Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

1. Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы.
2. Халықтық реформа . қоғамдық дамудың негізі.
3. Халық шығармашылығы халықтың әлеуметтік айнасы ретінде.
4. Дін туралы ойпікірлер.

Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы

Қазақ халқының тұңғыш ағартушысы, ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов қоғам дамуының прогресті жолын қолдаушы, демократиялық бағытты ұстанушы ғана емес, өз халқының артта қалғандығы туралы күрделі әлеуметтік ойтолғаныстардың иесі. Ол Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсу қазақ халқының дамуы үшін қажет деп санады, сондықтан ұлттық шектелушілік пен тұйықтықтың халық мүддесіне жұмыс істемейтінін жақсы түсінді. Сол себепті қазақ халқының алдыңғы қатарлы дамыған елдермен жанжақты байланыста болғанын қалады. Соның ішінде сан жылдар көрші ел – Ресейдің Қазақстан үшін ерекше маңызы барын ескерді. Алайда ол өз халқының ұлттық дербестігін сақтауын еш ойдан шығарған емес. Әйтпесе ол «Халықтың қалыпты түрде өсуі үшін ол халық дамудың қандай дәрежесінде тұрса да, өздігімен дамуы, өзін өзі қорғауы, өзін өзі билеуі қажет» деп жазбас еді.
Шоқан Уәлиханов шығармаларының ішінде оның «Сот реформасы жайында жазба» атты еңбегі ерекше қызығушылық туғызады. Бұл, біріншіден, сол кездегі қазақтың саясиқұқықтық, әлеуметтікэкономикалық ойының теориялық және практикалық жағынан асқар шыңы. Екіншіден, бұл қазақтың ұлттық мұңмүддесін ойлаудың шынайы көрінісі. Үшіншіден, автордың жасынан орысша оқып, орыс ортасында өсіп, орысша тәрбиеленіп, еуропа мәдениетін ұстанғанымен өзінің қазақ халқының адал перзенті екенін жарқын дәлелдеген шығарма.
Еңбекте патша үкіметінің христиан дініндегі әрі отырықшы орыс тұрғындарына дайындалған сот реформасы жобасының көшпенді, тегі, діні бөлек халыққа түгелдей қолданылса, оның пайдасынан гөрі зияны мол болатынын атап көрсетіледі. Шоқанның пайымдауынша, адамның тұрмыс қажетін өтейтін реформа ғана пайдалы. Қоғамдық қажеттілік деген ұғымға әлеуметтік факторлар - адамдардың ақылқабілеті, өнегелілігі, саяси сана сезімінің жоғарылығы сиғызылды.
Ш. Уәлиханов реформаны іске асыру барысында қоғамдықтарихи үдерістердің, халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын, ерекшеліктерін ескеруді қажет деп санайды. Ол қазақтың еуропалық реформаны қабылдайтын қабілетін арттыру үшін қарапайым халыққа алдын ала білім беру арқылы ой қабілеттілігі мен жүйке жүйесін жетілдіру керектігін жақсы түсінді.
        
        Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары
      1. Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы.
      2. Халықтық реформа – ... ... ... Халық шығармашылығы халықтың әлеуметтік айнасы ретінде.
      4. Дін туралы ойпікірлер.
Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы
Қазақ ... ... ...  ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов
қоғам ... ... ... ... ... бағытты ұстанушы
ғана емес, өз халқының артта қалғандығы туралы ... ... ... Ол ... ... және мәдени байланысты
нығайта түсу қазақ ... ... үшін ... деп санады, сондықтан ұлттық
шектелушілік пен тұйықтықтың халық мүддесіне ... ... ... Сол себепті қазақ халқының алдыңғы қатарлы дамыған ... ... ... ... ... ішінде сан жылдар көрші ел –
Ресейдің ... үшін ... ... ... ... Алайда ол өз халқының
ұлттық дербестігін сақтауын еш ойдан шығарған емес. ... ол ... ... өсуі үшін ол халық дамудың қандай дәрежесінде ... ... ... өзін өзі ... өзін өзі ... ... деп жазбас еді.
   Шоқан Уәлиханов шығармаларының ... оның «Сот ... ... атты ... ... ... ... Бұл, біріншіден, сол
кездегі қазақтың саясиқұқықтық, әлеуметтікэкономикалық ойының теориялық
және ... ... ... шыңы.  Екіншіден, бұл қазақтың ұлттық
мұңмүддесін ойлаудың шынайы көрінісі. Үшіншіден, автордың ... ... орыс ... ... ... ... ... мәдениетін
ұстанғанымен өзінің қазақ халқының адал перзенті ... ... ... патша үкіметінің христиан дініндегі әрі отырықшы орыс
тұрғындарына дайындалған сот ... ... ... ... діні ... түгелдей қолданылса, оның пайдасынан гөрі зияны мол ... ... ... ... ... ... ... реформа
ғана пайдалы. Қоғамдық қажеттілік деген ... ... ... -
адамдардың ақылқабілеті, өнегелілігі, саяси сана ... ... Ш. ... ... іске ... ... ... үдерістердің,
халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын,  ерекшеліктерін ескеруді қажет деп
санайды. Ол қазақтың еуропалық реформаны қабылдайтын қабілетін арттыру ... ... ... ала білім беру арқылы ой қабілеттілігі мен жүйке
жүйесін ... ... ... ... ... – қоғамдық дамудың негізі
Қоғамдықсаяси жаңарудың қозғаушы тетігі, оның ... ... ету ... және ... ... ... белгілі. Шоқан Уәлиханов  қоғамда халық реформасындай
соншалықты маңызды мәселе жоқ екенін айта келіп ... ... ... халыққа етене жақыны әрі ең маңыздысы болып, оның ең ... ... ... ... ... және ... ... ал саяси реформалар экономикалық реформаларды
жүргізу ... ... орын ... ... ... адам жекеше түрде және
бүкіл адамзат ұжым болып өз дамуында бір ғана ... ... ... ... ... талпынады, осы тұрғыдан прогресс
(ілгерілеушілік) аталатын нәрсе анықталады». Бұл ... ... ... ... ... «прогресс» деген ұғымның мазмұнын адамдардың ... ... ... ... оны ... бостандығы және ағарту
ісімен байланыстырады.
     Ұлы ... ... ... өз ... ... қоғамының әлеуметтік құрылымына көз жібере алды. Ол ерекше мәртебе,
құқықтарға ие ... ... ... мен ... және «қыр пролетарлары»
 кедейлерден тұратынын көре білді. ... 1862 ... 6 ... ... ... ... сұлтандармен  және қарадан шыққан
байлармен де келісе алмай жүрмін, өйткені олар өздерінің ... ... ... бұл ... азат ... де ... ... білмей, сол
бұрынғы қожаларының қолында жүр. Мен оларға еңбекақы төлеңдер және ... ... ... деп ... мен ... ... рет ... болмайды деп заңмен де қорқыттым. Олармен ат құйрығын кесістім,
бірақ оның ... мен ... ... ... ... доспын және
олармен опоңай үйлесе кетем» деп жазуы тегіннентегін емес еді.
       ... өз ... ... мен ... терең
білуі халқының келешегіне шексіз сеніммен астасып ... Ол ... ... ... ... ... және ... еместігін, ақындық
қасиеттен де құр ... оның бай, ... ... бар ... ... ... сауатсыздығын күйіне қабылдаған ол оның ... ... ... ел ... де ... Оның адамдар
адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін қоғамда ... ... шарт ... ... де аса ... Ал еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халықтың
сауаты жоғары ... тиіс деп ... ... ... ... еніп отырған барлық бұратана тайпалардың
ішінде Шоқан өз халқының санының көптігінен, байлығы ... ... ... және оны «ең ... ... халықтардың бірі» дей отырып,
алдағы өркендеу бір тұтас территорияны алып ... ... ... ... оптимистік пікір танытады. Оның сондай-ақ әлеуметтанулық
көзқарасының ең бір ...... алып ... күш — халық екенін дұрыс
тануы болды. Ол «оннан гөрі жүз дұрысырақ та, пайдалырақ та» деп жазды.
     Ш. Уәлиханов - ... ... үшін ... оның ... оқу-
білім беру, ағарту ісінен іздеді. Негізгі мақсат — халыққа қызмет ету, оны
патша шенеуніктері мен ... ... ... ... ... оның ... және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді.
Ол қазақ жеріне өктемдік пен ... ... ... ... үкіметті
батыл сынады, билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсе ... ... ... ... деп ... Ол ... билікті халықтың еркімен
шектеуді дұрыс деп санады.
Халық шығармашылығы халықтың әлеуметтік айнасы ретінде
Шоқан Уәлихановтың әдебиет саласында ... ... ... ... ... өмірімен тығыз байланыста қарағандығы, поэзияның
халықтың рухани серігі болып келе жатқандығы туралы ойлары аса ... ... оның ... поэзиясының халықтық сипаттары жайлы пікірі де
қызғылықты. Ол: «бұл ... ... ... тән ... есте ... ... оқиғасы, бірдебір тамаша адамы жоқ деуге ... ... ... ... ... не жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын
кейінгі ұрпақ естерінде ұмытылмастай етіп белгілі бір ... не ... ... ...  деп жазды. Ал «Оңтүстік Сібір руларының тарихы
туралы ескертпелер» атты еңбегінде ол халық аңыздары мен ... ... ... ... ... оның «Егер Гомердің
поэтикалық ... мен ... ел ... жинаған мәліметтері тарихи
құнды мағлұматтар деуге тұрарлық болса; егер ауыздан ... ... ... ... ... негізінде  шындық оқиға  жатқан болса, ... ... келе ... ... ... тұрмыс тіршілігі, қазіргі
күнгі өмір салты мен атабаба тұрмысының ... ... ... ... ... ... ... барлық жағынан дәл келетін осының
барлығы тарихи ақиқат деген сөз. ... ... ... мен ... сезім-
түйсігін бейнелейтін...таза халықтық ақыл-ойдың туындысы ретінде... ... бір адам сөзі ... ... бұл ... ... ... психологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады»,  деп жазуы айғақ.
Шынында да халық эпостарын, ... мен ... ... көркем
және ғылыми әдебиеттерді әлеуметтік ақпарат көздері ретінде ... ... ... ... өзі сол ... ... тұрмысы туралы
әлеуметтік ақпарат екеніне дау жоқ. Әр түрлі ұлттар әр түрлі кезеңде өзінің
әлеуметтік сезімкүйлерін осылайша көрсетті.
   ... ... ... ... мәдениеті жоқ деп санайтын және
оны менсінбейтін кейбір Еуропа ғалымдарының ... дау ... ... ... ... ... ... қазақтардың
өзіндік ерекшеліктерін, мәдениетін, ақылпарасатын, адамгершілік ... ... ... әлі ... ... ... ...  қатыгез тобыр
және тәртіпсіз жабайылар деген қате түсінік басым,  деп жазды.  Көшпелі
монғолдар мен ... ... ... ... және мал ... ... ... тығыз байланысты. Алайда, осы варварлардың көп бөлегінің өз
әдебиеті мен ... ... ... ... бар. ... ... мен ... екіншісіне монғол түркі тектес ... ... Қыр ... ... ар ұяты мен ақыл ой қабілеті жағынан
отырықшы татар мен түріктен әлдеқайда ... ... ... ... ... жанынан жыр шығару барлық көшпенділердің ерекшелігі».
    Халықтардың тұрмыс ұқсастығы ... ... ... туралы тұжырымды Шоқан қазақ пен араб поэзиясын ... ... ... қайқайсысы болсын өлеңжырға бай, шебер, мұндай
қасиеттердің болуына көшпелілердің алаңсыз көшпелі ... ... ... дала мен ... ... ... көп ашық аспанды сұлу
табиғаты әсер еткен болуы мүмкін деп жазды.
Дін туралы ойпікірлер
Уәлихановтың философиялық көзқарастары, әсіресе ... ... ... ойлары сол кездегі замандастарынан ерекше. Оны Шоқанның терең
білімі және айрықша қабілетімен түсіндіруге болады. Ол ... пен ... ... ... тыс ... ... ... шешімге келген,
әлемді мәңгілік және шексіз деп санаған. Оның діннің шығу ... ... ... ... өзі өз ... үшін бір адым ... ... саналады.
   Қазақ қоғамындағы ... ... ... Ш. ... ... ... ... мақаланың орны бөлек. Ұлы
ғалымның  пікірі бойынша, шамандық алғашқыда дүниеге тұрпайы табыну ... ... діни ... ... күшінің адамға еткен өктемдігінің
әсерінен, адамның оның алдында ... ... ... ... ... біле ... адам ортаны қадірлеу, құрметтеу, ... ... ... ойлады. Өйткені ол табиғаттың ықпалымен әрекет етіп, өмір
сүреді. Шоқан Уәлихановтың: «Бүкіл әлемді оның таңғажайыптарымен бірге ... өмір мен ... және ... ... ... туралы
сұрақтар шамандықты – бүкіл әлемді немесе табиғатты ... ... ... ... ... ... тудырды. Сөйтіп аңғалдық кезеңіндегі адам
табиғат не ... әлем деп ... күн, ай, ... және басқа да
шексіздікті, мәңгілік пен алуан түрлілікті қадір тұтуға алып келді» ... ... емес ... ... да, ... ... ... оның аңғалдық кезеңінде
ықпалы тым күшті, тым ... ... тым ... ... ... адам ...  басшылыққа алатын табиғатқа  қатысты ережеқағидалар  тудырды.
Шамандық нанымсенім деп атайтын ырымсалттардың шығу ... ... ... еді. ... надандықтың қас жауы бола отырып, ... ... мен діни ... ... ... ... тұрды, қазақ қауымының
өркендеуіне бірден-бір тежеу, қырсық осыдан деп ұқты. Ол ... ... мен ... ... әулиелердің зиянды әсерін бар ынта-
жігерімен әшкереледі. Сондықтан: «Біз қалайда татарлық ... ... ... ... олар ... ... ... жаюына ықпал
етіп отыр деп атап ... ... ... ... ... да бір
білімге қарсы кез келген дінге қамқорлық танытпауын, қорқыту мен соққыға
негізделген ... ... ... ... ... ... ... даласын Орынбор мүфти ведомоствасынан бөліп, аймақтық ... ... ... ... орнына қазақтар мен қожаларды бекітуді
ұсынды.
     Шоқан Уәлиханов ... мен ... ... ... көзқарастары көп жағдайда әлемдік озық идеялармен ұштасып,
үңдесіп жатты. Білім-ғылымға, ежелден көршіміз Ресеймен ... ... ... ... түсуге үндеген тамаша ойлары бір жарым ғасырдай
уақыт өзі «ең бейбітшілікті сүйгіш» деп санаған халқына ... ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет
Ш.Уалихановтың саяси-құқықтық көзқарасы64 бет
Ш.Уәлихановтың педагогикалық және философиялық ой-пікірлері24 бет
Шоқан Уәлихановтың қазақ этникалық тарихына байланысты еңбектері51 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарасы18 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарасы16 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Қазақ даласындағы философиялық көзқарастардың ерекшеліктері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь