... қиын еді. Сол ... ... Орал ... ... бірінде қырғыз мұғалімдер мектебін ашу жайлы қаулы алынды. ... ... ... ... ... 1881 жылы Орск қаласында
мұғалімдер мектебі құрылды.
Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... 50 қазақ
баласы және жергілікті орыс балалары жататын интернат болуын айтты. Бұл ... ол ... ... ... ... ... шақыруды
ұсынды. Мұнымен қатар Алтынсарин бұл орталық училищелер ... ... ... де, оқу ... ... да ... болуын талап етті.
Сонда алыс түкпірде ашылатын болашақ бастауыш мектептері бұлардан ... ... ... онда ... ... ... шаруашылық
жағынан үлгі алар еді деп көрсетті. Сол себептен Алтынсарин болыстық мектеп
қаражаттарын орталық училищелерге арналған берік тас ... және ... ... Барлық уездік қалаларда бір- бірден 2 кластық
училищелер 5 жыл ... ... ... Бұл ... мұғалімдері өзі
ұсынған Қазандағы мұғалімдер семинариясын бітірген ... ... ол ... өте ... қарап адал істеп, жақсы нәтижеге ... ... ... ... ... мектептерін көбейту мәселесін қызу
қолға алу қажет, ол мектептер дүниеге ғылыми ... ... ... ... ... ... ... сенімдерді жоюға себепші болады. Бұл
әлі де келе жатқан еш бір ... ... ... ... ... ... салт- сананың сақталуына әсер етеді»- деп Алтынсарин жасаған
оқу жоспарлары мен мектеп программалары әдеттегі бастауыш мектептердің ... ... ... еді. ... алар ... орыстың екі кластық
мектебі мен қалалық училищесінің «қалыпты»оқу жоспарын келтірейік: 1) дін
заңы 2) ... жыры 3) ... және ... ... оқу ... ... мәліметтер.
Қалалық училищелердің оқу оқу жоспарында мынадай пәндер болды: 1) дін
заңы 2) орыс ... оқу және ... 3) ... ... ... сызу және ... 5) ... тарих және география.
Алтынсарин 4 орталық мектеп ашумен қатар болыстық және ауылдық
мектептер ... ... ... ... ... білім дәрежесі
болыстық мектептердің ... және ... ... ... ... ... Ал қазақ қыздарына арналған тұңғыш ... 1887 ... 20 ... ... ... ... еді. ... білім берумен қатар
қолөнерді де үйретті. Алтынсарин қазақ мектептері үшін мұғалімнің маңызы
мен оны ... ... ... ... зор көңіл бөлген «Біздің
жұмысымызда,- деп жазды Алтынсарин,- қырғыз мектептерінің ... ... ... ... ... іске ... сол ... мен қазір
дүниеде жақсы мұғалімді бәрінен де жоғары бағалаймын. Халық мектептері үшін
мұғалім бәрін шешеді».
Орскіде ... ... ... ... ... оның қол тумасы
еді. Бұл мектепті 1886 жылы 12 мұғалім тұңғыш рет бітіріп шықты.
Халық училищелерінің инспекторы болған кезінде ол өзін ... досы деп ... ... ... ... ... білді: «Мұғалім
балалармен істес болады: егер олар бір нәрсені түсінбесе, онда мұғалім
шәкірттерді кінәламай, ... ... ... ... үшін ... ... тиіс.Мұғалім балалармен сөйлескенде ашуланбай, күйгелектенбей,
сабырлықпен сөйлесуге тиіс: шұбалаңқы сөздер мен ... ... ... ... ықыласпен, қарапайым тілмен түсіндіру керек.
Алтынсариннің пікірінше, педагогикалық жұмыстағы ең ... ... ең ... ... ... таба білуінде, балалармен дұрыс сөйлесе
білуінде. Үлгілі жолға қойылған, дұрыс тәртібі бар жаңа ... ... ... ... ... ... және ой ... үйретуге
тиіс, олардың білімге және орыс тілін білуге ынтасын мейлінше арттыруға
тиіс.
Қазақ мектептеріне байланысты дидактикалық ... қоя білу ... ... ... ... ... ... Ол мектепте ұйымшылдық
және тәртіп ... оқу ... ... ... және ... ... болуын талап етті. Алтынсариннің міндеттері мұғалімнің туралы
нұсқаулары- оларға қалай ... ... ... ... ... ... оқу керектігі- оның өз заманындағы методиканы терең және жан-
жақты білгенін көрсетеді. Ауызша әңгіменің ойлау мен жазбаша жаттығулардың
көптеген ... ... ... ол ... ... ... құр
босқа ойсыз жаттауға жұмсалмай, мағыналы және жүйелі болуы ... ... ... ол ... ... ... және мардымсыз
түсініктердің, шалағайлықтың болмауы керектігінескертті. Ол нашар оқыту мен
нашар қарым- қатынас балалардың басын қатырып, ... ал, ... ... ... ... ... неғұрлым жақсы оқушылардың көңіл-
күйіне әсер неғұрлым көп болса, сабақ ... ... ... ... арқылы түсіндірді.
Алтынсарин қандай да болмасын оқулықтардың құнды жақтарын меңгеріп,
оларды қазақ мектептерінде ... бар ... ... ... ... бірі болған ол Ушинскийдің кітаптарын өте жоғары бағалады.
Оның «Балалар әлемін алғаш рет ... ... ... – ақ, ол оны ... ... ... асықты. Оның пікірі бойынша бұл оқулық
әсіресе орыс емес балаларды оқытуға ... деп ... ... мен ... ... ... Ы. Алтынсарин
мұғалімдерге олардың кең тәрбиелік ... ... а) ... ... жүре келе мектепке, сабаққа кейіннен ғылымға, ... ... ... ... ... ықыластандыратын) жол
ә) сабақта балалардың ойлау қабілетін арттыратын ... ... ... түсіндіру арқылы оқыту методы. Бұл көрнекілік заттарды және өмір
фактілерін ... ... ... ... және ... ... қасиеттерін салыстыру, әр түрлі қортындылар ... да ... ... ... ... ... бастайды.
Сол заманның жағдайында, қазақ даласында, жапан түзде алдыңғы қатарлы
орыс ... ... ... рет «халық мектебі» ашылған кезде, ол
орыс білімінен, орыстың алдыңғы қатарлы мектебімен берік байланыс жасағанда
ғана халықтың ... ... ... ... ... бола ... ... үшін орыс оқу орындарына түсу орыстың бай мәдениеті мен
ғылымын меңгеру—орыстың тілі мен ... ... ғана ... еді.
Осындай пікірді Алтынсарин да Абай ... та ... ... «орыс
мектебі, орыстың ғылымы мен техникасы—бүкіл болашағымыздың кілті міне
осында» .
Абай Құнанбаев бұл ... ... ... ... ... ... ... шешуде анықтаған формула болды.
Абай Құнанбаев пен Алтынсарин жастар үшін өз ана тілін білуі және
сонымен ... орыс ... ... де ... деп санады.
Алтынсарин бастауыш мектепте және екі ... ... ... ... жүргізуін ойластырды. Барлық оқу жылдарында оның ... ... орыс ... қатар қазақ тілі де оқылуға тиіс.
Қазақтан шыққан мұғалімдер оқыту кезінде ... ... ... ... ... және ... ... арқылы пайдалануы керек.
Мектепте қазақ тілі мен орыс тілін қатар оқыта отырып, үш- төрт айдың
ішінде айтарлықтай жақсы табыстарға ие болды. Егер ... ... ... және оқу оның ... асқан шеберлікті, қажырлылықты талап етсе, бұл
міндетті орындауда ол «баланың соңынан қалмау керек» деп ... ал ... ... ол оқушыға өз бетімен жұмыс істеуге ерік ... ... ... жеке ... ( ... ... тым ... істі
оқушылардың табыстарына, қабілеттілігіне қарай жүргізу) біз ... ... : ана ... ... ... өзге ... үйренумен
салыстырғанда, оқушы үшін едәуір оңай міндет. Сонымен қатар көбінесе орыс-
қазақ мектептеріне сегіз жастан емес, едәуір кешірек кейде 15-17 ... ... ... кейбір оқушылар мектепке келгеннің өзінде- ақ
сауатты болатын.
Алтынсариннің мектебінде ана ... ... ... ... ... ... неғұрлым түсінікті заттарды таныстырудың, осы заттарды
қарапайым түрде суреттеудің қажеті ... жоқ. ... ... қиын мазмұнды суреттеулер мен баяндаулардан басталады.
Балаларға оқу үшін ана тілінде ... ... ... ... ... өлеңдерді ұсына отырып ... ... ... ... Алтынсариннің хрестоматиясы тақырыптарының
байлығымен және жанрлардың әр алуандығынан көзге түседі.
Алтынсариннің тұсында Қазақстнда педагогика ілімінің негізі ... ... ... ... көзқарастарының қалыптасуына
белгілі ориенталист ғалымдар В.В.Григорьев, И.И.Ильминский, Я.П.Яковлев
секілді орыс ... ... ... ... ... К.Д.Ушинскийдің оқулықтарын өз хрестоматиясына үлгі
етті.Ыбырай жаңа типті мектептер үшін оқулық жасау ... ... ... ... ... ... ... діни оқудың кең орын
алғандығы, діни кітаптардың көптігі Ыбырайдың қазақ ... шын ... мен ... ... үшін жаңа ... ... жүргізудің мүмкін
еместігіне көзін жеткізді, жаңа оқулық жасау мәселесіне үнемі итермеледі.
1879 жылы ... ... ... ... осы ... ... ... болуы Ыбырайдың ағартушылық қызметімен ... бұл ... жаңа ... ... ... ... өзі
мұны дәлелдейді. Ыбырай Алтынсарин бұл еңбегінде көркем шығармалары арқылы
өзінің ағартушылық және педагогикалық идеяларын толық көрсетіп насихаттады.
Украин ... ... ... А.Е. ... ... әдебиеті» дейтін ... ... ... жөнінде мынадай құнды пікір білдірген болатын «Через
учителей и учеников хрестоматия ... и вне ... ... ... ... и ... ... к возбуждению национального духа
у казахского народа».
«Қазақ хрестоматиясы «К.Д. Ушинскийдің «Балалар жемі» және басқа ... ... ... жазу және оқу ... ... ... ... Тихомировтың) орыс классикалық
педагогикасының үлгісінде ... ... ... ... тақпақтар, балаларға арналған әнгіме ... ... хат ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілері.
– мақал мәтелдер.
Хрестоматияға енгізілген шығармалар ... жас ... ... ... ... оқу, еңбек тақырыптарына толық тоқталған.
Ы. Алтынсариннің хрестоматиясының бірінші бөлігін жазған кездегі ... ... ... өзі ... асып ... Бұл ... ... Қ.
Жұмашев пен жазушы С. Мұқанов былай деп ... еді: ... ... пен ... шығармаларында негізгі әдіс реалистік әдіс болып табылады».
Балаларды ана тілінде ... ... ... мөлшерде Л. Н.
Толстойдың методикалық көзқарастарын ұстады, сөйтіп ана тілінде оқуға және
жазуға үйретудің дайындық сатысында көп ... ... деп ... Мұндай
дайындық оқушылырда өзінен- өзі пайда болады. Оқушылар өздері ең жақсы жол
іздеп табады.
Әрине баланың ... күші мен ... тым ... ... оның салдарынан ана тілі қажетті системалы ... және ... ... ... оқытылады. «Тіл сезімін»
дамыту, оқушылардың мектеп қабырғасына келгендегі сөз қорын әрі қарай
байыту, ... ... ... ... пен ... әбден ойланған
системасын талап етеді. Алтынсарин мектептегі оқытуда орыс ... жаңа ... ... ... рет ... Бірақ жаңа
алфавитке көшудің табысты болуы, оның пікірінше, бұл ... ... ... ... оқу ... қаруы болғанда ғана
қамтамасыз етілуі мүмкін еді.
Ол ... ... ... араб ... ... теріске шығарған жоқ.Айта кететін бір жай, сол замандағы
мектептерде ... ... ( дін) ... ... ... ... ... араб жазуын меңгеруде қажет етеді, бірақ мұның өзі мұғалімнің
міндетіне кірмейді.
Орыс тілін оқыту жөнінде ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы қайраткерлердің бәрі дәл
осындай көзқараста болған ... үйде ... ... ... ... -- деп жазды
Ушинский--- бұл ... жоқ ... ... іс, ... ... мұның
адамгершілік мәні де аз емес». Оның пікірінше өзге ... ... ... ана ... ... сіңіскені байқалғанша ешбір
басталмауға тиіс.
Орыс тілін алғашқы ... ... ... ... ... орыс ... оқыту жөніндегі оқу құралында» ... ( ... ... 1897 жылы ... ... Қазіргі кезге дейін өз құнын
жоймаған Алтынсариннің оқытушыларға арналған құралынан негізгі ... ... ... Орысша бірден- бір сөз білмейтін қырғыз
балалары орыс мектептеріне оқуға түскенде ... ... ... ... үйретуден неден және қалай бастау жөнінде қиыншылыққа ұшырайды.
Өзінің ана ... ... орыс ... ... ... ... ... бұл
тілді білмейтіндерге сай емес, сол себепті және лайықты оқу ... ... ... мұғалімдер оқуға жаңа түскен оқушылар үшін қолжазба
сөздіктер құрастырады, немесе оларға түсінбеген жерлерін ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан, оқытушылардың жұмысын өте
ауырлатып, істі мейлінше баяулатады, екінші жағынан оқушылардың тек ... ... орыс ... ... ... зиянын тигізеді, асылында
орыс тілін үйрету орыс- ... ... ... басты міндеті
болуға тиіс.
Біздің пікірімізше, қазақ балалары үшін олардың орыс ... ... ... ... ... ... бұрын, жеке сөздерді және сөздерді
және негізгі грамматикалық ережелерді түсінуге бірсыпыра системалы ... ... ... ала жасалған дайындық болмайынша оқушылардың ұғымы
шатасып ... ... ... ... ... ... ерекшелікке
байланысты анық ұғым жасай алмайды. Олар көп уақытқа дейін «она» ... «он» деп ... ... орнына «шел» деп сөйлейтін болады.
«Оқу құралы бойынша оқытқанда,- деп жазады ... ... ... ... мен ... – балалар берілген сабақты
және грамматикалық ... ... ... ... ... ұқсас
мысалдар мен теңеулер арқылы ... оңай ... ... ... ережелерді, қазақ тілінің ережелеріне ұқсас мысалдар
мен теңеулер арқылы неғұрлым оңай сөздермен ... ... ... ... алға кетпеу керек: Көркем жазуда оларды
анық жазу қабілетіне, ... ... ... жазбайынша алға
жібермейміз.
Оқыту жұмысы мағынасыз болмауы үшін біз оқылған сабақтың мағынасын
түсіндіреміз, ал таныс емес ... ... алуы үшін ... ... ... ... ... дәптер береміз, бұл бірақ оқушылар емін- еркін оқи
алатын болса ғана ( мұғалім А. А. ... 1881 ... 17 ... ... ... ... ... – Н. А. Корф, В. В. Водовозов, Д.
И. ... ... тек орыс ... ... ... дамуына үлкен роль атқарып қана қойған жоқ, сонымен қатар,
олар орыстан өзге халықтар ... ... ... ... ... ... жасады.
Қазақ балаларына орыс тілін оқытуға арналған дербес оқу құралын жасай
отырып, Алтынсарин кітап бойынша жаттауды ... деп ... Орыс ... ... оның пікірінше дұрыс сөйлей білуді, көрнекті сөз запастарын
жинақтауды қамтамасыз ететін қызықты әңгіме ... ... ... ... ... ... ... материалының белгілі бір мөлшерде
меңгеріп орыс сөздерінің ең жеңіл ерекшеліктерін ажырата білу керек. Тек
осындай алдын- ала ... ... ... ғана ... ... ... қазақтарға білім берудің басты құралы, олар қазақ даласының кез-
келген жеріне ретсіз орнатыла салатын болса, ешбір ... ... ... қалған халықты білімге қызықтырып, тарту үшін мектеп бітіргендерге
қай жағынан болса да бір артықшылық берілуі ... ... ... ... ... деп Алтынсарин мектеп жағдайының жақсы болуына алаңдап,
сапалы ... беру үшін ... өз ... болуына артық
мүмкіншіліктер туғызуын талап ... ... ғана ... саны тез арада
өсетіні даусыз, ал Ордада мұндай оқушылар көбейіп, ... ... ... ... көзқарасын түзетсе, олар бүкіл халыққа да әсер етеді, ... күл ... ... дейді 1871 жылдың 31 тамызында Н. И.
Ильминскийге жазған хатында .
Ұлы ұстаз мектеп ашып оқу- ... ... ... ... ... Бунаков ашқан Петин мектебі ( Воронеж мектебі) Н. А. ... мен ... ... ... уезінде ұйымдастырылған
мектептер және А. Н. Толстойдың Ясная Полянадағы мектептерін үлгі тұтты.
2. ЫБЫРАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ОҚУ-ТӘРБИЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Ыбырай Алтынсарин балаларға сапалы білім ғана ... ... жоқ, ... ... ... ... бөліктеріне –адамгершілік, еңбек және дене
тәрбиесіне баса назар ... Бала ... ... ... ... ... рет талдады.
Ағартушы ұстаз елге үлгі боларлық шығармалар жазу барысында алдына
мақсат қойды. «Мен қазақ ... ... ... ... ... ... өзі ... даласына тәрбиелік мәні бар
жұмыс деп ... Өз ... ... ... ... оны шешудің жолдарын іздестірді. Шығармаларының идеясы-
шыншыл, еңбексүйгіш, әдепті, қоғам белсендісін тәрбиелеп және оларды ғылым-
білімге үйрету ... ... ... тұту ана ... түсіну, жақын достарын
сыйлай білу керек деген жалпыхалықтық қағиданы ... бала ... ... ... тәрбиешінің міндеті дейді. «Ананың сүйюі» деген өлеңі бала
жанын тебірентіп, ана қадірін аяққа бастырмауға үндейді.
Ананың балаға ... ... мен ізгі ... ... ... ... асылдығын балаларға ұғындыру мақсаты көзделген. Ата-
ананы сыйлай білген, оның ... өз ... ... ... ... ... тұжырымды білдіреді. Сол сияқты «Аурудан-аяған күштірек»
деген ... де осы ... ... ... Мұнда жас баланың,
шыдамдылық, төзімділік, имандылық сияқты ерік-жігер қасиеттері сипатталады.
Аяғын сындырып алған бала қиналғанын анасына білдірмейді. ... таң ... ... ма, ... да шытпайсың ғой—деп сұрайды. Қасында
шешесінің жоғын көрген бала «Ауырмақ ... ... ... ... тұр, бірақ
менің жанымның қиналғанын көрсе, әжем де ... ... деп ... ... шөп» деген әңгімесі балаларды ... пен ... ... жәшік көтерген екі қыздың бірі мазысданып :-Сен ... мәз ... ... ... Бәтима:
Мен жәшігімнің ішіне жеңілдететін шөп салып алдым, аты ... ... ... ... ... мазмұны балалрға үлкен ой тастайды. «Бір уыс ... ... ... ... ... «Жеміс ағаштары» әңгімесінде бала
тәрбиесінде дұрыс бағып қағудың, дұрыс бағыт берудің маңызды екенін ... ... ... мен оқушылар үшін де тәрбиелік мәні
зор. «Баланы жастан» дегендей жас кезінен түзу ... ... оның ... үшін керек. Есейіп кеткен соң, ... ... ... ... Мына ағаш неге тіп- тік, ана ... ... қисық біткен? – деген
сұрағына әкесі:
-- Түзу ағашты қисық бұтақтан кесіп ... ... ... ал ... ... өз шығу ... ... Мұнда көп мәні бар. Сен де жас ағашшың,
саған да күтім керек:- мен ... қате ... ... ... ... сен ... айтқанымды ұғып орнына келтіресің, жақсы түзу ... ... ... бетіңмен кетсең сен де мынау қисық біткен ағаштай
қисық өсерсің, - деп ... ... ... ... тәрбиелік маңызы бар әңгімелері адамзат баласы үшін
қай заманда болсын құнын ... ... ... енгізген мақалалары мен әңгімелерінде
ағартушы- ұстаз еңбектің аса зор маңызын көрсетіп, еңбекті қадірлеуге және
сүюге ... ... ... ... ... ғана ... ... Өмірдің ащысы мен тұщысын еңбек еткен адам ғана біледі. Солардың
кейбіреулерін ... ... ... ... ... ... ... тамақ
табумен шұғылдануда, еңбек етуде, өмір сүру үшін күресуде. ... ... ... ... осы ... ... ... көремісің не істеп жүр?
---Көремін өрмек тоқып жүр.
- Анау құмырсқа көремісің?
- Көремін аузында бір нанның уалшығы ... ... ... барады.
- Жоғары қара аспанда не көрдің?
- Жоғарыда қарлығаш ұшып жүр, аузында кесе ... шөбі ... ... ... ... Олай ... шырағым, бұл кішкентай жәндіктер саған әбірет.
Өрмекші, маса ... ... ... жүр, ... алған соң өзіне азық
етуге, құмырсқа бала- шағаларына тамақ аулап, бір нанның уалшығын ... өзі ... ... ... ... ... жүгіріп қайтып барады. Қарлығаш
балапандарына ұя ... шөп жиып жүр. ... ... бір жан жоқ. Сені ... ... ... ... жұмыстауға әдеттенуге керек»- деді.
«Қыпшақ Сейітқұл» әңгімесінде оңай келетін олжаға ... ... ... ... ... ... ... күн көріпжүргенде қолға
түсіп, ағасын балгісіз біреулер өлтіріп кетеді. Ал ... егін ... ... ... отыз үйлі ... ... ... кәсіп меңгертеді.
Ынтымақты, іргелі ел болып, сол жерді шаһарға айналдырады. Оқушыны ... ... ... ... ... ... ... ғана абыройың
артады дегенді дәлелдейді.
Ы. Алтынсариннің негізгі тақырыптарының бірі- талап. «Сәтемір хан»,
«Талаптың ... ... ... сияқты әңгімелерінде талап етіп
талпынбаса адам ... алға ... ... еді, ... тұжырымға келеді.
Жастық шақ жігер қайраттың толы кезінде бойдағы жасырын талант, ... ... ... кез болады.
Ол үшін талап керек. Әр нәрсені де жігермен істе, өз қабілет ыңғайыңды
таны. Кейде талаптың, жігердің жоқтығынан жап- ... ... ... ... мүмкін.Сондықтан өз талабыңмен өрге шық дейді.
«Надандық», «Жамандыққа жақсылық», «Салақтық», «Таза бұлақ», ... ... ... ... ... ... адалдыққа,
әдептілікке, қарапайымдылыққа, ... ... еді. ... қиянатшылдықты, тәкәппарлықты, надандықты қарсы қойып,
жастардың ... ... ... ... жол ... ... қандай да шығармасын алсаң да оқушысының санасын оятып,
жасөспірімдерге үлгі- өнеге берерлік, болашағана жол сілтерлік, оларды ... ... өмір ... ой тастайды. Өнерге ұмтылу, Отанын, ... ... ... ... ... махаббат
қайырымдылық, адамгершілік, жинақылық тағы басқа осылар тәрізді жақсы мінез
құлыққа тәрбиелеуге қажетті ... ... ... ... ... ауыз ... шығармаларын да тәрбие
мақсаттарына пайдалана білді десек артық айтпаған болар едік. Өз ... ... ... ... ... қазақ халқының бай қазынасына
үлкен назар аударды. Қазақ халқының ауыз әдебиеті творчествосынан өзінің
кітабына жеке ертегілерді, ... ... ... ... ... Қобыланды батыр—халқы үшін ең ... ... ... ... ... елін ... ... Бұл дастанда балаларға әсіресе
батырдың аты Тайбурылдың шабысы ... ... ... ... ... ... қоя білу ... саласында Алтынсарин үлкен табысқа жетті. Ол мектепте ұйымшылдық
және тәртіп ... оқу ... ... ... және оқушылар арасында
тәртіп болуын ... ... ... ... ... туралы
нұсқаулары- оларға қалай оқыту керектігі, оқушылармен болатын байланыс,
олардың қалай оқу керектігі- оның өз ... ... ... және ... білгенін көрсетеді. Ауызша әңгіменің ойлау мен жазбаша жаттығулардың
көптеген әдістері туралы түсіндірмесінде ол балалардың әрбір ... ... ... ... ... ... және жүйелі болуы керек екенін
жазды.Әрі қарай ол ... ... ... және мардымсыз
түсініктердің, шалағайлықтың болмауы керектігінескертті. Ол ... ... ... ... ... балалардың басын қатырып, шатастыратын ал, керісінше
балалар сергек, ... ... ... неғұрлым жақсы оқушылардың көңіл-
күйіне әсер неғұрлым көп болса, сабақ ... ... ... ... ... ... ... да болмасын оқулықтардың құнды жақтарын меңгеріп,
оларды қазақ мектептерінде пайдалануға бар күштерін ... ... ... бірі ... ол ... ... өте ... бағалады.
Оның «Балалар әлемін алғаш рет баспадан шыққан кезінде – ақ, ол оны өзінің
оқытушылық жұмысында пайдалануға ... Оның ... ... бұл ... орыс емес ... ... арналған деп тапты.
Оқу методтары мен балаларды оқыту ... Ы. ... ... кең ... ... түсіндіретін. а) оқыту
методтары- балалардың жүре келе мектепке, ... ... ... ... білім алуға құмарландыратын (ынталандыратын, ықыластандыратын) жол
ә) сабақта балалардың ... ... ... ... ... ... түсіндіру арқылы оқыту методы. Бұл көрнекілік заттарды және өмір
фактілерін пайдалануға көмегін ... ... және ... ... ... салыстыру, әр түрлі қортындылар жасау.
Сондықтан да ... ... ... ... қалыптаса бастайды.
Сол заманның жағдайында, қазақ даласында, жапан түзде алдыңғы қатарлы
орыс мектептерінің үлгісімен бірінші рет «халық мектебі» ашылған кезде, ... ... ... ... ... мектебімен берік байланыс жасағанда
ғана халықтың тіршілік тілегіне жауап ... ... бола ... ... үшін орыс оқу орындарына түсу орыстың бай мәдениеті ... ... тілі мен ... ... ғана ... ... ... Алтынсарин да Абай Құнанбаев та айтқан ... ... ... ... мен ... ... ... міне
осында» .
Абай Құнанбаев бұл сөздерді Алтынсарин ашқан мектептерде оқыту тілі
туралы мәселені ... ... ... ... ... пен ... ... үшін өз ана тілін білуі және
сонымен қатар орыс ... ... де ... деп ... бастауыш мектепте және екі класты училищелерде сабақтың
екі тілде жүргізуін ойластырды. Барлық оқу ... оның ... ... орыс ... қатар қазақ тілі де оқылуға ... ... ... ... кезінде қазақ тілінің ... ... ... және керісінше аудару арқылы пайдалануы керек.
Мектепте қазақ тілі мен орыс тілін қатар оқыта отырып, үш- төрт айдың
ішінде айтарлықтай ... ... ие ... Егер ... ... ... және оқу оның ... асқан шеберлікті, қажырлылықты талап етсе, бұл
міндетті орындауда ол «баланың соңынан ... ... деп ... ал ... ... ол оқушыға өз бетімен жұмыс істеуге ерік ... ... ... жеке ... ( ... ... тым әуестенбей, істі
оқушылардың табыстарына, ... ... ... біз ... ... : ана тілін меңгеру сауаттану, өзге ... ... ... үшін ... оңай ... Сонымен қатар көбінесе орыс-
қазақ мектептеріне сегіз жастан емес, едәуір кешірек кейде 15-17 ... ... ... ... ... ... келгеннің өзінде- ақ
сауатты болатын.
Алтынсариннің мектебінде ана ... ... ... ... дәрежеде
басталды. Балаларға неғұрлым түсінікті заттарды таныстырудың, осы заттарды
қарапайым ... ... ... ... жоқ. Алтынсариннің оқулығы
неғұрлым қиын мазмұнды суреттеулер мен баяндаулардан басталады.
Балаларға оқу үшін ана ... ... ... көңілді
әңгімелерді, ертектерді, мысалдарды, өлеңдерді ұсына отырып Алтынсарин
оларды ... ... ... ... ... тақырыптарының
байлығымен және жанрлардың әр алуандығынан көзге түседі.
Балаларды ана тілінде оқытуда Алтынсарин белгілі мөлшерде Л. ... ... ... ... ... ана тілінде оқуға және
жазуға үйретудің дайындық сатысында көп тоқтау қажетсіз деп санады. Мұндай
дайындық оқушылырда ... өзі ... ... ... өздері ең жақсы жол
іздеп табады.
Әрине баланың рухани күші мен ... тым ... ... оның ... ана тілі қажетті системалы жаттығулар
жүйесінсіз және грамматикалық формалар системасыз оқытылады. «Тіл ... ... ... ... келгендегі сөз қорын әрі қарай
байыту, ... ... ... ... пен ... ... ойланған
системасын талап етеді. Алтынсарин мектептегі оқытуда орыс ... жаңа ... ... ... рет ... ... ... көшудің табысты болуы, оның пікірінше, бұл ... ... ... ... оқу ... ... болғанда ғана
қамтамасыз етілуі мүмкін еді.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінің бірі аңыз әңгіме негізінде жазылған.
«Бай ұлы» ... ... ... ... сірә екі ... ... мен кедей ұлының, достығы болу керек. Хрестоматияға енген ... ... бай ұлы ... ... ... көрсетілетін. Дегенмен
балалар арасындағы достық, олардың ойын үстіндегі ниеттестігі мұнымен
ерекшеленбейді. Әңгімедегі ... ... бай ұлы ауыл ... тай міне
алмай, түйеге мінетінін біліп жылап тұрған кедей ... ... ... тайын балаға беруін сұрайды. Мұнда бай ... ... ... ... ... ... келген. Сол уақытта
бір ақсақал бай ... әлгі ... ... сыртынан «Е, құдайым, бұл
балаға ұзақ жас бер, мал мен бас бер»- деп батасын берген екен.
Сол кісінің батасы қабыл ... ... бай ... он екі ұл туып,
бәрі де асқан бай болды. «Он екі ата бай ұлы» ... ... ... ... тәрбиелік, адамгершілік мәні бүкіл ғасыр бойы керектігі айқын
көрініп тұр. Қазіргі жастарымыз да осы ... ... ... ... ... ... жер ... батаменен ел көгерер»деген мақалға
осы әңгіме дәлел іспетті.
Алтынсариннің балаларға арналған ... ... ... ... ... ... юмордың кездесетіндігін анық байқауға
болады. Иесіне қайсысы көп пайда келтіретін жануарлардың дауласқаны ... ... ... ... ауыз ... ... әдемі үйлескен.
Жан- жануарлар туралы осы әңгімесінде ескі қазақ халқының жыл есебі туралы
мағлұмат берілген. Осы ... ... ... ... қой, ... ... және ... жан- жануарлардың
бәрі жыл басы болуға таласады дейді. Олар жыл ... кім ... ... сол ... ... деп ... Таласта түйе күшіне, бойына және ... көп ... ... ... ... өзге кім жыл басы бола ... тәкаппарланады. Тышқан не дерін білмейді. Сөйтіп тұрғанда тышқан
өрмелеп түйенің өркешіне ... ... да 12 ... жыл басы «тышқан»
аталады.
Хрестоматияға енген тәлім- тәрбиелік мәні өте үлкен ... ... ... аяқтай отырып, бұл шығармалар ұсақ болғанымен таза
ақыл беретін, өзіне тән белгілі ... ... бар ... екенін
айта кеткен жөн.
Тағы да айта ... ... ақыл ... шығармаларға мыналар
жатуға тиіс. «Әке мен ... ... ... «Асыл шөп» (
сабырлықты) «Шеше мен бала» ( қайырымдылықты) «Кішіпейілділік», ... ... ( ... «Жаман жолдас» ( қара басының қамын ойлауды)
«Баланың айласы», «Алтын ... ( ... ... ... ( ... бұлақ» ( адалдықты уағыздайды) т.б.
Халық мақалдарынан да орын ... ... ... ... да ... ... мысал келтірейік: «Ерте тұрғанның ... ... от ... «Ұят ... ... «Талаптыға нұр жауар», «Саяқ
жүрсең таяқ ... «Ащы мен ... ... білер», «Алыс пен жақынды
жортқан білер», «Кім жүгірсе сол озады», ... жан ... ... сол ... «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол»,
Еңбегі ештің күні кеш» т.б.
3 Ы.АЛТЫНСАРИННІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСЫ.
Ыбырай ... ... ... ... ... әрі түсінікті
етіп беруші еді. Мәселен діни мектептерде молдалардан сабақ алған балалар
бір жыл ішінде әзер хат ... ... ... оқыған шәкірттер небәрі
үш айдың ... хат ... ... ... ... ... ол ... жүзі педагогика
классиктері Я. А. Коменский, Ж. Ж. Руссо, К. Д. ... Л. Н. ... ... ... ... оларды қазақ даласына енгізетін
тұңғыш педагог болды.
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарасынан да бүкіләлемдік тәлім
тәрбиенің алтын діндегі гуманистік ... яғни ... жылы ... ... мен оқушы арасындағы ынтымақтастық принциптерінің көрініс
тапқанын байқаймыз. Мысалы, ... екі ... ... ... ... хатында ол ... ... ... ... онда оқытушы оларды кінәлауға тиіс. Ол ... ... және ... ... және ... етуі тиіс, әрбір
нәрсені де ықыласпен түсінікті етіп түсіндіру керек, орынсыз терминдерді
қолданбау керек, мұндай сөздер ... ... ... да ... ... бағалағанда олардың іске мәнді қатнасы жоқ сөздеріне
қарап емес, олардың біліміне қарап ... ... деп ... еді, ал Н. ... ... бір ... ., ... мен балаларды ... ... адам ... ... ... етіп ... ... адамгершілік
қасиетін бұзып аласың» - десе, «Жеміс ағаштары» атты әңгімесінде «тәрбиеде
үлкен мән бар, ақыл ... ... анау ... ... ағашқа, қисық ағашқа
ұқсап өсесіңә деп әке баласына берген ақыл ғибратын келтіру арқылы ... ... ... ... ... татарша діни
жаттамалы оқудың орнына балаларды ана тілінде оқытуға ерекше мән берді,
олардың ... ... аңыз ... ... ... ... ... ерекше назар аударып, өз хрестоматиясына халық ауыз әдебиетінің
материалдарын атап айтқанда жастарды ... ... ... ... баулитын асыл үлгілерін көптеп енгізеді.
Ы. Алтынсариннің демократиялық- ағартушылық бағыты оның педагогикалық
көзқарасының үш бірдей ... ... ... ... ... ... ... ашуға, қазақ балаларын оқуға тартуға, дүние ғылымдарын
үйретуге және ... оқу ... ... шығаруға арнаса, екіншіден,
өнегелі ұстаз тәлімгер д даярлауға, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында қазақ халқының ХІХ
ғасырдағы қоғамдық өмірінде,болған саяси әлеуметтік мәселелерді жан- жақты
қамтып жазуға ... Ол кез ... ... ... ... ... сүйгіш, өнегелі, өнерлі азамат болуға, зиянды іс-әрекеттен,
ұрлық зорлық жатып ішер жалқаулық сияқты ... әдет жат ... ... ... ... халқының келешегі тек өнер білімде деп түсінген Алтынсарин өз
ойын іске асыруда ... ... ... кездесті, бірақ оларды
табандылықпен жеңе отырып, өз ... жете ... Ол ... ... ... ... діни оқуға, сондай-ақ патша өкіметінің отарлау
саясатына негізделген христиан дінін таратуға қарсы болды.
Ы. Алтансарин қазақ ... ... ... ... ... ... арқылы ғана дін ықпалын бірте-бірте бәсеңдетуге мүмкіндік туады деп
түсінді. «Мәселенің мәнді жері-деп жазды ол – қазақтарға ... ... ... ғой. ... ықпалдан ұқұтқару үшін мазмұны бабалдың білімін
көтеретін тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды ... ... ... ... ... өз ... олардың өздеріне таныс әріппен
шығара білу керек. Сөйтсек ол кітаптарды кітаптарды жұрт ... ... ... бұл ... ... кітаптарымен қатар, зор күш болар еді. «Ұлан
байтақ қазақ ... ... ... ашу, ... өз ана ... – оның ең асыл арманы болатын. Осыған орай ол: «Орыс-қазақ мектептері
– қазақтарға білім берудің басты ... ... ... ... ... келешегі осы мектептерде. Сондықтан мектептерде жақсы (бір ... ... ... ... Ғылыммен қаруланған, әр нәрсеге дұрыс
көзқарасы бар адамдар ... ... ... бүкіл халыққа әсер ете алады.
Сонда ғана татар фанатизмнің де күлі көкке ... деп дала ... ... ... себе ... ... бойы ... «Ыбырай орыс алфавитінің қазақ тілінде негізін
салушы» деген жаңсақ пікір уағыздалып келді.
Батыс Сібір генерал- губернаторының 1876 жылы Ішкі ... ... ... да»... Торғай лблысының халық мектебінің инспекторы
Алтынсарин өзі орыс алфавитін қолданып жазып, ... ... ... ... әкеп ... Біз орыс алфавитімен қазақ грамматикасын
жасауымыз керек. Бұл жұмыс Ильинскіге тапсырылды» деп хабарлауынан ... орыс ... ... рет ... ... болғаны, ал оны тәжірибеде
тұңғыш қолданушы Ыбырай екені анықталды.
Ал Ильинский орысалфавитін орыс-қазақ мектептеріне Ыбырайдың есімін
бетке ... ... ... ... ... ... бойы ... жайлаған қазақ даласында сол елдің оқыған зиялы азаматының атымен
ұсыну нанымдырақ деп ... ... ... саясатын біреудің
қолымен от көсеу арқылы да насихаттады, іске асыру тактикасы болды. Н. ... ... ... өз ... ... да айтты. Мысалы,
өзінің бұрынғы шәкірті, Ор ... ... ... А. ... ... Бұл жөнінде Ыбырай Алтынсарин: «Бақсам, ол мұғалімдер
мектебінің 3 және 4 кластарында оқушылардың ... ... ... ... бойы ... мен оның парыздарын уағыздай бастапты. Осының нәтижесінде ол,
екінші жағынан оқушылар одан бас тарта ... ... ол өз ... деу ... ... ... және кластан жетелеп шығаруға дейін
барыпты» деп жазды. Осы ... соң Ы. ... ... бұйрық жазып,
мұғалімдер дін сабағын жүргізуді мүлдем ... ал ... дін ... қазақ балалары жекеленсін деп мұғалімдерге
ескертеді, ал ... ... ... ... ... қазақ шәкірттері наразылығын естіп ызаланған Ыбырай өзінің досы В.В.
катаринскийге жазған ... ... бір ... яғни ... ... Краснауфимскіде шошқа етін асып беру, оқушыларға бақтыру, орыс
балаларымен ... ... ... ... ... бәрі ұнамсыз нәрсе ғой...
Сондықтан іс ... ... ... тұрғанда сонда барып, оқушыларға
түсіндіріп, наразылықты жойғым келеді, қажет болса директормен де сөйлескім
келеді» деп ... ... ... тақырыптарының бірі- талап. «Сәтемір хан»,
«Талаптың пайдасы», «Лұқпан әкім» ... ... ... ... адам ... алға ... ... еді, деген тұжырымға келеді.
Жастық шақ жігер қайраттың толы кезінде бойдағы жасырын ... ... ... ... кез ... үшін талап керек. Әр нәрсені де жігермен істе, өз қабілет ыңғайыңды
таны. Кейде талаптың, жігердің жоқтығынан жап- жақсы өнердің жарыққа ... ... өз ... өрге шық ... ... ... ... «Таза бұлақ», «Әдеп»
деген әңгімелерінің ... ... ... ... ... қарапайымдылыққа, мейірбандыққа үйрету еді. ... ... ... ... ... ... мұндай әдеттерден аулақ болуына жол көрсетті.
Ұлы ұстаздың қандай да шығармасын алсаң да ... ... ... ... ... ... ... жол сілтерлік, оларды іс-
әрекетке үйретіп өмір танытарлық ой тастайды. Өнерге ұмтылу, Отанын, елін
сүю, ... ... ... кішіпейілділік, махаббат
қайырымдылық, адамгершілік, жинақылық тағы басқа ... ... ... ... тәрбиелеуге қажетті мәселелерді қамтиды.
Сонымен қатар Ыбырай қазақ ауыз әдебиетінің шығармаларын да ... ... ... ... артық айтпаған болар едік. Өз кітабының
мазмұнын балаларға саралай отырып, Алтынсарин қазақ халқының бай қазынасына
үлкен назар аударды. ... ... ауыз ... творчествосынан өзінің
кітабына жеке ертегілерді, мысалы батырлар жырының ... ... ... ... үшін ең ... ... тамаша ерлік
көрсеткен жаудан елін қорғаған батыр. Бұл ... ... ... аты ... шабысы қатты ұнайды.
Қазақ мектептеріне байланысты дидактикалық міндеттерді қоя білу ... ... ... ... табысқа жетті. Ол мектепте ұйымшылдық
және тәртіп орнатып, оқу процесінде ... ... және ... арасында
тәртіп болуын талап етті. Алтынсариннің міндеттері ... ... ... ... оқыту керектігі, оқушылармен болатын байланыс,
олардың қалай оқу ... оның өз ... ... ... және жан-
жақты білгенін көрсетеді. Ауызша әңгіменің ойлау мен жазбаша жаттығулардың
көптеген әдістері туралы түсіндірмесінде ол ... ... ... ... ойсыз жаттауға жұмсалмай, мағыналы және жүйелі болуы керек ... ... ол ... тәрбиелеуде үстіртін және мардымсыз
түсініктердің, шалағайлықтың болмауы керектігінескертті. Ол ... ... ... қарым- қатынас балалардың басын қатырып, шатастыратын ал, керісінше
балалар сергек, олармен қарым- қатынас неғұрлым жақсы ... ... әсер ... көп болса, сабақ соғұрлым табысты болатынын нақтылы
мысалдар арқылы түсіндірді.
Алтынсарин қандай да ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға бар күштерін салды. Қазақтың тұңғыш
педагогтарының бірі болған ол ... ... өте ... ... «Балалар әлемін алғаш рет баспадан шыққан кезінде – ақ, ол оны өзінің
оқытушылық ... ... ... Оның ... ... бұл ... орыс емес балаларды оқытуға арналған деп тапты.
Оқу методтары мен ... ... ... Ы. ... ... кең тәрбиелік мағынасында түсіндіретін. а) оқыту
методтары- балалардың жүре келе мектепке, сабаққа ... ... ... білім алуға құмарландыратын (ынталандыратын, ықыластандыратын) жол
ә) сабақта балалардың ойлау қабілетін арттыратын жаттығулар қажет, ... ... ... оқыту методы. Бұл көрнекілік заттарды және өмір
фактілерін пайдалануға көмегін тигізеді: ... және ... ... ... ... әр ... қортындылар жасау.
Сондықтан да балаларда ... ... ... ... бастайды.
Сол заманның жағдайында, қазақ даласында, жапан түзде алдыңғы ... ... ... ... рет ... ... ашылған кезде, ол
орыс білімінен, орыстың алдыңғы қатарлы мектебімен берік байланыс ... ... ... ... ... берерлік мектеп бола алады.
Қазақ жастары үшін орыс оқу орындарына түсу орыстың бай мәдениеті мен
ғылымын ... тілі мен ... ... ғана ... ... ... Алтынсарин да Абай Құнанбаев та айтқан ... ... ... ... мен ... ... ... міне
осында» .
Абай Құнанбаев бұл сөздерді Алтынсарин ... ... ... ... ... шешуде анықтаған формула болды.
Абай Құнанбаев пен Алтынсарин жастар үшін өз ана тілін білуі ... ... орыс ... ... де ... деп санады.
Алтынсарин бастауыш мектепте және екі класты училищелерде сабақтың
екі тілде жүргізуін ... ... оқу ... оның ... ... орыс тілімен қатар қазақ тілі де оқылуға тиіс.
Қазақтан ... ... ... ... ... тілінің құралы етіп
орысшадан қазақшаға және керісінше аудару арқылы пайдалануы керек.
Мектепте қазақ тілі мен орыс ... ... ... ... үш- төрт ... ... жақсы табыстарға ие болды. Егер орысша сөйлеу, ... және оқу оның ... ... ... қажырлылықты талап етсе, бұл
міндетті орындауда ол «баланың соңынан қалмау керек» деп ... ал ... ... ол ... өз ... ... істеуге ерік беруге болады дедеі.
Оның жеке ескертулерінен ( теориялық оқытумен тым ... ... ... ... ... ... біз мынандай
қорытынды шығарамыз : ана тілін ... ... өзге ... ... ... үшін ... оңай міндет. Сонымен қатар көбінесе орыс-
қазақ мектептеріне сегіз жастан емес, едәуір кешірек кейде 15-17 ... ... ... кейбір оқушылар мектепке келгеннің өзінде- ақ
сауатты болатын.
Алтынсариннің мектебінде ана тілін үйрету әжептеуір ... ... ... ... ... ... таныстырудың, осы заттарды
қарапайым түрде суреттеудің қажеті болған жоқ. Алтынсариннің оқулығы
неғұрлым қиын ... ... мен ... ... оқу үшін ана ... ... ... ... ... ... өлеңдерді ұсына отырып Алтынсарин
оларды осылар арқылы қызықтырды. Алтынсариннің хрестоматиясы тақырыптарының
байлығымен және жанрлардың әр ... ... ... ана тілінде оқытуда Алтынсарин белгілі мөлшерде Л. Н.
Толстойдың методикалық көзқарастарын ұстады, сөйтіп ана ... ... ... ... ... сатысында көп тоқтау қажетсіз деп санады. ... ... ... өзі пайда болады. Оқушылар өздері ең ... ... ... ... ... күші мен мүмкіншіліктеріне тым ... ... оның ... ана тілі ... ... ... және грамматикалық формалар системасыз оқытылады. «Тіл сезімін»
дамыту, оқушылардың мектеп қабырғасына келгендегі сөз ... әрі ... ... ... ... ... пен жаттығудың әбден ойланған
системасын талап ... ... ... ... орыс ... жаңа алфавитті( әліппені) тұңғыш рет қолданды. ... ... ... табысты болуы, оның пікірінше, бұл ... ... ... ... оқу ... ... ... ғана
қамтамасыз етілуі мүмкін еді.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінің бірі аңыз ... ... ... ұлы» ... Алтынсариннің назарын аударған сірә екі баланың, бай
ұлы мен кедей ұлының, достығы болу керек. ... ... ... ... бай ұлы ... ... ретінде көрсетілетін. Дегенмен
балалар ... ... ... ойын ... ниеттестігі мұнымен
ерекшеленбейді. Әңгімедегі басты кейіпкер бай ұлы ауыл ... тай ... ... ... ... ... ... кедей баласына әкесінен өзіне
арналған ... ... ... ... ... бай баласының мұндай
«қайырымдылық» көрсетуі қажетті екендігін көрсеткісі келген. Сол уақытта
бір ... бай ... әлгі ... ... сыртынан «Е, құдайым, бұл
балаға ұзақ жас бер, мал мен бас ... деп ... ... ... ... ... ... болып, ақырында бай ұлынан он екі ұл ... де ... бай ... «Он екі ата бай ұлы» ... ... деседі. Бұл
әңгіменің тәрбиелік, адамгершілік мәні бүкіл ғасыр бойы ... ... тұр. ... ... да осы ... ... үлкен мағына
тапса керек. «Жауынменен жер көгерер, батаменен ел көгерер»деген мақалға
осы әңгіме дәлел іспетті.
Осы факторлардың бәрі ... ... ... ... жергілікті
халықты орыстандыру саясатына іштей наразылығын, оның ашық қарсылық
білдіруіне шамасы ... ... ... осы ... аман алып қалу ... саясат ұстауға еріксіз мәжбүр болғанын дәлелдей түседі.
Орыс- қазақ мектептерін әр облыс сайын ашуды өкімет орындары ... рет ... және ... ... ... ... тысқары
болуын талап еткен . Ы. Алтансаринді орыс шенеунигі ұнатпаған ... ... ... оны қудалап, мұндай, мектептерді жауып,
Ыбырайды инспекторлық қызметтен босатып, сотқа беруді ... да ... ... Бұл ... Ы. ... ... сол мектептерге көп қаржы шығын
болды деп есептейді, осыған шыққан ... ... өзі ... деп
жазды.
Оқу ағарту ісін ұйымдастыруда үнемі патша әкімдерінен кедергілеріне
ұшыраған Ыбырай өзінің Н. И. Ильинский 1881 жылы ... 4-де ... : ... ... ... ... ... халық әттең, бұл ... ... ғана жаны ... ... түскенде күйінесің. Бұл
жағынан алып қарағанда, кейде жылы сөзге ынтызар ... бала ... ... кездессек те, біз әйтеуір, өз ойымызды орындап
келеміз» деп ренжіді.
Ы. Алтынсарин акғартушылық ... ... ... ... оның 1879 жылы ... ... мектептер инспекторы болып
тағайындалуы және бұл қызметте өмірінің ... ... ... ... ... табандылықпен еңбек етуі үлкен пайдасын тигізді. Инспекторлық қызметке
кіріскеннен кейін ол дүниеауи мектептерді ашуды мықтап қолға ... ол ... ... ... ... ... бір-бірден екі кластық қазақ-
орыс мектептерін ашты, олардың жанынан мектеп кітапханасын ұйымдастырды.
Бұдан соң Алтынсарин болыстық ... ... ашу ісін ... алды ... ... ... қазақ мектептері туралы записке»
жазды. Мұнда осындай мектептердің тек қазақ даласында ғана ... ... ... ... ... ... ... қолайлы екенін айтып,
мектептің жаңа түрін ашу жөнінде ұсыныс ... Ол ... ... мәселесін де қолға алды. Оның ... ... 1888 жылы ... Ор қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды. Бұл жөнінде 1882 ... Н.И. ... ... ... ... ... үшін ең керектісі
– оқытушысы Тамаша, жақсы педагогика құралы да, ең жақсы өкімет бұйрықтары
да, әбден мұқият жүргізілетін ... ... да ... тең ... ... «Мұғалім өз шәкірттерінің жан-тәнімен жақсы көрсе, оқу-
тәрбие ісіне шексіз берілуі ғана емес,оның беделі тек ... ... ... ... ата-аналар, жұртшылық алдында жоғары болатынын ескертіп былай
дейді. «.. ... ... ... ... ... білу қабілеті,
адамгершілік қасиеті ұстазға байланысты».
Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... құралдарын жазу мәселесімен де шұғылданды. Оның ұсынуымен орыс
қазақ учищелерінде К. Д. ... ... ... Л.Н. ... жазу және оқу кітабы» Б. Ф. Бунаковтың «Әліппесі мен оқу құралы»
Тихомировтың «Грамматикалық ... ... оқу ... ... Орыс ... ... орыс-қазақ мектептеріне арнап
Ы. Алтынсариннің өзі екі оқу ... ... ... (1889) және
қазақтарға орыс тілін уйретудің бастауыш құралын» (1889) жазып, ... ... ... ... ... ... ... ол қазақ
халқының ауыз әдебиетінің асыл үлгілерін, ... ... ... мен өлеңдерді орыс жазушылары Крылов, Толстой, ... мен ... ... аударды, енгізді. Ы. ... ... ... бөлімінде жаратылыстану, жағрапия, тарих, химия,
физика ... ... ... түсінік бергісі келетінін, сөйтіп
білімді жан-жақты алып топтап ... ... ... еді. ... ол ... күнге дейін табылмаған. Ы. Алтынсариннің оқыту ... ... ... мән ... Өзінің А. А. Мазохин. Ф. Д. Соколов Ғ. ... ... ... ... ... ... ... оқыту әдісін
жетілдіруді айтады.
Қорытынды
Ыбырай Алтынсарин-тұңғыш ... ... ... ... ... ұйымдастырушы және қазақ халқынан шыққан тұңғыш педагог-
теоретик. Алтынсариннің қызметі біз үшін ... ойды ... ... ... ... ісі мен ... әдебиетінің тарихындағы орны біздің
көңілімізді ерекше аударып тұрады.
Қазақ балалары үшін ана ... ... ... мен ... ... қазақ әдебиеті тарихында Абаймен қатар жазушы- ... ... орын ... Оның шын ... ... ... ... ол күні бүгінге дейін жастарды жалықтырып, ескерген жоқ.
Алтынсарин өз халқының игілігі үшін қажымай еңбек етіп, ... ... ... Ол ... жарқын болашақ үшін
қажымай күресуге, көршілер ( орыстар) ... ... ... ... Ол болашаққа деген сенімді қолдады. ... ... ... ... ... қарапайым халықтың бишаралық халге түскен балаларын
ескеріп, сонымен бірге билеуші топтардың тұрмысы мен ... ... ... ... ... өлке танудағы бағытта да үлкен
маңызды жұмыс атқарғанын да ... ... ... ... ... интеллегенциясының өкілдері
қазақ балаларына мұғалім болып ең ... ... ... ... ... баспасөздің беттерінде қазақ жұртшылығының мектеп пен ... ... ... ... ... ... мақалалар жиі
көріне бастады.
Көрнекті совет ... бірі Е. Н. ... өз ... ... атқарған қызметін жоғары бағалап былай деп жазды.
«Алтынсарин қазақ мектептерінің ... ... өз ... ... ... ашылуына себепші болды, бұл ... ... ... ... ... орнатып, осы мектептер үшін бірқатар
оқулықтар жазды: «Е. Н. Медынский «Педагогика тарихы» ... ...... ... қана ... ... майданының
белсенді қайраткері еді. Оқу инспекторы ... ... ... кезінде
ауылдарға мектеп ашты. Ақтөбе, Торғай, Ырғыз, Тройц уездеріне бір-бірден
орталық училище ұйымдастырды. 1881 жылы Орск ... ... ... даярлайтын училище аштырды. Жеті жерден ... ... Ол ... ... ұлы ... ... : Бөрте,
Қарабұлақ, Обаған, Жетіқара болыстарында 1887 жылы Қараторғай болысында 188
жылы ашылды. Қалған екеуі Ыбырай қайтыс болғаннан ... 1991 жылы ... ... ... ... мен мектеп системасы ғылым
мен жалпы білімді жоғары ... ... ... ... ... және өз ... ... үшін қызмет істей алатын жас адамдарды
дайындауға негізделген.
Алтынсарин- Қазақстанда педагогика білімінің ... ... ... да ... және ... мол ... ... ғана мектеп бола
алатынын айтты. Сол уақытта ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің зор еңбегіне санау керек. Алтынсарин қазақ
балаларына орыс тілін оқыту ... ... ... ... ... лексикалық, фразиологиялық және грамматикалық материал
беру арқылы ... ... ... ... ... ... ролі
материалдарды есте сақтау, есіту дұрыс сөйлеуге дағдылануда ерекше орын
алады.Торғай облысында ғана ... ... ... ... ... ... ... социалистік революциясына дейін) ... да: ... ... ... ... ... ал ХХ ... бірінші
он жылында- Сырдария, Жетісу облыстарында тарады.
Қазақ мектептерін ұйымдастырудың ... ... ... ... мен бөгеттерге кездесті. Істі ... ... ... керек,
мұғалімдерді қалай дайындау керек, мектепетерді оқулықтар мен және ... ... ... ету ... міне, осының бәрі орасан ... ... еді, бұл ... миссионерлер мен мұсылман діни адамдардың
барлық ... ... жеңу ... ... халық училищелерінің инспекторы ретінде тек мұғалімдердің
жұмысын бақылаумен ғана шектелмей ауылдар мен болыстарды аралай ... ... сөз ... ... үйлерін салдыруға қаражат жинайтын
мұғағалімдердің досы және көмекшісі болған Алтынсариннің ... ... есте ... ... ... ... ... мен онда
оқыған оқушылар өздерін «Алтынсарин ... ... ... деп өздерін мақтаныш сезіммен ұстайтын Ұлы ағартушы Ыбырай
Алтынсарин – Бүкіл өмір бойы өз ... аз да ... ... ... сол үшін тоқтаусыз күрес жүргізді, қайткенде де тілдің ... мен ... ... ... қажетті мәселелерін шешудің «бастамасан
жасауды» және білімге деген құштарлығын ... Бұл- өз ... ... ... адамтармен бір сапта тұруға лайықты нағыз ... жолы ... ... ... 1889 жылы Ы. ... арнаған
некрологында былай деп жазды. ... - өз ... ... ... ... ... оны сүюге және дос болуға
шақырған қырғыздардың арасынан шыққан тұңғыш апостол болды.
ҚОСЫМША
Алтынсарин өмірінің аса маңызды даталары.
1841ж. 20 ... ... ... ... ... ... ... Шекара комиссиясы жанындағы Орынбор мектебіне түскен.
1857ж. Мектеп бітірген.
1859ж. ... ... ... кіші ... ... Орынбордағы мектепте мұғалім болған.
1870-71жж. Торғай уезінде судьялық ... ... ... ... Ана тіліндегі хрестоматиялық і- бөлімін алғашқы рет құрастыра
бастаған.
1879ж. Хрестоматияның і- бөлімі ... ... ... ... ... ... атқарған.
1879- 89жж. Халық училищелерінің инспекторы болып қызмет істеген.
1889ж. 17 ... ... ... ... ... М.М. Жас және ... психология.-Алматы,1981.
2. Қоянбаев Б.Ж. Педагогика.-Оқу құралы.-А лматы, «Рауан»,1992.
3. Игнатьев Е.И. Психология в беседах с ... ... А.С. ... ... ... ... Жарықбаев Қ. Ұстаздық еткен жалықпас.-Алматы, «мектеп», 1987.
6. Бастауыш мектеп №7, 2001ж
7. Советская педагогика №7, 1965ж
8. Қазақстан мектебі №4, 1995ж.
9. ... Л.Қ. ... ... ... ... ... ... әдістері.
10. Сарбасова Қ.А. Бастауыш мектепке математиканы оқытуда қазақ халқының
ауызша есептерімен жұмыс істеудің әдістемелік ерекшеліктері.
11. Бейсенбаева М.А. Бастауыш ... ... ... әрекетке
баулуда қазақ этнопедагогикасының орны.
12. Әлібаева Ж. Балаларға ұлттық тәлім-тәрбие ... әдеп ... ... ... М. ... ... ... қазақстан 1992
14. Бержанов К., Сейталиев К. Ауыз әдебиетіндегі адамгершілік, тәрбие
мәселелері.-қазақстан мектебі, 1970
15. Боданов Ж., ... К. ... ... ... ... ... Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. «Қазақстан мектебі», 1989

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889ж.)16 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы ақпарат6 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь