Ұзақ және қысқа мерзімді активтердің есебі және талдауы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 4

1 ҰЙЫМНЫҢ АКТИВТЕРІ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІҢ НЕГІЗГІ ОБЬЕКТІСІ РЕТІНДЕ 7
1.1 Активтердің экономикалық сипаттамасы, мақсаты мен міндеттері 7
1.2 Ұйым активтерінің амортизациясы және құнсыздануы 16
1.3 Бухгалтерлік есепте активтерге түгендеу жүргізу ерекшелігі 27

2 «РЕММОНТАЖСЕРВИС» ЖШС.НІҢ ҚЫСҚА ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРІНІҢ ЕСЕБІНІҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
2.1 «Реммонтажсервис» ЖШС.нің технико.экономикалық сипаттамасы және негізгі көрсеткіштері 35
2.2 Ақша қаражаттары мен қаржылық инвестициялар есебінің жүргізілуі 40
2.3 Дебиторлық борыштар мен қорлар есебі 49
2.4 Негізгі құралдар мен материалдық емес активтер есебі 56

3 «РЕММОНТАЖСЕРВИС» ЖШС.НІҢ ҚЫСҚА ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРІН ТАЛДАУ
3.1 Ұйым активтерін талдаудың ақпарат көздері мен әдістері 66
3.2 Қысқа және ұзақ мерзімді активтердің құрамы мен құрылымын талдау 72
3.3 Активтердің пайдалану тиімділігін талдау 80

ҚОРЫТЫНДЫ
85
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстандық экономикалық жүйе толығымен нарықтық қатынастарға көшті. Жоғары жақтың бұйрық-нұсқауларымен жүргізілетін экономикалық үрдіс жаңа сипатқа, нарықтық экономикаға ауыстырылады. Елімізде нарықтық экономиканың қалыптасып, мұның тұрақты түрде дамуына байланысты бухгалтерлік есеп жүйесі де жаңа сипат пен жаңа бағытқа, халықаралық мазмұн мен мағынаға ауыстырылып келеді.
Ұлттық экономикаға қызмет көрсетуші қазақстандық бухгалтерлер қауымының психологиясы мен бұлардың кәсіби аспектілері де жаңа бағыт пен талапқа сай өзгеріске түсті. Осы мәселелерге байланысты отандық экономиканың көптеген салаларында қызмет атқарушы бухгалтерлердің атқаратын міндеттері әр түрлі деңгейінде танылып келеді.
Экономиканы нарықтық жолмен жүргізіп және өндірістің сапасын жетілдіру үшін елімізде бірқатар өзгерістердің қажет болғандығы белгілі. Біздің елімізде экономиканы нарықтық жолмен дамыту үшін көптеген реформалар жасалуда. Еліміздің нарықтық қатынастарға сапалы өтуін қамтамасыз ету үшін «дамыған капиталистік елдерді» және «дамушы елдерді» өтпелі кезеңнің аспектілерін және теріс жақтарын түбегейлі зерттеп, сонымен қатар нарықтық қатынастар жолымен экономикасы дамыған елдер қазіргі таңда қандай деңгейге жеткенін білу қажет болды.
Кез келген өркениетті қоғамда нарық механизмі мен мемлекеттік реттеу іркіліссіз жұмыс істейді. Үкімет нарықтың барлық субъектілері үшін орындауға міндетті экономикалық қатынасты айқын, әрі лайықты ережелерін белгілейді. Мұның өзі қоғамға қажетті, әрі тұрақты экономикалық өсудің басты жағдайы болып табылады.
Ал нарықтық экономика жағдайында бухгалтерлік есептің рөлі мен мәні артуда. Бухгалтерлік есептің мәліметтері негізінде бүкіл шаруашылық субъектінің қызметінің іс-әрекеттері сипатталып, оның табысы мен шығыны есепке алынады, қаржылық жағдайы ашып көрсетіледі, қысқа және ұзақ мерзімді активтердің есебін және тиімді пайдалануын талдауды жүргізеді. Экономика саласында ұйымдар өзінің шикізат пен материалдарды ұқыпты жұмсауға, өндіріс қалдықтарын азайтуға, ысырапшылықты болдырмауға, өндірген өнімдерін нарыққа шығару, өндірген өнімнің өзіндік құнын төмендетуге, қоршаған ортаны сақтауға және оған зиян келтірмеуге мүдделі. Соған сәйкес осы мақсаттарға жету үшін ұйымдардың шаруашылық қызметінде ұзақ мерзімді активтердің есебінің жүргізілуінің маңызын айрықша атап өтуге болады. Жоғарыда айтылғандарды дұрыс жүргізу үшін ұзақ және қысқа мерзімді активтердің атқаратын рөлі ерекше. Олардың есебінің дұрыс жүргізілуі мен қолданылуы ұйымдардың өндірістік әлеуетін көрсетеді. Ұйымның мүлігі мен олардың қалыптасу көздерінің орналасуы – оның қаржылық жағдайын сипаттайды, сондықтан қолданыстағы ресурстарды тиімді пайдаланудың әсерін жоққа шығаруға болмайды. Ол жеткізушілер, банк
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Міржақыпова С.Т. Аппақова Г.Н. Нұрғалиева А.М., «Қаржылық есеп 1, Қаржылық есеп 2» - Алматы: Әрекет-принт, 2010 ж.
2. Қаржылық есептіліктің ұлттық стандарты №1 Бұйрық ҚРҚМ 21.06.2007 ж. №216.
3. Нұрсейітов Е.О. «Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп» - Алматы – LEM: 2009 ж.
4. Проскурина В.П. «Бухгалтерлік есеп» - Алматы – LEM: 2010 ж.
5. 16 «Негізгі құралдар» ІАS Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты
6. 38 «Материалдық емес активтер» JAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты
7. Толпаков Ж.С. «Бухгалтерлік есеп» 1,2 том, Қарағанды, «Карагандинская полиграфия» -2009ж.
8. Кеулімжаев Қ.К., Құдайбергенов Н.А., «Бухгалтерлік есеп теориясы
және негіздері» Алматы, Экономика 2006ж.
9. 36 – «Активтердің құнсыздануы» IAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты
10. Сейдахметова Ф.С. «Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп» Алматы: LEM баспасы, 2008 ж.
11. «Реммонтажсервис» Жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің жарғысы
12. Қ.К. Кеулімжанов. “Қаржылық есеп”. Оқу құралы. Алматы, 2005.
13. 18 – «Түсім» JAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты
14. Мырзалиев Б.С., Әбдішүкіров Р.С., «Кәсіпкерлік қызметте бухгалтерлік есепті ұйымдастыру» Алматы 2006 ж.
15. Назарова В.Л., «Шаруашылық жүргізуші субьектілердегі бухгалтерлік есеп» - Алматы: Экономика, 2006 ж.
16. Баймуханова С.Б., «Қаржылық есеп», Алматы: Экономика, 2007 ж.
17. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Е.Т., Жұмағалиева Ж.Г. «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау», Алматы: Экономика 2001 ж.
18. Дюсембаев К.Ш. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика, 2011 – 328б.
19. Савицкая Г.В. «Анализ хозяйственной деятельности предприятия». - Москва, Инфра-М, 2006.
20. Любушин Н.П., Лещева В.Б., Дьякова В.Г. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия: учебное пособие для вузов/под.ред.проф. Н.П. Любушина – М.: ЮНИТИ – ДАНА, 1999 – 471с.
21. Шеремет А.Д. Комплексный анализ хозяйственной деятельности – М.: ИНФРА-М, 2009 – 416с.
22. Попова Л. Управленческий учет и анализ с практическими примерами, 2008 – 272с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
4
1
ҰЙЫМНЫҢ АКТИВТЕРІ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІҢ НЕГІЗГІ ОБЬЕКТІСІ ... ... ... ... мен ... активтерінің амортизациясы және құнсыздануы
16
1.3
Бухгалтерлік есепте активтерге түгендеу жүргізу ерекшелігі
27
2
ЖШС-нің ҚЫСҚА ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРінІҢ ЕСЕБІНІҢ ... ЖШС - нің ... ... және ... ... қаражаттары мен қаржылық инвестициялар есебінің жүргізілуі
40
2.3
Дебиторлық борыштар мен ... ... ... мен ... емес ... ... ЖШС-нің ҚЫСҚА ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРІН ТАЛДАУ
3.1
Ұйым активтерін талдаудың ақпарат көздері мен әдістері
66
3.2
Қысқа және ұзақ мерзімді активтердің ... мен ... ... ... тиімділігін талдау
80
ҚОРЫТЫНДЫ
85
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстандық ... жүйе ... ... ... ... ... жақтың бұйрық-нұсқауларымен жүргізілетін экономикалық үрдіс жаңа сипатқа, нарықтық экономикаға ауыстырылады. Елімізде нарықтық экономиканың қалыптасып, мұның тұрақты түрде дамуына байланысты ... есеп ... де жаңа ... пен жаңа ... ... ... мен ... ауыстырылып келеді.
Ұлттық экономикаға қызмет көрсетуші қазақстандық бухгалтерлер қауымының психологиясы мен бұлардың кәсіби аспектілері де жаңа ... пен ... сай ... түсті. Осы мәселелерге байланысты отандық экономиканың көптеген салаларында қызмет атқарушы бухгалтерлердің атқаратын міндеттері әр түрлі деңгейінде танылып келеді.
Экономиканы ... ... ... және ... ... жетілдіру үшін елімізде бірқатар өзгерістердің қажет болғандығы ... ... ... экономиканы нарықтық жолмен дамыту үшін көптеген реформалар жасалуда. Еліміздің нарықтық қатынастарға сапалы өтуін қамтамасыз ету үшін және ... ... ... және ... ... ... ... сонымен қатар нарықтық қатынастар жолымен экономикасы дамыған елдер қазіргі таңда қандай деңгейге жеткенін білу қажет болды.
Кез ... ... ... ... механизмі мен мемлекеттік реттеу іркіліссіз жұмыс істейді. Үкімет нарықтың барлық субъектілері үшін ... ... ... ... ... әрі ... ережелерін белгілейді. Мұның өзі қоғамға қажетті, әрі ... ... ... ... ... ... табылады.
Ал нарықтық экономика жағдайында бухгалтерлік есептің рөлі мен мәні артуда. Бухгалтерлік есептің мәліметтері негізінде бүкіл шаруашылық субъектінің қызметінің іс-әрекеттері сипатталып, оның ... мен ... ... ... ... ... ашып ... қысқа және ұзақ мерзімді активтердің есебін және тиімді пайдалануын талдауды жүргізеді. Экономика саласында ұйымдар өзінің шикізат пен ... ... ... ... ... ... ... болдырмауға, өндірген өнімдерін нарыққа шығару, өндірген өнімнің өзіндік құнын төмендетуге, ... ... ... және оған зиян келтірмеуге мүдделі. Соған сәйкес осы мақсаттарға жету үшін ұйымдардың шаруашылық қызметінде ұзақ ... ... ... ... ... айрықша атап өтуге болады. Жоғарыда айтылғандарды дұрыс ... үшін ұзақ және ... ... ... ... рөлі ерекше. Олардың есебінің дұрыс жүргізілуі мен қолданылуы ұйымдардың өндірістік әлеуетін көрсетеді. ... ... мен ... ... ... ... - оның қаржылық жағдайын сипаттайды, сондықтан қолданыстағы ресурстарды тиімді ... ... ... ... ... Ол ... банк мекемелері және бюджет алдындағы міндеттемелерді дер ... ... ... ... ... ... есептесулердің тоқтап қалуы, тауарлы-материалдық қорлардың кем болуы, негізгі құралдар мен материалдық активтердің тозуы мен істен ... ... ... ... кері ... ... Ұйымда өткізілуі қиын қорлардың шамадан тыс көп болуы, дебиторлық қарыздардың, әсіресе, оның күдікті бөлігінің жоғары болуы, ... ... ... ... ... ... ... ұйымның қаржы жағдайына кері әсерін тигізетіні сөзсіз.
Сондықтан жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын маңызды көрсеткіштерді - ... және ұзақ ... ... ... ... және талдауға үлкен көңіл бөлген дұрыс.
Қазіргі кезде біздің мемлекетіміз бәсекеге қабілетті экономиканың үлгісін таңдай отырып, ... ... мол ... ... яғни ... өндірісті дамытуға кірісе бастады. Ал отандық өндірісті, сол ... ... ... ішкі және ... ... ... ... дамытудың маңызды шарттарының бірі кәсіпорынның тиімі және бәсекеге қабылетті қызмет етуін қамтамасыз ету болып табылады.
Қазіргі нарықтық жағдайда тек ... ғана ... ... және ... ... бола алады, егер де ол нарық талабын аса сауаттылықпен және компоненттіліктен анықтайтын, сұраныс талабын қанағаттандыратын өнімдерді өндіруді ... және ... ... ... ... ең ... көп ... табуды қамтамасыз ете алатын болса. Ал бұндай нәтижеге қол жеткізу үшін кез келген кәсіпорын ең алдымен өзінің шаруашылық-экономикалық қызметін дұрыс ... алуы және ... ... ... ... ... білуі керек. Ал кәсіпорынды тиімді басқарудың ең басты шарттарының бірі - ол оның қызметін ... әрі ... ... ... ... ... тиімділігін көтерудін бірден бір жолы - ... ... ... ... ... ... атқаратын рөлі мына жағдайлардан көрінеді:
* компания немесе тауарлы-материалдық қорларды жабдықтау және ... ... ... ... ... ... беру үшін ... әкімшілік мақсаттар үшін қолданылған кезде;
* әрбір кезеңнен астам уақыт ... ... ... ұйым мүлігіне байланысты болашақ экономикалық пайда алғанда.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты ұйымның ұзақ және қысқа мерзімді активтерінің ... және ... ... болып табылады. Осы мақсатқа байланысты мынадай міндеттер қойылады:
* активтердің экономикалық сипаттамасы және мақсаттары мен міндеттерін ашып көрсету;
* ұйым активтерінің амортизациясы және ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін анықтау;
* ұзақ және қысқа мерзімді активтердің есебінің жүргізілуін ұйымдастыру;
* ұзақ және қысқа мерзімді активтерге талдау жасау.
Зерттеу объектісі ... ... ... серіктестігінің қызметі және бухгалтерлік есеп пен есептілік мәліметтері табылады. ... ... ... ... ... экономикалық сипаттамасы және мақсаттары мен міндеттері, активтердің амортизациясы мен құнсыздануы, және де ұйым ... ... ... ... - жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің технико-экономикалық көрсеткіштеріне сипаттама берілген. Осы бөлімде ұзақ және қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... - ұзақ және ... мерзімді активтердге талдау жүргізілген.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы ұзақ және ... ... ... ... мен ... ... байланысты туындап отырған мәселелерді айқындау.
Жұмыстың теоретикалық және әдістемелік негізінде Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... пен ... ... ... пайдаланылды.
1 ҰЙЫМНЫҢ АКТИВТЕРІ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІҢ НЕГІЗГІ ОБЬЕКТІСІ РЕТІНДЕ
1.1 Активтердің экономикалық сипаттамасы және мақсаттары мен міндеттері
Актив деп кәсіпорынның ақшаға ... ... мен ... ... айтады. Олар ұйымның өткен уақыттағы қызметінің нәтижесі болып есептеледі. Кәсіпорындар өзінің меншігіндегі активтерін сол ... ... өнім ... ... ... және жеке тұлғаларға қызмет көрсету, яғни ұйымның алдағы уақыттарда табыс табуы үшін ... Осы ... ... ... алдағы уақыттарда алынатын кіріс - кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... ... оның көлемін арттырып отырады. Жалпы бұл үлестің көбеюі кәсіпорынның негізгі немесе негізгі емес қызметтері ... ... ... мүмкін. Кәсіпорындар қысқа мерзімді активтерді өздері өндіріп шығару, сатып алу арқылы иеленеді[1]. ... ... ... тек 1 жыл ... ... актив. Ұзақ мерзімді активтер 1 жылдан артық уақыт пайдаланатын активтер (сызба-1).
Ұйымның активтері
Тағайындалуына қарай
Мерзімдері бойынша
Ақша қаражаты
Ұзақ мерзімді
Қысқа ... ... ... құралдар
Материалдық емес активтер
Сызба 1 - Ұйым активтерінің жалпыланған жіктемесі
Ескерту - [1] әдебиет негізінде құрастырылған
Жалпы ҚЕХС сәйкес ... ... ... ... ... ... ... [2]:
* Ақша қаражаттары;
* Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар;
* Қысқа мерзімді ... ... ... Ағымдағы салықтық активтер,
* Сатуға арналған ұзақ мерзімді активтер;
* Өзге қысқа мерзімді активтер.
Ұйымның ақшалай қаражаттары деп ... ... ... ... ... балама айрықша тауар. Ақша қаражаты - бұл кәсіпорынның ... ... ақша ... ... ... есеп ... ... валюталық шоттағы және өзге шоттардағы ақша қаражаттары, бағалы қағаздар және кәсіпорынның өзге де ақша қаражаттары.
Ақша эквивалентіне қысқа мерзімді қаржы ... және ... ... вексель және т.б. сияқты өтімді бағалы қағаздар жатады. Ақша түсімдер туралы ақпарат біріншіден, кәсіпорынның ақша ... мен ... ... табу ... ... ақша түсімдерін пайдалануға кәсіпорынның мұқтажын бағалауға көмектеседі. Екіншіден, кәсіпорынның таза ... ... оның ... ... сондай-ақ өтімділік пен төлем қабілетін бағалауға көмектеседі. Үшіншіден, әр түрлі кәсіпорындағы операциялық қызмет туралы есеп ... ... ... ... және ... нысанда алынатын немесе шығындалатын ақша құралдарының қозғалысы ақша ағымдары деп аталады. Бұл ... екі ... ... тура және кері. Тура ағымдар (кірістер) ақша түсімін білдіреді, керілер (шығындар) - ақшаның шығындалуын сипаттайды. ... ... есеп ... ... аудару, немесе соған ұқсас ақшалай орын ауыстырулар ақша ағымы ретінде қарастырылмайды. Ақша ағымының пайда болуының маңызды шарты болып оның ... ... өту ... табылады. Белгілі бір кезеңдегі жалпы кірістер мен шығындардың айырмашылығы таза ақша ағымы деп аталады. Ол да тура және кері ... ... ... ... шығыс).
Дебиторлық берешек - бұл сатып алушылар мен басқа да тұлғаларға ақшалық заттар, тауар және ... ... ... ... ... ... есеп айырысулар жүйесінде дебиторлық берешектің пайда болуы субъектінің шаруашылық іс-әрекетіндегі объективті процесс болып саналады. Дебиторлық берешек пайда болу сипатына ... ... және ... ... ... ... ... өндірістік-шаруашылық іс әрекетінің барысында, сондай-ақ есеп айырысудың қолданыста жүрген нысандарымен пайда болғандары қалыптыға жатады. Мерзімінде төленбеген ... ... ... болып саналады. Ол есеп және қаржы тәртібін бұрмалаушылықтар, ұжымдағы және бухгалтерлік есеп жүргізудегі кемшіліктер, ... ... ... ... салдарынан пайда болады. Қазақстан Республикасындағы барлық шаруашылық субъектілеріндегі табысты есептеу тәсілімен айқындайтындықтан, күмәнді берешектер бойынша резерв құру қажеттілігі ... Олар ... қоры ... ... сол ... басқа борыштың өтелмей қалуынан сақтандырады. Бухгалтерлік баланста дебиторлық берешек күмәнді берешектер бойынша резервті есептеп шығару үшін көрсетіледі ... ... ... ... ... сату ... анықтау болып табылады, яғни сатып алушыларға тиеліп ... ... ... ... ... ... тануында. Бухгалтерлік есептің көзқарасымен қарағанда, тауарлардың тиелуі мен сатып алушыға қаржылық және есеп айырысу құжаттарының ұсынылуы, тауарлардың сатылғандығы деп танылады.
Кәсіпорынның ... ... ... ... ... дебиторлық берешектің айналымы жатады, яғни дебиторлық берешектердің ... ... мен ... ... ... мерзім күндерінің саны. Бір жыл ішінде алынған дебиторлық берешек болып ... Бір ... ... ... бойы ... дебиторлық берешек болып есептеледі. Дебиторлық берешектің пайда болған уақыты мен ... ... ... ... ... ... бойынша кіріс көп жағдайларда ескерілмейді. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын сатқанда кейде сатып алушыларға баға жеңілдіктерін береді. Ұйымдардың ... ... ... ... ... сатып алушыларды қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының көлемін арттыру болып ... ... ... баға ... ... ... күмәнді борыштарының сомасын қысқартуға үлкен әсер етеді. Халықаралық тәжірибеде баға жеңілдіктері терминімен бірге сауда жеңілдігі термині қатар ... Өз ... ... ... ... келе ... ... сауда жеңілдігін тауарларды сатудағы жарнама ретінде пайдаланады. Кәсіпорындардың ... ... ... ... баға ... ... ... бірдей деп айтуға болады.
Сатып алушылар мен тапсырысшылардың дебиторлық берешегі және басқа да дебиторлармен есеп айырысудың есебі ... ... ... есебіне талдамалық есептің карточкалары, ажырату қағаздарын, бухгалтерлік анықтамалары және тағы да ... ... ... ... есеп ... толтыру шаруашылық операцияларының мазмұнын сипаттайтын бухгалтерлік жазулардың ... ... үшін ... ... берешекті есептегенде басты мәселе сату мерзімін анықтау болып табылады, яғни сатып алушыларға тиеліп жіберілген немесе жөнелтілген тауарлардың жұмыстардың, қызметтердің ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың тиелуі мен сатып алушыға қаржылық және есеп айырысу ... ... ... ... деп ... ... есептеулер әдетте қолма-қол ақшасыз аударым тәртібімен банктер арқылы жасалады. Банктер арқылы жасалған есептік және ... ... ... ... ... Алайда есеп айырысудың іс жүзіндегі жүйесі кәсіпорынның, яғни банктің қатысуымен және қатысуынсыз теріс ... ... ... ... болдырмайды. Оларды негізінен басшылар, бухгалтерия мен кәсіпорынның қаржы қызметкерлері жасайды. Заңсыз іс-әрекеттер банк шотынан көшірмені өңдеуде жалған ... және бұл ... ... ... жазу ... ... Тексеру мен соттық-бухгалтерлік сараптау материалдары бойынша мұндай теріс пайдалануларды тексеру оларды мынадай бойынша ... ... ... ... алынған қолма-қол ақшаны иемдену;
* Түскен ақшаны жасыру мен иемдену үшін ағымдағы шот бойынша ... ... ... ... Есеп ... ... дұрыс есептемеу;
* Анық емес мәтіндегі шоттар негізінде жабдықтаушыларға ақша аудару;
* Жасанды заңды мен жеке тұлғаларға ақша аудару және т.с.с.
Өндіріс процесінде өнім ... және ... ... үшін ... ... бірі - ... заттары. Олардың өндіріс құралдарынан өзгешелігі, өндіріс құралы өндіріс процесіне ұзақ уақыт қатысып, ... ... ... сақтай отырып, өндірілетін өнімге өз құнының бір ... ... ... ... ... заттары өндірісте пайдаланылған кезде өздерінің бастапқы құнын түгелдей өндірілетін өнімге ауыстырады. Шығарылатын өнімнің, ... ... ... ... ... ... еңбек заттарының құнынан тұрады.
Қорлар - бұл шаруашылық субъектісінің өнімді өндіру, қызмет көрсету немесе жұмыстарды орындау мақсатындағы шаруашылық қызметте ... үшін ... ... әр ... ... ... отындар, жартылай фабрикаттар. Қорлар келесідей активтер болады: өндірісте пайдалануға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған шикізаттар, материалдар, сатып алынған жартылай және ... ... ... ыдыс және ... ... ... өнім, аяқталмаған өндіріс, тауарлар. Мысалға энергияны өндірістік қажеттілік үшін көмірді, ағашты, жел, атом ... ... ... ... болады. Қорлар негізгі және көмекші деп екі түрге бөлінеді: Негізгі материалдар - дайындалатын өнімнің заттай материалдық негізін ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына кіргенімен, негізгі материалдар сияқты оның заттай негізін құрай алмайды.
Кәсіпорынның ... ... ... ... сипаты материалдық қорларға қажеттіліктерді жабу көздерімен толық қамтамасыз ету ... ... ... заттары біртекті емес. Олардың бір-бірінен өндірісте атқаратын міндеттеріне қарай, сондай-ақ физикалық және химиялық қасиеттеріне қарай өзара айырмашылықтары бар. Сондақтан да ... ... ... ... ең басты мәселесі - оларға экономикалық жағынан дәлелденген жіктеу ... ... ... ... ... мен өнім ... атқаратын міндеттеріне қарай материалдар:
* шикізат;
* негізгі материал;
* көмекші материал;
* жартылай фабриакт және тағы да ... ... ... ... мен ... өндірілетін өнімнің құрамына кіріп оның материалдық негізін жасайды.
Шикізаттар деп бұрын азды-көпті еңбек сіңірілген заттарды ... ... ... кен ... ... пен ауыл шаруашылығы мекемелерінің өндірген өнімдері - мұнай, кен, мақта, жүн, ... ағаш және тағы да ... ... ... ... қатарына өнімнің өзіндік құнын құрайтын өңдеуші өнеркәсіп өнімдері - ұн, мата, кірпіш және тағы да ... ... ... бір ... ... өтіп әрі қарай өңдеуді қажет ететін материалдар жартылай фабрикаттар деп аталады. Материалдардың бұл түрін әрі қарай өңдеу арқылы ... ... ... ... ... ... айырмашылығы, оны сол күйінде сатуға болады. Бұндай ... ... ... ... алаған ұйымдар оны әрі қарай өңдейді. Сондықтан да әрі ... ... ... ... ... ... немесе басқалардан сатып алған заттары еңбек заттарының қатарында есептелінеді.
Көмекші материалдарға - әр ... ... мен ... сүртетін және жөндеуге керекті басқа да материалдар жатады. ... ... ... ... ... олар өнімнің материалдық (заттық) негізін құрамайды. Олар өндіріс үдерісінде ... ... ... ... өзінің қандай да бір тиісті әсерін тигізіп, негізгі материалдардың түсін тағы да басқа ... ... ... бұл ... бояуларды, әктерді жатқызуға болады.
Материалдық қорлардың ішінде бөлек топ болып отындар, ыдыс және ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектер , ... ... және тағы да ... ... ... ... техникалық мақсатта энергия өндіруге, үй-жайларды жылытуға пайдаланатын ... ... түрі ... ... ... үдерісте жылдар бойы өз қызметін көрсететін, алдағы кезеңдерде табыс ... және ... ... ... ... ... емес салаларда да пайдаланылатын материалды активтер, ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... материалдық емес активтер, ұзақ мерзімді дебиторлық борыштар, ұзақ мерзімді инвестициялар жатады.
Материалдық-мүліктілік формадағы активтер негізгі құралдардың ... ... ... Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, жылжымайтын және жылжымалы мүліктер қатарына жатқызылатын, жылжымайтын мүлік, көлік ... ... мен ... және ... да ... негізгі құралдар деп атайды. Оларды субьектілер өнім өндіру немесе тауарларды (қызметтерді) жеткізу немесе өзге тұлғаларға жалға беру мақсатында пайдаланады және ... ... ... бір ... ... болады.
Негізгі құралдар активтердің қатарына жатқызылады, егер [4]:
1. активпен байланысты туындайтын келешекте алынатын экономикалық табыстардың ... ... түсу ... бар ... ... өзіндік құнын мұқият өлшеу мүмкіндігі бар болса;
3. актив кейіннен қайта сату үшін сатып алынбаса.
Егер табыс экономикалық табыс ... ... онда ... алу шығындары есепті кезеңнің шығынына жатқызылады. Егер негізгі құралдарға байланысты тиімділік пен тәуелділік субьектінің қарамағына ... ... онда ... құралдар актив болып саналмайды.
Келешекте экономикалық тиімділік әкелу үшін, негізгі құралдар:
1. субьекті сататын ... ... ... көрсету кезінде өзге активтерден бөлек және олармен қоса пайдаланылуы мүмкін;
2. сатылуы немесе өзге активтерге ... ... ... ... есептесу мақсатында берілуі мүмкін;
4. ұйым иелеріне бөлініп берілуі мүмкін;
Ұйымның қалыпты өндірістік-шаруашылық қызметін қамтамасыз ету үшін негізгі ... ... ... саны әр ... ... жоспарлы тапсырмаларға сәйкес өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың озық прогрессивті түрлерін, ... ... ... ... ... отырып белгіленеді. Бірнеше жыл бойы ұйымның өндірістік-шаруашылық ісіне қызмет көрсетуші еңбек кұралдары мен басқа мүліктің құны ... ... ... ... ІАS ... ... есептілігінің стандартына сәйкес негізгі құралдар - бұл тауарлар мен қызмет көрсетулерді өндіруде немесе жеткізуде пайдалануға, үшінші тұлғаларға ... ... ... ... мақсаттарға арналған және бір кезеңнен астам уақыттың ішінде пайдалану ... ... ... ... ... өзінің табиғи-заттық түрі мен бөлшектерін өзгертпей-ақ көптеген өндірістік циклдарға ... ... ... ... өз құнын ауыстырады. Оларға үйлер, ғимараттар, беру құралдары, машиналар мен жабдықтар, лабораториялық және реттеуші аспаптар мен құрылғылар, көлік құралдары, ... ... ... мен ұзақ ... қолданылатын мүліктер және т.б. жатады.
Негізгі құралдар мынадай белгілер бойынша жіктеледі: халық шаруашылығының салалары; фунционалдық қажеттілігі; табиғи-заттық белгісі; иелігіне байланысты және ... ... ... ... бойынша негізгі құралдар он тоғыз топқа бөлінеді: өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, ... ... ... ... және т.б.
Функционалдық қажеттілігі бойынша негізгі құралдар өнеркәсіптік-өндірістік, басқа салалардың ... ... ... және ... емес болып бөлшектенеді.
16 ІАS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес негізгі құралдар ... есеп пен ... ... олар ... ... ... ... шыққанша бастапқы құны бойынша көрсетіледі.
Жоғарыда аталған Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес ... ... ... ... құны ... ... ... бажды, сатып алуға шығатын өтелмейтін салықты қоса;
* сауда жеңілдіктері мен қайтаруларды шегеріп ... алу ... ... ... ... ... және ... басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін күйге келтіруге тікелей жатқызылған кез ... ... ... ... нысанын бөлшектеуге және жоюға және өздері тұратын учаскеде табиғат ресурстарын қалпына келтіруге шыққан шығындарды бастапқы бағалау, бұған ... ... осы ... ... ... кезде, не осы кезең ішінде босалқылар өндіруге байланысты емес мақсаттарда белгілі бір ... ... бойы оны ... ... ... өз ... алады.
Белгілі күнге қолданылып жүрген нарықтық баға бойынша негізгі құралдардың құны ағымдағы құны деп аталады.
Негізгі құралдардың ағымдағы құны бұдан әрі ... пен ... құны ... негізінде, еңбек өнімділігінің артуына байланысты, инфляцияға және басқа факторларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... және бухгалтерлік есептің халықаралық тәжірибесінде ұйымдар активтерді нақты бағалауға ұмтылады, сондықтан негізгі құралдарды қайта бағалау, ағымдағы бағалауды ... ... ... ... байланысты жиірек жүргізіледі. Негізгі құралдарды дұрыс бағалау және олардың амортизациясының негізделген мөлшерін ... ... ... ... мен ... өзіндік құнын анықтау үшін өте маңызды.
Пайдалану барысында ... ... ... және құнсызданады. Кез келген жинақталган амортизация және құнсызданудан жинақталған залал шегерілгеннен кейін танылатын сома ... ... ... құны деп аталады, сол бойынша актив бухгалтерлік есепте және қаржылық есептілікте көрсетіледі. Бұл негізгі ... әлі ... ... ... бөлігін сипаттайды.
Негізгі құралдар нысанының баланстық құнына шығындарды тану, ондай нысан керек жерге жеткізіліп, мекеме басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін ... ... ... ... ... тоқтатылады. Сөйтіп, негізгі құралдар нысанын пайдалану немесе қоныс ... ... ... ... осы ... ... ... қосылмайды.
Негізгі құралдар сондай-ақ келесі құндар бойынша бағаланады.
Өзіндік құн - бұл активті сатып алу үшін немесе тұрғызу кезінде берілген төленген ақша ... ... ақша ... баламаларының сомасы немесе өзге қарсылама берудің әділ құны, не бұл ... ... ... ... басқа Халықаралақ қаржы есептілігінің стандарттардың, мысалы, 2 ІҒRS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартының нақты ... ... оны ... тану ... ... сомасы.
Негізгі құралдар нысанының өзіндік құны мынадай жағдайда ғана ... ... ... ... ... осы ... байланысты болашақ экономикалық пайдалардың мекемеге келіп түсуі ықтимал болса;
* осы нысанның өзіндік құнын сенімді түрде ... ... құн - ... құны шегерілген, активтің бастапқы құны немесе бастапқы құнының орнына көрсетілген басқа сома.
Нақты ұйымға арналған айрықша құн - ... ... ... ... да бір ... ... және оның пайдалы қызметі мерзімінің сонында шығып қалуына байланысты, не қандай да бір міндеттемені өтеуге байланысты ... ... ... қаражаттардың дисконтталған құны.
Әділ құн - жақсы хабардар, осындай мәміле ... ... және ... ... ... ... мәміле жасаған кезде активті айырбастауға болатын сома.
Өтелетін сома - екі мәннің ішіндегі ... ... таза сату ... және оны пайдалану құндылығы.
Активтің жойылу құны - егер осы актив, ... ... ... ... ... болатын мерзімге және жағдайға жететін болса, шығып қалуға болжанып отырған шығындарды шегеріп, активті өткізуден ағымдағы кезеңде ұйым ... ... ... құн ... ... алу ... мәні - актив ретінде бастапқы танудан кейін негізгі құралдар нысаны, жинақталған амортизация және құнсызданудан жинақталған ... ... оның ... құны ... ... ... бағалау үлгісінің мәні - актив ретінде таныла отырып, әділ құны нақты бағалауға ... ... ... нысаны, кейіннен жинақталган кез келген амортизация және кейіннен құнсызданудан жинақталған кез келген шығындар шегеріліп, қайта бағалау күнгі оның әділ ... тең ... ... шамасы бойынша есепке алынуга тиіс. Қайта бағалаулар есепті күні әділ ... ... ... ... ... ... елеулі түрде өзгеше болуына жол бермеу үшін ... ... ... ... ... ... экономика жағдайында Халықаралық қаржы есептілігінің стандарттарының және оларға сәйкес бухгалтерлік есеп ... ... ... ... арқылы бухгалтерлік есепті реформалау нәтижесінде отандық бухгалтерия тарихында бірінші рет материалдық - заттық мәні жоқ ... ұғым ... ... атты JAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес материалдық емес актив-бұл физикалық нысаны жоқ ... ... емес ... ... емес ... егер осы ... ... болашақ экономикалық табыстар мекемеге келетіні ықтимал болса ғана және ... ... құны ... ... ... ғана танылуы тиіс.
Материалдық емес активтің пайдалы қызметінің мерзімінде қолданылатын экономикалық талаптардың жиынтығын әкімшіліктің ең дұрыс бағалауын көрсететін негізделген және нығайтылатын ... ... ... ... ... табыстардың ықтималдығын бағалауға міндетті.
Мекемелер ғылыми немесе техникалық білімдер, жаңа процестер мен ... ... ... ... ... интеллектуалдық меншік, нарық білімі және тауар белгілері (тауар маркалары және баспа құқықтарын ... ... ... емес ... ... алу, әзірлеу, қызмет көрсету немесе нығайту кезінде ресурстарды жиі жұмсайды.Осындай ауқымды санаттар қамтитын материалдық емес активтердің кеңінен тараған үлгілері болып ... ... ... ету, ... ... ... ... клиенттердің тізімі, ипотекаға қызмет көрсету құқығы, балық аулау лицензиялары, импорттық квоталар, франшизалар, клиенттермен немесе жеткізіп берушілермен қарым-қатынастар, ... ... ... үлесі және өткізу құқықтары болып табылады.
Материалдық емес активтерден ... ... ... ... ... сату ... қызмет көрсетуден алынған табыстарды, шығындардың үнемделуін немесе мекеменің активті қолдануының нәтижесі болып табылатын басқа ... ... ... ... ... меншікті өндіріс барысында пайдалану болашақ табыстарды ұлғайтпай болашақ өндірістік шығындарды ... ... ... ... ... ... ... мен функцияларына байланысты материалдық емес активтерді халықаралық тәжірибеде негізгі келесі ... ... ... ... ... патенттерден пайда болатын өндірістік меншігінің нысандарына берілген құқықтар, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер, пайдалы модельдер, тауарлық ... және ... ... ... ... ... келісімдер, оларды пайдалануға келісімдер;
* Авторлық және өзге келісімдерден туындайтын интеллектуалды меншікке берілетін құқықтар.
Материалдық емес активтерді иелігіне байланысты төрт ... ... ... ... ... материалдық емес активтер. Оларға жатқызылады: өндірістік нысандарына берілген құқықтар; ... ... ... ... ... микросызбалар технологиясы; өндірістік үлгілері, ЭЕМ мен мәліметтер базасын бағдарламалық жабдықтау; табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... материалдық емес активтер. Бұл топқа тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары; сауда ... ЭЕМ мен ... ... ... ... және ... ... Қолдану құқықтарымен байланысты материалдық емес активтер. Бұл топқа өнертапқыш құқығы; ... ... ... ... ... және ... ... Материалдық емес активтердің басқа да түрлері. Мұнда интеллектуалдық меншік және басқалар кіреді.
Енді осы материалдық емес ... ... ... ... ... ...
Өндірістік ақпаратты пайдалану құқықтары - бұл материалдық емес активтер қатарына ... ... бір ... ... ... ... әкелетін, ақыға сатып алынған өндірістік ақпараттар, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... шикізаттармен, материалдар және қызметтермен қамтамасыз ету туралы; ... және ... да ... ... Ұйым ... ... және ... барысында негізгі құралдар өзінің бастапқы заттық нысанын сақтай отырып, біртіндеп тозу құнын жаңадан ... ... ... ... ... ... ... - бұл олардың физикалық және моральдік сипаттамаларынан ... ... IAS ... ... ... ... сәйкес амортизация - бұл активтің амортизацияланатын құнын оның ... ... ... ... ... ... ... Амортизацияланатын құн - жойылу құны шегерілген, активтің бастапқы құны немесе ... ... ... көрсетілген басқа сома [7].
Нысанның жинақталған өзіндік құнымен салыстырғанда бастапқы құны ... ... ... ... әрбір компоненті міндетті түрде бөлек амортизациялануға тиіс. Негізгі құралдар нысаны елеулі компонентінің пайдалы қызмет мерзімі және ... ... ... амортизациялау әдісі тап сол нысанның пайдалы қызмет мерзімі және оның ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Амортизациялық есептеудің мөлшерін анықталған кезде ондай компоненттерді топтарға біріктіруге болады.
Негізі құралды ... құны ... ... ... ... оның ... қызмет мерзіміне бөлінуге тиіс.
Негізгі құралдың жойылу мен пайдалы қызмет мерзімі ... ең ... ... қаржы жылының соныңда қайта қаралуға тиіс, емес, егер ... ... ... ... айырмашылығы болса, 8 LAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес бұл өзгеріс ретінде есепте көрсетілуге тиіс.
Амортизация, тіпті, егер негізгі ... әділ құны оның ... ... асып ... де, негізгі құралдың жойылу құны оның баланстық құнынан аспаған ... ... ... ... ... және оған ... ... оны амортизациялау қажеттігінен босатпайды.
Негізгі құралдың амортизацияланатын құны оның жойылу құны ... ... ... Іс ... ... ... құны ... мардымсыз болады, және сондықтан да амортизацияланатын құнды есептеген кезде елеулі рөл атқармайды.
Негізгі ... ... құны оның ... құнына тең немесе одан асып түсетін сомаға дейін ... ... Егер ... болса, осы актив бойынша амортизациялық есептеу, егер бұдан ... оның ... құны ... ... ... ... ... ғана нөлге тең болады.
Негізгі құралдарға қолданылатын амортизация есептеу әдісі ең болмағанда әрбір қаржы ... ... ... ... тиіс, және егер активтерде жасалған болашақ экономикалық пайдаларды тұтынудың болжамды сұлбасында елеулі ... ... бұл әдіс осы ... ... үшін ... тиіс ... құралдың амортизацияланатын құнын оны пайдалы қызмет мерзімінің ішінде жүйелі түрде бөлу үшін әр ... ... ... ... ... мынандай әдістер жатады:
+ біркелкі есептеу әдісі
+ азайтылатын қалдық әдісі
+ өндіріс ... ...
+ ... ... ... ... егер бұл ... оны тарату құны өзгермейтін болса, негізгі құралдың пайдалы қызмет мерзімінің ішінде тұрақты амортизация сомасын есептеу болып табылады.
Азайтылатын қалдық ... - ... ... ... ішінде амортизация есептеу сомасының азаюына алып келеді.
Сандардың жиынтығы бойынша құнын ... ... ... бірлік әдісі - болжамды пайдалану немесе болжамды ... ... ... ... ... тұрады.
Мекеме негізгі құралда жасалған болашақ экономикалық пайдаларды тұтынудың есептік сұлбасын неғұрлым дәл көрсететін әдісті таңдай алады. Таңдап алынған әдіс, осы ... ... ... ... ... ... өзгеріс болған реттерді қоспағанда, кезеңнен кезеңге жүйелі түрде қолданыла алады.
Амортизациялау әдісін таңдау және негізгі құралдың пайдалы қызмет мерзімін бағалау білікті ... ... ... ... ... ... ... әдістерді және пайдалы қызмет немесе амортизациялау мөлшерінің есептік мерзімдерін ашып ... ... ... ... ... таңдап алған саясатты тексеруге мүмкіндік беретін ақпаратты табыс еиеді және басқа мекемелермен салыстырма жасауға мүмкіндік беретін ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ... және ... ... ... үшін ... ... береді. Тап осындай себептер бойынша мыналарды көрсету қажет:
* амортизация шамасын, ол пайдада немесе залалда, немесе басқа активтердің бастапқы ... ... ... ... ... қарамастан;
* есепті жылдың соңында жинақталған амортизацияның шамасын;
Біркелкі есептеу әдісі бойынша негізгі құралдар нысандарының құны олардың ... ету ... ... ... ... оралым шығындарына ай сайын біркелкі шама бойынша жатқызылады. Мұнда амортизация есептеу негізгі құралдар нысандары біркелкі тозады және оларды ... ету ... ... ... ... ... ... алынатын кірістер бірдей болады деген шартпен немесе нысандардың қалған пайдалылығы біркелкі азаяды деп есептеледі. Бұл әдіс ең ... әдіс ... ... да, ... амортизациялық шамасының шегінде қарап анықталады да, нысанның амортизацияланатын құны ай сайын бірқалыпты сома бойынша есептеп шығарылады.
Негізгі құралдар нысандырының ... ... ... ... ... ету мерзіміне қарап анықтау тәртібін келесі негізінде қарастырамыз.
Мысал. Мекеме сатып алған өндірістік жабдықтын бастапқы құны - 54000 ... 5 жыл ... ... ... оның ... құны 2400 ... тең болады. Негізгі құралдар нысандарының жыл сайынғы амортизация сомасы біркелкі есептеу ... ... мына ... ... ... ... құн - ... құныПайдалы қызмет мерзімі =54000 - 2400 5 жыл=1320 тг ... ... ... ... 860 теңгеге тең (10320:12).
Негізгі құралдар нысандарының амортизация сомасын олардың пайдалы қызмет мерзімі ішінде біркелкі есептеу ... ... жолы ... ... ... 1 - ... ... нысандарының амортизация сомасын біркелкі есептеу әдісі бойынша анықтау
теңге
Пайдалы ... ... ... ... ... ... ... құн
1
2
3
4
5
1-жылдың соңында
2-жылдың соңында
3-жылдың соңында
4-жылдың соңында
5-жылдың соңында
54000
54000
54000
54000
54000
10320
10320
10320
10320
10320
10320
20640
30960
41280
51600
43680
33360
23040
12720
2400
Ескерту - [7] әдебиет негізінде жасақталған
Егер ... ... ... ... ... ... ... пайдалану ыңғайлы болса, онда амортизация шамасы (нормасы) есептелген сомадан былай анықталады:
(10320 теңге * 100%):54000 теңге =20%
Ескеру керек, негізгі ... ... ... ... ... ... құны сияқты, қажет болған жағдайда кейін жасалған ... ... ... ... ... алып қайта қаралуы мүмкін, сондай-ақ өткізу нарығындағы технологиялық өзгерістері немесе шаруашылық қызметтің ... ... ... ... ... қызмет мерзімінің қысқаруына әкеледі.
Сандардың жиынтығы бойынша құнын есептен ... ... - бұл ... ... яғни сандардың қосынды жиынтық сомасы деп айтылуының себебі осы әдіс ... ... ... ... ... сомасын есептейтін формуланың алымы негізгі құралдардың пайдалану мерзімінің қалған жылдар санына тең болып, ал бөлімі ол активтің ... ... ... ... ... қосындысына тең болуына байланысты. Бұл формула мына түрде жазылады:
АА=Қалған жылдар саны Пайдаланатын жыл сандарының қосындысыxбастапқы құн-қалдық құн 2 ... ... ... ... ... 5 (бес) жыл деп ... ... онда өндірістік жабдықтың пайдаланатын жыл сандарының қосындысы 15-ке (он бес) тең, яғни ... Бұл 15 ... ... сан. Әр жыл үшін ... ... коэффиценті өзгеріп отырады.
Өндірістік жабдықтың бастапқы құны 54000 (бір миллион) теңге, қалдық құны 2400 теңге болған ... оның ... ... мөлшері 51600 теңгені құрайды. Ал жылдық амортизациялық аударым ... ... ... қосындысын, яғни коммулятивтік санын неғұрлым жылдам анықтап табу үшін мына формула қолданылады: ... (3) ... ... ... N - ... ... ... мерзімі (жыл).
Біздің мысалымыз бойынша:
S=5x5+12=5x62=15
Кесте 2 - Сандардың жиынтығы бойынша құнын есептен шығару (куммулятивтік) әдісімен негізгі құралдарға амортизациялық ... ... ... ... ... құны ... ... аударым сомасы (теңге)
Жинақталған тозу сомасы (теңге)
Негізгі құрал-дардың қалдық құны (теңге)
1
2
3
4
5
Сатып алған кездегі
54000
-
-
54000
1-жылдың соңында
54000
5/15х51600=17199
17199
36801
2-жылдың соңында
54000
4/15х51600=13759
30958
23042
3-жылдың соңында
54000
3/15х51600=10320
41278
12722
4-жылдың соңында
54000
2/15х51600=6879
48157
5843
5-жылдың соңында
54000
1/15х51600=3439
51600
2400
Ескерту - [10] ... ... ... қалдық әдістің мәні - біркелкі есептеу әдісінде қолданылған амортизация шамасы екі ... ... тек ... құнға қолданылады. Мұндайда амортизация сомасы жылдан жылға азаяды, сонымен бірге ... ... ол ... жоғары болады. Амортизацияны есептегенде болжамды жойылу құны есепке алынбайды, соңғы жылды қоспағанда. Бұл жылғы ... ... ... құнды жойылуға дейін азайту үшін қажетті шамамен шектелген.
Мысал. ... ... ... ... ... ету ... 5 жыл. Біркелкі есептеу әдісі негізінде амортизациялық аударымдар шамасы - 20% (100% : 5) ... Ал ... ... әдісінде екі еселенген амортизация нормасы 40% (20% :2) тең болады да, әрбір жылдың соңындағы қалдық белгіленген ставка (40%) ... ... ... 3 - Өндірістік жабдықтың бастапқы құны 54000 теңге және ... құны - 2400 ... ... ... ... мерзімі
Бастапқы құн
Екі еселенген амортизация сомасы
Қалдық құн
1
2
3
4
1-ші жылдың соңында
2-ші жылдың соңында
3-ші жылдың соңында
4-ші жылдың ... ... ... ... ... ... - [13] әдебиет негізінде жасақталған
Ескеру керек, бесінші жылы біз 6998 ... 40% ... ... ... 2799 ... тең ... ... Толық амортизацияланбаған құн сомасына мекеме босалқылар, темір сынықтарын және ... ... ... ... ... баға ... ... қалдықтарды қабылдап алуы мүмкін.
Амортизация есептеудің өндіріс бірлік әдісінің мәні - амортизациялық аударымдар тек ... ... ... ғана ... яғни ... сомасы мен өндірістік қуаттылықтың арасында тікелей тәуелділік бар. Мұнда пайдалы қызмет мерзімі амортизация сомасын анықтау үшін ... ... ... ... ... өнім ... пайдалану уақытымен, жүретін жол бірлігімен және т.б. өлшенеді.
Мысал. Жоғарыда айтылған өндірістік жабдықтың техникалық құжаттамасы сәйкес 60000 ... өнім ... ... 5000 сағат бойында жұмыс істеді делік. Нысанның бастапқы құны-5400 теңге, жойылу құны - 2400 теңге. Енді осы ... ... ... шама ... ... құн-Жойылу құныОрындалған жұмыстың болжамды мөлшері=5400-240060000=0,86 ... ... ... ... уақыты=54000-24005000=10,32 ... ай ... осы ... 5000 ... өнім ... ал жұмыс уақыты осы кезеңде 417 сағат болды делік. Сонда амортизация сомасы осы ... ... ... есептеледі:
* 0,86 x 5000 = 4300 ...
* 10,32 x 417 = 4330 ... ... ... ... құралдар нысандарының өндірістік қуаттылығын сипаттайтын көрсеткіштердің біреуін таңдауға тиіс. ... ... ... ... ... есепке алу керек, насанның өндірістік қуаттылықтарын пайдалануға байланысты жылдан қатты құбылатын амортизация өзгеру ... ... ... ... ... және ... құнмен қаржылық нәтижені анықтауға тиісті.
Негізі құралдар нысанының қалдық құны жыл сайын жойылу құнына жеткенше өндірістік қуаттылықты көрсеткенше ... ... ... ... ... ... ... өндірістік бірлік әдісі тиімді болады, егер пайдалану мерзімі техникалық көрсеткіштермен ... ... ... ... өзгерістермен айрықша шектелсе.
Амортизацияны есптеу әдісі мекеменің есеп саясатымен белгіленіп, бір есепті кезеңнен екіншісіне дәйекті түрде қолданылуы тиіс.
Машиналарды, ... және ... ... ... ... ынталандыру үшін мекемелерге жеделтіленген амортизация жүргізуге рұксат беріледі. Мұнда амортизация нормасы арттырылуы мүмкін, бірақ ол екі еседен артпауы тиіс. ... ... ... ... ... ... төлемдер олардың қызметінің барлық нақты мерзімі бойынша жүргізіледі.
Амортизация ... ... ... ... ... ... өсім малдары, буйволдар, өгіздер мен бұғылар бойынша есептелмейді. Жалға берілген негізгі құралдар ... ... ... ... жалпы тәртіппен есептейді.
Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарында негізгі құралдардың амортизация сомасын жинақтауға 2420 оты арналған, қажет болған жағдайда ... ... ... ... ... ... есепке алу үшін аталған шотқа қосымша шоттар ... ... шоты ... ... ... ... ... реттеуші шот болып танылады. Бұл шоттың кредиті бойынша қалдық, 2410 шотында ... ... ... ... нысандарының амортизация сомасының жинақталуы көрсетіледі.
2420 шотының дебеті бойынша жинақталған ... ... ... ... нысандарын есептен шығарылғанда (жойылғанда, сатылғанда және т.б.) шығысқа шығаруды көрсетеді.
Амортизациялық аударымдарды арнайы есептеу негізігде ай ... ... ... өндірісте, өнімдерді өткізу және қызметтер көрсету және әкімшілік-басқару мақсаттағы ... ... ... өндірістік немесе оралымның немесе әкімшілік шығындарын есепке алатын тиісті шоттардың дебетіне негізгі құралдар нысандарының амортизациясын есепке алынатын шоттың кредиті бойынша ... ... ... ... ол амортизацияның түзетілген жылдық есептеу бойынша алынады.
Тиісті шоттардың дебеті:
Дт: 7110 - ... ... ... ... қызметтерді) өткізу процесінде пайдаланылатын нысандары бойынша есептелген амортизация сомасына
Дт: 7210 - негізгі құралдардың әкімшілік-басқару (жалпы шаруашылық) мақсатындағы ... ... ... - ... ... ... ... есептелген амортизация сомасына
Кт: 2420 шоты
Мекеменің меншік құқығына жататын негізгі құралдар нысандары есептеп ... ... ... ... ... ... ... және т.б.), олар бойынша жинақталған амортизация сомасы мынадай бухгалтерлік ... ... ... шығарылады:
Дт: 2420 шоты
Кт: 2410 шоты
Негізгі құралдардың жетіспейтін немесе толық бүлінген нысандары бойынша жинақталған амортизация сомасы тиісінше ... ... ... шығысқа шығарылады.
Құны өндіріс немесе оралым шығындарына толық енгізілген негізгі құралдар нысандары бойынша амортизация есептеу тоқтатылады.
2420 шоты бойынша кредиттік қалдық ... де, ұзақ ... ... ... ... құралдар нысандарының жинақталған амортизация сомасын көрсетіп, шығып қалған негізгі құралдардың бастапқы құнын өтеу көзі ретінде қызмет етеді.
Негізгі құралдар ... ... ... тозады да, бастапқы құнына қарағанда құнсызданады.
36 IAS Халықаралық ... ... ... ... ... ... құны ... сомадан асқан кезде, ол құнсызданады деп есептеледі [9].
Егер негізгі құралдың өтелетін сомасы оның баланстық құнынан аз болған кезде ... ... құн ... ... ... ... дейін азайтылуға тиіс. Бұл азайтылу құнсыздану залалы болып табылады.
Құнсызданудан ... ... ... өлшемі ол жатқызылған негізгі құралдың баланстық құнынан көп болған ... егер мұны ... ... ... есептілігінің стандарты талап етсе ғана, мекеме міндеттемені тануға тиіс.
Құнсызданудан болған залалдар танылған ... ... ... ... салықтық активтер немесе міндеттемелер 12 - IAS Халықаралық қаржы ... ... ... ... ... ... баланстық құнын оның салықтық базасымен салыстыру арқылы ... ... ... құнсыздануының қандай да болсын белгісі бар болса, онда жеке ... осы ... ... үшін өтелетін сома бағалануға тиіс. Егер жеке ... ... ... үшін ... ... ... ... болмаса, онда мекеме ақша қаражатын қозғалысқа келтіретін, негізгі құрал тиесілі болатын бірліктің ... ... ... ... ... күнге мекеме алдыңғы кезеңдерде негізгі құралға қатысты танылған құнсызданудан болған залалдын, бәлкім, бұдан әрі ... ... ... ... да ... белгілерінің бар немесе жоқ екендігін анықтауға міндетті. Осындай белгілердің кез келгені ... ... ... осы ... ... ... ... бағалауға міндетті.
Құнсызданудан болған қайта топтастырылған залалдың есебінен ұлғайған негізгі құралдың баланстық құны, егер алдыңғы жылдары негізгі құрал үшін ... ... ... ... болса, анықталуы мүмкін баланстық құннан аспауға тиіс.
Егер алдыңғы жылдары ... ... үшін ... ... залал танылмаған болса, анықталуы мүмкін болатын баланстық құннан тыс, негізгі құралдың банастық құнының кез келген ұлғаюы қайта ... ... ... құралдың құнсыздануынан болған залалды қайта топтастыру, егер осы актив басқа стандартқа сәйкес (мысалы, 16 - IAS ... ... ... ... ... ... ... үлгісі бойынша) қайта бағаланған өлшем бойынша есепте көрсетілмесе ғана, пайдалар мен залалдар туралы есептің өзінде танылуға тиіс. Қайта бағалаған негізгі ... ... ... ... ... ... ... кез келгенін осындай басқа Стандартқа сәйкес қайта бағаланудан ұлғаюы ретінде ескеру керек.
Қайта бағаланған негізгі құралдар бойынша құнсызданудан болған ... ... ... меншікті қапиталдың шотына деген тақырыппен тікелей кредитіне ... ... егер ... бағаланған топ сол негізгі құралдар бойынша құнсызданудан болған залалды қайта топтастыру бұрын пайдалар мен залалдар ... ... ... болса, онда мұндай залады қайта топтастыруда пайдалар мен залардар туралы есепте танылады.
Құнсызданудан болған залалды қайта топтастыру ... ... ... ... үшін ... ... ... өзгертілген баланстық құнын, оның тарату құнын шегере ... оның ... ... ... мерзімінің ішінде жүйелі негізінде болашақ кезеңдер үшін түзетілуге тиіс.
Негізгі құралдардың құнсыздануынан болатын залалдарды шоғырландырып есепке алу үшін ... есеп ... ... ... 2430 шоты арналған. Құнсызданудан болған нақты залалдарды ... ... ... негізінде баланстық құны өтелетін сомадан асқан сомасына келесі бухгалтерлік тізбе беріледі:
Дт: 2430 ... 2410 ... ... ... ... ... мекеменің пайдалары немесе шығындары есебіне жатқызылады.
Егер айтылған заладардың сомасы мекеменің пайдалары есебіне жатқызылса, онда бухгалтерлік есеп шоттарында келесі жазулар ... 5510 ... 2430 ... ... ... құнсыздануынан болған залардарды мекеменің шығындарына жатқызылса, онда келесі бухгалтерлік жазбалар жасалады:
Дт: 7420 шотының
Дт: 7421 ... ... 2430 ... емес ... ... және құнсыздануын есепке алу.
Мекемелердің қаржылық-шаруашылық қызметтерінің барысында материалдық емес активтер пайдалы ... ету ... ... олар ... ... ... олардың құнын өтеу көздерін құра отырып, тең мөлшерде (ай сайын) олардың бастапқы өзіндік құны ... ... ... JAS ... ... ... стандартына сәйкес амортизация - бұл материалдық емес активтің пайдалы қызмет ету ... ... ... жүйелік бөлу. Материалдық емес активтің амортизацияланатын сомасы оның жою құны шегерілгеннен кейін анықталады.
Пайдалы қызмет мерзімі белгіленген материалдық емес активтерді амортизациялау ... және ... кем ... әрбір қаржылық жылдың аяғында талдауға жатады. Егер пайдалы ... ... ... бұрынғы бағалаудан айтарлықтай өзгеше болса, онда амортизациялау әдісі осындай өзгерістерді көрсету үшін өзгертілуі тиіс. Мұндай өзгерістер 8 JAS ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік бағалаудағы өзгеріс сияқты есепке алынуға тиіс.
Материалдық емес активтің амортизацияланатын құнын жүйелі негізде бөлу үшін оның пайдалы қызмет мерзімі ... ... ... ... ... ... ... бірқалыпты есептеу әдісі, азайтылған қалдық әдісі және өндірісті біріктіру әдісі жатқызылады. Материалдық емес актив үшін ... әдіс ... ... ... ... ... пайданы тұтынудың есептеу кестесі негізінде таңдап алынады және осы болашақ экономикалық пайданы тұтынудың есептік кестесінде өзгерістер болғаннан басқа ... ... ... ... тәртібімен қолданылады [4,66б.].
Амортизация, әдетте, пайда мен залалдар ... ... ... ... кейде материалдық емес активте бекітілген экономикалық кіріс басқа активтерді ... ... ... кетеді. Бұл жағдайда амортизация басқа активтің өзіндік құнының бір бөлігін құрайды және оның баланстық құнына енгізіледі.
Амортизация мөлшерін мекеме тікелей ... ... құны мен ... ... ... ... өзі анықтайды. Пайдалы қызмет ету мерзімі деп ... ... емес ... ... ... әкелетін кезеңді айтады. Бұл мерзім материалдық емес активтердің ... түрі ... оның ... ету ... - ол ... ... ... қарай белгіленеді. Материалдық емес активтің пайдалы қызмет ету мерзімі оның пайдалануға дайын сәтінен бастап мекеменің қызмет көрсету ... ... ... егер Қазақстан Республикасының заңдарымен өзге жағдай қарастырылмаса.
Амортизация ... емес ... ... ... пайдалануға дайын кезінде бастапқы құны мен пайдалы қызмет ету ... ... ... ... ... ... ... біркелкі (тұзу сызықты) шығару әдісімен есептеледі.
Материалдық емес ... ... ... есебі бекітілген типтік нысандағы жүргізіледі.
Бір айдағы амортизацияның есептелген сомасының жиынтық сомасы №10 журнал-ордердің №3 тізімдемесінде 2740 ... ... ... шығыстарды есепке алатын шоттардың дебетімен корреспонденциясы көрсетіледі.
Материалдық емес активтердің түрлері бойынша жиналған амортизациялық аударымдар ... ... ... үшін 2740 шоты ... Бұл ... ... емес активтердің түрлері бойынша тиісті субшоттар ашуға болады.
Бұл шот - пассивтік, контрактивтік және реттеуші шот. Сондықтан аталған шоттың ... ... ... басындағы амортизацияның қалдық сомасы, ағымдағы ай үшін есептелген амортизацияның сомасы және айдың аяғындағы амортизация сомасының қалдығы; дебеті ... ... емес ... ... шығуын көрсетіледі.
Мекеменің қаржылық-шаруашылық қызметі барысында материалдық емес активтер құнсызданады. 36 JAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес материалдық емес ... ... құны ... ... асқан кезде, ол құнсызданды деп есептеледі.
Материалдық емес активтің өтеу сомасы екі өлшемнің ең үлкені: оны сатуға шыққан ... ... ... оның әділ құны ... оны ... ... болып табылады.
Пайдалану құндылығы - бұл материалдық емес ... ... ... ... ... ... тасқындарының дисконтталған құны.
Материалдық емес активті пайдалану құндылығы сату құнына шыққан шығындарды шегергендегі оның әділ құнынан елеулі ... ... деп ... ... ... онда бұл ... ... оның өтелетін сомасы үшін қабылдауға болады.
Өтелетін сома жеке материалдық емес актив үшін анықталады, бұған басқа активтерге ... ... ... ... ... тәуелсіз ақшалай қаражаттардың тасқындарын қамтамасыз етпейтін жағдайлар кірмейді.
Бұл жағдайда өтелетін сома ... ... ... ... қаражаттарды қозғалысқа келтіретін бірлік үшін анықталады, оған мынандай жағдайлар кірмейді: не ... ... ... ... активтің әділ құны оның баланстық құнынан асатын болса; не активтің ... ... ... ... ... ... оның әділ ... жақын болса, және сатуға шыққан шығындар шегерілген бұл әділ құн ... ... ... ... емес ... өтелетін сомасы оның баланстық құнынан аз болған кезде ғана, баланстық құн активтің өтелетін сомасына дейін ... ... Бұл ... ... ... ... ...
1.3 Бухгалтерлік есепте активтерге түгендеу жүргізу ерекшелігі
Түгендеу - бұл бухгалтерлік есептің әр түрлі объектілерінің нақты қолда бар ... және ... ... ... ... ... нақтылығы мен шынайылығын анықтауға бағытталған бақылау құралы.
Түгендеудің ... - ... бар ... ... мен қарыздардың дұрыс пайдалануын және құжаттармен расталуын қамтамасыз ету ... ... ... ... және материалды жауапты тұлғалардың іс-әрекетін бақылау;
* есеп объектілерінің нақты жағдайының толық көрсетілуі;
* тексерумен анықталған нәтижелердің өз уақыттылығы мен шынайылығы, нақты ... бар ... есеп ... ... ... тыс, қолданылмайтын құндылықтарды кейін өткізу мақсатында анықтау;
* есеп объектілері құнының нақтылығын және оларды сақтау ережелері мен ... ... ... ... ... ... субъектілердің қызметін зерттеуге негіз болып табылады. Қазіргі уақытта түгендеуді төмендегі түрлерге жіктейді (4-кесте).
Кесте 4 - Түгендеудің түрлері мен олардың сипаттамалары
Түгендеу ... ... ... ... ... - алдын-ала белгіленген мерзімде кесте немесе жоспар бойынша жүргізіледі;
* жоспардан тыс - өте қажетті ... ғана ... ... бүлдіру және асыра пайдалану фактілері анықталғанда; материалды-жауапты тұлғалар ауысқанда; өрттен, табиғи апаттардан кейін және т.б.) ... ... ... ... - ... ... мерзімде жүргізіледі және тек қорлар мен ақша қаражаттарын тексеруге ғана ... ... ... ... ... есеп ... дұрыстығы, жылдық (тоқсандық) есеп беруді жасау бойынша ... ... ... ... - тек жеке есеп ... ... ... қорлар қайта бағалау);
* іріктемелі - толық түгендеуді жүргізу қажеттілігі жоқ болған жағдайда ... ... ... жеке ... ... табиғи есепте, жабдықтаушының тауарлардың жеткіліксіздігі үшін кінарат-талабын өтеуден бас ... ... - ... да бір жүйенің барлық құрылымдық бөлімшелерінің құндылықтары немесе есеп объектілерін бір мезгілде тексеру;
4 - ... ... ... ... ... - ... ... бар мүлік объектілерін бағалау мақсатында жүргізіледі, ал олардың мөлшері есептеу, ... ... ... және ... да көзге көрінетін әдістермен тізім жасау арқылы анықталады;
* бастапқы құжаттарды түгендеу бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетілуге негіз болған ... емес ... ... ... ... пен ... да құжаттарды тексерумен байланысты;
* бухалтерлік (кітаптық түгендеу) - ... ... ... ... және ... ... олардың сенімділігі мен ақпараттылығын арттыру мақсатында тексеруге бағытталған;
Ұйымдастыру дәрежесі бойынша
* өзекті - ... ... ... ... ... ... ... кейін 10 күн ішінде жүргізіледі. Жабу күні мен ... ... ... қолда бар түгендеудегі өзгерістер рәсімделетін құжаттарға сәйкес есепке алынуы тиіс;
* перманентті (жалғасушы) - ... ... саны және құны ... ... тізімінің жалғасуы. Ол материалдық мүлікті түгендеумен үйлеседі. Оны жүргізу күні ... ... құру ... байланысты;
* жылдық - баланстың құру күніне 3 ай қалғанда немесе оны ... ... ... 2 ай ... бүкіл номенклатура бойынша толық немесе ішінара жүргізіледі.
Ескерту - [10] ... ... ... ... түгендеудің түрлері мен мүліктің тізіміне, міндеттемелерге және субъектілердің өздері белгілеген басқа да аспектілерге байланысты.
Түгендеу міндетті түрде жүргізілетін жағдайлар бар:
* мүлікті ... ... ... алу, ... ... ... өзгерту (түрлендіру);
* жойылу (бөлу) балансын жасауға дейін ... ... ... ... және ҚР заңнамасымен қарастырылған басқа жағдайлар;
* нормативтік құжаттармен белгіленген негізгі құралдарды, ТМҚ және басқа да ... ... ... ... өрт және ... да ... ... төтенше жағдайлар;
* құндылықтарды асыра пайдалану, ұрлау, зиян келтіру фактілерінің анықталуы;
* материалдарға жауапты тұлғалардың ауысуы (басшының талабы ... бір ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі үшін сатып алушыдан кінарат-талап келіп түскенде (жабдықтаушының кінарат-талапты өтеуден бас тартуы);
* жылдық ... есеп ... ... ... саны және ... ... мен түрлері әр түрлі жағдайларға байланысты және ... ... Бұл ... есеп ... ... ... бар болуының толық және дәл тексерісінің ең қысқа мерзімде жүргізілуін қамтамасыз ететін жағдайларды жасауға назар аудару керек. ... ... ... ... ... ... және оның нәтижелерінің бухгалтерлік есепте тиісті уақытында көрсетілуін бақылауы тиіс.
Түгендеуді жүргізудің жалпыға белгіленген мерзімдері 5 - ... ... ... ... ең маңызды әдістемелік тәсілдерінің бірі болып табылатындықтан, ол тек қажетті жағдайларда ғана ... ... Жаңа ... ... ... болуы мен кәсіпорындар қызметіндегі дербестіктің артуына байланысты бұл жағдай өзекті болып келеді. ... ... ... өткізумен байланысты шығындарды есептей келе, түгендеуді жиі өткізуден бас тартады. ... 5 - ... ... ... және ... нәтижелерін көрсететін құжаттар
Түгендеу объектілері
Ұсынылған өткізу мерзімі
Нәтижелер көрсетілуі тиіс құжат
1
2
3
Негізгі құралдар
Жылдық бухгалтерлік есеп жасау алдында 3 ... ... бір рет, ... есеп беру ... 1 ... ерте ... ... түгендеу тізімі
Ақша қаражаттары, ақшалай құжаттар, құндылықтар мен қатаң есептілік бланктері
Әр айда кемінде бір ... ... ... актісі
Тауарлы-материалдық құндылықтар (шикізат, материалдар, қорлар)
Жылдық бухгалтерлік есептілікті жасау алдында жылда кемінде бір рет, бірақ есеп беру ... 1 ... ерте ... ... ыдыстарды, ақша қаражаттарын түгендеу тізімі
Қойма мен базадағы тауарлар:
-сатылмайтын;
-сатылатын
Жылына кемінде бір рет
Жауапкершілікті сақтауға алынған (тапсырылған) ... ... ... Түгендеу жарлығы.
Дүкендегі және басқа да кәсіпорында-рындағы, тауарлар мен ... ... екі ... материалды, ыдыстарды, ақша қаражаттарын түгендеу тізімі
Қоймалардағы дайын өнім
Жылдық бухгалтерлік есеп-тілікті жасау алдында жылда кемінде бір рет, ... есеп беру ... 1 ... ерте ... өнім қалдығын түгендеу тізімі
Өндірілген меншікті жартылай фабрикаттар және/немесе аяқталмаған өндіріс
Жылдық есептіліктер мен баланстарды ... ... ... есеп беру ... 1 ... ерте ... ... және жергілікті басқару органдарымен бекітілген мерзімде кезеңді түрде
Аяқталмаған өндіріс және жартылай фабрикаттардың қалдықтарын түгендеу тізімі
5 - ... ... есеп ... ... ... және ... да шоттары, несиелер, бюджеттен алынған қаражаттар бойынша, т.б.)
Банктерден шот көшірмесі келген сайын, ал ... ... ... есеп ... ... бойынша әр айдың 1-ші жұлдызында
Банктермен есеп айырысудың түгендеу тізімі
Бюджетке және ... тыс ... ... ... есеп айырысу
Тоқсанында кемінде бір рет
Бюджетке және бюджеттік емес ұйымдарға төлем бойынша есеп ... ... ... ... бірлестіктермен (дербес балансқа бөлініп шығарыл-ған шаруашылықтар, бірлес-кен қызмет түрлері және оларға теңестірілген басқа-лар) және есеп айырысу
Әр айдың 1-ші жұлдызы
Филиалдармен және т.б. есеп ... ... ... ... мен ... есеп айырысу
Жылына кем дегенде екі рет
Дебиторлармен және/немесе кредиторлармен есеп айырысу бойынша түгендеу актісі
Аяқталмаған капиталды жөндеуді қоса болашақ ... ... кем ... бір рет
Болашақ кезең шығындарын түгендеу актісі
Инвестициялар немесе түрлі қаражат салымдары
Жылдық бухгалтерлік есептілікті ... ... ... ... бір рет, бірақ есеп беру жылының 1 желтоқсанынан ерте ... ... ... ... ... ... ... тізімі
Кітапханалық қорлар
Жылдық бухгалтерлік есептілікті жасау алдында 5 жылда кемінде бір рет, ... есеп беру ... 1 ... ерте ... қорларды түгендеу тізімі
Мұнай және мұнай өнімдері
Айына кем дегенде бір рет
Мұнай және мұнай өнімдерін түгендеу актісі
Бағалы металдар мен алмаздар
Жылына кем ... бір ... ... асыл ... табиғи алмазарды және олардан жасалған бұйымдарды түгендеу актісі
Жас мал мен бордақы-лаудағы мал, құстар, үй қояндары, аралар және т.б.
Тоқсанына кем ... бір ... мал мен ... ... ... ... болғанда түгендеу тізілімдемесі)
Баланстың қалған баптары
Есеп беру жылынан кейінгі айдың 1-ші жұлдызында
Мақсатына қарай акт ... ... ... - ... ... ... ... орай, көбінесе түгендеу жүргізу жауапкершілігі әкімшілікке жүктеледі және оның мәнін түсінбеу орын алады. Қазіргі кезде түгендеуді клиенттердің сұрауымен немесе оны ... ... ... ... ... ... ... жүргізуіне сұраныс артып отыр. Бұл кезде тәуелсіз аудиторлардың міндетіне әкімшілікті қоса, лауазымды тұлғалардың белгілі бір жауапкершілігінің орындауын ... ... ... барлығы Қазақстанда түгендеу жүргізудегі көптеген мәселелердің шешілмей отырғанын көрсетеді.
Бухгалтерлік есептің бұл саласындағы қазіргі тәжірибе бойынша, ... ... ... басқарылуын жетілдіру үшін, тұрақты қызмет ететін (жоғары дәрежелі қызметкерлерден тұратын) түгендеу комиссиясын және түгендеудің жұмыс (тексеру сәтіндегі) комиссиясын құру қажет. ... ... ... ... ... ... ... Тұрақты қызмет ететін комиссиясы құрамы және түгендеудің басқа да маңызды аспектілері есеп саясатында көрсетілгені жөн. Бұл ... ... ... ... кәсіпорын мүлкінің сақталуын қамтамасыз ету бойынша жұмыс жүргізу;
* түгендеу комиссиясына нұсқаулықтар беру;
* түгендеу мәліметтерінің ... ... ... түгендеудің дұрыс ұйымдастырылуы және қажет болған жағдайда тексерулердің қайтадан өткізілуі;
* құндылықтарды сақтау орны ... ... ... және ... ... ... жетіспеушілікке, бүлінуге, бұзылуға жол берген тұлғалардың түсіндірмелерін ... ... ... ... ... ... басшысының бұйрығына сәйкес тәртіптің тиісті уақытында орындалуына;
* түгендеу тізімдеріндегі мәліметтердің дұрыстығына;
* материалдардың түгенделуін белгіленген тәртіпке сәйкес тиісті ... ... ... ... ... бір ... жауапты тұлғаны қатарынан 2 рет қоюға рұқсат етілмейтінін сәйкес жерде көрсету өте маңызды.
Сонымен қатар тұрақты қызмет етуші ... бар ... ірі ... ... ... мен бас ... түгендеу жұмысының жүргізілу жауапкершілігінен босатпауы тиіс.
Бірнеше түгендеу комиссиясын құру кезінде ... ... ... ... ... ... ... басқарады. Комиссия төрағасы мен мүшелері барлық түгендеу тізімдерінің нәтиже мәліметтері бойынша өткізілген ... ... ... актіні рәсімдеп, оған қолдарын қояды. Олар тауарлы-материалдық құндылықтар мен есептің басқа объектілерінің жетіспеушілігін және шектен тыс жұмсалуын жасыру мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... сотпен белгіленген тәртіппен жауапкершілікке тартылады.
Түгендеу комиссиясының тағайындалуы комиссия құрамы, түгендеудің көлемі, жұмыстың басталуы және ... ... ... ... ... арнайы кітапқа тіркеледі және түгендеудің жұмыс комиссияның мүшелеріне түгендеу жүргізудің алдында ... ... бір ... ... ... ... ... жарамсыз деп тануға негіз болып табылады. Комиссия төрағасы түгендеу басталмас бұрын есеп ... ... ... ... тиіс, ол бухгалтерия үшін түгендеу басына қалдықтарды ... ... ... ... ... ... немесе басқа да есеп объектілерінің нақты бар болуын тексеруге міндетті түрде материалдық ... ... ... керек. Егер кәсіпорынның материалдық жауапты тұлғасы болмаса, онда жауапты тұлға ... ... ... саналады. Құндылықтардың қалдықтары туралы мәліметтерді олардың нақты бар болуын тексерусіз, тек материалдық жауапты тұлғаның сөзіне немесе есеп ... ... ... ... ... салынады.
Кез келген есеп объектісінде түгендеу жүргізудің өзіндік техникасы бар. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі, ал кейін олардың орналасқан орны және осы құндылықтарды сақтайтын материалды-жауапты ... ... ... ... ... ... Кіріс - шығыс кассалық ордерлерінің, банк шотының үзіндісі, расталған ... мен ... ... ... алынған талаптар, қарыздар сияқты мүліктің материалды емес бөліктері сәйкес есеп тіркелімдерін тексеру ... ... ... ... да ... ... тиіс.
Түгендеу мәліметтері тізіммен рәсімделуі керек, онда белгілі бір уақыт мерзіміне мүліктің жеке құрамдас бөліктері және түрлері, саны мен құны ... ... ... ... ... Сонымен қатар түгендеу тізім тексеруге жеңіл және бастапқы есеп мәліметтерімен салыстыруға ... етіп ... ... бағалы құндылықтарға олардың алынуын куәландыратын құжаттарды немесе пайда болуы жайлы мәліметтерді (төлем шотының нөмірі, жабдықтаушы және басқа да деректемелер) ... ... ... мен ... ... барлық іс-әрекеттер жасалғаннан кейін және нәтижелерін өзара тексергеннен соң тізімнің әр бетінің соңына тауарлы-материалдық құндылықтардың ... ... ... ... ... ... ... шығарылады. Бұл көрсеткіштер тізімнің соңғы бетіне, байқалмайтын түзетулер енгізуге мүмкіндік бермеу үшін, көрсетіледі. Тізімнің әр ... ... ... ... мен комиссия мүшелерінің барлығы қол қояды. Түзетулер барлық комиссия мүшелерімен келісілген және олардың қолдарымен бекітілген болуы ... ... ... толтырылмаған жолдарды қалдыруға болмайды. Тізімнің соңғы беттеріндегі толтырылмаған жолдар сызылып тасталады. Одан кейін түгендеу және есеп мәліметтері ... ... ... ... (6-кесте).
Кесте 6 - 2012 жылдың 15 маусымында материалдар қоймасындағы қорларды түгендеу бойынша ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша
Нақты
Артықшылығы
Жетіспеушілігі
Саны
Сомасы
Саны
Сома-сы
Саны
Сома-сы
Саны
Сома-сы
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Ескерту - [10] әдебиет негізінде құрастырылған
Демек, салыстыру тізімі нақты және есептік мәліметтердің сәйкес келмеген жағдайында ... және ... ... жиі ... ... бір бланкте біріктіріледі. Бұл - түгендеу ... ең ... ... құжаттардың бірі және оған енгізілетін нәтижелерді мұқият тексеруге көп көңіл бөлінеді. Сондықтан, анықталған ... ... ... ... тиіс ... ... ... тәуелді екенін есте сақтау керек.
Қажетті жағдайда түгендеудің жұмыс комиссиясы атқарған жұмысы хаттамамен рәсімделеді, онда түгендеу ... және ... жою ... қорытындылар мен ұсыныстар крсетіледі. Түгендеу аяқталғаннан соң оның барлық материалдары мен ... ... ... ... ... комиссия қарауына тапсырылады.
Егер түгендеуден кейін материалды жауапты тұлғалар түгендеу тізімінен қате табатын ... онда ол бұл ... ... ... ... ... өтініш арқылы хабарлауы керек. Барлық көрсетілген фактілер тексеріледі және олар ... ... ... ... ... ... ... алады.
Түгендеу комиссиясының өз жұмыс нәтижелері үшін жауапкершілігін арттыру үшін бақылау тексерістерін ұйымдастыру тәжірибесін ... ... Олар ... ... және есептің басқа да объектілерінің нақты қалдықтарын тізімге енгізудің дұрыстығын анықтауға мүмкіндік береді. Бақылаушы ... ... ... ... олар ... ... соң жүргізіледі. Осындай тексерісті жүргізу үшін кәсіпорын басшысымен немесе бас бухгалтермен тексеру жүргізетін тұлға атына өкім жазылып, түгендеу комиссиясы төрағасына ... Одан ... ... ... ... ... есептеліп (таңдау бойынша), түгендеу тізіміндегі жазбалармен салыстырылады. Тексеру нәтижелері ... ... ... саны және ... да мәліметтері көрсетілген, бекітілген нысандағы актымен рәсімделеді. Егер бақылаушы тарапынан ... ... ... ... онда ... ... ... енгізіле алады. Қомақты сәйкессіздік табылған жағдайда толық түгендеу жасау үшін жаңа түгендеу ... ... ... ... ұйым басшысы түгендеу комиссиясының бірінші құрамы жіберген қателіктері үшін ... ... ... қарастыруы тиіс. Түгендеулердің бақылаушысы тексеріс есебін арнайы кітапта жазып отыруы керек.
Түгендеу аяқталған соң түгендеу комиссиясының төрағасы тауарлардың нақты қалдықтарының ... ... ... және ... ... бақылаушы тізіммен және басқа құжаттармен бірге құндылықтардың есебі жүргізілетін ұйымның бас ... ... ... - материалды жауапты тұлғаға бірінші жазылған қолхатымен беріледі. Тауарларды тапсыру кезінде үшінші дана құндылықты ... ... ... ... ... ... түгендеу нәтижелерін уақытылы және дұрыс анықталуын қамтамасыз ету мақсатымен оның аяқталу сәтін барлық дайындық жұмыстарын, соның ішінде келесі ... ... ... ... жауапты тұлға рәсімдеген және тапсырған есепті өңдеу, тексеру және есеп ... ... ... ... ... ... және табиғи қоймалық есептің мәліметтерін салыстыру, қажет болған жағдайда акті рәсімдеу;
* түгендеу ... ... ... ... ... материалдық-құндылықтарды түгендеумен қатар, бухгалтерия барлық сәйкес шоттар бойынша жазбаларды тексеріп, оларды корреспонденттелетін шоттармен салыстыруы тиіс. Түгендеу нәтижелері бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРінІҢ ЕСЕБІНІҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
2.1 ЖШС - нің технико-экономикалық сипаттамасы және негізгі көрсеткіштері
Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексіне, ... ... 1998 ... 22 ... №220-1 ... ... әрі Заң) және Қазақстан Республикасының басқа да заңнамалық актілеріне сәйкес ұйымдық-құқықтық нысаны жауапкершілігі шектеулі серіктестік ... ... әрі ... түрінде құрылды.
Серіктестік Құрылтайшылары (бұдан әрі Қатысушылар);
Қазақстан Республикасының Заңнамасы бойынша заңдық тұлға болып ... ... әрі ЖШС деп ... ... ... 061003, ... ... облысы, Созақ ауданы, Таукент кенті мекен-жайында орналасқан,СТН 581300210959, ИИК 250175502 АҚ, БИК 190501832 банктік деректемелерімен ... ... ... болып табылады [11].
Қазақстан республикасының Заңнамасы бойынша заңдық тұлға болып табылатын, бұдан әрі ЖШС деп аталатын, Қазақстан ... 161003, ... ... ... Созақ ауданы, Таукент қ., мекен-жайында орналасқан, СТН 58130021140, ИИк 250198602 АҚ, БИК ... ... ... Жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып табылады.
Серіктестіктің мекен-жайы: Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... ... ... ... ... атауы:
Мемлекеттік тілде:
толық - Жауапкершілігі шектеулі серіктестік
қысқартылған - ЖШС.
Орыс тілінде :
толық - ... с ... ... ... - ТОО ... белгісіз мерзімге құрылады,
Бұл Жарғы Қазақстан Республикасыгның заңнамасына сәйкес жасалды және Жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің заңды тұлға ретіндегі құқықтық мәртебесінің ... ... ... ... құқықтық мәртебесі
серіктестік Қазақстан Республикасы заңнамасы мен осы Жарғыға сәйкес құрылған және әрекет ететін заңды тұлға болып табылады.
Серіктестіктің әділет ... ... ... ... ... бастап, заңдық тұлғаның құқығын иеленеді, оның фирмалық атауы, қазақ және орыс ... және ... ... ... тілдерде де қолданылатын мөртаңбасы, фирмалық бланкілері және басқа да ... ... ... ... белгісі және Қазақстан Республикасы заңдарында белгіленген тәртіпте тіркелген символикасы бар.
Серіктестіктің мыналарға құқығы бар:
* өз атынан келісімшарттар шарттар, ... ... ... және ... ... қолданыстағы заңнамасымен тыйым салынбаған өзге де әрекеттер жасауға;
* Қазақстан ... ... ... және одан тыс ... ғимараттарды, құрылыстарды, жер телімдерін, бағалы қағаздарды, өнеркәсіптік үлгілерді, ... ... ... мен ... оның ішінде ғылыми-техникалық ақпараттарды, авторлық және аралас құқықтарды, сондай-ақ кез келген басқа да мүліктерді иеленуге;
* Қазақстан Республикасында және одан тыс ... ... ... филиалдарды, өкілдіктер және басқа да оқшауланған бөлімшелерді құруға;
* Қазақстан Республикасның қолданыстағы заңнамасы мен Серіктестік Жарғысында белгіленген тәртіпте өзіне ... ... ... ... және ... ... сатуға, ауыстыруға, жалға беруге, уақытша зайымға пайдалануға беруге немесе ... да ... ... ... ... ... белгіленген тәртіпте Қазақстан Республикасында және одан тыс жерлерде басқа заңды тұлғалардың бағалы қағаздарына,заңды тұлғалардың ... ... ұзақ ... ... алу ... ұзақ ... инвестициялар мен басқа салымдарды жүзеге асыруға;
* Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде кәсіпкерлік әрекетті жүзеге асыруға, ... ... ... ... және жеке ... ... ... бірлестіктер мен ұйымдарды құруға және олардың жұмысына қатысуға;
* Қазақстан Республикасының заңнама бекіткен тәртіпте Қазақстан Республикасы және одан тыс ... ... ... ... ... ... ... заңнамасында қарастырылған жеңілдіктермен салыстырғанда Серіктестіктің барлық және жеке қызметкерлері үшін өз есебінен ... ... және ... ... ... ... да мүлікті және мүліктік емес құқықтарды иеленуге;
Серіктестікте жеке балансы бар
Сеіктестікке Қатысушы Серіктестік міндеттемелері бойынша ... ... және ... ... капиталға енгізген салымы құнының мөлшерінде Қазақстан Республикасы заңнамансында қарастырылмағандықтан басқа жағдайларда Серіктестік қызметіне байланысты шығындар тәуекелін көрсетеді.
Серіктестік өз ... ... ... ... ... ... ... береді. Серіктестік Серіктестікке қатысушылардың міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Серіктестікке Қатысушылар Серіктестіктің жарғылық капиталына жарнаны түгелімен қоспағанда, Серіктестікке әр ... ... ... ... құны ... оның міндеттері бойынша, ортақ жауапкершілікті көтереді.
Егер Серіктестіктің банкротқа ұшырауы Серіктестікке қатысушылардың әрекетінен ... онда ... ... ... ... Қатысушылар несие берушілер алдында субсидиарлық жауапкершілікті көтереді.
Қазақстан Республикасы заңнамасында қарастырылған жағдайларды ... осы ... ... ... ... өз ... асыра қабылдаған міндеттемелер бойынша үшінші тараптар алдында жауап береді.
Серіктестік қызметінің мақсаты мен түрлері
Серіктестікті құрудағы негізгі мақсаты осы ... ... ... ... ... мен ... табу болып табылады.
Негізгі мақсатқа қол жеткізу үшін Серіктестік төмендегідей қызмет түрлерін жүзеге асырады:
* химиялық және ... ... ... ... ... қысыммен жұмыс істейтін құбырларды жобалау, дайындау, жинақтау, жөндеу;
* ... ... ... жүк ... механизмдерді жобалау, дайындау, жинақтау, жөндеу;
* желдеткіш және газ тазартқыш жүйелер мен жабдықтарды жобалау, дайындау, жинақтау, жөндеу;
* жерастын ұңғылап ... ... ... ... ... ... үшін ... полигондар иммаратын салу;
* қысыммен жұмыс істейтін машиналарды, механизмдерді және құбырларды жөндеу және ... ... ... мен ... бөлшектері мен түйіндерін жөндеу және қалпына келтіру;
* Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы тыйым салмайтын ... да ... ... ... асыру;
Серіктестік өз қызметігің мақсаты мен түрлеріне қайшы келмейтін және Қазақстан Республиасы аймағында және одан тыс жерлерде жүзеге асыруға ... ... ... ... сәйкес міндетті лицензиялауға жататын басқа қызмет түрлерімен серіктестік тек лицензия негізінде айналыс алады.
Серіктестіктің мүлкі және жарғылық капиталы
Серіктестіктің ... ... ... Қатысушылардың салымын біріктіру жолымен құралады.
Серіктестік мүлкі Серіктестік алған ... ... ... ... ... ... ... тыйым салмайтын басқа да көздерден құралады.
Жарғылық капитал Серіктестік ... ... ету үшін ... және ... ( екі жүз елу төрт жүз жетпіс төрт мың сегіз жүз жетпіс бір мың) ... ... ... ... ... ... мөлшері мен үлесі:
Қатысушы: ЖШС 249 744 976 ( екі жүз ... ... ... жеті жүз қырық төрт мың тоғыз жүз жетпіс алты ) ... ол ЖШС ... ... ... 99,709 %-ын ... ЖШС 729 895 (жеті жүз жиырма тоғыз мың сегіз жүз тоқсан бес) теңгені, ол ЖШС ... ... ... 0,291%-ын құрайды.
Серіктестіктің жарғылық капиталы Серіктестікке Қатысушыларымен Серіктестікті әділет органда мемлекеттік тіркеуден өткізілуге дейін толық көлемде қалыптасты.
Серіктестіктің жарғылық ... ... ... азаюы Қазақстан Республикасында белгіленген тәртіп бойынша жүргізіледі.
Серіктемстік салым ретінде жарғылық ... ... ... ... ... ... ... болған мүлікке, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін жағдайда алған басқа да мүлікке иеленеді.
Серіктестік Қатысушылардың жалпы жиналысының шешімен резервті капитал және ... ... ... ... ... ... ... және Серіктестіктің басқа қорларды құру тәртібі Қатысушылардың Жалпы Жиналысының ... және ... ішкі ... ... ... мүлкін жарғылық капиталдан басқа негізгі қорлар мен айналымдағы қаражат, сонымен қатар, Серіктестіктің жеке балансында бағасы көрсетілген және Серіктестіктің ... ... ... ... да ... құрайды.
Серіктестіктің жарғылық капиталдан басқа, серіктестіктің мүлкі, мынадай көздерден пайда болады:
* Жұмыстан түскен табыс;
* Заңнамалық ... ... ... басқа да көздер.
Серіктестік мүлкінің пайда болу тәртібі мен шарты ... ... ... ... ... ... ішкі құжаттарымен анықталады.
ЖШС Серіктестік Жарғылық капиталының үстем бөлігін құрайды, сондықтан Серіктестікке (еншілес ұйым) қатысты негіхгі ұйым ... ... ЖШС ... ... тын ... анықтауға құқығы бар. Осы ретте еншілес ұйым (Серіктестік) негізгі ұйымның ( ЖШС) ... ... ... 7 - ... ... ... негізгі экономикалық көрсеткіштері
Көрсеткіштер
2011 ж.
2012 ж.
Ауытқу (+;-)
Өсу қарқыны, %
1
2
3
4
5
1. Өнімді сатудан алынған табыс, мың ... 586 ... 537 ... ... Жұмысшылардың орташа саны, адам
343
344
+1
+0,3
3. Негізгі құралдардың орташа ... ... мың ... ... ... 314
-1,3
4. Қысқа мерзімді активтердің орташа жылдық құны, мың теңге
370 886
403 353
+32 467
+8,75
5. Бір жұмысшының еңбек өнімділігі, мың теңге ... ... ... Қор ... ... Қор сыйымдылығы (3/1)
0,30
0,31
+0,01
+3,3
8. Өндірілген өнімнің өзіндік құны, мың теңге
1 377 041
1 260 610
-116 431
-8,5
9. Жалпы табыс, мың ... ... ... ... 033
+32
10. Кезең шығындары, мың теңге
196 323
217 942
+21 619
+11
11. Салық ... ... ... ... ... ... ... салығы
4 068
12 634
+8 566
+211
13.Таза табыс, мың теңге
9 ... ... ... Дебиторлық борыш
301 572
254 955
- 46 617
-18,4
15.Қысқа мерзімді активтердің айналымдылығы, рет ... Сату ... ... % ... ... ... табыстылығы, %
2,4
11,4
+9
+375
18. Меншікті капитал табыстылығы, %
1,2
6
+4,8
+400
Ескерту - ... ... ... мәліметтері негізінде жасақталған
Жасалынған есептеу нәтижесінде анықталғандай ... ... ... жалпы қаржылық жағдайына оң бағаланады. Оған таза ... ... ... баға ... ... Оның мөлшері өткен кезеңге қарағанда 36 852 мың теңгеге ұлғайған. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... үдеуі жағымды әсер етеді. өйткені осы активтердің түрі кәсіпорынға табыс алуға мүмкіндік береді.Талдау жасалынып отырған ұйымда қысқа ... ... ... 32 467 мың ... ...
Бір жұмысшының еңбек өнімділігі өнімді сатудан алынған ... ... ... ... ... Осы ... әсерінен қор қайтарымдылығы, қысқа мерзімді активтер айналымдығы баяу айналған. Ол қаражаттардың тиімді емес пайдаланады деген сөз.
Жалпы табыс мөлшері 2011 ... ... 32%-ға ... Оның ... өндірілген өнімнің өзіндік құнының 116 431 мың теңгеге төмендеуі септігін тигізді.
Кезең шығындары да өскен. Бұл жағдай орын алса да, таза ... кері ... ... Таза табыстың өсуінен сату көлемі табыстылығы 36,4%-ға, қысқа мерзімді активтердің табыстылығы 375 %-ға және меншікті капитал табыстылығы 400%-ға өскен.
Қор ... 3% ... Ол ... негізгі құралдарын тиімсіз пайдаланатынан көрсетеді.
2.2 Ақша қаражаттардың және қаржылық инвестициялар есебінің жүргізілуі
Ұйымдар қаржылық-шаруашылық қызметтері барысында қажетті ... ... есеп ... ... ... ... ... Жабдықтаушылармен олардан сатып алынған қорлар үшін;
* Сатып алушылармен оларға жөнелтілген қорлар үшін;
* Көлік мекемелерімен тауарлық ... ... ... ... ... ... салықтар және бюджетке төленетін басқа да төлемдер бойынша;
* Басқа да мекемелер, кәсіпорындар, ұйым және ... ... ... ... ... ... және қызметкерлермен еңбекақы және т.б. бойынша[1,19б.].
Ақшалай есеп айырысулар, негізінде, банк ... ... ... ... ... қаражаттарды төлеушінің шотынан алушының шотына қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... ... есеп айырысуларды қолдану мемлекетке банкте бос ақшаларды шоғырландыруға, олардың айналымына қатал бақылау жасауға мүмкіндік береді, кейбір ... салт ... ... ... азайтады және ақшалай қаражаттардың толық сақталуын қамтамасыз етеді.
Бұдан басқа халық тұтынатын тауарларды сатып алу - сату бойынша ... мен жеке ... ... есеп айырысу операцияларында үлкен мөлшерде салт ақшалар қатысады да, олар ұйым кассасына тауарларды сатудан түскен ... ... ... түседі, кейін банкке өткізіледі. Кәсіпорындардың түсімдері банктің кассасына түсетін қолма-қол ақшалардың 90% дейін құрайды. Сонымен, ... ... - ... кассаларына қайтатын қолма-қол ақшалардың негізгі жолы. Сондықтан ... ... ... ... және ... ... ... және оларды банктердің кассаларына өткізуіне күнделікті қатал бақылауды қамтамасыз етудің объекті қажеттілігі туындайды.
Банкке түсімдерін ... ... ... ... ... ... олардың жабдықтаушылардың шоттарын уақытында төлеу және банктің қарыздарын өтеу мүмкінділіктерінен айырады, банктің ... ... ... себепші болады. Мұның бәрі айыппұлдар, өсімдер мен тұрақсыздық ... ... ... де, мекемесінің түпкілікті қаржылық нәтижелеріне теріс әсер етеді.
Түскен түсімдерінің ең үлкен бөлігі банк қарыздарын өтеуге бағытталады да, ... ... ... ... ... ... ... бюджет, қарыз берушілер және т.б. алдындағы міндеттерді орындау ... ... ... ... ... да мекемелер мен кәсіпорындарының есеп айырысу төлем тәртібін сақтауды бақылайды және оларға еңбекақы, уақытша еңбекке жарамсыздығына жәрдемақы, ... және ... ... ... үшін ... ... ақшалар беру арқылы оларға кассалық қызмет көрсету жүктелген.
Ел экономикасының салаларында қабылданған ақша айналымы, есеп айырысу және қарыздардың бірыңғай қағидаттарына сәйкес ... есеп ... және ... ... жүргізе отырып, банк мекемелері елдегі ақша айналымын күшейтуге, қаржы есеп ... және ... ... сақтауды барынша жүзеге асырады, есеп айырысуды дұрыс ұйымдастыруды қамтамасыз етеді, ... және ... ... ... ... және мекемелердің барлық қаржылық-шаруашылық қызметінің тиімділігін көтеруге қатал бақылау жасайды [12].
Кассадағы ұлттық және шетелдік валюта түріндегі ... ... алу ... ... ... ... ... 8-де көрсетілген.
Кесте 8- Кассалық операциялар бойынша шот корреспонденциясы

Операциялар мазмұны
Дебет
шоты
Кредит
шот
1
2
3
4
1
Түсуге тиіс дебиторлық борыш ... ... ... кіріске алынды.
1010
1210
2
Есептелген пайыз бойынша алынуға тиіс дебиторлық борыш сомасы кәсіпорынның кассасына кіріске алынды
1010
1220
3
Есеп беруге тиісті ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның кассасына қайтарылды.
1010
1250
4
Жұмысшылар мен қызметкерлерге артық төленген еңбекақы сомасы кәсіпорынның кассасына қайтарылды.
1010
1250
5
Заңды тұлғалар мен жеке ... ... ... ... ... ... алынды.
1010
1250
6
Алынуға тиісті жал төлемі кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
1010
1260
7
Келіп түсуге тиісті жолдағы ақшалар кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... кассасына алынған сомалар
1010
1030
8 - кестенің жалғасы
1
2
3
4
9
Жарғылық қорды толтыру үшін үлес қосушылардан қолма-қол келіп түскен ... ... ... ... және ... тыс мекемелерден несие түрінде алынған сомалар кәсіпорынның кассасына кіріске алынды (үй-жай салу үшін берілген).
1010
3010
11
Дайын ... ... ... ақшалар кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
1010
6010
12
Сатып алынған тауарларды сатудан алынатын ақша лар ... ... ... алынды.
1010
6010
13
Негізгі құралдарды сатудан алынатын сома кәсіпорынның кассасына келіп түсті.
1010
6010
14
Бағалы қағаздардан алынатын дивиденд, пайыз түріндегі табыстар сомасы ... ... ... ... ... ... емес ... бағасы (құны) кәсіпорынның кассасынан төленді:
-сатылып алынған құны бойынша;
- қосылған құн салығы сомасына.
2700
1420
1010
16
Сатылып алынған тауарлардың ... ... ... ... ... алынған құны бойынша;
- қосылған құн салығы сомасына
1330
1420
1010
17
Есеп беруге ... ... ... ... ... ... бұйымдар сатып алу үшін т/б) кәсіпорынның кассасынан төленді.
1250
1010
18
Жұмысшылар мен қызметкерлерге несие ретінде берілетін ... ... ... ... немесе банктен тыс мекемелерден алынған несиелер сомасы ұйымның кассасынан қайтарылады.
3010
1010
20
Бюджетке есептелінген салық сомалары үшін қарыз кәсіпорынның кассасынан төленді.
3120
3130
1010
21
Жұмысшылар мен ... ... ... ... ... кәсіпорынның кассасынан төленеді.
3350
1010
22
Өнімдерді сату барысында пайда болған шығындар кәсіпорынның кассасынан төленді.
7110
1010
23
Кәсіпорынның әкімшілік шығындары кассадан төленді.
7210
1010
Ескерту - [12] ... ... ... ... ... алу ... мекемелерде жолдағы ақшалар болып сатып алушылар мен тапсырысшылардан оларға ... ... ... және ... ... үшін ... алынған, кейін мекеменің ағымдағы немесе өзге банктік шоттарына ... үшін банк ... ... ... ... ... ... кассасына, халық банкіне немесе банктік инкассаторларына өткізілген, бірақ әлі белгілеу бойынша түспеген мекеменің ақша сомалары танылады. Бұл түсімдер, әдеттегідей, жұмыс ... ... ... бұл ... банк ... ... күні бітіп қояды, соныдқтан оны банк ағымдағы немесе өзге шотқа бірден қоспайды, түсімдер өткізілгеннен кейін келесі күні қосылады. Нәтижесінде ... ... ... күні мен ... ... ... қосу күні ... уақытша үзіліс пайда болады, яғни ақшалар белгілі бір уақыт жолда болады.
Тікелей банктің кассасына өткізілген ... ... деп ... ... ... егер олар кешкі кассаға айдың ақырғы жұмыс күнінің ... ... онда ... ... ... шотына жаңа айдың бірінші жұмыс күні түседі.
Жолдағы сомалардың көлемі, әдеттегідей, бір күндік түсімінен ... ... ... ... ... көлемі түсімінің екі және үш күндік көлемінің құрауы мүмкін, егер түсімдерді банк үшін жұмыс емес күні өткізсе, жолдағы ақшалай қаражаттар ... ... ... ... ... ... немесе аналық кәсіпорыннан алынған хабарламасы немесе басқа да алушының ағымдағы ... өзге де ... ... ... есептеледі. Мұндай жағдайда банктің мекеменің сомасына өткізілген түсім, әсіресе пошта арқылы ... ... ... ... уақытында, дұрыс және толық түсуіне қатал бақылау жасауға өткір қажеттілік туындайды. Банк түскен сомаларды мекеменің шотына ... ... ... ... ... ... уақтылы түспеген жағдайда банк мекемесінің пайдасына әрбір мерзімі өткен күнге белгіленген мөлшерде ... ... ... ... ақша ... ... бары мен қозғалысының ағымдағы есебін және жүйелі бақылау ... үшін 1020 ... ... ... ... ... - кассирдің кассалық есеп беруіне, банк мекемесінің, байланыс пошта бөлімшелерінің түбіртектері, инкасаторларға түсімді өткізуге жасалған жолдама ... және ... ... ... ... болып табылады [7,42б.].
Мекеменің кассасынан түсімдерді банкке банктің инкасаторлары, байланыс пошта бөлімшелері, халық банкі және т.б. арқылы ... ... ... ... ... негізінде бухгалтерлік есеп шоттарында келесі жазу жазылады:
Дт: 1020
Кт: 1010
Кт: 1011
Егер мекеме сатқан өнімдер мен ... ... ... ... ... кассасына өткізбей, тікелей жоғарыда аталған ұйымдар арқылы банкке өткізсе, онда келесі бухгалтерлік тізбе беріледі:
Дт: 1020
Кт: 6010 ... ... ... ... ... ... және ... есептегі бланктерді түгендеу бойынша, кассадағы ақшалай қаражаттар мен ... да ... ... мен сақталуына бақылау жүргізу мақсатында айына кемінде бір рет кассаға кенеттен түгендеу жүргізіледі. ... ... үшін ... ... ... комиссия тағайындалады да, ол кассирмен бірге ең алдымен касса бөлмесінің ... ... мен ... да құндылықтардың сақталуын қамтамасыз ету, күзет-өрт сигнал беру құралдарымен техникалық жабдықталғандығы бойынша талаптарға сәйкестігін, кассирдің жұмыс істеу үшін ... ... және т.б. ... ...
Одан кейін комиссия кассадағы сақталған барлық ақшаларды олардың жеке-жеке түріне немесе банкалық буып-түюіне ... ... ... ... ... қайта санау арқылы қолда бар ақшаны, бағалы қағаздар, есеп айырысу чек кітапшалары, пошталық ... жол жүру ... ... мен демалыс үйлеріне жолдамаларды тексереді. Кассадағы ақшалай қаражаттар, бағалы қағаздар, ақшалай құжаттар және қатаң есептегі бланкілардың нақты барын тексеру нәтижелері ... және ... де, ... ... ... мен ... қол ... Кесім екі данада, ал материалдық тұлға ауысқанда үш ... ... да: ... ... данасы мекеменің бухгалтериясына береді, ал қалғандары материалдық жауапты тұлғаларда қалады.
Кесімнің соңында материалдық жауапты тұлғаның кесімде көрсетілген ақшалай қаражаттардың барлығы оның ... ... ... жөнінде қолхат келтірілген.
Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаттарын есепке алу ... ... ... ... ... бос ... қаражаттарды сақтау және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу арқылы қажетті төлемдерді жүргізу үшін мекемелер өздеріне қызмет көрсететін банк ... ... ... ... ... есепшот - банк пен клиент ... ... ... және ... ... ... және банк тәжірибесінде қолданылатын іскерлік айналым дағдыларымен қолданылатын клиентке банктік қызмет ... ... ... ... ... ... шарттық қатынастарды көрсету тәсілі. Банктік есепшоттарды теңгемен де, ... ... де ... және ... болады және олар ағымдағы, жинақ және корреспонденттік есепшоттар болып ... ... және ... ... - жеке ... мен заңды тұлғалардың, заңды тұлғалардың оқшауланған бөлімшелерінің банктік есепшоттары. Корреспонденттік есепшоттар - банктердің және банктік операциялардың жекелеген түрлерін ... ... ... ... ... ... ... ашу, ақшалай қаражаттарды сақтау және жұмсау, құжаттық рәсімдеу және жабу Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің нормативтік-құқықтық кесімдерімен ... ... ... ... ... ... және ... есепшот ашқан кезде банк клиенттінің пайдасына түскен ақшаны аудару ... ... ... ... және ... ... шартында көзделген басқа да қызмет көрсетуге міндеттенеді. Банктік салым шарты бойынша жинақ есеп шотын ашқан кезде банк салымшыдан ақша ... ол ... ... ... ... ... ... және тәртіппен сыйақы төлеуге және де салымның осы түрі үшін заң кесімдеріне және ... ... ... ... талаптармен және тәртіппен сыйақы төлеуге және де салымның осы түрі үшін заң ... және ... ... ... ... ... және ... салымды қайтаруға міндеттенеді. Банктік салым шарты бойынша жинақ есеп шотын ашқан кезде ақшаны ... өз ... не ... бір үшінші адамның атына салуға болады. Бұлар бұдан ... ... ... ... саналады. Банктік салым шарты жасалғаннан кейін банк салымшының талап етуімен оған салынған салымды растайтын, банк клиентінің атына рәсімделген құжат береді. ... ... ... ашу үшін ... клиент банктің қызмет көрсететін мекемесіне мынандай құжаттары тапсырылады:
* Мемлекеттік және орыс ... ... қол қою ... және мөр ... бар ... ... салық есебіне қойылу фактісін растайтын салық қызметі органы берген құжаттың көшірмесі;
* Статистикалық карточкасының көшірмесі;
* Мемлекеттік тіркеуден өткендігін растайтын уәкілетті ... ... ... ... ... ... Филиалдар мен өкілдіктер үшін Қазақстан Республикасының резидент заңды тұлғасы ... ... ... ... ... сенімхаттың көшірмесі;
* Жарғының не клиенттің қызметін үлгі жарғы негізінде растайтын құжаттың нотариат куәландырған көшірмесі.
Чек - бұл чек ... мен ... ... ... ... ... чек ... алушы банкке жазбаша бұйрығын қамтитын осындай бұйрықта көрсетілген ақша сомасын чек ұстаушыға ... ... ... ... Мекеме чектердің бланкілерін өзіне қызмет ететін банк мекемесінен өзінің өтініші бойынша тігілген және жүйелі нөмірленген чек кітапшасы ... ... ... ... жоқ, жабылған және жабылмаған болып бөлінеді:
* Кепілді чек - бұл чек ... ... осы банк ... ... төлеу жөніндегі кепілдігін қамтиды, бұл чек берушінің ақша сомасының чек берушінің банкінде жеткілікті болғандығына ... ...
* ... жоқ чек - бұл чек ... ... ... ... жоқ чек.
* Жабылған чек - бұл чек беруші алдын ала банкке салынған депозитпен қамтамасыз ... ... ... чек - бұл ... ала ... ... етілмеген чек.
Банктің ағымдағы корреспонденттік шоттардағы ұлттық валюта түріндегі ақшалай қаражаттардың қозғалысы бойынша ... ... ... алу 1030 ... ... Банк мекемесі үшін ағымдағы, корреспонденттік шот пассивтік шот болады, ... ол ... ... ... ... ... банктің көшірмесінде ақшалай қаражаттардың түсуін шоттың кредитінде, ал есептен шығуын ... ... ... ... [4,19б.].
Мекеме үшін ағымдағы, корреспонденттік шот активтік шот ... ... бұл ... бұл ... ... ... яғни шоттың дебеті бойынша ағымдағы, корреспонденттік шотқа түскен ақшалардың сомасын, ал бұл сомалар ақшалардың ... ал бұл ... ... түсу түріне байланысты басқа әр түрлі шоттардың кредиті бойынша, ал бұл шоттың ... ... ... ... шоттан есептен шығарылған ақшалай қаражаттар, ал бұл сомалар шығындардың түріне байланысты ... әр ... ... ... бойынша көрсетіледі. 1030 шотында активтік шот ... тек ... ... ... да, ол ... ... ... ақшалай қаражаттардың қалдығын көрсетеді.
Инвестиция - экономикалық дамудың тұрақты және жоғары қарқынын қалыптастыруды, ғылыми-техникалық ... ... ... ... дамытуды көздейтін басты фактор.
Инвестицияны дамытуда кәсіпорындарды қаржыландыратын және ұзақ мерзімге несие беретін ... ... ... мен ... қоғамдардың акцияларынан құрылған инвестициялық қорлар ерекше рөл атқарады. Сөйтіп, қорлар экономиканың неғұрлым ... ... мен ... ... ... ... ... Республикасының заңдары экономиканың барлық саласын инвестициялық тұрғысынан қолдауға бағытталған. Республикада инвестициялық жобаларды жүзеге асырудың тиімділігіне ... ... мен ... әзірленіп жасалған.
Түптеп келгенде, инвестициялардың мақсаты - жаңа технологияларды, алдыңғы қатарлы техниканы және ноу - ... ... ішкі ... ... ... тауарлармен толтыру және ынталандыру; экспортқа бағытталған және импортты алмастырушы өндірістерді дамыту, Қазақстан Республикасының шикізат көздерін тиімді кешенді пайдалану; қазіргі заманғы ... пен ... ... ... жаңа ... ... құру; жергілікті мамандардың үздіксіз оқу жүйесін енгізу, олардың біліктілік деңгейін көтеру; өндірістің жедел дамуын қамтамасыз ету; ... ... ... ... болып табылады.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялардың ағымдағы құнының ... ... ... ... ... ... сол ... пайда болған кезінде танылады. Есеп саясатында әрбір субъект қолда бар ... ... ... ... құнының өзгерісінің кезеңділігін көрсетуді белгілейді және ол биржада: не баға нарығында бағасы белгіленген құны бойынша, не ... ... ... ... ... жақтардың белгілеген бағасы бойынша, яғни әділ есеп айырысудың нарықтық құны бойынша есептелінеді. Егер қысқа мерзімді қаржылық инвестиция сатып алу және ... ... ең ... ... ... баланстық құны жиынтық көрсеткіш негізінде не инвестиция түрлері бойынша, не бөлек инвестиция негізінде анықталады. Қысқа мерзімді инвестициялардың ағымдағы ... ... ... ... ... ... шығын, олар пайда болған кезеңдегісімен көрсетіледі.
Қаржылық инвестициялардың есебі 1100 ... ... ... ... ... , , ... ... шоттар активті, күрделі, негізгі болып табылады. Осы шоттардың дебетіне қаржылық салымдардың айдың басы мен аяғындағы қалдықтары, инвестициялардың ... ... ... бойынша қаржылық инвестициялардың кему операциялары жазылады. Қаржылық инвестициялардың шоттары бойынша талдамалы есеп инвестициялар салынған ... ... ... ... ... ... алу кезінде ол оның сатып алынған бағасымен ... ал ... ... бағаға алумен байланысты тікелей шығыстар, яғни брокерлік марапаттауы, банктің ... ... үшін ... ... қор ... ... төлемдері кіреді.
Құнды қағаздар инвестициясының өтелу құны мен оның сатып алынған құнының арасындағы айырмашылықтары (сатып алу кезінде ... ... ... ... сыйақы) инвестор өзі иеленген уақыт ішінде амортизацияланады. Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар бухгалтерлік баланста: не ағымдағы құнымен, не сатып алу ... ... ... ... ең төменгі бағасымен есептелінеді.
Егер де қысқа мерзімді қаржылық ... ... ... ... онда ... ... кезеңдік өзгерістерін ескеріп отыруға тура келеді, мысалға, қор биржасындағы, инвестицияның котировкасы сияқты.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестиция ... онда ол ... ... ... ал ... өзгерсе, онда оның баланстық құнын келесі негізде анықтайды:
* жалпы қоржындық(порфелдік) жиынтығымен;
* инвестицияның түрі бойынша қоржындық ... жеке ... ... ... ... ... ... алынған бағасы ағымдағы (нарықтық) бағадан жоғары болса, онда олардың айырмашылығы шығыс ... ... ал ... ... - ... ... ... де қысқа мерзімді қаржылық инвестиция ағымдағы құнымен есептелсе, онда ол баланстық құн бойынша аударылады.
Бұл арада бұрындары жүргізілген қайта ... ... ... ... ... ... ... инвестицияларды ұзақ мерзімді инвестицияға аударсақ, онда: олар сатып алу және ағымдағы құнының ең төменгі бағасы ... ... ... құны ... ... де олар бұрындары осы құны бойынша көрсетілген болса) бағаланады.
Енді біз бұл қалай есептелетіндегі туралы, бір мысал қарастырып көрейік:
* акцияның ... ... ... ... да ... ... ... кәсіпорынның, басқа кәсіпорындардың, банктердің және т.б.-дың акцияларын алуға жұмсалған сомалары есептелінеді. ... - ... ... ... ... бір соманың салынғанын куәландыратын және ол оның иесіне дивиденттер түрінде табыстың бір ... алу ... ... ... ... ... алған кезде 1100 шотының дебеті бойынша және төмендегі шоттардың кредиті бойынша корреспонденциясы жасалынады: сатып алу ... - 3310 , 3390 - , 4120 - , 4130 - , 4140 - . ... ... ... есеп айырысу шоттарын жанай өтіп, ақша қаражаттарының шоттарын пайдалануы мүмкін: 1150 - ... ... 1050 - , ... ... - шет мемлекеттердің банкілері мен компанияларының акцияларын алғанда; 1040-, 1010- - Қазақстан Республикасының ішкі нарығындағы ... ... ... ... және ... да ... олар ... шығарылса, онда акцияның баланстық құнына 7410 - деген шоты дебеттеледі де, және 1100 - кредиттеледі, сосын ол ... ... ... және 6210 ... ... ... көрсетіледі.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестиция бухгалтерлік баланста төмендегідей жолмен анықталады:
* сатып алу құнымен;
* қайта бағалау құны ескерілген құнымен:;
* ... ... ... және ... ... ең кіші ... бағасымен бағаланады, яғни қоржындық бағалы қағаздар негізінде.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияларды қайта бағалау үшін: қайта бағалаудың мерзімін анықтау үшін қажет және бір ... ұзақ ... ... бір ғана түрі қайта бағаланады.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияның қайта бағаланған сомасы меншік капиталының өсіміне жатқызылады. Инвестициялар құны төленген ... ... сол ... ... ... сомасы есебінен жүргізіледі. Бір инвестицияның үстеме сомасы жоқ ... ... оның ... төмендеуі зиянға есептелінеді . Инвестицияның үстеме бағасының сомасы, бұрын құны төмендеген болса, сол ... ... ... кейін меншік капиталына жатқызылады, яғни сол сомаға өседі.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияялар құны төмендеген жағдайда ... бұл ... ... құны ... ... талап етеді. Құнды тап осылайша төмендету әрбір инвестиция үшін жеке ... және ... Бұл ... инвестицияланған субъектідегі инвестордың үлес салмағы және тәуекелділіктің түрі ескерілуі керек. Қаржылық инвестициялар есептен ... оны ... ... ... мен ... ... айырмасынан шығындарды алып тастағаннан кейін (брокердің немесе дилердің қызметі) ол не ... не ... ... Егер инвестиция бұрын қайта бағаланған немесе ағымдағы құны бойынша бағаланған болса, онда қайта бағалау сомасы ... ... ... есеп ... сай ... табысқа жатқызылады.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестиция қысқа мерзімді инвестициясына өтетін болса, онда оның сатып алу мен баланстық құны ең ... баға ... ... ... ... ... ... болса, онда қайта бағалау сомасы аудару кезінде шығарылып тасталынады.
Егер де қысқа мерзімді қаржылық ... ... ... есептелсе, онда ол баланстық құн бойынша аударылады.
Бұл арада бұрындары ... ... ... ... инвестицияның табысы болып саналады.
Қысқа мерзімді инвестицияларды ұзақ мерзімді инвестицияға аударсақ, онда: олар сатып алу және ... ... ең ... ... бойынша немесе ағымдағы құны бойынша (егер де олар бұрындары осы құны бойынша көрсетілген ... ... ... ... мен ... ...
Ұйым басқа ұйымдармен өзара есеп айырысулар қарым-қатынасы барысында дебиторлық ... ... ... ... ... бұл ... ұйымдардың ұйым алдындағы ақшалай шаққандағы қарыздық міндеттемелері болып табылады. Ұйымдардың дебиторлық борышының негізгі түрі болып сатып алушылардың оларға ... ... сол ... ... ... ... тапсырысшылардың көрсеткен қызметтері үшін қарыздық міндеттемелер танылады.
18 JAS ... ... ... ... сәйкес сатып алушылардың борышын есепке алудың негізіне есептеу қағидасы алынған. Ол бухгалтерлік есеп пен ... ... ... қорларды өткізуден түскен табыстар төлемдердің түсу сәтіне қарамастан ... ... ... ... ... ... ... алушыға көшу сәтінде көрсету қарастырылған. Меншік құқығы жабдықтаушыдан сатып алушыға көшу сәті болып жөнелтілген немесе босатылған тауарларға жасалған есеп ... ... ... сатып алушыға банк арқылы инкассаға ұсынған сәтті есептейді [13].
Сатып алушылардың берешектерін есепке алуды ұйымдастырудың маңызды шарты ... ... ... қызметтері жөнелтілген немесе сол жерде сатып алушыға босатылған тауарлық-материалдық қорларға тауарлық ілеспе құжаттарды дұрыс рәсімдеу және оларды сатып ... есеп ... ... ... үшін бухгалтерияға уақытында өткізу болып табылады. Тауарлық-материалдық қорларды тиеп ... ... ... мен ... алушының арасындағы жасалған келісім-шарттар негізінде жүргізіледі. Келісім-шарттарда төлемдер түрі мен тәсілі және есеп айырысулар тәртібі қарастырылады.
Сатып алушылардан төлемдерді алу үшін ... ... ... ... ... төлем тапсырмалар, чектер, вексельдер саналады да, олар қаржылық құжаттар болып табылады және олар арқылы жабдықтаушының сатып алушыға ұсынылған есеп ... ... ... ... ... мен ... дебиторлық берешегін есепке алу үшін олармен есеп айырысу мерзімдеріне (бір жылға ... ... ... бір жылдан асатын мерзім) қарай бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарын келесі шоттар ... бір ... ... ... есеп айырысу операциялары үшін 1210 шоты; 2110 .
1210 және 2110 шоттарында жөнелтілген немесе босатылған өнімдер мен ... және ... ... үшін ... алушылар мен тапсырысшыларға ұсынылған және банктің төлеуге қабылдаған есеп айырысу құжаттары бойынша ... ... ... ... алынады.
1210 және 2110 шоттарының дебеті бойынша ... ... ... немесе босатылған өнімдер мен тауарлар және көрсетілген қызметтер сомасы және осы тауарлар мен қызметтер бойынша есептелген есеп айырысу құжаттарының ... ... ... көрсетіледі.
1210 және 2110 шоттарының кредиті бойынша сатып алушылардан оларға жөнелтілген немесе босатылған ... ... және ... қызметтер үшін банктегі есеп шоттарға түскен төлемдер мен қолма-қол ақшалар сомалары көрсетіледі. Бұл шотта сондай-ақ тауарлық-материалдық қорларды ... беру үшін ... ... ... ... және жабдықтаушы мен сатып алушы арасындағы жасалған келісім-шарттарында ... ... мен ... ... ... алу ... көрсетіледі.
Сатып алушылар мен тапсырысшылардың берешектерін есепке алу бойынша шоттардың негізгі корреспонденцияларын қарастырайық (9-кесте).
Кесте 9 - ... ... мен ... берешектерін есепке алу бойынша шоттардың корреспонденциясы
Операциялар мазмұны
ДТ
КТ
1
2
3
4
1
Тиеп жіберген тауарға, өнімге, көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... жіберген тауарға, өнімге, көрсетілген қызметке есептелінген ҚҚС сомасы
1210
3130
3
Борыш сомасы бұрын алынған аванс ... ... 3390 ... ... және ... берушілерден есеп айырысу шотына келіп түскен сома
1030
1210
5
Сатып алушы және тапсырыс берушілердің борышы олардың кредиторлық қарызы есебінен ... ... ... ... ... үшін ... ... алушы және тапсырыс берушілер берген вексельдері үшін борыштарын төледі
1030
1210
Ескерту - [12] ... ... ... және 2110 ... ... ... ... қалдық тек қана дебиторлық болады да, ол сатып алушылар мен тапсырышылардың оларға жөнелтілген тауарлық-материалдық қорлар үшін берешектерін көрсетеді.
Сатып алушылар мен ... ... ... ... ... ... берешектері 1280 шотында есепке алынады. Ол үшін бұл ... ... ашу ... ... ... ... жағдайында есеп айырысу-төлем құжаттарын төлемеу немесе уақытында төлемеу қауіпі ... ... ... ... құралы және мекемелердің несие алу құралы ретінде үлкен қолданысқа шығады. Вексель жазып берген мекеме несие ... ... ал ... тауарлар үшін төлеуге вексельді алған мекеме несие беруші болады. Мұндайда сатып алушылар мен тапсырысшыларға жөнелтілген өнімдер мен ... үшін ... ... қалдыру түрінде коммерциялық несие алу мүмкіндігі беріледі.
Аударым векселімен есеп ... ... ... ... ... ... сатып алушы мен тапсырысшының мекен-жайына өнімдер мен тауарларды ... де, ... ... ... ... ... ... құжаттарымен бірге сатып алушы мен тапсырысшының банкіне береді. Жеткізушінің банкі аударым векселін тауар ілеспе құжаттармен бірге сатып алушының банкіне өткізеді. ... ... ... ... де, ... алуға өз банкісінен көрсетілген құжаттарды алады. Төлем мерзімі келген кезде сатып алушы мен тапсырысшы акцептелген вексельді сатып алады, ал ... ... банк ... есеп шотына аударады.
Вексель сомасы жөнелтілген тауарлардың құнын, қосымша құнға салынатын салық сомасын, коммерциялық несиені пайдаланғаны үшін ... ... ... беру ... ... есеп ... ... алу. Кейбір жағдайда мекемеде кассадан қолма-қол ақшалар немесе банк мекемесі ... ... ... төлем жүргізе алмайтын әртүрлі әкімшілік-шаруашылық және операциялық шығындар (тауарларды сатып алу, ауыл шаруашылық өнімдерді дайындау және т.б.) жасау қажеттілігі ... ... ... ... үшін ... белгілі штаттық қызметкерлерге есеп беруге тиісті ақшалай аванстар түрінде қолма-қол ақшалар береді.
Қолма-қол ақшалар мекеме жетекшісінің бекіткен есептеуіне сәйкес беріледі. Кассадан ... ... ... аванстар есеп беретін сомалар деп аталады. Олар тек белгіленген мақсат бойынша ғана ... және ... ... ... ... ... ... етілмейді. Жаңа аванс бұрын берілген аванс бойынша толық есептескеннен кейін ғана беріледі.
Мұндай аванс тұлғалар белгілеген операцияларды жүргізгеннен кейін ... ... ... есеп ... ... ... ... аванс туралы құжаттар негізінде есептесуге міндетті, сондықтан олар есеп беруге міндетті тұлғалар деп ... ... салу және ақша ... ... ... күшейту мақсатында мекеме жетекшісінің бұйрығымен штаттық қызметкерлердің ішінен ... ... ... ... құқығы бар тұлғалардың тізімі бекітіледі. Есептесетін қолма-қол ақшаларды беру үшін ... ... ... ... негіз болады. Ақшаны беру бухгалтерия жазған кассалық шығыс ... ... де, оған ... ... мен бас ... қол қояды. Есептесетін сомалар қызметкерлерге қызметтік іссапармен байланысты шығындарды өтеу үшін ... ... ... ... ... барлық мерзімінде жұмыс орны (лауазымы) және іссапардағы күндері үшін орташа ... ... оның ... ... ... уақыты үшін де сақталады. Қызметкердің іссапарда болған мерзімі үшін орташа еңбекақысы тұрақты жұмыс орны ... ... ... бойынша аптадағы тұрақты жұмыс орны бойынша белгіленген кесте бойынша аптадағы барлық жұмыс күндері үшін сақталады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... және мейрам күндерін шығармай, сондай-ақ жолда болған, оның ішінде жолдағы амалсыз тоқтаған күндері үшін Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген нормалар ... ... ... ... ... ... ... күні үшін тиісті жылға Республикалық бюджет туралы Заңмен бекітіліген және іссапар кезінде қолданылған бір айлық есептік ... ... ... сомасын төлейді;
* тұрғын үй-жайды жалдау туралы ұсынылған құжаттар бойынша мекеме жетекшілері мен жетекшілердің орынбасарлары үшін ... ... ... ... айлық есептік көрсеткіштің келесі еселі мөлшерінен Қызметкерлердің іссапарға Қазақстан Республикасы шекарасынан тыс жерге жібергенде оларға белгіленген тәуліктік және пәтерлік нормалар ... ... ... ... ... ... аванс беріледі. Шығындарды өтеу Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 ... 6 ... №108 ... ... ... ... бойынша жүргізіледі[1,155б.].
Аванстық есеп берулер мен оларға тіркелген құжаттарды бухгалтерия тексергеннен кейін мекеме ... ... ... мен ... ... ... бекітеді.
Аванстық есеп берулер мен оларға тіркелген алынған есептесетін сомаларды жұмсауды растайтын және мекеменің кассасына аванстардың пайдаланбаған қалдықтарын ... есеп ... ... ... ... ал ... ... жағдайда, қылмыстық заңдарда қарастырылған тәртіпте есептесетін сомалар бойынша қызметкерлердің берешегін олардың еңбекақыларынан ұстап қалуға құқы бар.
Берілген есептесетін сомалар бойынша дебиторлық ... ... ... алу үшін 1250 шотын пайдалануға болады, ол үшін оған атты ... ашу ... ... мен ... ... ... және жеке тұлғалардың төлем қабілеттілігін анықтау жүйесін ... ... ... ... ... тауарлар немесе көрсетілген қызмет үшін уақытылы есеп айырыспай немесе алынуға ... ... бір ... ғана ... ... бөлігінің алынбай қалуы іс-тәжірибеде әрдайым кездесіп отырады. Мұндай жағдайлардың алғашқы нысандары ... ... ... мен ... ... ... ... немесе ол кәсіпорындар мен ұйымдардың таратылуы, сондай-ақ борышты талап ету мерзімінің өтіп кетуі табылады. Сатып алушылардың келісімшартқа сәйкес белгіленген мерзімде ... ... деп ... ... ... - ... төленбеген, жабылмаған және де тиісті кепілдікпен қамтамасыз етілмеген дебиторлық борыштар жатады. ҚР-ың заңына сәйкес талап ету мерзімі өтіп ... ... ... күмәнді қарыз болып саналады.Өтелу-өтелмеуі белгісіз, күмән тудыратын борыштарды есептен шығарудың екі тәсілі бар. Біріншісі - тікелей есептен ... ... ... ... ... ... ... деп танығаннан кейін ғана тікелей есептен шығарылады. Екіншісі - резервтік тәсілмен есептеледі.
Тікелей есептен шығару әдісі бухгалтерлік есеп ... ... ... саналмайды. Өйткені ол кірістер мен шығындарды сәйкестілікке келтіре алмайды, яғни күмәнді борыштарды тауарлар жеткізіліп тексірілген немесе қызметтер көрсетілген сәтінде (кезде) ... оның ... деп ... ... ... ғана ... жатқызады. Кәсіпорындар мен ұйымдар күмәнді қарыздарға шығындардың есебімен резерв жасай алады. Күмәнді қарыздар бойынша резервтердің есебі ... ... ... қарыздар бойынша резервтер есеп беретін жылдың соңында жабдықталушылар мен сатып алушылар арасында дебиторлық ... ... ... ... ... ... жасалынады. Азаматтық кодекстің 1-бөліміндегі 178-бабына сәйкес борыштардың ... ... ... уақыты 3 жыл болып белгіленді. Үш жыл уақыт аралығында өтелмеген борыш ... ... ... ... ... ... ... шығарылады.
Қазақстан Республика заңына сәйкес талап ету мерзімі өтіп кеткен дебиторлық борыштар деп танылады. Ал үмітсіз қарыздар сомалары ... ... ... ... резерв есебінен есептен шығарылады. Егер кәсіпорындар мен ұйымдар күдікті қарыз ... ... ... және ... ... ... жағдайы пайда болса, онда бұл сома кезең шығындарына жатқызылып ... ... ... ақ бұл сома ... шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беруде көрсетілуі тиіс.
Тауарлы-материалдық қорлар - өндіріс циклінде қолданылатын әр түрлі еңбек заттары. Олар өндіріс ... ... ... құнын өндірілетін өнімге толығымен аударады.
Материалдар негізгі және көмекші болып бөлінеді. Негізгі материалдар дайын өнім құрамына ... ... ... және өнімнің негізін құрайды.
Көмекші материалдар дайын өнім құрамына кірмей, тек оның қалыптасуына көмектеседі.
Қорлардың есебі ... ... және ... есебі 1300 - кіші бөлімі қарапайым қызмет барысында сатуға арналған, немесе сату үшін ... ... ... ... ... ... ... ұсыну кезінде пайдалануға арналған шикізат немесе материалдар ... ... ... ... ... кіші ... мынадай топтарды қамтиды:
1310 - Шикізат, материал, сатып алынатын жартылай фабрикаттар мен құрамдас бұйымдар, құрылғылар мен тетіктер, отын, ыдыс және ыдыс ... ... ... ... ... ... ... мен қызметтерді орындауға арналған басқа да материалдық қорлар;
1320 - , онда дайын өнім ... ... - , онда ... ... және ... сатуға сақталған тауарлардың қозғалысына байланысты операциялар көрсетіледі;
1340 - , онда аяқталмаған өндіріс бойынша шығындар есепке алынады;
1350 - , онда ... ... ... өзге ... ... алынады.
Материалдар есебін дұрыс ұйымдастыру үшін ғылыми - негізделген жіктемені, есеп бірлігін таңдау мен бағалау өте ...
2 JAS ... ... ... ... сәйкес бұл ұйымның қалыпты қызмет барсында қайта сату үшін сатып алынған және сақталған тауарлар.
2 JAS ... ... ... ... ... бірін-бірі алмастырмайтын тауарлардың жекелеген баптарының, сондай-ақ арнаулы жобалар үшін өндірілген және ... ... ... немесе қызмет көрсетудің өзіндік құны оларға жұмсалатын жеке шығындарды ерекше сәйкестендіру арқылы ... ... Олар ... ... өзіндік құнын анықтайтын мынандай екі әдістің біреуін қолданумен анықталады:
* алғашқы түскен өнім - алғашқы жөнелтілген тауар () ... ... ... құн ... сипаты және олардың мекемелерде пайдалану жағынан ұқсас ... ... үшін ... ... ... пайдаланған міндетті. Әр түрлі сипаттағы немесе пайдаланудағы тауарлар үшін әр түрлі бағалау формулаларын қолдану құру өзін-өзі анықтау мүмкін.
Орташа өлшенген ... ... ... ... ... алынған әрбір материалдық қорлардың бағасы олардың кіріске алынғандағы шоты ... ... ... ... болмаған жағдайда жүргізіледі. Материалдық қорлар тобының орташа өлшенген құны ұйымдағы материалдардың есепті ... ... ... ... ... ай бойы ... алынған материалдар құнының жиынтығын материалдардың ай басындағы сандарының қалдығымен ай бойы кіріске алынған тиісті материалдардың ... ... бөлу ... ... 10 - түрлі материалдар тобы
Күні
Кіріс
Саны (дана)
Бағасы (тенге)
Сомасы (тенге)
1
2
3
4
Ай басындағы қалдық
50
100
5000
Ай бойғы кіріске алынған материалдар ... ... ... - [14] ... ... ...
(6)
Мұндағы: - ай басындағы қалған материалдардың қалдық құны; Км.к. - ай ... ... ... ... ... - ... ... құны; Калын - ... ... ... ... ... орташа өлшенген құны мынаны құрайды:
(орташа өлшем құны)
Орташа өлшем құнын, жұмсалған ... ... ... 126,122 х 250 = 31530,5 онда біз ... ... ... ... ал ай соңындағы материалдардың қалдық санын орташа өлшем құнына көбейтіп - қалдық құнын аламыз.
240 х 126,122 = ... - бұл ... ... ... ... құны бойынша бағалау әдісі. Мұндай әдісте мынадай қағида қолданылады:
, яғни материалдық құндылықтардың шығынын оларды ... алу құны ... ... бір кезектілікпен бағалайды: Басқаша айтатын болсақ, барлық келіп кіріске алынған материалдар бірінен соң бірі ... ... ... ... ... етіледі деп есептелінеді. Бұл жағдайда ай соңында кәсіпорынның қоймасында қалған материалдардың өзіндік құны соңғы кіріске ... ... ... ... ... ФИФО ... бойынша:
Бірінші кіріс етілгендер, соның ішінде: айдың ... ... ... ... қалдық саны 50 дана сомасы 5000 теңге, бірінші топтамада кіріске алынғаны 100 дана сомасы 11000 теңге, екінші топтамада ... ... 80 дана ... 9600 ... ... топтамада кіріске алынған материалдардың тек қана 20 данасы сомасы 2600 ... ... ... Барлығы 250 (50+100+80+20) дана, сомасы 28200 (5000+11000+ +9600+2600) теңгенің материалдары.
2.4 Негізгі құралдар мен материалдық емес активтер есебінің ұйымдастырылуы
Негізгі құралдар деп ... ұзақ ... бойы (бір ... ... ... ... өзінің бастапқы заттай нысанын, сақтай отырып, құны шығарылған өнімге, орындалған жұмысқа, көрсетілген қызметке біртіндеп бөліп-бөліп есептелген амортизациялық аударым мөлшерінде ауыстыратын ... ... яғни ... ... ... ... есебі 16 Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарына сәйкес жүргізіледі.
Негізгі құралдар өндірістік кезеңдер ішінде пайдаланылады және өзінің бастапқы құнын жаңа өнідірілген ... ... ... ... ... ... ... құралдар бойынша амортизациялық аударымдар есептеу үшін есептік мерзім есептік жыл болып ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, яғни олар басқа мекемелерден жалгерлік келісімі бойынша белгілі мерзімде алынады. Ағымдағы жалға алынған негізгі құралдар жалға берушінің балансында есептеледі, ал ... ... - ... тыс ... ... ... бухгалтерлік есепте әрбір инвентарлық объект бойынша толық теңгеге дейін дөңгелектенген сомаларда есептейді. ... ... ... ... ... төл құжаттау маңызды орын алады. Ол бұл құралдарды техникалық дәрежесін, жағдайын және жалпы параметрлерін белгілеуге, оны ... ... ... процесінде рационалды пайдалану перспективаларын анықтау үшін қажет.
Қоғамдағы төлқұжат негізгі құралдар есебі ... ... ... ... үшін ... ... құралдар қолма-қол ақшаға және кредитке сатып алу, қайтарымсыз алу, жалға алу есебінен келіп түсуі мүмкін.
Негізгі құралдардың келіп түсуін ... Оны ... ... ... ... ... Онда қабылданатын объектіге толық сипаттама береді, оның ... ... және тозу ... ... ... ... объектінің техникалық жағдайы туралы қорытынды жасайды. Қолданыстағы ... ... ... ... ... алу құны ... төленген қосылған құн салығын қоса отырып көрсетіледі. Актінің техникалық құжаттама тіркелген бір ... ... ... ... ... 2004 ... сәуір айында 1376437 теңгенің автокөлігі сатып алынды. Ол есепте мынадай жазумен көрсетілді:
Дт: 2410
Кт: 3310 ... ... ... ... ... ... инвентарлық объектіге ашылады.
Инвентарлық карточкалар актілер негізінде, техникалық төлқұжаттар және басқа құжаттар ... ... ... және олардың жеке құрастырмалар элементтерінің сипаттамасы қысқа болуы тиіс. Бірақ объектінің жеке ерекшеліктері дәл көрсетілуі және техникалық құжаттың ... ... ... ... ... ҚҚС қоса алғанда 230000 теңгенің 2 дана компьютерлері алынды:
Жабдықтардың сатып алу ... 2410 ... 3310 200000 ... ... мың теңге сомасындағы ҚҚС сомасына
Дт: 3130 ... 3310 ... ... ... бухгалтерияда НҚ-7 негізгі құралдар есебі бойынша инвентарлық карточкалар тізімінде тіркеледі. Олар негізгі құралдардың әрбір жіктелу тобы бойынша бір ... ... ... ... ... ... ... кейін оларды негізгі құралдың жүктелу топтары бойынша арнайы картотекаға орналастырады және сақтайды. Ал топтар ішінде пайдалану орны және материалдық жауапты ... ... ... ... ... сақтайды [14].
Негізгі құралдардың әрбір жіктелу тобы бойынша бір ... ... және ... ... үшін ... пайдаланады және оларды бөлімшесі шоттары бойынша Бас кітаппен салыстырады.
Карточка негізгі құралдардың жыл басындағы қалдықтарын, келіп түсіну, шығуын көрсетеді. Осы ... ... ... ... бар болуы және қозғалысы туралы есеп беру жасалады.
Ұзақ мерзімді ... ... ... ... шоты ... ... және қалдықтарды жинақтау үшін НҚ-12а карточкаларын пайдаланады.
Ұйым цехтары ішінде материалды - жауапты тұлғаларға бекітілген барлық негізгі ... НҚ-13 ... орны ... ... ... ... ... бухгалтерия жазатын екінші данасында жүргізілуі мүмкін.
Талдамалық есеп негізгі құралдардың бар болуы және қозғалысы туралы мәліметтерді алу мүмкіндігін қамтамасыз етуі ... ... ... тәртібімен алынған негізгі құралдар объектілері үшін мекеме жетекшісінің бұйрығымен бекітілген комиссия негізгі құралдарды қабылдау-беру актісін толтыруы тиіс. Оның ... ... НҚ-6 ... және ... ... ... бойынша инвентарлық карточкалар тізіміне сәйкесті жазулар жасауы және НҚ-13 жасауы тиіс.
Мүлікті сатып алу-сату келісімшарты және негізгі құралдарды қабылдау-беру актісі ... ... ... ... ... ... ... құрамына енгізіледі. Мұнда негізгі құралдардың түсуі бойынша жазулар беріледі.
Кез ... ... ... ... ... өзіне тиесілі ғимарат, жабдықтарды тегін беруі, айырбастауы, жалға беруі мүмкін. Сонымен қатар оларды заңдылық актілерімен және мекеме жарғысымен қарастырылса, ... ... ... ... ... ... мынадай жағдайларда жүргізіледі:
* Табиғи тозуы бойынша жойылуы;
* Табиғи апаттар, құрылыс, кеңейту, реконструкция жұмыстары;
* Қайтарымсыз берілуі;
* ... ... ... ... және ... ... ... бойынша қажетті құжаттарды толтыру үшін тұрақты қолданыстағы комиссия құрылады. Оның құрамында мекеме жетекшісінің орынбасары, бас мамандар, бас ... ... ... негізгі құралдардың жеке түрлерін есептеп шығару кезінде инженер-механиктер, ... ... ... ететін комиссия есептен шығарылуы тиіс объектілерді тікелей қарайды және олардың қалпына келтіруге және әрі қарай ... ... ... ... ... ... ал қажетті жағдайларда негізгі құралдарды уақытынан бұрын есептеп шығаруға кінәлілерді белгілейді; жеке желілерді, бөлшектер мен ... ... ... ... бағасын белгілейді; өндірістің негізгі құралдарын есептен шығару актілерін жасайды.
Комиссия ... ... ... ... кезінде техникалық төлқұжаттарды, ведомостарды және басқа қажетті құжаттарды пайдалануға міндетті.
Кәсіпорын өз балансынан ғимараттарды, машиналар мен жабдықтарды, көлік құралдарын ... ... ... ... ... ... авария немесе табиғи апаттар болған жағдайларда ғана есептен шығарады.
Негізгі ... ... ... негізгі құралдарды есептен шығару актісімен құжаттайды.
Актілерде есептен шығарылатын объектілердің сипаттамасын береді, шығу себебін ... ... ... ... ... сипаттауды келтіреді. Объектілерді табиғи апаттар, авариялар есебінен шығару ... ... ... шығатын себептерін түсіндеретін құжаттар кінәлі тұлғаларға қабылданған ... ... ... Актілерді мекеме жетекшісі бекітеді, ал есептен шығаруға сәйкесті тұлғалар қол қояды. Оларды бекіткеннен кейін ғана объектілерді бұзуға кірісуге ... ... ... жою ... ... ... құны 120736 ... жабдық есептен шығарылады. Бұл жерде төмендегідей шоттар кореспонденциясы жасалады:
Дт: 2430 ... 2410 ... ... дейін есептелген тозу сомасы есептен шығарылады.
Дт: 2430
Кт: 2410 118400 ... ... ... ұйым ішіндегі орын ауыстыруы НҚ-1 бойынша жасалады. Оның негізіне негізгі құралдардың орын ауыстыруы туралы олардың ... орны ... ... ... ... ... Негізгі құралдардың орын ауыстыру кезінде шотының дебеті және кредиті бойынша жазулар ... ... ... жетіспеуі немесе бүлінуі кезінде олардың қалдық құнын бөлімшесінің шоттарының кредитінен шотының дебетіне ... ... ... ... ... ... бухгалтерияға келіп түседі және №12 журнал-ордерлердегі жазуламен салыстырылуы тиіс.
Шаруашылық жасаушы субъект үшін өзінің қаржылық жағдайын және төлем қабілеттілігін ... ... өз ... ... ... ... ... негізгі құралдар объектілерін уақытша пайдалануға, яғни жалға алған тиімді болуы мүмкін.
Жалдау - бұл ... мен өзге ... ... ... шартқа негізделген түрде жерді, өзге табиғи ресурстарды және жалгердің ... ... өзге ... өз ... жүзеге асыруына қажетті мүліктерді мерзімді, қайтарымды түрде пайдалануы.
Жалға жасалатын келісім шартта: жалға берілетін мүліктің құрамы мен құны; жал ... ... ... мерзімі; жалға алынған мүліктің жөндеу шарты және қалпына келтіру бойынша ... ... жал ... ... және ... ... ... және т.б. қарастырылады.
Жалгерлік жал мерзіміне байланысты қаржылық және ағымдағы болып бөлінеді.
Ағымдағы деп, қаржыландырылатын ... ... кез ... ... ... ... ... жалгерлікте жалгерлік төлемі бүтін жалгерлік мерзімінің бойында жүйелі түрде әрбір есеп беру кезеңінің шығысы ... ... ... ... активте деген меншік құқымен байланысты тәуекелділік пен ... ... ... ... ... қалады. Сондықтан олардың жалға берген активтері амортизацияланатын мүлік ретінде қарастырылады және бүкіл жал ... ... ... жал ... ... ... Ағымдағы жалгерлікті жалға алушының мүлікті тек уақытша иемденуі деп түсіндеріледі. Жалға берілген негізгі құрал, жалға берушінің бухгалтерлік есебіндегі 2410 ... ... ... яғни ... құралдардың құрамында көрініс табады.
Жалға алушының жүргізген күрделі жөндеу ... ... ... алған мүлік бойынша келісілген шарт жағдайына байланысты болып келеді. Егер де жал ақысы ... есеп ... ... ... онда 1260 шоты дебеттеліп және тиісті ақша қаражаттарының шоты кредиттеледі.
Қаржыландырылатын жал өз мәні ... ... ... ... ұзақ ... алынатын несиелеудің нысаны болып табылады.
Қаржыландырылатын жал - мүлікке меншіктік құқымен байланысты, жалға берушінің олжасымен қоса, ... ... ... ... де ... бір ... ... алушы өз жауапкершілігіне алады. Бұл кезде жалға алушы ... ... өз ... ... Ал ... кезеңдегі құқықтық өзі берілуі мүмкін.
Жал келісім шарты қол қойылған күннен бастап алады.
Жал мерзімі - ... ... ... жатпайтын кезеңімен ерекшеленеді және сол жалға алынған мүлік келісім-шартпен рәсімделеді, ... кез ... ... ... оның ақысы төленіп немесе төленбей-ақ ұзартылуы мүмкін.
Халықаралық практикада жалдаудың үш түрі бар:
* Ұзақ мерзімді жал - бұл ... үш ... ... ... жалдау. Ұзақ мерзімді лизинг жай және қаржылық болып бөлінеді.
Жай лизинг - жалдау шартының мерзімі аяқталған ... ... ... ... ... көздейді.
Қаржылық лизинг - жалды ұзақ мерзімге несиелендірудің нысаны.
* Орташа мерзімді жал - бұл ... ... ... ... 1 ... 3 ... дейін мүлікті жалдауы.
* Қысқа мерзімді жал - мүлікті жалгердің сатып алу құқынсыз ... ... ... 1 ... ... созылады.
Жалға алушының қаржылық есебінде келесі жайттар айқын көсетілуі тиіс: қаржыландырылатын жалгерлікке алынған мүліктің жалпы құны; ... ... алу ... ... және ұзақ ... ... ... жалгерлік және мерзімді бір жылдан артық бір ... ... ... ... ең ... жалгерлік төлемдер бойынша міндеттемелер; жалгерлікті немесе мүлікті сатып алу уақытын ұзартуды таңдау құқығы, келісім-шарттардан туындайтын күтпеген жалгерлік төлемдер және ... да ... ... емес ... ... ... мен қозғалысын есепке алу үшін Бухгалтерлік есеп ... ... ... 2700 ... келесі шоттары қарастырылған:
2710
2730
2710 шотында ... ... бар ... және ... байланысты операциялар көрсетіледі.
2730 шотында сипаты және мекеменің қызметінде ... ... ... ... тобы ... алынады, мысалы:
* сауда маркілерінің аты (тауарлық белгілер);
* титулдық деректері және баспа құқықтары;
* компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету;
* лицензиялар мен ... ... ... ... ... ... ... және басқа құқықтар; көрсетілген қызметтерге және пайдалануға арналған құқықтар;
* рецептілер, формулалар, модельдер, сызбалар және прототиптер, ... ... және ... процесіндегі материалдық емес активтер.
Материалдық емес активтердің осы аталған топтарына қажет болған жағдайда жеке ... ... ... ... 2731 , 2732 және ... шоттардың дебеті бойынша материалдық емес активтердің ай басындағы және аяғындағы қалдықтары, ... ... ... ... ... ... де, ал ... бойынша материалдық емес активтердің есептен шығарылуы көрсетіледі [15].
Материалдық емес ... ... ... ... ... ... құрылтайшылардың өздерінің салымдары есебінен құрылған мекеменің жарғылық капиталына екі жақтың келісімдері бойынша енгізулер;
* заңды және жеке тұлғалардан өзіндік құны ... баж ... және ... ... ... ... сатып алу кезінде өтелмейтін салықтарды қоспағанда), түсірулерді, өтемақыларды және артық төлемдерді қайтаруды шегере отырып, активтерді ойланған мақсатқа пайдалануға жарамды жағдайда ... ... ... шығындары (жұмыскерлерді жалдау бойынша шығындар, жию бойынша жұмыскерлердің қызметіне төлеу, активтерді ... ... ... ... ақы төлеп алу;
* мемлекеттен, заңды және жеке тұлғалардан тегін немесе мемлекеттің жәрдем ақшасы ... ... құны ... ... жәрдем ақша берген күніндегі активті әділдік құны ... ... ... емес ... емес ... айырбастау-әділдік құны немесе баланстық құны бойынша;
* мекеменің өзі құрған материалдық емес активтер.
Материалдық емес активтердің түсуі ... ... ... емес ... ... ... ... оның қысқа сипаттамасы, жөнелтуші жеке кәсіпкердің атауы, деректемелері, құжаттың нөмірі мен ... ... ... пайдалануға беру күні (айы, жылы), материалдық емес активтерді бағалау тәсілдері мен бастапқы құны , пайдалы қызмет мерзімі, амортизация ... және ... беру ... және т.б. қажетті деректер көрсетіледі.
Материалдық емес активтерді қабылдау кезінде акт ... ... ... ... бір ... ...
Актіге лауазымды және материалдық емес активтер нысанын қабылдап алған ... ... ... қол ... ... ... ... құжаттармен бірге өткізіледі. Актінің жасалғанының дұрыстығын тексергеннен кейін бас бухгалтер оған қол қояды да, ... ... ... оған ... ... ... ... емес активтерді бухгалтерлік есепте сатып алу, жасау шығындары және ... ... ... ... ... жағдайда жеткізу шығындар сомалары бойынша көрсетіледі.
Құрылтайшылардың өздерінің есебінен құралған мекеменің жарғылық капиталына екі ... ... ... ... ... емес активтердің әр түрлерін (гудвиллден басқа) қабылдап ... ... есеп ... келесі жазулар жүргізілді:
Дт: 2730 шотының олардың нақтылы ... ... ... ашылған субшоты
Кт: 5110
Заңды және жеке тұлғалардан төлемге сатып алынған материалдық емес активтер қабылдау кесім негізінде келесі бухгалтерлік ... ... 2730 ... ... емес ... ... құнға салынатын салығынсыз нақты өзіндік құнына
Дт: 1420 шоты - ... ... ... материалдық емес активтерге есептелген қосымша құнға салынатын салық сомасына берешекті төлеу мерзімдерінде (бір жылға дейінгі ... бір ... ... ... қарай келесі тиісті шоттардың кредиті:
бір жылға дейінгі ... ... 3310 ... 3390 - бір ... ... мерзімде төленетін шот-фактураның жалпы сомасына
бір жылдан асатын мерзім болса:
Кт: 4410
Кт: 4170 - бір ... ... ... ... ... ... ...
Алынған материалдық емес активтер үшін жабдықтаушылардың акцептелген шот-фактурасын төлегенде төлеу нысандары мен көздеріне қарай банктің жазбаша көшірмесі мен басқа ақша ... ... ... ... тізімдеме және т.б.) негізінде шоттардың келесі корреспонденциясы жасалады:
Тиісті шоттардың дебеті:
Дт: 3310 (бір ... ... ... 4410 (бір ... ... ... 3390 (бір жылға дейінгі мерзім)
Дт: 4170 (бір жылдан асатын мерзім)
Тиісті шоттардың кредиті:
Кт: 1010 ... 1030 ... 1060 ... ... ... азайтуға есептелген қосымша құнға салынатын салық сомасына материалдық емес активтердің нақты түсуі мен олар үшін ... ... ... ... ... ... ... жазба жасалады:
Дт: 3130 шоты
Кт: 1420 шоты
Заңды және жеке тұлғалардан кассадан немес есеп берілетін сомалардан бір мезгілде төлеп ... ... емес ... қабылдау кассалық шығыс ордері және басқа ақша құжаттар негізінде бухгалтерлік есеп шоттарында келесі жазулармен көрсетіледі:
Дт: 2730 шоты- материалдық емес ... ... ... ... салықсыз сатып алу құнына
Дт: 1420 шоты - алынған материалдық емес активтер бойынша есептелген қосымша ... ... ... ... ... ... 1010 ... 1250 шотының субшоты - ... ... емес ... ... ... ... ... азайтуға жатқызылатын төленген және қабылдап алынған материалдық емес активтер бойынша есептелген қосымша ... ... ... ... ... ... ... беріледі:
Дт: 3130 шоты
Кт: 1420 шоты
Материалдық емес ... (ЭЕМ ... ... ету, ... ... нысандарын) мекеме өз күшімен жасауы немесе көп экономикалық пайда алу мақсатымен оларды қайта жарақтандыру жүргізуі мүмкін. Жасалған немесе ... ... ... емес ... өзіндік нақты құнын анықтау үшін жұмсалған материалдық еңбек және басқа шығындарды тікелей 2730 шотына ... ... ... ... ... қосымша субшот немесе талдамалы шоттарында немесе 8110 ... ... ... ... ... материалдық емес активтерді өзіндік құнына енгізгенде келесі бухгалтерлік тізбе беріледі:
Дт: 2730 шоты
Тиісті шоттардың кредиті:
Кт: 1310 - материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... сомасына, 3310 , 3390 - материалдық емес активтерді пайдалану қалпына келтіруге ... ... ... ... үшін ... ... 3350 - ... емес активтерді пайдалану қалпына келтіруге қатынасқан еңбеккерлерге есептелген ... ... 3150 - ... ... аударылатын әлеуметтік салық сомасына, - есептелген еңбекақыдан әлеуметтік сақтандыру бойынша ... ... ... және жеке ... ... ... ... мекеме өз күшімен жасаған немесе қайта жарақтаған материалдық емес активтерді өндірісте пайдалануға жарайтын қалпына келтіруге сыртқы кәсіпорындардың көрсеткен ... үшін ... ... ... ... құнға салынатын салық сомасына келесі бухгалтерлік жазба жасалады:
Дт: 1420 шоты
Кт: 3310
Кт: 3390 ... ... үшін ... ... есеп айырысу құжаттарын (төлем тапсырмаларын және т.б.) төлегенде төлеу нысандары мен көздеріне қарай банктің жазбаша көшірмесі негізінде бухгалтерлік есеп ... ... ... ... 3310 ... 3390 ... 1030
Кт: 1060
Бюджетке төленетін төлемдерді азайтуға есептелген қосымша құнға салынатын салық сомасына сыртқы кәсіпорындарының көрсетілген қызметтерін нақты қабылдап алынуына және ... ... ... ... ... ... ... тізбе беріледі:
Дт: 3130 шоты
Кт: 1420 шоты
Егер материалдық емес активтерді жасау немесе қайта жарақтауға жасалған шығындар алдын-ала 8110 ... ... ... ... онда ... бухгалтерлік тізбедегі 2730 шотының орнына 8110 шоты ... ... ... ... өзі ... ... қайта жарақтаған материалдық емес активтерді негізінде қабылдап алу бухгалтерлік есеп шоттарында келесі жазулармен көрсетіледі:
Дт: 2730
Кт: 8110
38 IAS ... ... ... ... ... ... емес активті тану есептен шығаруы бойынша немесе оны ... ... ... ... ... да бір ... экономикалық кіріс күтілмегенде тоқтатылады.
Материалдық емес активтердің есептен шығарылуы ... ... ... ... және ... ... ... шығарумен, басқа ұйымға өтеусіз берумен және басқа (инвестицияланған) кәсіпорындардың жарғылық капиталына салымдар ретінде енгізумен байланысты ... ... ... емес ... ... шығарылуы олардың себептеріне байланысты тиісті және рәсімделеді.
Материалдық емес активтерді сатқан да, есептен шығарғанда, жалға ... және ... да ... ... ... ... ... құны материалдық емес активтер шотынан кіріске немесе шығарылғаннан болған шығындарға көрсету арқылы есептен шығарылуы мүмкін. Материалдық емес ... ... ... олар ... баланстан есептен шығарылады.
3 ЖШС-нің ҚЫСҚА ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ ... ... Ұйым ... ... ақпарат көздері мен әдістері
Активтерді талдаудың негізгі ақпарат көзі болып қаржылық есептілік нысандары табылады. ... ... ... жататындар: инвесторлар, жұмысшылар, қарыз берушілер, жабдықтаушылар, сатып алушылар, сонымен ... ... ... мен ... Олар ... ... өздерінің әртүрлі ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланады. Қажеттіліктер пайда болады:
1) ... ... және олар ... табыстармен байланысты тәуекелділікпен байланысқан. Оларға акцияларды (қатысу үлесі) сатып алу, ұстау немесе сату қажет пе ... ... ... ... ... ... олар ... дивидендтерді төлеуге (қорытынды пайда бөлігі);
2) жұмысшыларда, олар ұйым қызметінің ... мен ... ... ... ... ... Сондай-ақ олар ұйымның еңбек ақымен, зейнетақымен қамтамасыз етілу қабілеттілігін бағалауға мүмкіндік беретін ақпаратқа мұқтаж.
3) қарыз берушілерде, олардың қарыздары мен сыйақылары ... ... ... ... ... ақпаратқа қызығушылық танытуда;
4) жабдықтаушылар мен басқа саудалық ... ... ... ... ... өтелетінін анықтауға мүмкіндік беретін ақпаратқа қызығушылық танытады;
5) сатып алушыларда, ұйымның үзіліссіз қызметі туралы ақпаратқа қызығушылық танытуда;
6) мемлекеттік органдарда, ... ... және ұйым ... ... ақпарат қызықтырады;
7) қоғамдастықта, өйткені ұйымдар көптеген тәсілдермен экономикаға маңызды үлес қосуы мүмкін, ... ... ... мен ... ... ... ... есептілік ұйымның жағдайының жақсарғанында тенденциялар мен соңғы жетістіктер ... ... ... ете отырып, қоғамдастыққа көмектесуі мүмкін[17].
Осылайша, қаржылық есептілік пайдаланушыларын қысқаша талдауы көрсеткендей, мүдделердің, мақсаттар мен шешімдердің әртүрлілігіне қарамастан, қандай да бір ... ... бір ... бар ... ... бір ... бас қосады - оларға бұл ... ... ... шешімдер негіздемелі және дұрыс болатын ақпаратты қажет етеді.
Ақпаратқа алуан түрлі анықтамалар берілген: олардың ең сыйымдысы ... ... - бұл ... ... ... ... азайтатын мәліметтер. Басқаша сөзбен айтқанда, ақпарат - бұл жаңа білімдер, дегенмен ол ... ... ... ... ... ... болмайды, тұтынушыларға ақ-
-параттық шикізаттан пайдаланылады.
ҚР Президентінің 2007 жылғы 28 ақпандағы № 234-ІІІ Заңына сәйкес ... ... ... ... жатады:
* ;
* ;
* ;
* ;
* ... ... ... ... ... бухгалтерлік баланстың мәні өте жоғары. Осы құжат ... ... ... ... ... анық және ... көрсеткіштер жинақталып, мұның өзі пайдаланушылардың сұранысын қанағаттандырады. Баланс ... ... және ... ... ... ... ... счеттардың қалдығынан туындайды. Бухгалтерлік есептің жекелеген счеттарынан жинақталған ақпараттардың барлығы пайдаланушылар үшін әрқашанда қажет бола бермейді.
Сондықтан бухгалтерлік баланс көрсеткіштерін оқып ... ... ... үшін ... ... ... әдісі қолданылған [18].
Топтастырудың нәтижесінде қаржы салымшы инвесторлар, несиелендірушілер, қаржылық ... ... да ... ... ... ... ... байланыстыра отырып, зерттеу және бағалау шараларын белгілейді. Мұнын үшін жалпы бағыттағы қаржылық ... есеп ... есеп ... бойынша топтастырылған мәліметтер негізінде жасалынып, мұнын өзін - ... ... ... есеп деп те ... ... Баланс бухгалтерлік есеп жүргізудің әдістері мен арнайы сабақтастық ережелерді (процедураларды) анық және дұрыс қолданған ... ғана ... ... міндеттерінің негізгісі - есепті жыл ішіндегі ұйымның қаржылық жағдайы жөніндегі өзгерістерді сипаттау болғандықтан, баланс екі бағаналы кестеден - ... ... және ... ... ажыратып тұрады. Есепті екі жылдың көрсеткіштерді жазылған баланста осы жылдың аяғындағы баланстың ... ... мен ... ... ... ... жылдың балансын жасау үшін жылдың басындағы көрсеткіштер болып, баланс бағанасына жазылып отырады. Алайда баланстың ... және ... ... ... өзгермейді.
Бухгалтерлік балансты оқи білу мыналарға мүмкіндік береді:
* кәсіпорын туралы айтарлықтай ақпарат көлемін алуға;
* меншікті айналым қаражаттарымен кәсіпорынның қамтамасыз етілу дәрежесін ... қай ... ... ... ... ... ... білуге;
* талдамалық көрсеткіштерді есептеймей-ақ кәсіпорынның жалпы қаржылық жағдайына баға беруге.
Пайда және зиян туралы есеп қаржылық есептіліктің маңызды нысаны
болып табылады. ... ... ... бұл есеп бір ... ... емес, ұйымның қатып қалған қаржылық жағдайын емес, керісінше капиталдың уақыт барысында қозғалуын, есепті кезеңдегі ұйымның қаржылық ... ... Ол ... зиян немесе кіріс әкелетінін анықтау үшін кірістер мен шығыстар туралы мәліметтерді ... ... бөлу ... ... ... ұйым ... ... бағалауды қамтамасыз етеді.
Кәсіпорындағы күнделікті орындалатын жұмыстар мен атқарылатын қызметтердің, яғни операциялардың орындалуы кәсіпорынның бухгалтерлік балансының баптарына тікелей әсер ... ... ... ... ұйымдағы әрбір орындалатын шаруашылық операцияға сәйкес баланс баптарындағы сома өзгеріске ұшырап ... ... ... ... актив және пассив баптарының теңдігі әрдайым сақталады.
Балансты есептіліктің негізгі нысаны ретінде қарастыратын біздің практикадан өзгеше, батыс практикасында ... ... ... және зиян ... ... ... Дәл осы ... американдық, ұлыбританиялық және жаңазеландиялық кәсіпорындардың жылдық есептіліктерінде ... ... ... ... ... түбірлерін психологиядан іздеу керек шығар - батыс кәсіпорны қызметінің ең ... ... ... ... ... сондықтан оны сыртқы пайдаланушыларға бірінші көрсетуге тырысады ... және зиян ... ... ... ... ұйымның шаруашылық қызметінің тиімділігін бағалау көрсеткіші ретінде, сонымен қатар кеңейтілген ұдайы өндірісті ... көзі ... ... ... ... ұйым ... ... көрсетеді және оның қызметінің қаржылық нәтижесін сипаттайтын маңызды көрсеткіш болып табылады. ... ... ... ... жеке және ... ... ... дәрежесі пайдаға тәуелді. Капитал мен кәсіпкерліктің өсу мүмкіндіктерін қамтамасыз ететіндіктен, меншік иесінің басты қызығушылығы - пайда табу.
Пайданы қалыптастыру - ... ... ... ... ... және ... ... кіріктіретін қиын үрдіс. Олардың әрбіреуі кіріс тудырады және кірісті алу үшін қажет шығындарды талап етеді. Кірістер мен шығыстарды салыстыру ... ... ... пайдасы мен зияны қалыптасады.
Қазіргі аналитикалық практикада пайда және зиян туралы есеп ұйымның шаруашылық қызметінің экономикалық ... ... ... ... көзі ... ... Ол ... нәтижелерді қалыптастыру тенденциясын айқындау және талдау үшін және есепті кезеңдегі басқару шешімдерін ... үшін де ... ... ... ... мен ұйым жұмысының жоғары рентабельділігі арасындағы ұтымды балансты ұстап отыру нарықтық экономиканың маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл ... ... ... көзі ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп болып табылатын, ақша қаражаттарының ... ... ... ... қозғалысы туралы есептіліктің негізгі мақсаты - пайдаланушыларды ақша қаражаттарының түсімі және қолданылуы ... ... ... ету, одан басқа бұл - ... ... ... ... және ... қызметті талдау әдісі. Оның басты міндеті - ... мен ... ... ақша ... ... мен ... міндеттемелерін өтеу, дивиденттерді төлеу қабілетін;
* таза пайда мөлшері мен келіп түскен (жұмсалған) ақша ... ... ... ... ... және қолма-қол ақшасыз ақша ағымдарының барлық аспектілерін және олардың субъектінің инвестициялық және қаржылық қызметтеріндегі қозғалысын бағалауға көмектесу.
Жоғарыда аталғандай, ақша ... ... мен ... жіктеу операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтен түскен болып жүргізіледі.
* Операциялық қызмет - ... ... ... ... қызметі және инвестициялық және қаржылық қызметінен айырмашылығы бар басқа қызмет.
* Инвестициялық қызмет - ... ақша ... ... жатпайтын ұзақ мерзімді активтер мен басқа да инвестицияларды сатып алу және салу ... ... ... - ... меншікті капиталы мен заем қаражаттарының мөлшері мен ... ... ... ... ... ақша ... есептеудің екі әдісі қолданылады: тікелей және жанама.
Тікелей әдіс - экономист-бухгалтерлерге, қаржыгерлерге түсінікті ең қарапайым есеп жүргізу әдісі болып ... Бұл ... есеп ... ... (бас ... ... және ақша ... түсімі мен шығуына бақылау жасау және көрсеткіштерін есептеу үшін қолайлы. ... әдіс ... ... ... Ол ... пайда мен ақша қаражаттарының арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік береді. Ақша ... ... ... ... ... есеп ... ... нақты ақша қозғалысын көрсетпейтін таза пайда көрсеткіші бойынша жүргізіледі. Сондай-ақ, жанама әдіс ... ... ... ақша ... қозғалысын талдауға негізделген және ұйымның пайдасының нақты қайдан келетінін, қайда салыну керектігін көрсетеді [20].
Меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп 1 IAS ... ... ... ... және ... ... есептіліктің №2 стандартына сәйкес жасалады да, ұйымның есепті кезеңдегі ... ... жеке ... ... Бұл ... мынадай ақпараттар қамтылады:
* меншікті капиталдағы барлық өзгерістерді;
* меншікті капитал иелері ретінде әрекет ететін меншікті капитал иеле-
-рімен операциялар жасау ... ... ... ... ... өзгерістер туралы есеп.
Ұйым меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп ұсынуға және осы есептің өзінде мынандай ақпаратты ашып көрсетуге міндетті:
* кезең ішіндегі ... ... ... ... стандарттар мен түсіндірмелердің талаптарына сәйкес тікелей меншікті капиталда танылатын кезең ішіндегі табыстар мен ... ... ... ... осы ... ... ... еншілес ұйымның меншікті капиталының иелеріне және азшылық үлесіне қатысты жиынтық сомаларды бөлек көрсетіп, кезең ішіндегі табыстар мен шығыстар ... және ... ... ... жазбада, берілген субъектінің есеп және есеп берудің қандай ... ... ... және ... ... ... талаптарына сай басқа да ақпараттар жазылуы тиіс. Мысалы, оған субъектіге әсер ... ... мен ... туралы, қаржылық есепте жазылған міндеттемелер туралы түсініктерді жазуға болады. ... ... ... сомалық ерекшеліктер, қызмет түрлері туралы ақпараттар, баға өзгерісінің әсері туралы ... және ... ... ... ... қарастырылады
Қаржылық талдаудың тәжірибесі қаржылық есепті оқудың негізгі ережелерін қалыптастырды. Олардың ішінен алты негізгі әдісті бөліп қарастыруға болады:
* ... ...
* ... ...
* ... талдау;
* ... ...
* ... ...
* ... ... әдісі. ... ... ... - есеп ... ... позициясын өткен кезеңі-мен салыстыру. Ол өткен кезеңдегімен ... ... ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... - ... есеп ... ... нәтижеге тигізетін әсерін айқындай отырып, қорытынды қаржылық көрсеткіштердің құрылымын анықтау. Ол жалпы баланс немесе оның бөлімдері бойынша қорытынды ... жеке ... үлес ... ... ... береді. Мысалы, ұзақ және ағымдағы активтердің кәсіпорын мүлкінің жалпы құнындағы, яғни баланс валютасындағы үлес ... және тағы ... ... және көлденең талдаулар бірін-бірі толықтырып отырады. Сондықтан да есептік бухгалтер үлгі құрылымы секілді оның жеке ... ... да ... ... жиі ... ... ... барлық көрсеткіштер 100% деп алынатын базистік жыл деңгейінен, ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, трендтік талдау әрбір есеп позициясын бір қатар өткен кезеңдермен салыстыруды және трендті, яғни жеке кезеңдердің ... ... мен ... ... ... ... негізгі тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің көмегімен болашақтағы көрсет-кіштердің мүмкін болатын маңызы қалыптасады, одан кейін перспективті, ... ... ... ... ... нарықтық экономика жағдайындағы көбірек таралған әдісі әр түрлі қаржылық коэффициенттерді пайдалану болып ... ... ... ... ... ... ... есептеу кезінде шамалардың біреу бірлік ретінде алып, ал екіншісін бірлікке қатынас ретінде көрсетеді. ... ... ... ... жеке ... ... болатын өзара байланыстарға негізделген. Олар кәсіпорынның қаржылық жағдайын кезекті факторлық ... үшін ... база ... ... және де олар ... нәтижесінде талдау жүргізушіге жасырын құбылыстарды ашуға мүмкіндік беретін екі шаманың ... ... ... қатынастарды көрсетеді. ... ... үшін ... ... ... ... ... дұрыс түсіндіруге байланысты болады. Бұл - қатынастарды талдаудың ең қиын аспектісі, ... ол осы ... ... ішкі және ... ... ... талап етеді, мысалы, саладағы жалпы экономикалық жағдайлар, кәсіпорын басшылығының саясаты және басқалар.
Қатынастарды үлкен байыптылықпен талдау кажет, өйткені тек бір ғана ... ... да, ... де әсер етуі ... ... ... деңгейі өткен кезеңдегі, теориялық дәлелденген салалық қатынаспен салыстырылады. Қатынасты талдау ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың да кажеті жоқ, себебі олардың әмбебап мәні болмайды және ... үшін ... ... ... ... ... талдау, қатынас негізінде жасалған шешімдерді әрқашан қолдай бермейді, себебі ... ... ... әсер етеді, жекелеген кәсіпорындардың ерекшіліктері орташа салалық мәліметер.
Сондай-ақ, өткен жылдардағы нақты қол жеткізілген деңгейдің қолайсыз болуы ... оның сол ... ... ... үшін ... ... бірақ қазіргі және болашақтағы жағдайлар талаптарына сәйкес ... әсер ... ... ... ... ... негізінде жүргізудің шетелдік тәжірибесін механикалық түрде көшіріп алу, көп жағдайда тиімсіз, себебі бұл жағдайда біздің кәсіпорындардың өз ерекшеліктеріне назар ... ... бір ... ... болатын маңызы туралы берілген кеңестер кейбір кезде расталмайды. Дегенмен, қаржылық жағдайды талдау барысында салыстырмалы көрсеткіштерді зерттеу қажет болады, себебі ол ... ... ... ... және де ... тек ... мезетте ғана емес, сонымен қатар болашақта да дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Әлдеқайда кең ... және ... ... ... ... ... ... тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік. ... ... ... - бұл фирмалардың, еншілес фирма-лардың, бөлімшелердің және ... ... ... ... есебінің құрама көрсеткіштерін шаруашылық ішіндегі талдау, сондай-ақ берілген фирманың керсеткіштерін орташа салалық және орташа ... ... ... бар ... ... ... салыстырғандағы шаруашылық аралық талдау болып тыбалады. ... ... - бұл ... ... (себептердің) қорытынды көрсеткішке тигізетін әсерін зерттеудің детерминдік (анықтау) немесе реттелмеген тәсілдері көмегімен талдау. Сонымен қатар факторлық талдау ... ... оның ... ... ... - ... ал оның жеке элементтерін жалпы қорытынды керсеткішке біріктіргенде ол - кері (синтез) болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... (элиминирлеу, баланстық үйлесу және тағы басқа), сондай-ақ экономикалық және математикалық статистиканың (топтау, орташа және салыстырмалы шама, графиктік және иңдекстік әдістер, ... ... және тағы ... ... ... ...
3.2 Қысқа және ұзақ мерзімді активтердің құрамы мен құрылымын талдау
Қаржылық есептің маңызды элементі болып саналатын активтерді, талдау барысында, осы ... ... ... ... ... ... және олар-да болған өзгерістер зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және оның жеке топтарын ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау - кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның ... ... ... және ... арту ... кему ... белгілеуге мүмкіндік береді.
Активтердің өсуі кәсіпорынның болашақтағы дамуын көрсететін болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң ... ... ... ... мүлік құнының өсу себептерін талдағанда, жоғары деңгейі баланстық есептің номиналды көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерден айтарлықтай ауытқуына әкеліп соқтыратын ... ... ... ... ... тәжірибеде инфляцияны есепке алу тек негізгі құралдардың ... ... құру ... ... [21]. ... ... - ... тәжірибеде өндірістік қорлар, дайын өнім және тауарларды қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... болатыны күмәнсіз.
Ұйымның қызмет ету процесінің нақты нәтижесі болып оның активтер көлемінің және ... ... ... ... ... ... ... туралы сипаттама қаржылық есеп беруді тігінен және көлденен талдау көмегімен ... ... ... ... ұйым қаражаттарының құрылымын көрсетеді, яғни мұндағы көрсеткіштер пайыз ... ... ... ... ... табылады, ал көлденең талдау көмегімен аналитикалық кестелерді құрастыру арқылы абсолютті ... ... ... ... ...
Сонымен баланс активтері құрамы және құрылымы динамикасын талдау бізге ұйымның барлық мүліктерінің абсолютті және қатысты өсімі немесе өзгеру көлемін ... ... ... ... ... ... негізгі аналитикалық топтарды белгілеу: айналым және айналымнан тыс;
* активтің ... ... ... бағалау;
* активтің жекелеген баптарының өзгеру динамикасын сәйкестендіру;
* айналым активтері мен ... ... ... ... ... ... қажет.
Активтер құрамы мен құрылымын талдау үшін келесі аналитикалық кестені құрастыру қажет (кесте ).
Кестеден көргендей, ... ... ... ... ... құны ... жылмен салыстырғанда 21 494 мың теңгеге көбейген. Бұл кәсіпорынның жұмысын қанағаттанарлық деп бағалайды, өйткені ол ... әрі ... ... ... ... Есептеу көрсеткендей активтер сомасының өсуі қысқа мерзімді активтер есебінен болған.
Кесте 11 - ЖШС-нің активтер құрамы мен құрылымын талдау
Көрсеткіштер
2011 ... ... мың ... %
Сома, мың тг
Үлесі, %
абсол
қатысы
1
2
3
4
5
6
7
Барлық активтердің құны, соның ішінде:
878 098
100
899 592
100
21 ... ... ... ... 353
44,8
32 467
2,6
1.1 Ұзақ мерзімді активтер
507 212
57,8
496 239
55,2
-10 973
-2,6
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасақталған
Құрылымдық талдауды ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда 32 467 мың теңгеге көбейсе, ал ұзақ мерзімді активтердің ... 10 973 мың ... ... ... ... жүргізетін болсақ, ең жоғарғы үлес салмақ ұзақ ... ... ... 2011 ... оның ... 57,8% ... 2012 жылы 55,2% құраған. Ал қысқа ұзақ мерзімді активтердің үлесі 2011 жылы 42,2% құраса, 2012 жылы 44,8% ие ... ... ... ... ... ұлғаюы ұйымның өндірістік потенциалы жоғары деп айтуға болады. Құрылымдағы өзгерістер ... ... 1 - ... ... ... - кесте мәліметтері негізінде құрастырылған
Ендігі қарастыратын объекті болып ұйымның мобильді және иммобильді қаражаттарының сәйкестігі табылады, яғни ұзақ мерзімді және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерінің негізінде көріп отырғандай қаражаттар қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді активтер бойынша 2011-2012 жылдар аралығында ... ... ... ... көреміз. 2011 жылы ұзақ мерзімді активтер үлесі қысқа мерзімді активтер үлесінен 15,6 шамасына асқанын ... ал 2012 жылы бұл ... 10,4 ... ... көреміз. Бұл жағдай ұйымның құрылыс қызметімен айналысатынын білдіреді. Өйткені мұнда ұзақ мерзімді активтер үлесі жоғары ... ... ... ... ... мерзімді активтерінің бүкіл активтердегі үлесі, немесе мобильділік коэффициентін анықтау қажет. Бұл көрсеткіш қысқа мерзімді активтер құнының активтердің жалпы ... ... ... Бұл ... ... қарыздарды өтеу үшін қаражаттардың үлесін сипаттайды. Бұл көрсеткіштердің жоғарғы мәні ұйымның кредиторлармен есеп айырысуды және қызметтің ... ... ... мүмкіндігін көрсетеді.
Ұйымның активтердің мобильділік коэффициенті деңгейі 2011 жылы 0,42 ... ал 2012 жылы бұл ... 0,44 ... ... Оның ... өткен жылмен салыстырғанда есепті жылы 2,6 пунктке ... ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткіш - ол мобильді ... ... ... ... коэффициенті. Оның мәні ұйымның салалық ерекшелігіне байланысты.
Жалпы алғанда 2011 жылы бұл коэффициенттің шамасы 370 886 / 507 212 = 0,73 ... 2012 жылы оның мәні ... 403 353 / 496 239 = 0,81. ... бұл ... ... ... осы ... мөлшері ұлғайғандығы байқалады. Ол ұйымның қаржылық жағдайына оң әсерін тигізеді.
Әрі қарай активтердің құрамына кіретін қысқа мерзімді активтердің ішкі құрылымын ... үшін ... ... ... құрауға болады (кесте).
Қысқа мерзімді активтерінің құбылмалы өсуі немесе азаюы ұйымның ... ... ... ... 12 - ЖШС-нің қысқа мерзімді активтерді құрылымдық талдау
Көрсеткіштер
2011 жыл
2012 жыл
Ауытқу
Сома, мың тг
Үлесі, %
Сома, мың тг
Үлесі, %
Абсол
қатысы
1
2
3
4
5
6
7
Қысқа ... ... ...
370 ... ... 467
- -
соның ішінде
ақша қаражаттар
2 127
0,6
22 426
5,6
20 299
5,0
қысқа мерзімді саудалық және өзге де ... ... ... ... ... ... салығы
37 844
10,2
44 907
11,1
7 063
0,9
қорлар
41 794
11,3
64 005
15,9
22 211
4,6
өзге де ... ... ... ... 060
4,2
8 094
1,8
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде анықталған
Кесте мәліметтеріне сүйенетін болсақ, қысқа мерзімді активтер сомасы өткен жылмен ... 32 467 мың ... ... атап ... Оның ... ақша ... ағымдағы табыс салығының, қорлар мен басқа да қысқа мерзімді активтердің ұлғаюы әсер еткенін көруге болады.
Құрылымында қысқа мерзімді ... ең ... ... ... ... ... ... және өзге де дебиторлық борыш алып отыр. 2011 жылы оның үлесі ол ... ... ал 2012 жылы ... ... ... 12,3%-ға қысқарған.
Ақша қаражаттар шамасы 10 есеге, аз мөлшерде ағымдағы табыс, қорлар және өзгеде қысқа ... ... ... ұлғайған, салыстырмалы түрде.
Жалпы бұл активтер құрылымындағы өзгерістерді диаграмма түрінде көруге болады.
Сурет 2 - ... ... ... 2011-2012 жылдардағы құрамы
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде құрастырылған
Ал ұзақ мерзімді ... ... мен ... ... үшін ... ... кесте.
Кесте бойынша ЖШС-нің ұзақ мерзімді активтері сомасы 10 973 мың ... ... Оған әсер ... ұзақ ... ... және өзге де ... ... сомасының, негізгі құралдар мен материалдық емес активтер шамасының төмендеуі. Ал өзгеде ұзақ мерзімді активтер ... ... ... ... 13 - ... ұзақ ... ... құрамы мен динамикасын талдау
Көрсеткіштер
2011 жыл
2012 жыл
Ауытқу
Сома, мың тг
Үлесі, %
Сома, мың тг
Үлесі, %
абсол
қатысы
1
2
3
4
5
6
7
Ұзақ мерзімді ... ...
507 ... ... 973
-
соның ішінде
ұзақ мерзімді саудалық және өзге де ... ... ... 417
-4,2
материалдық емес активтер
326
0,1
231
0,05
-95
-0,05
негізгі құралдар
481 619
95,0
475 305
95,8
-6 314
0,8
өзге де ұзақ мерзімді активтер
3 850
0,7
20 703
4,2
16 853
3,5
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік ... ... ... ... ... құрылымында ең үлкен үле негізгі құралдарға келеді. Оның мөлшері 2011 жылы 95% құраса, 2012 жылы 95,8% ... Ұзақ ... ... және өзге де ... ... 2012 жылы ... ... Ол басқа кәсіпорындардың қарастырылып отырған ұйымға борышы ... ... ... 3 - ұзақ ... ... ... ... құрамы
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде
Ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... Ол кезде олардың көлемін, динамикасы мен құрылымын талдау жүргізіледі.
Кесте 14 - ... ... ... ... жыл
2013 жыл
Ауытқу
Сома, мың тг
Үлесі, %
Сома, мың тг
Үлесі, %
абсол
қатысы
1
2
3
4
5
6
7
Негізгі құралдар барлығы
481 619
100
475 305
100
-6 314
-
соның ішінде
Ғимараттар мен ... 021 ... 606 ... ... мен жабдықтар
227 083
47,1
184 879
38,9
-42 204
-8,2
Көлік құралдары
98 675
20,5
76 453
16,1
-22 222
-4,4
Өзге де ... ... өзге де ... ... 840 ... 367 ... 527
1,6
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде анықталған
Кестеде көрсетілгендерге сүйенсек, негізгі құралдар құрамында ғимараттар мен құрылғылар, машиналар мен жабдықтар, ... ... ... ... ... ... қамтылған. Жалпы негізгі құрал құны 2011 жылға қарағанда 2012 жылы 6 314 мың ... ... ... Оған машиналар мен жабдықтардың, көлік құралдарынң құнының азаюы әсер еткен. Олардың ... ... тозу ... есептелуімен байланысты.
Негізгі құралдар ішінде ең үлкен үлес 2011 жылы 47,1% машиналар мен жабдықтарға келсе, 2012 жылы 40,7% ... мен ... ... ... 15 - ... қорлар құрамы мен құрылымын талдау
Көрсеткіштер
2011 жыл
2012 жыл
Ауытқу
сома
үлесі
сома
үлесі
абсол
қатысы
1
2
3
4
5
6
7
Қорлар барлығы,
41 ... ... ... ... ... ... бөлшектері
17 072
40,8
23 545
36,8
6 473
-4
Отын және жанар-жағар май ... ... ... ... ... 269
5,4
3 754
5,7
1 585
0,3
Құрылыс материалдары
563
1,3
1 358
2,1
795
0,8
Өзге материалдар мен қосалқы бөлшектер
18 739
44,8
30 505
47,7
11 766
2,9
Ескерту - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері ... ... ... яғни қысқа мерзімді активтер құрамында қорлар ерекше зерттеледі. Зерттеу жасалынып отырған кәсіпорында ... ... ... Оның ... уран ... қосалқы бөлшектері, отын, жанармай материалдары, формалы киім, құрылыс материалдары мен өзгеде материалдар мен қосалқы бөлшектер орын бар. Осылардың ішінде ең ... үлес ең ... ...
Кесте 16 - Саудалық дебиторлық берешекті талдау

Дебиторлар тобы
2012 жыл
Сома, мың ... ... 168 ... ... 340
4,4
5
Саудалық дебиторлық берешектің барлығы
254 955 ... - ... ... ... ... негізінде анықталған
Кестеге қарасақ, біздің кәсіпорында төрт негізгі дебитор-ұйымдар әріптес ретінде бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... ... болатын ол ГРК ұйымы. Оның қарыз мөлшері барлық дебиторлық борыштың 95% құраған.
3.2 ЖШС-нің активтерін пайдалану ... ... ... тиімділігін талдауда айналымдық коэффициенттерін есептеу үлкен маңызы бар, өйткені қаражаттың айналым жылдамдығы кәсіпорынның ... ... ... әсер ... Оған қосымша, басқадай бірдей жағдайда қаражаттың айналым жылдамдығының өсуі кәсіпорынның өндірістік-техникалық күшінің ... ... және ұзақ ... активтердің пайдалану тиімділігін келесі көрсеткіштер көрсетеді:
1) Қысқа мерзімді активтер (мобильдік қаражат) немесе айналым капиталының айналымдық коэффициенті. Ол өнім ... ... ... ... (жұмыс, қызмет көрсету) (ӨСТ) қысқа мерзімді активтердің орташа шамасына (ҚМАош ) ... ... ... анықталады:
ӨСТ
Ккма=
ҚМАош, ... ... ... ... ... мына ... ... анықталады:
ҚМАж.б + ҚМАж.а
ҚМАош= ... ... және ... - жыл басы мен ... қысқа мерзімді активтердің орташа шамасы.
Қысқа мерзімді активтердің (айналым капиталының) айналымдық ... ... ... жылдамдығын, яғни зерттелген кезеңдегі барлық айналым қаражатының айналым санын көрсетеді.
Қысқа мерзімді активтердің айналымдылығының ... ... ... ... де, ... халық шаруашылығының мұқтажы үшін (абсолюттік босату) немесе қосымша өнім өндіруге (салыстырмалы ... ... ... бір ... босатуға мүмкіндік береді.
Айналымның жылдамдауы нәтижесінде айналым қаражатының заттық элементтері босайды, шикізат, материалдар, отын қорлары мен аяқталмаған өндірісті істеу аз ... ... ... ... осы қорлармен іске салынған ақша ресурстары босап шығады. Босаған ақша ... ... ең ... ... арттырады, нәтижесінде оның төлем қабілеті бекіп, қаржылық жағдайы ... ... ... активтердің айналым жылдамдығы бұл - өзі өндірістік-шаруашылық қызметтін ұйымдастыру - техникалық деңгейінің кешенді көрсеткіші. Айналым санының артуына ... ... мен ... уақытының қысқаруы есебінен қол жеткізуге болады. Өндіріс уақыты технологиялық процесс пен пайдаланылған техниканың ... ... Оны ... үшін технологияны жетілдіріп, еңбекті механикаландыру және автоматтандыру қажет.
Айналым уақытын қысқартуға мамандану мен бірлесудің дамуы, тікелей шаруашылық аралық байланыстырудың жақсаруы, жүк ... ... есеп ... мен ... ... ... қол жеткізуге болады.
Әрбір кәсіпорын үшін айналымдылық коэффициенті өзіндік сипатта болады, егер ол ... ... онда оның ... қолайлы деңгейде ұстап тұру керек. Оны табу оңай, егер ... ... осы ... ... ... ... ... тырысатын болса, онда шығындарды жабу мен қызмет ауқымын кеңейту үшін айналым капиталының айналымдылығының бұл жылдамдығы ақша қаражатын жеткіліксіз ... ... ... ... ... егер ... тұрақты сату көлемінде немесе оның артуы барысында жеткілікті табыс тапса, онда айналым ... ... ... ... ... ... ... айналымдық жылдамдығы, жоғарыда келтірілген формула бойынша есептелген оның айналым санымен ғана емес және айналымның ұзақтығымен, айналым қаражатының бекіту коэффициентімен де ... ... ... ... ... ... ... бір айналымының ұзақтығы мына формуламен анықталады:
360
ҚМА бір айналым ұзақтығы = (3) ... ... бір ... ... ... ... ұзақтығы 360 күн, бір тоқсанға - 90 күн, бір айға - 30 күн құрайды.
Айналымның жалпы ... ... ... ... жеке ... ... ... бұл ... тек ... ... ғана дұрыс. Жеке элементтердің іс-жүзіндегі айналымын сатудан ... ... ... ... ... ... аталған элементтің айналымы сипаттайды (мысалы өндірістік қорлар үшін ... ... ... ... ... үшін даяр ... ... қоймадағы даяр өнімдердің қалдығы үшін өнімді жөнелту, жөнелтілген тауарлар мен есептесудегі қаражат үшін ... ... ... ... ақша ... ... үшін ... жасалған кезеңдегі ақша қаражатының айналымы).
Сонымен, қысқа мерзімді активтердің айналымдылық коэффициенті кәсіпорынның барлық мобильдік қаражатының айналым ... ... Оның өсуі ... ... ... айналымдылық коэффициентінің артуымен үйлессе ол жағымды, ал егер соңғысы азайса, онда ... ... ... ... ... капиталының айналымдық коэффициенті. Ол өнім сатудан түскен (ақша) табысының (жұмыс, қызмет көрсету) (ӨСТ) ұзақ мерзімді активтердің ... ... ... ) ... ...
Ұзақ мерзімді активтер активтер үлесі жоғары болса, онда ол ... ... ... айналысатынын көрсетеді. Көп жағдайда ұзақ мерзімді активтер құрамында негізгі құралдар ең жоғары үлес салмақты алады.
Ақша қаражатының айналымдық коэффициенті. Ұйымның ырғақты ... ету үшін ақша ... ... ... ... ... бар. ... оның шамадан тыс көп болуы немесе жетіспеуі де ұйым ... кері әсер ... ... ақша қаражатын басқарудың тиімділігін бағалау қажеттігі туындайды.
Кақша ... ... ... ... ақша ... ... қаражаты орташа қалдығы (4)
Есептеу үшін ақша қаражатының шоттары бойынша кезеңнің басы мен ... ... ... ... ішкі есеп ... пайдаланылады. Осы мақсатта мына формула қолданылады:
АҚ1/2+АҚ2+АҚ3+АҚn/2
АҚорташа қалдық= ; ... - ... ... ... қалдығы бірнеше берілген кезеңдердегі қалдықтарды орташа мәнін анықтау жолымен анықталады.
Материалдың айналым ... ... ... ... ... ... ... мен қорларының айналым санын көрсетеді, яғни олардың сатылу жылдамдығын сипаттайды.
Толықтай алғанда бұл коэффициенттің мәні жоғары ... ... осы аз ... ... ... ... ... байланады, кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақтанып, айналым капиталында көбірек өтімді құрылым болады. Ал ... ... ... ... ... тыс ... қорлануы, кәсіпорынның іскерлік белсенділігіне кері әсер етеді.
Коэффициентті есептеу формула бойынша жүргізіледі, онда алымында - ... ... ... ал ... - ... ... мен ... қорлардың құнының орташа шамасы.
Өндірістік қорлар (материалдар) оларды дайындау (сатып алу) құны бойынша ... ... ... ... есептеу үшін сатудан түскен табыс емес, сатылған өнімнің өзіндік құны пайдаланылады.
Өндіріс пен өнімді ... ... ... мақсатында қорлар оңтайлы
болуы керек. Көлемі жағынан ... ... ... ... ... болуы, кәсіпорынның қорында аз сомадағы ақшалай қаражаттың бар екендігін ... ... ... қалуы, кәсіпорынның өнімді өндіру мен сатудағы белсенділігінің күрт азайғанын куәландырады.
Материалдық ... ... ... ... ... оны ... ... ғана емес және де кәсіпорында қабылданған материалдық ... ... ... де ... ... ... назарда ұстау қажет.
Біздің елімізде осы кезге дейін материалдық қорларды бағалаудың ең кең тараған тәсілі, ... ... ... ... ... құны ... бағалау болып келді.
Кәсіпорын үшін оны пайдаланудың жағымсыз салдарына мыналарды жатқызуға болады, бір ... ол ... ... ... құнын төмендетеді (табыс пен одан төленетін салықты шамадан тыс көтереді),екінші жағынан материалдың қалдығының ... ... ... ... ... демек, олардың айналымдылығын жасанды түрде арттырады [22].
Дебиторлық борыштың айналымдық коэффициенті. Ол өнімді сатудан түскен табыстың кезеңдегі дебиторлық борыштың орташа шамасына ... ... ... ... ... коэффициенті дебиторлық борыштың сапасы мен көлемін бағалау үшін пайдаланылып, кәсіпорын берген коммерциялық несиенің ұлғайғанын немесе төмендегенін көрсетеді.
Егер коэффициент шоттарды ... ... ... сатудан түскен табыс бойынша есептелсе, оның өсуі - несиеге сатудың азайғанын, ал ... - ... ... ... артқанын білдіреді.
Дебиторлық борыштың айналымдық коэффициентімен қатар дебиторлық борыштың орташа айналым уақытын анықтау арқылы есептелінеді
Бұл көрсеткіш компанияның қойған шоттарын ... ... ... ... ... Осы ... төмендеуі - оң, ал артуы - теріс бағаланады.
Негізгі құралдардың айналымдығы. Бұл көрсеткіш қор ... ... яғни ... кезеңдегі негізгі өндірістік қорларын пайдаланудың тиімділігін сипаттайды. Ол ... ... ... ... құны ... ... негізгі құралдардың орташа шамасына бөлу арқылы есептейді.
Қор қайтарымдылығы коэффициентінің артуына негізгі құралдардың үлес салмағының салыстырмалы жоғары болмауы немесе олардың техникалық ... ... ... қол ... болады. Алайда бұл жерде жалпы заңдылық былайша болады: коэффициент жоғары болған ... есеп беру ... ... азая ... Коэффициенттің төмен болуы өнімді сатудан түсетін табыстың жетімсіздігін не болмаса осы активтер түрлеріне тым ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қаралады, өйткені ол көбінесе кәсіп-
-орын қызметінің ... ... 17 - ... ... ... ... ... жыл
2011жыл
Өзгерісі
1
2
3
4
5
1.
Өнімді сатудан алынған табыс, мың теңге
1 586 476
1 537 078
-49 398
2
Қысқа мерзімді активтердің орташа мөлшері, мың теңге
370 ... ... ... ... ... орташа мөлшері, мың теңге
507 212
496 239
-10 973
4
Дебиторлық борыштың орташа мөлшері
301 572
254 955
- 46 617
5
Қорлар орташа мөлшері
41 ... ... ... ... ... мың ... ... 305
-6 314
7
Қысқа мерзімді активтердің айналымдылығы
4,3
3,8
-0,5
4.
Қысқа мерзімді активтердің бір айналу ... ... ... ... айналымдығы
3,1
3,1
-
6.
Ұзақ мерзімді активтердің бір айналу ұзақтығы
116,1
116,1
-
7.
Дебиторлық борыштың айналымдығы
5,3
6,0
+0,7
8.
Дебиторлық борыштың айналу ... ... ... ... ... - ЖШС-нің қаржылық есептілік мәліметтері негізінде есептелді
Талдау есептеулері бойынша ... ... ... ... емес ... ... Оны қысқа және ұзақ мерзімді активтер айналымдығы, қорлар мен негізгі құралдар айналымдығы азаюы айтады. Ал дебиторлық борыштың тез айналуы қарыздардың дер ... ... ... ... ... ... табыс 2011 жылмен салыстырғанда 49 398 мың ... ... Осы ... ... ... ... ... септігін тигізді.
Қорытынды
Бухгалтерлік есеп қазіргі экономика жағдайында барлық меншік нысанындағы кәсіпорындардың қаржы ... ... ... тіркеудегі, өңдеудегі және сақтаудағы негізгі экономикалық жүйе ... ... ... ... ... бухгалтерлік есепті қайта қалыптпстыру процесі халықаралық тәжірибеге бағдарламамен белсенді өтуде. Бұл ... ... жаңа ... жүйенің қалыптасуымен, екіншіден, Қазақстан Республикасының әлемдік экономикалық кеңістікке енуімен байланысты экономика позициясынан бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады.
Жалпы диплом жұмысы тақырыбында жазылды.
Актив деп кәсіпорынның ақшаға бағаланатын игіліктері мен құқықтарын, мүліктерін айтады. Олар ... ... ... ... нәтижесі болып есептеледі. Кәсіпорындар өзінің меншігіндегі активтерін сол кәсіпорынды басқару, өнім өндіру, басқадай заңды және жеке тұлғаларға қызмет көрсету, яғни ... ... ... ... ... үшін пайдаланады.
Осы активтерді пайдалану арқылы алдағы уақыттарда алынатын кіріс - кәсіпорындар ақшаларына тікелей немесе ... ... ... ... оның көлемін арттырып отырады. Жалпы бұл үлестің көбеюі кәсіпорынның негізгі ... ... емес ... ... ... ... мүмкін.
Кәсіпорындар қысқа мерзімді активтерді өздері өндіріп шығару, сатып алу ... ... ... ... ... тек 1 жыл ... ... актив. Ұзақ мерзімді активтер 1 жылдан артық уақыт ... ... ... саналады.
Кестеден көргендей, ұйымның мүліктік жағдайын сипаттайтын активтердің құны өткен жылмен салыстырғанда көбейген. Бұл кәсіпорынның жұмысын қанағаттанарлық деп бағалайды, өйткені ол ... әрі ... ... ... тигізеді. Есептеу көрсеткендей активтер сомасының өсуі қысқа мерзімді активтер ... ... ... ... қысқа мерзімді активтердің мөлшері өткен жылмен салыстырғанда көбейсе, ал ұзақ мерзімді активтердің мөлшері азайған. Үлесіне талдау жүргізетін болсақ, ең ... үлес ... ұзақ ... активтерге келеді.
Жоғарыдағы кесте мәліметтерінің негізінде көріп отырғандай қаражаттар қысқа мерзімді және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... үлесіне тиесілі екенін көреміз. Бұл жағдай ұйымның құрылыс қызметімен айналысатынын ... ... ... ұзақ ... активтер үлесі жоғары болуда.
Әрі қарай ұйымның қысқа ... ... ... ... үлесі, немесе мобильділік коэффициенті анықтаған жөн.
Ұйымның активтердің мобильділік коэффициенті деңгейі өсті. Оның ... ... ... ... ... ... ... бұл қарастырылып отырған ұйымда осы коэффициентінің мөлшері ұлғайғандығы байқалады. Ол ұйымның қаржылық ... оң ... ... ... ұзақ ... активтері сомасы азайған. Оған әсер еткен ұзақ мерзімді саудалық және өзге де дебиторлық ... ... ... ... мен материалдық емес активтер шамасының төмендеуі. Ал өзгеде ұзақ мерзімді активтер сомасы керісінше өскен.
Қысқа мерзімді активтер сомасы ... ... ... ... атап ... Оның ... ақша ... ағымдағы табыс салығының, қорлар мен басқа да қысқа мерзімді активтердің ұлғаюы әсер ... ... ... ... ... мерзімді активтерінің ең үлкен шамадағы үлесін қысқа мерзімді саудалық және өзге де ... ... алып ... ... ... ... 10 есеге, аз мөлшерде ағымдағы табыс, қорлар және өзгеде ... ... ... ... ... ... ... құралдар құрамында ғимараттар мен құрылғылар, машиналар мен жабдықтар, көлік құралдары, жиһаз, компьютерлер, кеңселік жабдықтар қамтылған. Жалпы ... ... құны 2011 ... қарағанда 2012 жылы төмендеген. Оған машиналар мен ... ... ... ... ... әсер еткен. Олардың шамасының азаюы тозу сомасының есептелуімен байланысты. ... ... ... ең ... үлес 2011 жылы ... мен ... келсе, 2012 жылы ғимараттар мен құрылғыларға келді.
Активтер ішінде, яғни қысқа мерзімді активтер ... ... ... зерттеледі. Зерттеу жасалынып отырған кәсіпорында қорлар мөлшері ұлғайған. Оның ішінде уран саласының қосалқы бөлшектері, отын, жанармай ... ... ... құрылыс материалдары мен өзгеде материалдар мен қосалқы бөлшектер орын бар. Осылардың ішінде ең жоғарғы үле ең ... ... ... ... төрт ... дебитор-ұйымдар әріптес ретінде бірнеше жылдар бойы жұмыс ... ... ... ... болатын ол ГРК ұйымы. Оның қарыз мөлшері барлық дебиторлық борыштың 95% құраған.
Талдау есептеулері бойынша кәсіпорын өзінің активтерін ... емес ... ... Оны қысқа және ұзақ мерзімді активтер айналымдығы, қорлар мен негізгі құралдар айналымдығы азаюы ... Ал ... ... тез ... ... дер кезінде қайтаруын білдіреді.
Өнімді сатудан алынған ... 2011 ... ... ... Осы көрсеткіштің азаюы активтердің бәсеңдеп айналуына септігін тигізді.
Ұсыныстар ... ... ... ... ұйымның активтері есебін жүргізуде негізгі құралдардың тозуын есептеуге және пайдалану мерзімі біткендерді есептен шығаруға көп көңіл бөлу;
- ақша қаражаттардың ... ... ... ... жиі ... ... аса көп ... болуына қадағалау жасау;
- активтерді тиімді басқару үшін түгендеу жүргізу;
- таза пайда есебінен резервтер құру;
- еңбек өнімділігін арттыру үшін қызметкерлерге ... беру ... ... ... ... С.Т. Аппақова Г.Н. Нұрғалиева А.М., - Алматы: Әрекет-принт, 2010 ж.
* Қаржылық есептіліктің ұлттық стандарты №1 Бұйрық ҚРҚМ ... ж. ... ... Е.О. - ... - LEM: 2009 ... ... В.П. - ... - LEM: 2010 ж.
* 16 ІАS Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты
* 38 JAS ... ... ... ... ... Ж.С. 1,2 том, ... -2009ж.
* Кеулімжаев Қ.К., Құдайбергенов Н.А., Алматы, Экономика 2006ж.
* 36 - IAS Халықаралық ... ... ... ... Ф.С. Алматы: LEM баспасы, 2008 ж.
* Жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің жарғысы
* Қ.К. Кеулімжанов. "Қаржылық есеп". Оқу ... ... ... 18 - JAS ... қаржы есептілігінің стандарты
* Мырзалиев Б.С., Әбдішүкіров Р.С., ... 2006 ... ... В.Л., - Алматы: Экономика, 2006 ж.
* Баймуханова С.Б., , Алматы: Экономика, 2007 ... ... К.Ш., ... Е.Т., ... Ж.Г. , Алматы: Экономика 2001 ж.
* Дюсембаев К.Ш. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: Оқу ... - ... ... 2011 - ... ... Г.В. . - ... ... 2006.
* Любушин Н.П., Лещева В.Б., Дьякова В.Г. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия: учебное пособие для ... Н.П. ... - М.: ... - ... 1999 - 471с.
* Шеремет А.Д. Комплексный анализ хозяйственной деятельности - М.: ИНФРА-М, 2009 - ... ... Л. ... учет и анализ с практическими примерами, 2008 - ... ... ... ... ... ... Казахстан
от 20 августа 2010 года №422
Форма
Наименование организации ТОО ... ... о ... ... ... ... ... и ... ... ...
Организационно-правовая форма Товарищество с ограниченной ответственностью
Форма отчетности квартальная ... ... ... ... предпринимательства Средний
Юридический адрес организации ЮКО, ... ... ...
Бухгалтерский баланс
по состоянию на 31 декабря 2012 года.
тыс.тенге
Активы
Код строки
ТОО "РМС"
Ф-л ТОО"РМС" ... ... ... ...
На начало отчетного периода
I. Краткосрочные активы:
Денежные средства и их ... ... ... ... 127
Прочие краткосрочные финансовые активы
015
0
0
Краткосрочная торговая и прочая ... ... ... ... ... 155
Текущий подоходный налог
017
44 907
44 907
37 844
Запасы
018
44 063
19 942
64 005
41 794
Прочие краткосрочные активы
019
8 424
8 636
17 ... ... ... ... (сумма строк с 010 по 019)
100
263 436
303 453
403 353
370 886
Активы (или выбывающие группы), предназначенные для продажи
101
0
II.Долгосрочные активы
Долгосрочная ... и ... ... ... ... ... ... долевого участия
116
0
0
Инвестиционное имущество
117
0
0
Основные средства
118
360 577
114 728
475 305
481 619
Нематериальные активы
121
231
231
326
Отложенные ... ... ... ... 917
1 786
20 703
3 850
Итого долгосрочных активов (сумма строк с 110 по 123)
200
379 725
116 514
496 239
507 212
Баланс ( ... 100 + ... 101 + ... 200)
643 161
419 967
899 592
878 098
Обязательства и капитал
Код строки
III. Краткосрочные обязательства
Краткосрочная торговая и прочая кредиторская задолженность
213
26 ... ... ... ... резервы
214
36 064
16 149
52 213
44 049
Текущие налоговые обязательства по подоходному налогу
215
0
0
Вознаграждения работникам
216
19 200
9 923
29 ... ... ... ... ... 005
9 286
0
Итого краткосрочных обязательств (сумма строк с 210 по ... ... ... ... ... ... ... налоговые обязательства
315
1 793
1 793
4 940
Прочие долгосрочные обязательства
316
0
Итого ... ... ... строк с 310 по 316)
400
1 793
0
1 793
4 940
V. Капитал
Уставный (акционерный )капитал
410
307 676
307 676
307 676
Эмиссионный доход
411
0
0
Резервы
413
0
0
Нераспределенная прибыль (непокрытый убыток)
414
245 468
211 ... ... ... ... ... на собственников материнской организации (сумма строк с 410 по 414)
420
553 144
211 019
764 ... ... ... ... капитал (строка 420 +/- строка 421)
500
553 144
211 019
764 163
727 311
Баланс (строка 300 + строка 301 + строка 400 + ... ... ... 967
899 592
878 098
-
-
- ... ... ... имя, отчество)
(подпись)
Главный бухгалтер ... Е.К. ... имя, ... ... ҚОСЫМШАСЫ
к приказу Министра финансов
Республики Казахстан
от 20 августа 2010 года ... ... ... ТОО "Реммонтажсервис"
Отчет о прибылях и убытках
за ... , ... 31 ... 2012 ... показателей
Код строки
За отчетный период
За предыдущий период
Выручка
010
1 537 078
1 586 476 ... ... ... и ... 260 610
1 377 041
Валовая прибыль (строка 010 - строка 011)
012
276 468
209 435 ... ... 687
195 611 ... расходы
015
1 255
712
Прочие доходы
016
24
20
Итого операционная прибыль (убыток) (+/- ... с 012 по ... 550
13 132 ... по финансированию
021
Расходы по финансированию
022
Прибыль (убыток) до налогообложения (+/- строки с 020 по 025)
100
58 550
13 132 ... по ... ... 634
4 068
Прибыль ... ... ... от ... ... ( ... 100 - ... 101)
200
45 916
9 064
Прибыль (убыток) после налогообложения от прекращенной деятельности
201
Прибыль за год ... 200 + ... 201) ... ... 916
9 064
собственников материнской организации
долю неконтролирующих собственников
Прочая совокупная ... ... ... ... с 410 по ...
-
в том числе:
Общая совокупная прибыль (строка 300 + строка ... 916
9 064 ... ... прибыль относимая на:
Прибыль на акцию:
600
в том числе:
Б ҚОСЫМШАСЫ
к приказу Министра финансов
Республики Казахстан
от 20 августа 2010 года ...... ... ТОО ... о движении денежных средств (прямой метод)
за период , заканчивающиеся 31 ... 2012 ... ... строки
За отчетный период
За предыдущий период
I. Движение денежных ... от ... ... ... ... ... ... (сумма строк с 011 по 016)
010
1 753 333
1 731 938
в том ... ... и ... 753 ... 731 823 ... выручка
012
авансы, полученные от покупателей, заказчиков
013
прочие поступления
016
44
115
2. Выбытие денежных средств, всего (сумма строк с 021 по 027)
020
1 664 507
1 688 181
в том ... ... за ... и услуги
021
517 872
575 951 ... ... ... ... и ... 000
4 280 ... по оплате труда
023
531 387
509 366
выплаты по договорам страхования
025
10 312
9 285 ... ... и ... ... в бюджет
026
218 227
208 914
прочие выплаты
027
376 709
380 385
3. ... ... ... ... от ... ... ... 010 - строка 020)
030
88 826
43 757
II. Движение денежных средств от ... ... ... ... ... всего (сумма строк с 041 по 051)
040
-
-
в том ... ... ... ... средств, всего (сумма строк с 061 по 071)
060
68 506
42 710
в том числе:
приобретение ... ...
38 478 ... ... ... ... ... долгосрочных активов
063
67 666
3 850
прочие выплаты
071
3. Чистая сумма денежных средств от инвестиционной ... ... 040 - ... ... 68 506
- 42 710 ... ... ... ... от ... ... Поступление денежных средств, всего (сумма строк с 091 по 094)
090
-
111
в том ... ...
2. ... денежных средств, всего (сумма строк с 101 по ...
434
в том ... ...
434
3. ... сумма денежных средств от финансовой деятельности (строка 090 - строка 100)
110
- 21
- 323
4. ... ... ... ... в ... ... +/- ... денежных средств (строка 030 +/- строка 080 +/- строка ... 299
724
6. ... ... и их ... на ... отчетного периода
140
2 127
1 403
7. Денежные средства и их эквиваленты на конец отчетного ... 426
2 127 ... ... ... имя, ... бухгалтер ... Е.К. ... имя, ... ...

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қысқа және ұзақ мерзімді активтердің есебі мен талдауы85 бет
Ақша қаражаттары және есеп айырысу есебі35 бет
Кәсіпорынның айналым активтерін басқару6 бет
Бухгалтерлік есеп пен аудиттің жалпы құрастырылу принципі19 бет
Экономикалық қаржыны басқару9 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет
«Казтрансгаз-Алматы» АҚ-ның қысқа мерзімді міндеттемелер есебін ұйымдастыру44 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Кондитер цехы жабдықтары» қыскаша оқу құралы40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь