Захриддин мұхаммед бабырдың өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 . тарау. Захриддин Мұхаммед Бабырдың өмірі мен шығармашылығы ... 4
1.1 Бабырдың өмірі, қоғамдығы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 З. М. Бабырдың шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

2 . тарау. Бабырнаманың танымдық . тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.1 «Бабырнама» түркі халықтарына ортақ шығарма ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2 «Бабырнама»Үндістан мен Орта Азияда тарихи құнды еңбек ... ... ... ...18

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Кіріспе
Ұлы бабамыз – шығыстың талантты жазушысы, ақын, заманның озық ойлы адамы һәм мемлекет қайраткері, ержүрек қолбасшы, Үндістанда Ұлы Монғол мемлекетін құрған Захир ад – дин Мұхаммед Бабыр 1993 жылы 510 жасқа толды. 1990 жылы қазан айында оның «Бабырнама» тарихи жазбасы дүниеге келуінің 460 жылдығы ЮНЕСКО – ның ұйғарымы бойынша Ташкентте бір апта тойланып, ғылыми- теориялық симпозиум өткізілгенде 1993 жылы Бабырдың 510 жылдық мүшел тойын атап өту туралы шешім қабылданған болатын.
Адамзаттың озық – ойлы ғұламаларының ғибадат етуі неліктен? Бұл сауалға ұлы бабамыз өз шығармалары мен қайраткерлік, қолбасшылық қарекеттерімен жауап беріп кеткен. «Қайыры жоқ көлденде, қайырымы жоқ елден без» дегендей дүниеге жар салып, адамзат ұрпағына салауатты өсиетін айтып, тарихын жазып қалдырған.
Қазақ оқырмандары Бабырдың әскери іс жөніндегі жазбасы – «Рисолан харбияны», музыка жөніндегі - «Рисолан музыкасын», арзу үлгісіндегі өлең жазу теориясы – «Муфассалын», заң ғылымына, тәлім - тәрбиеге арналған – «Мубайниін», «Хатта бабури» атты ерекше алфабитін әлі күнге дейін ана тілімізді оқи алмай отырмыз. «Біреуді ызаландырмақ - шариғатқа харам, шаруаға залал, ақылға теріс» деген уағызды тұтып, барымызды айтқанымыз жөн. Сондықтан да бірегей болса да, Бабырдың ең киелі туындысы- «Бабырнамамен» оқырман қауым таныс. Сіздерге айтпақ әңгімеміз сол «Бабырнама» хақында болмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Ежелгі әдеби жәдігерлер – Астана: Фолиант, 2004 ж 480 бет
2. Бабыр Захир ад-дин Мұхаммед. «Бабрнама». Ататек 1993,448 бет
3. Келімбетов Н. «Қазақ әдебиеті бастаулары» Алматы 1998ж
4. Қазақтың ұлттық Энциклопедиясы.
5. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы 1995 ж
6. Дербісәлин Дәстүр және жалғастық Алматы 1976ж
7. З.М.Бабыр «Бабырнама» - Алматы, «Жалын» 1990ж. Аударған Қожабеков
8. Дербісәлиев Ә - «Бабыр - наме – бағалы мұра», Жұлдыз 1995 №11
9. Келімбетов Н – «Көркемдік дәстүр жалғастығы: Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиеті бастаулары», Алматы 1976ж
        
        Кіріспе.....................................................................
............................................3
1 – тарау. Захриддин Мұхаммед Бабырдың өмірі мен шығармашылығы....4
1.1 ... ... ... З. М. ... шығармашылығы
............................................................7
2 - ... ... ... - тәрбиелік мәні
..................................14
2.1 ... ... ... ... ... мен Орта ... тарихи құнды
еңбек...............18
Қорытынды...................................................................
....................................25
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
..............26
Кіріспе
Ұлы бабамыз – ... ... ... ... ... озық ... һәм мемлекет қайраткері, ержүрек қолбасшы, Үндістанда Ұлы ... ... ... ад – дин ... ... 1993 жылы 510 ... толды.
1990 жылы қазан айында оның «Бабырнама» тарихи жазбасы дүниеге келуінің 460
жылдығы ЮНЕСКО – ның ұйғарымы бойынша Ташкентте бір апта ... ... ... ... 1993 жылы ... 510 ... мүшел тойын
атап өту туралы шешім қабылданған болатын.
Адамзаттың озық – ойлы ғұламаларының ғибадат етуі неліктен? Бұл сауалға
ұлы ... өз ... мен ... ... қарекеттерімен
жауап беріп кеткен. «Қайыры жоқ көлденде, қайырымы жоқ ... без» ... жар ... ... ... салауатты өсиетін айтып, тарихын жазып
қалдырған.
Қазақ оқырмандары Бабырдың ... іс ... ...... ... ... - ... музыкасын», арзу үлгісіндегі өлең
жазу теориясы – «Муфассалын», заң ғылымына, тәлім - ... ... ... ... бабури» атты ерекше алфабитін әлі күнге дейін ана
тілімізді оқи алмай отырмыз. «Біреуді ... - ... ... ... ... теріс» деген уағызды тұтып, барымызды айтқанымыз
жөн. Сондықтан да ... ... да, ... ең киелі туындысы-
«Бабырнамамен» оқырман қауым таныс. Сіздерге айтпақ ... ... ... ...... ... өмірі, қоғамдығы қызметі
Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың ғұмырына азырақ тоқталып өтсек. Ол 1483
жылы Ақпанның 14 күні ... ... ... ...... ... ... келген. 1494 жылы әкесі кенеттен қаза тауып, 12
жастағы Бабыр Ферғананың әмірі аталды. Буыны қатпаған жас бала ... ... ... ... ... ... ... алмай,
билік үшін кескілескен ұрыс жүргізді. Бір жағынан Жетісудағы ... бір ... ... Солтүстік, Орталық аймақтарында ... ... ... ... ханы ... ... ... бере алмай, 1504 жылы Әндіжаннан айрылып, Ферғанадан қуылып,
Кабул мен Бадахшанға ауысады. Үндістанға әлденеше ... ... ... ... ... ... ... айқаста Ибраһим
Лоди сұлтанды жеңіп, Үндістанда Ұлы моңғол мемлекетінің негізін ... ... ... ... талантты жазушыларды, ... ... ... ... жастыққа тимей жортқан, ал жорықтан тыныстай қалса, қалам
ұстаған асқан ... иесі 1530 жылы ... 26 күні Агра ... ... ... ... ... жерленген. Ауғанстандық прфессор
Замир Сафи ... 460 ... ... ... ... ... ... қудыңыздар. Біз оны патша етіп
таққа отырғыздық, үйлендірдік. Сүйегі біздің жерде, ... ... ... ... мен ... жөнінде оқырман қауым оның ... біле ... ... да біз ... ... ойымыз
жеткенінше «Бабырнама»ның қазақ тарихына қандай қатысы бары, ... ... бола ... тұрғысында әңгіме өрбіткеніміз жөн
шығар.
Кітаптың бірінші бетін ашқанда-ақ: «Ферғана — бесінші ықылымда... оның
солтүстігіндс Алмалық, ... ... — Б.Қ.), ... ... ... аталып жүрген Янги секілді қалалар болғанымен, ... мен ... ... бұл ... ... болып, тіпті жұртында
елді мекен де қалмаған» деген ... көне қала ... ... ... Осы бір сөйлемнің ішінде қазақтың бірнеше ғасырға созылған тарихы
жатыр емес пе? ... ... ... болған, Іленің Жаркент
қаласы тұсындағы қала ма әлде ... ... қала ... мен ... шапқыншылығы» деген не?
Бұл сауалдарымызға жауап беру — тарих бетін ақтару, қазақ жерінде
жермен-жексен болған жүз ... ... ... ... оның ... ... жүргізу емес пе! «Бабырнама»ның бірінші бетінен-ақ, XVI ... ... ... ... кеткені айтылады. Дерек дегеніміз ... ... ... дербестікке қолы жетіп, екі мың жылдан бұрынақ
ата-бабалары мемлекет құрған Орталық ... ... ... ... ... «Бабырнама» — ортақ мұра, өйткені бұл шығармада
бабамыз сол мемлекетті ... ... ... ... ... ... ірі қалаларының бірінің негізғі халқы туралы: ... бәрі ... ... да, ... да түрікше сөйлемейтін адам
ұшыраспайды. Халықтың ауызекі сөзі әдеби тілінен айырғысыз. Мір ... ... ... ... ... ... Түркі тілінде
жазылған» дейді. Осы сөйлемнен және ... ... ... ... ... қатаған, қоңырат, маңғыт т.б. тайпаларының ... ... ... кез ... ... ... адамдардың есімінен, жер-су
аттарынан немесе тарихына байланысты жазылған деректерінен байқап отырасыз.
Қазақ тарихына дерек болар ... ... ... ... ғана ... тарихи
оқиғалар, Мауараннахр әмірлерінің бүгінгі Қазақстан жеріне, яғни Әбілқайыр
хандығының аймағына, Түркістанға, Жетісудагі Моғолстанның елді-мекендеріне
жасаған ... да мол ... ... Бұл ... ...... жасап, Тоқтамысты күйретіп, Жетісуға он бір рет жорыққа аттанған да
сол Бабырдың бабасы Ақсақ ... емес пе еді?! Оның ... ... ... ... ... Одан кейінгі жүз ... ... ... ... ... ... ... Міне, осының бәрін Бабыр ешбір
бүкпесіз, қарапайым ... ... өз ... ... ... Әрине, пенде болған соң жеке басында да бүгінгі тұрғыдан қарағанда,
кемшілік жетерлік. Еңді Бабырдың өз сөзіне ... ... ... шағым
жасайын немесе қайырымдылығымды бідірейін деп ... үшін ... ... ... ... қоспасыз қағазға түсіріп отырмын. Естелікті
жазуда алға ... ...... қандай да болмасын істі сол
қалпында баяндап жазу. ... ... ... ... ... адамдардың кемшілігін де, артықшылығын да ... ... ... ... меймандар кешірім етер деймін». (2әд.
123 бет)
«Бүкпесіз айтып отырмын» деген ... ... ... ... ... ... Сол ... айтылған ақиқат қазақ тарихының
да еншілі үлесіне тиеді. Соңғы жылдары тарихтың ... ... ... пайда болып, «жылтырағанның бәрін алтын» көріп, барды — жоқ, жоқты
бар деп жазып жатқанын оқып-біліп отырсыздар. Сол ... ... ... ... мән ... ... — монғол деп жазып келеді. Бұл
атаудың қазақ ... ... мол, сол ... де ... ... дейін бұл сөз жиі ұшырасады.
1.2 З. М. ... ... ... ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов: «Моғол мен монғолды ... ... ...... жете ... тайпасының тармағы» дегенді тектен-текке
айтпаса керек. Жетісу мен Қашқарияда 1346 жылы ... ... ... Оның ... сол ... ... ... өзбек деген сияқты моғол деп
аталғаны «Бабырнама»да, Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... XVI ... ... пен Жете ... Дадан хан
билеген моғол және қазақтар мекендейді деп жазғанына қарағанда сол дәуірде
қазақ ... ... ... жете ... ... ... ұлысы, яғни оның
мұрагерлері билік жүргізген Моғолстан Бабыр жазып отырған кезеңде ... екі ... ... ... шағатай нәсілі — жете, ал моғолдар
шағатайлықтарды — караунас деп ... Жете — ... ... кезбе
бұзақылар, ал қараунас — араб нәсідімея араласқан будандар ... ... ... нәсілдері араб, парсы елімен қүдандалы жүртқа ... Бұл ... ... да айтылып отырылады.
Шараф ад-дин Әли Йезди Моғолстанды қауыми жете атайды, соған ... ... ... да «Тарихи Рашиди»інде жете атауына түсінік беріп:
«Жете дегеніміз — ... деп ... ... да ... «Бабырнама»да
«ел», «Ұлыс», «мардан» елдікті, жұрттықты білдіретін атаулар ретінде қатар
қолданылған. Бұл да түбіміздің, тірлігіміздің бірлігін танытса керек» ... Әли ... ... Бабыр да кейде Моғолстанның орнына ұлыс атауын
қолдана береді. Әрине, бұл атау ... ... Жошы ... ... ... ... ... үлысы деп Дсшті қыпшақта айтылды емес пе. Сол
атау XVI гасырда да арқауын ... «ел ... ел ұлыс ... деп ... ... де аудармада оқырманға үғынықты болу мақсатымен ұлыс, ел
деп алынды. Ал, Бабыр әңгімелейтін кезеңдегі «Мауараннахр мен ... ... қай ... еді? ... сауалға жауапты «Бабырнама»дағы
тарихи деректерден табамыз. Ежелгі тарихи-этнографиялық ...... ... ... ... Ақ Орда мен Моголстанда XIV-XV ғасырларда
негізінен байырғы ... ... ... ... ... жазып кеткен жете, жете — жалайырлар жайында тарихшылар Рашид-ад-
диннің ... ... ... ... төрт ... (хазара)
құрамында арлат, барлас, аушындармен қатар ... да ... ... ... ... ... ... Моғолстан
тайпаларымен араласты. Жетісуден тамырын үзбей, көбінесе Әмір Темірге қарсы
күресіп, Орысханмен, Ақ Орда ... ... ... Жетісудағы атақты
қолбасшы Камар ... ... ... ... осы ... шыққан нояндар да айтылады.
Олай болса, қазақ халқының негізін қалаған тайпалардың бірі ... ... ... ... ... Ұлы моғол мемлекеті, Жетісу мен
Қашқарияда құрылған Моғолстан, Моғол мемлекетінің атауы бір ... ... атау ... дау ... керек. Оған қоса бабырдың әжесі Дулаттың,
шешесі Жүніс ханның ... ... ... ... Нигер ханым туралы былай дейді: «Ол Жүніс
ханның екінші қызы, Сұлтан Махмұд хан (Ханеке) мен Сұлтан ... ... — Б.Қ.) ... ... хан — ... ... ... ұлы Шағатай
ханның ұрпағы — Уәйіс хан — Шерәлі Оғланның, ол — Мұхаммед ханның, ол ... Қожа ... ол — ... Темір ханның, ол — Дува ханның, ол — Барақ
ханның, ол — Есу Туваның, ол — ... ол — ... ... ол — Шыңғыс
ханның ұлы.
Сөз иіні келіп қалған соң ... ... ... ... ... ... ... Уәйіс ханның ұлдары, Жүніс ханның шешесі — ... ... ... ... бегі Шейх Нүр ... иә ... иә ... жолдардың әрбір дерегіне үңіле қарасаңыз барлас, қыпшақ, жалайыр,
дулат елдерінің қаны араласқанына көз ... әрі сол ... жаңа ... ... ханның иелігінен пана тауып құрыла бастаған Қазақ хандығы
осы ... ... ... ... ... жазбасының бірінші тарауында баяндалатын XV ... ... ... ... қалалар, өзінің шыққан тегі, билік
үшін жүргізген жанталас соғысы, ... ... ... ... Жүніс хан мен оның Ташкентті билеген үлкен ... ... ... қарекеті дәлел болады. Қазақтар оны Жәнке хан атаған.
«Бабырнамадағы» ... ...... ... ал ... ...... оның үлдары Сұлтан Махмұд, Ахмет хан аталады. Соңғы ... ... ... ... ... аттанады. Бірақ өз билігін ... сәт те ... ... ... ... ... жетсе Ферғана аймағын
кіші хан — Ахметке, ал Ахсикенттен бастап ... ... ... ... ... Осы ... ... былайша баяндайды: «Үлкен ханнан
шығып, кіші ханға бара ... ... ... ... ... болған Қамбар
Әли қатарласа келіп былай деді: ... ба, ... олар ... ... ... алып ... ғой. Сіз ... мәмілеге келе алмайсыз.
Қазірге Ош, Марғилан, Үзкент аймағы сізге қарап тұр. Оның тайпалары ... да ... ... ... ... Ошқа қайтыңыз да қамалды
мықтап бекітіп, Сұлтан Ахмет Таңбалға адам ... ... ... ... ... ... ... болмай ма? Хандар менің туған нағашы ағаларым
ғой. Таңбалдың патшасы болғаннан көре ... ... ... артық
емес пе?!» деп қайырып тастадым».
Қандай жазушы болмасын, шығармасында оның өз ойы, парасаты, ... ... осы ... ... жұртым деп іш тартқанмен, билік жолында
ешкімді аяп, ... ... ... ... ... ... ... солардың әділетсіздігінен жапа шекті.
«Бабырнама»да қазақ еліне тікелей қатысы бар ақын ... Әли ... ... ... ... Хайдар Дулати Үндістанда әкімшілік жүргізгендігі
айтылады. Олар жалғыз ... ... ... ондаған Түркі
тайпаларының сарбаздары Бабыр жасағында сап түзеді «Жылан жылы — ... жылы — ұрыс ... қой жылы ... ... ... ... кейпі
келеді. ¥зақ жылға созылған соғыс Үндістанда ¥лы ... ... ... ... Осы ... ... «Сол ұрысты жүргізген қай
халық?» деп ... ... ... еді. Бұл сауалға академик В.В.Бартольд
«Өзбек хандығы» деген мақаласында: ... и ... ... ... в ... из ... ... султана Бабура... записки которого являются одним
из лучших ... ... ... Султан Бабур ушел в Индию, где им
было основано одно из самых блестяших мусульманских царств, по ... ... ... хотя ... ... в нем не было» деп
жазды. Бұл — тарихи шындық. Жалпы Шыңғысханның жорығында да, оның ... ... да ... ... ... — түркі халқы. Ал
«Бабырнама»да монғол ... сөз де ... ... ... ... ... лек-лек жасақтар Шағатай нәсілінен емес, Жетісу мен
Қашқардың, ... ... ... ... еді. ... ... ... аударып көріңіздер: Молда Мұхаммед
Түркістани, Мұхаммед Хай-дар Дулати, Әбді әл-Қадүс ... ... ... Әбді әл-Уахатта моғол, Әли Сейіт Сихыма моғол, Сұлтан Ахмет Моғол;
Әбу Жүсіп, Әмин ... ... ... ... ... ... ... Азияның ежслгі тайпаларынан таралған тарланбоздар «Алып ел ... ... ... — жай ... ... ... деп ұлы бабамыз
Махмұд Қашқари айтқандай, олар дүрбелең заманда ... ... ... екі ... ... ... билеуші қолбасшыларының соңынан ерді.
Көшпелі өзбектер — Мұхаммед Шайбанидің, ал Орталық Азияның ... ... ... ... ... ... — ақыл жоқ, ебін тап та жөнге
сал» деп Абай ... ... ... ... ... ... ... түркі халқы ««Бабырнама»да» ... XVI ... ... ... ... ... ба? ... бұған дәлелді әуелі
Бабырдың Бахираның жер ... ... мына ... ... жер — атам ... бері ... ... Байқаңыздар, жүректеріңіз
қобалжып, үрей ұялап, халықты тоздырып алмаңыздар. Біз бұл ... ... ... ... ... малымыз, төсекте басымыз қосылған бір
елміз. Сондықтан ... ... жол ... ... жаны бар. ... халқы Үндістанға б.з. IV ғасырында аяқ
басқанын, Үндістан мен Орталық Азияның ... ... ... ... ... ... және «Түркі сөздерінің ... ... анық ... Осы ... ... бір дәлел -
әйгілі ғалым Әмір Нәжиптің «XI-XV ғасырлардағы Түркі тілінің ... ... ... ғылым дүниесіне белгісіз, ұмыт болып келген шығарманы
оқырманға ұсынған. XIV ... ... ... ... — Дели
Сұлтанатында Бадыр ад-дин Ыбырайымның ... ... ... ... ... ... ... Мұнда Түркі тілі де қамтылады. Шығарма —
«Ауызекті лүғат, зерттелетін дүние» деп ... Бұл ... ... ... ... ... Сол ... «Бадам әл-лүғат'\
«Санлақ», «Кітаби лүғати атракияда» да Түркі ... ... ... ... Ұлы ... мемлекеті орнағанға дейін Үндістанда Түркі тілдес
тайпалар мекендеп, олардың мемлекеттік тілге ие болғанын дәлелдсйді.
Бабыр ... ... 238 ... ... бұл ... ... ... бүгінгі қазақ сөзінен айырғысыз. Мысалы, іні, келін,
ене, балдыз т.б. сөздер молшылық. Демек, Бабыр барғанға ... де ... тілі ... ... ... тілі болған.
Барын ұмытып, содан кейін қайта оқыған кезде таңырқап отыру адамзатқа
жат әдет емес. Сондықтан да ... ... ... жеті қоян ... ... ... бабаларымыз білмегендей әлде кімдерді кінәлап,
таңырқап, «кім еді?» деп сауал қойып мерзімді ... ... ... ... ... жүгінсек, «Бабырна»ма —- қазақ халқының мақтаныш еткен
тағылымды дүниесі. Оны ойшыл ... ... ... алып ... бірі — Абай да, ...... ... қайдан шыққаны туралы сөз қозғағанда: «Әмір Темір
нәсілінен Қүмар Шейх ... Шейх — Б.Қ) ... ... ... ... бір ... екі бауыры болған. Үлкені Ташкентте хан балып, кішісі
қазақты билеген. Бұлар Шағатай ... Юніс ... ... ... Сол
қазақты билегенінің аты Ахмет екен. Сол өз уақытында аттанысқа жарарлық
қазақтан үш жүз ... ... үш жүз ... бөліпті. Әр жүздің халқы ... бір ... есеп ... ... мүш ... ... сол» деп ... Абайдың бұл айтқанына зер ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген орысша басылымынан ... ... ... Абай ... ... деректер келтіріледі. «Жүніс ханның... бір
әйелі Шаһ бике, —деп жазылған «Бабырнама»да, — ... шаһы ... қызы еді. ... ... ... ... ... Файлакустың баласы Ескендірден (Александр Македонский — б.з.б. 356-
323 ж.— Б.Қ. таратады. ... ... ... ... хан еді, ... мен оның ... жүрт «Ханике» деп атады. Сұлтан Махмұд
ханнан кішісі Сұлтан Ахмет еді, ... ... хан ... ... ... Оның Алаша хан аталуының ... ... мен ... ... адамды «алаш» атайдымыс. Сұлтан Ахмет хан болса қалмақтарды талай
рет жеңіп, көп адамды қырғынға ұшыратқан, сондықтан да ол ... ... ... оның ... ... бес жүз жыл шамасы бүрын алаш туралы айтылған осыдан артық ... ... жоқ. Осы ... ... әр ... жорамаддар үсынып
жатыр. Бірақ Бабырдың жазбасындағыдан дәйекті дерек ... ... ... деп ... ... деректеріне көрегендікпен жөн сілтеп: «Самарқанның сар
жолы, Бұланайдың тар жолы» дегені, — бәрі ... ... ... сөз.
Бұланай деп Гималайды айтқаны ма, Үндукеш тауы ма? Әйтеуір бір ... ... ... ... ... тау ... ... үлкен аң болмас» деген
мақалынан мағлұм» деп, бұл қазаққа жат ... ... еске ... ... бұрын оның бабасы Әмір Темір де жорық жасаған, бірақ ... ... көп ... қолбасшы жоқ шығар.
2 тарау, 2.1 «Бабырнама» Түркі халқының ортақ шығармасы
«Бабырнама»дағы қазақ тарихының алтын қазығындай ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулатидың ғұмыры жайындағы
әңгімелері ... ... ... ... ... деп ... «Хұб Нигср
ханымның ұлы Хайдар мырза (Мұхаммед Хаидар Дулати — Б.Қ.) еді. ... ... ... ол ... жыл ... қасымда болды. Содан кейін
рұқсат сұрап, Қашқарияға, ханға кетті.
Алтын, күміс, қорғасын,
Нендей асыл ... өз ... ол ... ... ... болып жақсы жолға түсіпті деп естідім.
Жазуға, сурет салуға машық, жебе ... ... ... ... июге
қолының ебі бар еді. Ол менен кешірім ... хат ... сөз ... ... ... (Аяз) ... бөлесі Бабырдың сенімін ақтады. Ол
«Жаһаннама» атты дастан, «Тарих-и ... атты ... ... ... 1499 жылы ... ... келген Мұхаммед Хайдар 1551 жылы
Үндістанның Кашмир уәлаятында қайтыс болды. Ол ата- ... ... жете ... жат ... ... ... де еңбегін бәріміз білеміз.Тағы
бір айта кететін жәйт — «Бабырнама»ның орысша басылымында жиі ... сөзі ... біз оны ... ... ... ... Оның ... 1857 жылы Н,Ильминский бастырған «Бабырнама»да
«қазақылық» сөзі мынандай оқиғаларда келтіріледі: ... ... ... ... ... мы ... из ... к Хану, Касымбек по этой
причине отделился от нас и ушел в ... ... ... ... ... ... «Турт-беш йилдин сунгра қазоқлиқларда
Масиходин хон қошиға мутаважжих ... ... ушбу ... биздин
айрилиб Хисорға барди»,
Енді Шоқан Уәлихановтың деректеріне сүйенсейік: В древности слово ... в ... ... и ... я не смею (в ... сомневаться.
Глагол қазақылық очень часто попадается в «Бабурнаме»—записках Бабура, в
Шайбаниаде, что ... ... ... в ... ... ... было
достаточно известно и употреблялось в древней Русси.
Бұл сөз біздің қазақ атауымыз ... ... ... ... ... ... Сол ... қазаққа теліп, қазақтық жасадық, ұры-қары,
қаңғыбас болып жүргенімізде деп Бабырдың ... ... ... бола ма? Мұны ... ... ... ... Мәселен, «Қазақ
әдебиеті» газетінің 1991 жылғы қаңтардағы санында ... ... ... ... Омарбеков «Бабырнама» — ортақ мұра» атты соңғы
мақаласында: «Орысша тексте, соның әрпіне ... ... ... ... ... ... еркінірек ұстап, тіркестердің, фразалардың қазақ
ұғымына етене жақын, түсінікке жеңіл келу жағын қарастырған. «Во ... и ... ... ... ... биліктен айрылып,
ұшарымды жел, қонарымды сай ... ... ... ... ... ... да талай жырымдалып, қаңырап қалған жердің тоқымын қайта
қаққаннан не ... деп ... ... ... ... ... түсініп, еркін игере білгендігінің айқын бір ... деп ... ... ... ... ... ... жазылған» деп
кесіп айтқанынан аңғарсақ, ал орыс тіліндегі ... ... сыры ... ... ... ... тіреледі. Мысалы, Абай:
«Шыңғыс аламандыққа аттанып, әскер тартып ... ... көбі ... ... Осы ... ... сөзін орыс басылымындағы —
«казакованье, казачничать» етістігінің баламасына қолданған.
«Бабырнама»да ауғанстан жеріндегі хазарлар әңгіме болады. Абай хазарлар
туралы мынандай ... ... ... төрт атасының бірі — хазар. ... үш ... ұлы ... ... қалып еді. Қажар, Афшар, Ұшташлы
деген. Сол қызылбас, дүниедегі бір ескі ... ...... ... сол. ... ... Амудариясынан қорқып, қашып келіп Сырдарияның
аяғында қалмақтан жеңіліп, Ақтабан шұбырынды ... ... ... ... Сол Надыр Афшардан еді. Осы күнгі ... шаһ ... ... Сол ... ... болатын хазарлардың ұрпағы бүгінде
Ауғанстан мен Иранды мекендейтін ... ... ... (1975 ... есеп
бойынша 1,8 млн). Хазарлар VІІ-Х ғасыр аралығында Солтүстік Кавказда, Қырым
жағалауында қағанат ... ... Шейх ... ... ... адамы еді, өзгенің иелігін
жаулап алуға әманда ынтық болатын.
Ол самсаған қолмен Самарқанға сан ... ... ... ... амалы
кұрып кері қайтып жүрді. Ол Шыңғысханның екінші үлы Шағатай ханның ұрпағы,
өзінің қайын атасы ... ... ... қайтара шақырды. Ол кезде-моғол
халқының Шағатай шаңырағынан шыққан ханы — нагашы. атам ... хан ... Шейх ... ... ... оған бір аймақтың билігін ұсынатын. Омар
Шейх мырзаның ісі ойынан шык.пағандықтан ба, әлде оның ... ... ... ... ... наразылығынан ба, әйтеуір, менің нағашы атам ... ... ... тұрақтай алмай, Моғолстанына қайтып кететін.
Омар Шейх мырза Жүніс ханды соңғы шақырғанында, оған Ташкент аймағын
берді. Бұл ... ... Омар Шейх ... қол астында болатын. Кітаптарда
Ташкенттің аты Шаш, кейде Чач деп жазылатын. «Чач садағы» ... ... де ... ... болу ... Сол ... ... тоғыз жүз сегізінші
жылға дейін Ташкент пен Шаһрұқ ІІІағатай ұрпағынан шыққан ... ... ... Сол ... Моғолстанның хандық билігі Жүніс ханның үлкен
баласы, менің нағашы атам ... ... ... ... еді. Омар ... ... Самарқанның әмірі Сұлтан Ахмет мырза мен моғол ханы ... хан Омар Шейх ... ... ... ... таусылып, екеуі
одақ құрды. Сұлтан Ахмет мырза Сұлтан Махмұт ханға қызын беріп, ... бала ... ... айтылмыш жылы Сұлтан Ахмет мырза Ходжент езенінің
оңтүстік жағынан, ал Сұлтан Махмұт хан ... ... Омар ... ... ... ... кезде ғажайып оқиға болды. Ахсикент қорғаны жар-қабаққа орнатылғаны
жоғарыда айтылып кеткен, Құрылыстары жарға төніп тұрған болатын. Осы ... ... ... ... ... Омар Шейх ... ... кептері,
кептерханасымен бірге жардан құлап, жан тәсілім етті. Ол отыз тоғыз ... ... жүз ... жылы ... дүниеге келді. Әбу Саид мырзаның
Сұлтан Ахмет мырзадан, Сұлтан Мұхаммед мырзадан және Сұлтан Махмұт ... ... ұлы ... ... Әбу Саид ... Сұлтан Мұхаммсд
мырзаның үлы болатын, ал Сұлтан Мұхаммед мырза Миран-Шаһ мырзаның, ал ... ... Әмір ... ... ұлы және Омар Шейх ... мен Жаһангер
мырзадан ... ... ... ... болатын.
Әбу Саид мырза Омар Шейх ... ... ... ... ... ... ... Кабулиді қосып, екеуін сонда жіберді. Мырзалардың сүндет
тойына байланысты ол Омар Шейх мырзаны Дара-и Газдан шақырып алды да, ... ... ... Той ... ... ... бек Омар ... Ферғана аймағын тарту еткеніндей, Әбу Саид мырза да ұлы Омар ... ... ... ... ... ... Түқашы Темір ташаны
тағайындады да, оларды ... ... ... оқырман, «Бабырнама»да түркі халқына тән, біздің
тарихымыздан хабар берер ... мол. Оның ... ... ... білген кісі
келешекте зерделі кітап та жазар. Бұл еңбекпен жұртшылық кез ... ... ... жатар. Сондықтан енді айтар сөзімізді шығарманың арқауына,
кейбір халықтар ... ... ... ... мен Орталық Азияда « Бабырнама» тарихи еңбектің құндылығы
«Бабырнама» үш бөлімнен құралған. Бірінші бөлімінде XV ... ... ... ... ... ... тегін, ондағы
қалалар, қамалдар, билік үшін жүргізілген жанталас соғысты, нағашы ... ... ... хан мен ... ... ... ұлы ... билігі баяндалады. Екінші бөлімі — Ауғанстан ... ... ... бұл ...... ... деп аталған. Үшінші бөлімінде
Солгүстік ... ... ... ... ... ... ... бұл елді мекен еткен халықтардың тұрмысы, әдет-ғүрпы жайында
өте қызықты дсректер келтіріледі.
Бабыр бұл ... ... ... ... ... ... таласқан үздіксіз тартылыстың салдарынан гүлденген
егістік жердің жырымдалып, иесіз далаға айналып, аяусыз ... мен ... ... сансырағанын ашына жазады. Бірақ өзі де үстем таптың
өкілі ... ... ... жету ... оның да аянып қалған жері
жоқ.
Мұхаммед Шайбани хан 1501 жылы ... ... ... ... қырғынға ұшыратқанын, ақырында бірнеше қайтара ... ... ... 1504 жылы ... ... ... басып алып
Бабырды Бадахшан мен Кабулға қуғаны «Бабырнама» арқылы нақты деректермен
жетіп ... ... ... ... иеліктерін қайтарып алмақ ниетпен
жасаған жорықтары (1505-15) сәтсіздікке ұшырап, ақыры туған жерден ... жат елге бет ... ... ... ... орын тебу ... ... бәрі күнімсн, айы мен, жылы мен әңгімеленіп ... ... ... бұл ... ... оқиғаны қамтиды. Бабырдың
дерегінің нақтылығын сол заманның ... ... ... ... ... ... ... т.б. шығармаларынан байқаймыз.
Бабыр Кабулда тұрған кезінде ұлан-ғайыр жерді мекендеген отырықшы,
жартылай көшпелі, әр түрлі тілде ... ... мен ... ... салт-санасымен жіті танысады) Ол бұл елдің ірілі-ұсақты қалаларын
жалғастырып ... ... ... ... өтеді, оның жыл ... ... ... ... ... ... бөлімінде баяндайды.
«Бабырнама»ның үшінші бөлімінде 1525-30 жылдардағы оқиғалар баяндалады.
Алғашқы Ферғана мен Кабул туралы бөліміне қарағанда бұл беттер толық, егжей-
тегжейлі жазылған. Ол ... өзін сол ... ... ... ... ... ... ха-лықтарының тарихы, ... ... ... ... сол ... ... көш ... ... ... аталған елдердің ХV-ХVІ ғасыр аралығындағы саяси
тарихына арналғанмен, ол халықтардың ... ... ... мол ... ... қатар, ақындардың, жыршылардың ... ... да баға ... Осы ... ... ... ... Азияда, Ауғанстанда, Үндістанда өмір сүрген, бірақ бүған
дейін ... ... ... ... мемлекет қайраткерлерінің, әскери
қолбасшылардың, әнші-жыршылардың беймәлім болмысын ашады.
Бабырдың жазбасында Әлішер Науаи талантты ақын, ғалым ғана ... ... озық ойлы ... ... ретінде көрінеді. Сонымен қатар
«Бабырнам»ада ХV-ХVІ ғасыр аралығындағы жалпы Хорасан, Мауараннахр, ... ... ... ... мол да ... дерек берілген.
Бұрын-соңды ғалымдардын жазбаларында дәл мұндағыдай нақтылық үшыраса
қоймайды.
Сол заманда өмір ... ... ... ... жазып қалдырған Шығыстың
бірсыпыра тарихшыларының ... ... ... ... яки ... емес, өзі көзімен көріп, анық-қанығына кеткен
жайттарды ғана баяндайды. Жазу мәнері де, тілі де ... Тілі ... ... ... ... әрі ... ... сөйлеу тіліне
бейімделген, замандастары сияқты ... ... сез, ... ... деген мүлдем үшыраспайды»
Адамдардың аты-жөні мен ... ... әрі ... кептігіне қарамастан? «Бабырнама» жеңіл, әрі қызықты оқылады. Мұнда
Орталық Азияның,
Хорасанның, Иранның, ... ... ірі ... Ферғана, Әндіжан, Самарқан, Бұхара, Кабул, ... ... ... ... ... қалалары туралы деректері дс өте ... бұл ... ... жағдайы, сол замандағ феодалдық
шаруашылықтағы сауда-экономикалық ахуалы жайында мол ... ... ... орта ... тарихшылардың деректерімен салыстыра
отырып, бұл қалалардың кейінгі ... ... ... құрып кеткенін байқауға болады;
Орталық Азия қалаларының ішінде, ... ... өзі ... ... ... Ақсикент, Қасан, Ош, Қанди-бадам,
Исфара, Маргилан, Ходжент, қалаларын ... ... ... ... ... ... Үндістан қалаларындағы қазбалы кен
байлықтары ... ... аса ... ... ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар елдің шаруашылығына қалай
қолданылатыны да ... ... ... мен оның аймақтары жайында аса
зейінділікпен, ілтипатпен жазады. Оның естелігіне қарағанда «.жер бетінің
адам ... ... ... Самарқан сияқты қала мекен-саяқ». Самарқанның
ірі құрылыстары, бақтары мен моншалары, жасалу тарихы ... ... ... де ... ... ... ... ваториясы да тыс қалмайды, ол мұның
ғажайып құбылыс, заманының озық ойлы ... ... аса ... ... ... жетістігі екеніне тоқталады. Обсерватория жотасының ... ... ... ... ... бақылайтын арнаулы құрал-
жабдықтар орнатылған. Ұлықбек бұл обсерваториада «Гұрган кестесін» ... ... ... жүзі ... деп жазды Бабыр.
«Бабырнама»ның бірнеше беті Ауғанстанның ірі қалалары ... ... ... ... ... ... жайындағы деректерін
Шығыстың өзге де ... яғни ... ... ... ... «Бабырнама»дағы Кабул, Ғазни, Қандағар,
Бадахшан, Балқы, Герат тағы ... да ... ... ... ... сол ... пайдаланылғаны байқалады.
Мұнда автор елдің ішкі жагдайына, Кабулдың әрбір әкімшілік тұманының
экономикалық мүмкіндігіне тоқталып жатпағанмен заманында Кабул ... ... ... ... бөлінгенін жазған, әрі бұларға сипат-тама да ... Бұл ... ... ... XVI ... әлеуметтік өмірінің
кейбір мәселелерін анықтайтын маңызды тарихи материал болып табылады.
XVI ... ... ірі ... ... ... ... мен Қандағар
Үндістанға баратын сауда жолының торабында екенін айта ... ... ... ... ... Самарқан, Бұхара, Балқы, Хисар, Бадахшаннан
шыққан керуен Кабулға, ал Хорасаннан шыққаны ... ... ... ... ... мен ... аралығында жатыр, бұл бір керемет
сауда базары. Егер саудагер Қытай мен ... ... да, ... ... ... Кабулға жыл сайын жеті-сегіз, немесе он мыңға дейін жылқы ... ... ... он, он бес, ... ... мың ... шеру ... Үндістаннан құл, мата, қант, шекер, дәрілік шөп алып
келеді. Көптсген саудагерлер оннан отыз, оннан ... ... ... ... ... ... Ирак, Рим, Чин тауарларын табуға
болады»
Бабырдың ... ... ... ... жолы мен ... ... жолға берілген сипаттамасы, биік асулар мсн таудан өтетін жалғыз
аяқ жолдар жөніндегі дерегі XIX ғасырдағы ... ... ... ... 1882 жылы Кабулға барған А.Бернас Бабырдың мазарына бас иіп,
оның қызықты жазбасын (яғни «Бабырнама»ны) оқығаннан кейін ... ... ... ... жазған.
«Бабырнама»да Орталық ... ... мен ... мен ... соншалық білімдарлық, ... ... ... ... құбылысын ерекше ... адам ... ... ... ... ... Үндістандағы саяси жағдайға,
Бабырдың алғашқы жорығынан дүниеден қайтқанына ... ... ... дейінгі, саяси-экономикалық жағдай, Үндістан халқының мәдени ... мол ... ... ... онда ... деп жазған: Бұл — бір
ғажайып өлке, біздің жермен салыстырғанда мүлдем ... ... Оның ... ... ... ... ... жан-жануары, хайуанаты, өсімдігі,
адамы мен тілі, жаңбыры мен ... ... де ... ... ... ... Кабулға шектесіп жатқан ыстық аймақтардың кейбір ... ... ... ... ... жағдайы жер мен көктей; Синд
озеніне отсең болды жері мен суы да, ... мен тасы да, ... ... ... ... ... зор ілтипатпен қарады, бұл
кітапты Бабырдың ... ... ... ... әрі ... ... ... әшекейлеп көшіртіп отырды.; Бабырдың немересі
Ақбар (1556-1609) тұсында «Бабырнама» көне ... ... ... тәржімеленіп «Вакитан Бабури» аталды. «Бабырнама»ны алғаш рет
XVI ғасырда ... хан ... ... ... Бұл ... ... аударма санатында жұртқа таралып, күні бүгінге дейін құмын жойган
жоқ. Тарихшы қауым «Бабырнама»ның ең ... ... ... деп ... ... ... тұсында көшірілген.
Бұған ... ... ... ... еңбектің жинағы ретінде
танылса керек
Үндістан мен Орталық Азияда «Бабырнама» құнды тарихи еңбек ... ... ... ... ... ... ... некен
саяқ. «Бабырнама»да ... ... ... ... ... бегім, Абдул Фазыл, Феритта, ... ... ... Мирхи- т.б.) негізгі деректемесі.
Бүгінгі таңда « ... ... ... әр ... елдерінің
зерттеушілері назар аударып отыр. «Бабырнам»ада келтірілген деректердің
құндылығы, ... ... әр ... ... ... көзқарасы,
деректің нақтылығы ғалымдарды тәнті етті. Бұл ... ... ... ... ... ... Р.Н.Набиева,
А.Мүхтаров С.А.Әзімжанова және тіл мамандары: А.К.Баровков, А.Н.Кононов,
Х.Назарова тағы басқалардың ... ... атау ... Сондай-ақ
«Бабырнама»ны зерттеуге шет елдің ғалымдары да, атап ... ... ж. — ... Англия (1826 ж. — У.Эрскин мен ЖЛейден; 1844 ж. —
Р.Колдекот; 1905 ж. — ... 1909 ж. — ... ... (1810 ж. ... 1828 ж. — ... Франция (1871 ж. — Паве де Куртейл, 1980 ... ... ... (Абдул Хай Хабиби), Пакистан (Рашид Ахтар ... Алам ... ... (1924 ж. — Мырза Насриддин ... ... ... ж. — ... пен ... ғалымдары едәуір үлес қосты.
Өзбекстанда «Бабырнама»ның алғашқы қолжазба көшірмесін 1714 жылы Темір
Пулатов қолға түсіріп, оны Санкт-Петербургге Георгий Джекат Көп ... ... ... 1857 ж. ... ... ... басылымын ұсынды, Келесі бір данасын 1709 ж. Гиждувандағы мұғалім
Әбу әл-Вахаб көшірді де бұл ... ... жүз ... ... ... жетіп, одан Сенковский 1824 ж. жеке ... дана ... осы ... ... ... алғаш таратылуы XVIII
ғасырдың басында Орталық Азиядан басталған, кейін осы көшірменің негізінде
орыс ... ... ... сол ... ... ... ... жинақтап
шығаруға Өзбекстан ғалымдары үлкен үлес қосты. 1948 жылы ... ... ... ... екі ... П.Шамсаев пен С.Мирзаев дайындады.
Олардың қатысуымен «Бабырнама» бір том ... та ... ... нүсқасы 1905
жылы Лондонда жарық көрген Хайдарабад қолжазбасы бойынша ... оры ... ... ... тіліндегі нүсқа да М.Сальенің осы
аудармаеы негізінде шықты. Қазақ тілінде «Жалын» ... ... ... да осы ... және өзбек тіліндегі басылымды тең пайдаланып,
салыстырылып тәржімеленді, ... көп ... ... ... сіздерге
үсынылып отырған кітап жазбаның толық аудармасы. Бір өкініші сол — ... ... ... Есімнама, Географиялық көрсеткіштерді ұсына
алмадық.
Қорытынды.
Бабырдың шоқтықты мұрасы — «Бабырнама» тағлымды тарихымызды ертеңгі
болашаққа да ... ... Оның ... зерттеушілерінің назарынан тыс
қалмауының шын сыры да сонда жатыр. Мұның жарқын айғағы ретінде — ... ... 1980 жылы ... ... жаңа аудармасына және ... ... ... ... тілге тиек етсек жарар. ЮНЕСКО
бұған ынталы елдердің ... ... ... ... ... арнаулы комиссия құрды. «Бабырнама»ны ... ... ... ... ... ... Луи
Бакке Громонның еңбегі жоғары бағаланып, халықаралық ЮНЕСКО ұйымынын
бірінші ... ... ... ... ... ... ... Парижде 1985 жылы ... ... ... ... ... ... орны жоқ.
Керісінше, көп ретте жоғымызды түгендеп, барымызды кадір тұтатын өркениетті
жұртпен терезесі тең кезеңде ... ... ұлы ... — құт» ... бабамыз Махмұд Қашқари көрегендікпен айтқан ғой.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Ежелгі әдеби жәдігерлер – Астана: Фолиант, 2004 ж 480 ... ... ... ... ... «Бабрнама». Ататек 1993,448 бет
3. Келімбетов Н. «Қазақ ... ... ... ... Қазақтың ұлттық Энциклопедиясы.
5. Дербісәлиев Ә. Қазақ ... ... ... 1995 ... ... ... және жалғастық Алматы 1976ж
7. З.М.Бабыр «Бабырнама» - Алматы, «Жалын» 1990ж. Аударған Қожабеков
8. Дербісәлиев Ә - ... - наме – ... ... ... 1995 №11
9. Келімбетов Н – «Көркемдік дәстүр жалғастығы: ... ... ... ... ... ... Алматы 1976ж

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бабырдың үндістанда билігін орнатуы12 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Бахай ілімінің негізін қалаушы – «Баб» лақап атымен танымал Сейид Әли Мұхаммед19 бет
Ислам діні. Мұхаммедтің өмірбаяны19 бет
Мұхаммед Пайғамбар14 бет
Мұхаммед Пайғамбар адамзаттың ардақ тұтар тұлғасы5 бет
Мұхаммед Пайғамбардың хадистері және оның маңызы23 бет
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух10 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь