Жер тобының ғаламшарлары

Өздерінің физикалық сипаттарына қарай ғаламшарлар — Жер тобы ғаламшарлары және алып ғаламшарлар деп екі топқа бөлінеді. Біз екі топтағы ғаламшарлардың да негізгі ерекшеліктеріне шолу береміз, оның негізінде сендер әрбір ғаламшарларға сипаттама бере алатын боласыңдар.
1. Жер тобы ғаламшарларының жалпы сипаттамасы. Жер тобына жататын ғаламшарлар — Меркурай (36-сурет), Шолпан (37-сурет), Жер (38-сурет), Марс (39-сурет) — олардың көлемдері мен массалары үлкен емес (VI қосымшаны қар.), бұл ғаламшарлардың орташа тығыздықтары судың тығыздығынан бірнеше есе асып түседі; олар өз осьтерінен баяу айналады; олардың серіктері де аз (Меркурий мен Шолпанда мүлдем жоқ, Марста — екі кішкентай, ал Жерде — біреу).
Жер тобы ғаламшарларының ұқсастықтарымен қатар шамалы айырмашылықтары да бар. Мысалы, өзге ғаламшарлармен салыстырғанда Шолпан өзінің осінен Күнді айнала қозғалатын өз бағытына қарама-қарсы бағытта, әрі ол Жерден 243 есе баяу айналады (Шолпандағы жыл мен тәулік ұзақтығын салыстырыңдар). Меркурийдің Күнді айнала қозғалу периодын (яғни бұл ғаламшардың жылы) оның өз осінен айналу периодынан (жұлдыздарға қатысты алғанда) 1/3-ге ғана ұзақ. Жер мен Марс осьтерінің олардың орбиталары жазықтығына ауытқу бұрыштары шамамен бірдей, ал Меркурий мен Шолпан тіптен басқаша. Ал бұл жыл мезгілдерінің алмасуы сипатын анықтайтын себептердің бірі екенін сендер білесіңдер. Олай болса Жердегі сияқты жыл мезгілдері Марста да бар (әрине, ондағы әрбір жыл мезгілі Жердегіге қарағанда екі еседей ұзағырақ).
Бірқатар физикалық сипаттарына қарағанда Күн жүйесіндегі 9 ғаламшардың ішіндегі ең кішісі — алыстағы Плутон да Жер тобы ғаламшарларына жатуы ғажап емес. Плутонның орташа диаметрі — 2260 км. Плутонның серігі — Харонның диаметрі одан екі есе кіші. Сондықтан да Плутон — Харон жүйесі де Жер — Ай жүйесі сияқты „қос ғаламшар" болып табылады.
        
        ЖЕР ТОБЫНЫҢ ҒАЛАМШАРЛАРЫ
Өздерінің физикалық сипаттарына қарай ғаламшарлар — Жер ... және алып ... деп екі ... ... Біз екі ... да ... ерекшеліктеріне шолу береміз, оның негізінде
сендер әрбір ғаламшарларға сипаттама бере алатын боласыңдар.
1. Жер тобы ... ... ... Жер тобына жататын
ғаламшарлар — Меркурай (36-сурет), ... ... Жер ... ... — олардың көлемдері мен массалары ... емес (VI ... бұл ... ... ... ... ... бірнеше
есе асып түседі; олар өз осьтерінен баяу айналады; олардың серіктері де аз
(Меркурий мен Шолпанда ... жоқ, ... — екі ... ал Жерде —
біреу).
Жер тобы ғаламшарларының ұқсастықтарымен қатар шамалы айырмашылықтары
да бар. ... өзге ... ... ... ... ... ... қозғалатын өз бағытына қарама-қарсы бағытта, әрі ол Жерден 243
есе баяу айналады (Шолпандағы жыл мен ... ... ... ... айнала қозғалу периодын (яғни бұл ғаламшардың жылы) ... ... ... ... ... қатысты алғанда) 1/3-ге ғана ұзақ.
Жер мен Марс ... ... ... ... ... ... ... ал Меркурий мен Шолпан ... ... Ал бұл ... ... ... ... ... бірі екенін сендер
білесіңдер. Олай болса Жердегі сияқты жыл мезгілдері ... да бар ... ... жыл ... ... қарағанда екі еседей ұзағырақ).
Бірқатар физикалық сипаттарына қарағанда Күн жүйесіндегі 9 ... ең ...... ... да Жер тобы ... жатуы ғажап
емес. Плутонның орташа диаметрі — 2260 км. Плутонның серігі — ... одан екі есе ... ... да ... — Харон жүйесі де Жер — Ай
жүйесі сияқты „қос ғаламшар" болып табылады.
36-сурет. Меркурий (жақын қашықтықтан түсірілген сурет).
37-сурет. Шолпан ... ... ... ... ... Жер ... ... зерттеу барысында олардың
бір-біріне ұқсастықтары мен айырмашылықтары ... Ай ... де ... жоқ, Шолпан мен Марста атмосфера бар. Шолпан ... ... ... соңғы мәліметтер бурынғы Кеңес Одағының
„Венера", „Марс" және американдық ... ... ... ... ... ... ... алынды. Шолпан мен
Марс атмосфераларын Жер атмосферасымен салыстыра отырып (VII ... біз ... Жер ... ... ... мен Марс
атмосфераларының негізінен көмір қышқыл газынан тұратынын көреміз. ... ... Жер ... қысымнан 90 еседен де артық, ал ... ... Жер ... 150 ... ... ... ... өте жоғары (500 С шамасын-да) және ... ... Бұл неге ... Бір ... ... ... ... қарағанда Күнге жақын орналасқанынан болуы мүмкін. ... ... ... Күн ... мен ... шағылыстырғыш
қабілеті Жерге қарағанда жоғары, сондықтан да Күн бұл екі ... ... ... ... бетіндегі жоғары ... ... ... Оның ... ... ... ... оның
бетін қыздыратын Күн сәулесін өткізеді. Қызған Шолпан беті инфрақызыл сәуле
шығару көзіне айналады, ол ғаламшардан ұшып кете ... ... ... ... ... ... қышқыл газы мен су буы, сондай-ақ
ғаламшардың бұлтты жамылғысы ұстап өткізбейді.
38-сурет. ... Марс ... ... ... бірі).
Осының нәтижесінде инфрақызыл сәуле шығаруды еркін өткізетін ғаламшарда
болуға тиісті жоғары температурада тепе-теңдік ... ... ... тамшылары немесе мұз кристалдарынан тұратын Жер бұлтына
үйренгенбіз. Шолпан бұлтының ... ... онда ... ... ... қышқылы болуы мүмкін. Бұлт қабаты Күн сәулесін қатты әлсіретеді, бірақ
„Венера-11" және "Венера-12" автоматты ... ... ... ... ... ... Шолпан бетіндегі жарық Жердегі
бұлтты күндердің ... ... 1982 жылы ... және ... ғаламшараралық бекеттері жүргізген зерттеулер Шолпан аспаны мен
оның ландшафы қызғылт-сары ... ... ... Бұл ... жарықтың таралу ерекшелігінен деп түсіндіріледі.
Жер тобындағы ғаламшарлардың атмосфераларындағы газ үнемі қозғалыста
болады. Бірнеше айға ... ... ... ... ... ... ... атмосферасына көтеріледі. Шолпан атмосферасының бұлт қабаты орналасқан
биіктігінде ... ... ... 70 ... ... ... жел болып
тұратыны байқалған, бірақ осы ғаламшар бетіне таяу биіктіктегі желдің соғу
жылдамдығы секундына бірнеше метрден аспайды.
Осылайша, кейбір ... ... ... ... ... ... атмосфералары Жер атмосферасынан күрт өзгеше. Бұл ... ... ... ... жаңалықтың мысалы. Физикалық сипаттары жағынан
ұқсас (мысалы, Жер мен Шолпанды кейде „егіз ғаламшарлар" деп те ... ... ... ... ... ... атмосфералары өте
ұқсас болуы керек деген саналы болжам алдын ала бекер айтылмаған. ... ... ... ... де Жер ... әрбір ғаламшардың
атмосфералық эволюциясы ерекшеліктерімен байланысты.
Жер тобына жататын ғаламшарларды зерттеу Жер атмосферасының пайда болу
тарихы мен ... ... ... ... ... қана ... ... ондағы экологиялық мәселелерді шешуде де мәні болады. Мысалы,
ауаны былғаудан түзілетін Жер атмосферасындағы тұман-түтін өзінің ... ... ... өте ... ... ... ... дауыл сияқты, бұл
бұлттар, егер біз Жер ... өмір ... және оны ... ... ұзақ ... ... ... келсе, біздің ғаламшарымыздың
атмосферасына шаң мен ... ... ... шектеу қажеттігін
еске салады. Марс атмосферасында бірнеше ай бойына созылатын және ... бұлт ... ... шаң ... ... соғыстың салдары қандай
экологиялық апатқа апарып соғатынын көзге елестетіп ойландырады.
3. Ғаламшарлар беттері. Жер тобындағы ... ... де Жер ... ... ... Жерден жасалған оптикалық бақылаулар олар жөнінде толық
мәлімет алуға мүмкіндік бере алмайды, ... ... ... ... ... ... де жақсылап бақылау қиын, ал Шолпанның ... ... ... ... ... 15—17 ... бір рет қайталанатын ұлы
қарсы тұру кезінің өзінде (Жер мен Марстың ара қашықтығы мұндай сәтте ... ... ... ... ірі телескоппен өлшемі шамамен 300 км бөліктерін
бақылауға ... ... де, ... ... Меркурий мен Марс
беттері жөнінде көп білуге, сондай-ақ жақын уақытқа дейін ... ... ... беті ... да ... ... ... туды. Бұл
"Венера", „Марс", „Викинг", „Маринер", „Магеллан" автоматты ғаламшараралық
бекеттері ғаламшарлардың маңынан ұшып өтуі ... ... мен Марс ... және Жерден жүргізілген радиолокациялық бақылаулар арқасында жүзеге
асты.
Қазаншұңқырларға толы Меркурай беті Ай бетін еске түсіреді (40-сурет).
Онда Айға ... ... аз, оның ... олар ... ... ... ... Айдағы Жаңбырлар Теңізі сияқты 1300 км. ... ... ... ... және жүздеген километрге дейін созылып
жатыр, шамасы, бұл ... бір ... ... ... беткі қабатының араласып және ... ... ... ... де ... ... оған метеориттердің құлауы
нәтижесінде түзілген. Қазаншұңқырлар аз аймақтарынан оның ... ... ... ... ... жарылған ескі
40-сурет. Меркурий бетінің аймақтары.
41-сурет. „Венера-14" автоматты ғаламшараралық бекеті Жерге жіберген
Шолпан бетінің панорамасы.
қазаншұңқырлардың жақсы сақталған жас қазаншұңқырлардан ... ... ... ... ... ... бетінен жіберген
(41-сурет) алғашқы фототелевизиялық панорамаларынан тасты бетбақдала мен
көптеген жеке ... ... ... ... ... арқылы диаметрлері 30-дан 700 км-ге дейін жететін ... ... емес ... бар ... ... ... Тибеттің
өлшемдерінен екі есе үлкен ірі тау массивтері мен ... ... ... ... беті Жер ... жататын өзге ғаламшарлармен
салыстырғанда әлдеқайда тегістеу ... ... ... ... ... оның биіктігі 1 2 км ... бір ... есе ... ... 1000 км, қазаншұңқырының бас жағындағы диаметрі 100 км.
Гаусс және Герц конус ... ... да ... ... ... кіші. Жер мұхиттарының түбіндегі созылып жататын жартасты
аңғарлар секілді, ... да ... ... бар, олар бұл ... ... заманда (бәлкім, қазір де өтіп жатқан болар) қауырт процестер ... ... ... ... дәлелдейтіндей.
1983—1984 жылдары ғаламшар бетінің картасы мен атласын жасауға
мүмкіндік берген „Венера-15" және ... ... ... ... (бет ... өлшемдері 1—2 км). Шолпан бетін
зерттеудегі жаңа ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым жетілдірілген радиолокациялық
жүйелерді қолданумен байланысты. Бұл ғарыш аспабы Шолпан ... ... ... ... ... оның ... ... пішіндес орбитасына
шықты. 1990 жылдың қыркүйегінен бастап оның бетін үзіліссіз суретке ... ... ... Одан ... айқын бейнелер берілуде, олардың
кейбіреулерінде өлшемі 120 м ... да ... ... ... 1993 ... ... айына қарай ғаламшар бетінің 98%-і ... Тек қана ... ... ... ... ... өзге де ... (гравитациялық өрісін, атмосферасын және басқаларын) қамтитын бұл
эксперимент 1995 жылы аяқталды.
Марс беті де ... толы ... Ол ... ... жарты шарында көп. Ғаламшар бетінің көбірек ... ... ... т е ң і з д е р деген
42-сурет. Диаметрі 100-ден 200 мың км-ге ... ... ... ... ... (1991 жылы ... жіберілген радиолокациялық
кескін).
43-сурет. Шолпан ландшафының кейбір детальдарының ұлғайтылған бейнесі
(1991 жылы „Магелланнан" жіберілген радиолокациялық кескін).
атқа ие болды (Эллада, Аргир және ... ... ... диаметрлері
2000 км-ден асады. Түсі қызғылт-сары болып келетін Жер ... ... ... ... ... ... деп аталған (Фарсида,
Элисиум). Шолпандағы ... ... да ... ... бар. ... ... ... биіктігі 25 км-ден асады, қазаншұңқырдың диаметрі 90
км. Осы ғаламат конус тәрізді ... етек ... ... 500 ... жыл ... ... қуатты жанартаулар атқылауларының болғанын
және беткі қабаттары жылжып, араласқанын лавалық ... ... ... ұзын ... ... бірі — Маринер — 4000 км-ге
созылады), көптеген сайлар мен ... ... ... ... тап
осы түзілімдердің кейбіреулерін (мысалы, қазаншұңқырлар тізбектерін немесе
ұзаққа созылған сайларды) Марсты зерттеушілер ... 100 жыл ... деп ... ұзақ уақыт бойына оларды ... ... ... деп ... ... ... түсі де жұмбақ болудан қалды. Оның се
44-сурет. Шолпандағы Альфа аймағының шығыс өлкесінің бөлігі.
Күмбезденген төбелер ... ... ... ... ... Осы сияқты төбелер 43-суретте де көрсетілген.
45-сурет. Шолпандағы Батыс Эйстла аймағы. Сол жақта ... 2 ... Сиф тауы — ... (американың ғаламшараралық „Магеллан" кемесі
1992 жылы жіберген радиолокациялық кескіннің ... ... ... ... 8 км Маат тауы — ... (1992 ... жіберген радиолокациялық кескіннің компьютерлік өңдеуі).
47-сурет. 90-жылдардың басында Америка ғалымдарының ғаламшарды жақыннан
түсіргеннен алынған мәліметтер бойынша жасаған Марстың ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
бебі бұл ғаламшар топырағының құрамында темірге бай саз ... деп ... ... де ... ... ... рет ... түсірілген
(48—49-суреттер) және „Қызыл ғаламшар" бетінің панорамасы да Жерге бірнеше
рет берілген (50-сурет).
Сендер Жер бетінің 2/3-не ... ... алып ... ... ... мен ... ... су жоқ. Ашық су айдындары Марс
бетінде де жоқ. ... ... ... ... ... ... Марстың серігі Фобос.
49-сурет. Марстың серігі Деймос.
50-сурет. Американың автоматты „Викинг-1" бекеті Марс ... ... ... мұз қабатын түзетін мұз қабаты түрінде болса да су болуға
тиісті. Мүмкін, сендер Марстағы мұз қорының немесе ... мұз ... ... ... ... боларсыңдар. Марс бетінде де бір ... ... ... ... ... өзен ... іспетті ирелеңдеген арналар
дәлелдейді.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақ-тапсырмалар.
1. Жер тобына жататын қай ғаламшар өзгелерден көлемі, массасы, ... ... ... ... ... ... табу үшін ... қандай физикалық сипаттарын
білу шарт?
3. Егер Жер ғаламшарының осі оның орбитасы ... ... онда ... жыл ... ... ма ... Жер ... жататын ғаламшарлар атмосфераларының ұқсастықтары ... ... Жер ... ... ... беттерінің ұқсастықтары мен
айырмашылықтары неде?
6. Джомолунгма, Максвелл мен ... ... ... ... сызындар.
7. Айды және Жер тобына жататын ғаламшарларды эволюциялары өтіп біткен
аспан денелері деп санауға болмайды деген ... ... Өз ... Жер ... жататын барлық ғаламшарлар мен Айдың бетінде
қазаншұңқырлар пайда болған. Солардың қайсысында осы ... ... ... ... сақталған?
9. Жер тобына жататын ғаламшарларды зерттеудің қандай ғылыми ... мәні ... ... ... және Марс жөніндегі осы заманғы мәліметтердің
бәрін талдап, қорытындылай отырып, осы ... ... ... ... жасаңдар.
11. Меркурий, Шолпан, Марс жөнінде сендер нені білесіңдер?
12. „Мектеп астрономиялық календарын" пайдалана отырып, Шолпанның кешкі
мезгілде бақылауға ыңғайлы кезін анықтаңдар және ... ... ... фазаларын көруге тырысыңдар.
АЛЫП ҒАЛАМШАРЛАР
1. Алып ғаламшарлардың жалпы ... VI ... ... жұмысты жалғастыра отырып, сендер алып ғаламшарлардың ... ... ... ... біле ... және ... кіретін (Юпитер (51-сурет), Сатурн ... ... ... ... және ... белгілерін таба аласыңдар, Осы
ғаламшарлардың барлығының (әсіресе Юпитердің) көлемдері мен ... ... ... ... ... Жерден 1320 есе, массасы жағынан 318
есе асып түседі. Ортаща тығыздықтарының төмендігіне де (ең азы Сатурнда ... • 10 кг/м ) ... ... ... өз осьтерінен өте жылдам айналады; Юпитердің өз осінен
бір айналуына 10 сағаттан да аз ... ... Оның ... ... оптикалық бақылаулардың нәтижесінде алып ғаламшарлардың
экваторлық аймақтары олардың полярлық, яғни өз ... ... ... сызықтық жылдамдықтары да, бұрыштық жылдам-дықтары да ... ... ... айналатыны анықталды. Жылдам айналу
нәтижесінде алып ... ... ... болады (ол құралсыз
көзге де
51-сурет. ... ... ... ... ... бойынша жасалған Юпитердің
мозаикалық кескіні (АҚШ).
байқалады). Сендер Жердің экваторлық және полярлық радиустарының айырымы
шамамен ≈21 км ... ... ... ал ол ... 4400 км-ге тең.
Алып ғаламшарлар Күннен алыста, олардағы жыл мезгілдері алмасу сипатына
қарамастан, әрдайым төмен температура ... ... жыл ... ... жоқ, ... бұл ғаламшардың осі оның орбитасы жазықтығына
перпендикулярға жуық. Уран ғаламшарындағы жыл ... ... ... өтіп ... өйткені бұл ғаламшардың осі оның орбитасы жазықтығына
8° бұрышпен көлбеген.
Алып ... ... ... де ... ... ... ... 16 серігі, Сатурнның 17, Уранның 16 және Нептунның 8 серігі
бар екені ... ... Алып ... тағы бір ерекшеліктері — олардың
сақиналары болатындығы, сақина тек Сатурнда ғана ... ... ... ... да бар ... анықталған. Алып ғаламшарлардың ... гөрі ... мен ... ... ... 2. Құрылымдарының
ерекшеліктері. Алып ғаламшарлардың құрылымдарының ... ... ... ... ... ... ерекшелік алып ғаламшарлардың
мардымсыз орташа тығыздықтарымен, олардың ... ... ... ... ...... мен гелийден түрады), аймақтық
айналыстарының жылдамдығымен және біршама ... ... ... ... ... мен ... ... бәрі де (анағұрлым
алыстағы ғаламшарлардың детальдары мүлдем көрінбейді) осы ... ... ... өтіп жатады (53-сурет). Тіпті шағын
телескоппен-ақ Юпитердің экваторы бойымен созылып жатқан жолағы көрінеді.
Юпитердің ... ... ... қабаттарында қоспа
ретінде химиялық қосылыстар ... ... мен ... көмірсутегілері
(этан, ацетилен), сондай-ақ әр түрлі қосылыстар (оның ішінде фосфор мен
күкірт те бар) кездеседі, олар ... ... ... және ... ... ... ... химиялық құрамы жағынан алып ғаламшарлар
Жер ... ... ... ... ... Бұл ... ... пайда болу процесімен байланысты. Американың „Пионер"
және „Вояджер" автоматты ғаламшараралық бекеттерінің борттарынан ... ... ... ... Дақ ... 1979 ж., 5 млн. ... ... атмосферасындағы газ күрделі қозғалысқа қатысатыны көрінеді, одан
құйын пайда болып және қайта тарап отырады. Юпитерде 300 жылдай ... ... ... Қызыл Дақ (жарты осьтері 15 және 5 мың км сопақша) ... өте ... ... деп жорамалданады (54-сурет).
Қозғалыстағы газ ағындары мен тұрақты дақтар автоматты ғаламшараралық
бекеттер жіберген Сатурн суреттерінен де ... ... ... ... ... ... ... берді.
Алып ғаламшарлар бұлттарының астындағы зат ... ... Оның ... ... кейбір қосымша мәліметтер бойынша тұжырым
жасауға болады. Мысалы, алып ғаламшарлардың қойнауларындағы ... ... ... тиіс ... ... бар. ... ... неге
сүйеніп жасалған? Біріншіден, Юпитердің Күннен қашықтығын біле отырып,
Юпитердің одан ... жылу ... ... ... ... ... шағылдыру қабілеті анықталды, бұл ғаламшардың ғарыш
кеңістігіне қанша күн энергиясын шағылдырып қайтаратынын білуге ... Ең ... ... белгілі қашықтықтағы ғаламшардың температурасы
қандай болуға тиіс екені есептеліп шығарылды. Ол — 160°С-қа ... ... ... ... ... жердегі аппаратуралардың немесе
автоматты ғаламшараралық станциялардың борттарына орнатылған өлшеуіштердің
көмегімен оның инфрақызыл сәулелерін зерттеу ... да ... ... ... ... ...... жақын, яғни
есептегендегіден жоғары екенін көрсетті. Демек, ... өзі ... ... екі есе көп ... ... ... Бұл ғаламшардың өзінің энергия
көзі бар ... ... ... ... тудырды.
Алып ғаламшарлар жөніндегі белгілі мәліметтер жиыны бұл ... ішкі ... ... ... яғни ... ... ... мен температураның қандай екенін есептеуге мүмкіндік
береді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мың ... жетеді.
Қыртысы, мантиясы және ядросы бар Жер тобына жататын ғаламшарлардан
айырмашылығы Юпитерде оның атмосферасының құрамына ... газ ... ... ал одан ... ... ... ... көшеді. Сутегінің
мұндай әдеттегіден тыс агрегаттық ... өтуі (ең ... ол ... ... айналады) Юпитер бетіне тереңдеген сайын қысымның ... ... ... ... 0,9 ... ... ... қысым 40 млн.атм-ға (4-10 Па) жетеді.
Шамасы, алып ғаламшардың белгілі дәрежеде магнит
55-сурет. Юпитердің серігі — Ганимедтің бетіндегі аймақтар.
56-сурет. Юпитердің серігі — ... бар ... бұл ... ... ... ток ... жылдам айналуымен байланысты болуы мүмкін. Әсіресе Юпитердің
магнит өрісі жоғары. Ол Жердің магнит өрісінен бірнеше есе асып ... ... ... ... ... ... ... географиялық
полюстің төңірегінде оңтүстік магниттік полюс ... ... ... ... ... ... ұшып ... зарядталған
бөлшектерді (иондарды, протондарды, электрондарды және басқаларды) ұстап
қалады, олар ... ... ... белдеулер деп аталатын жоғары
энергиялы бөлшектер белдеуін ... ... ... Жер ... ... тек ... ... ғана бар. Юпитердің
радиациялық белдеуі 2,5 млн. ... ... ... Ол ... ... есе ... Юпитердің радиациялық белдеуінде қозғалып жүретін
электрмен ... ... ... және ... толқындар
диапазонында радиотолқын таратады. Жердегі сияқты, Юпитерде де ... ... ... ... өтіп ... байланысты
болатын полярлық шұғыламен қатар оның ... ... ... ... ... ... Юпитердің серіктері кіші Күн жүйесін елестетеді десе ... Оның ... ... ашқан төрт серігін Галилей серіктері деп
атайды. ... Ио, ... ... және Каллисто. Олардың ішіндегі ең үлкені
— Ганимед — көлемі жағынан Меркурийден асып түседі ... ... ... ғаламшардан екі есе кіші). Американың автоматты ғаламшараралық „Пионер"
мен ... ... ... ... ... ... ... ұшып өтіп бара жатып, Айдың және Жер тобына ... ... ... ... ... беттерінің суреттерін Жерге жіберген.
Айға әсіресе Ганимед ұқсас (55-сурет). ... ... ... тармақ шоқтарын құрайтын ұзыннан ұзақ қыраттар мен жолақтар көп.
Ионың беті де ... ... онда ... ... ... және
олардың барлығын дерлік жанартау атқылау өнімдері жауып ... ... да ... өте көп. Бұл серіктің суреттерінен, шамасы,
метеориттердің соққылауларынан түзілген болуы керек, ... 600 ... ... ... 2600 км-ге дейін) жүйесінен құрылған
көпсақиналы құрылымды ("Өгіз көздер") көруге болады ... ... ... ... созылған қарайған және жарық жыралармен шимақталған
(олардың жалпақтығы
57-сурет. Юпитердің ...... (202 000 км ... ...... (а), Сатурнның серігі Гиперион (б).
59-сурет. Сатурнның серігі — Мимас (диаметрі 130 км ... ... ...... ... 1986 ж.).
61-сурет. Нептунвың аса ірі серігі — Тритон ("Вояджер-2").
20—40 км). Юпитерге ең жақын ... ... ... Галилей серіктері
орбиталарының сыртында айналатын серіктердің пішіндері дұрыс емес және ... Күн ... кіші ... ... еске ... ... ... да кейбір серіктері суретке түсірілген (58-
сурет). Бұл аспан денелерінің беттерінен де ... ... ... ... өте ... ... серігінің бетіндегі
қазаншұңқырдың диаметрі 400 км шамасында, ал Мимас серігіндегі (59-сурет)
130 км ... ... ... ... ... бар ... қызықтырады. Ол түгелдей дерлік азоттан тұрады, оның үстіне Титанның
бетіндегі атмосферасының тығыздығы мен қысымы Жер атмосферасының соған ... асып ... ... ... Айдыкінен 2 есе, ал радиусы
(2580 км шамасында) Ай ... 1,5 есе ... ... ... да радиусы
2640 км Ганимед сияқты — өте ірі ... ... ең бір ... ... — Миранда (60-сурет). Нептунның ең үлкен серігі — Тритон да ғажайып
(61-сурет). Тритонның диаметрі 2705 км. Тритонда ... ... ... бар. Алып ... көптеген өзге серіктері сияқты Тритон —
силикатты-мұзды аспан денесі. Оның бетінен ... ... (мұз ... ... ... және су мұзынан тұруы мүмкін) және газ
гейзерлері табылды.
4. Сақиналар. Ең алғаш Сатурнның сақиналары ... (XVII ғ., ... XIX ... ... ... ... ... ағылшын физигі Дж. Максвелл (1831 ... ... ... АЛ.Белопольский (1854—1934) Сатурн сақиналарының тұтас
62-сурет. Сатурн сақиналарының жіңішке құрылымы.
болуы тиісті емес екенін дәлелдеді. ... ... ... арқылы аралықтары
ажырап, бірнеше сақина көзге шалынады. Бірақ автоматты ғаламшараралық
бекеттерден ... ... ... ... бар ... өте жалпақ: олар ғаламшардың бұлт қабатынан 60000 км ... ... ... ... ... ... орбитасымен Сатурнды айнала
қозғалып жүретін бөлшектер мен ... ... ... 1 ... ... ... Жер өзінің Күнді айнала қозғалысы
кезінде Сатурн сақиналарының жазықтығымен түспа-түс ... (бұл ... бір ... ... ... 1994 жылы қайталанды) сақина көрінбейді:
бізге олар жоғалып кеткендей болады. Сақина құрайтын заттың ... ... ... ... (осы ... денелері түзілген кезде) енбеуі
ғажап емес.
1977 жылы — Уранның, 1979 жылы — ... 1989 жылы ... ... Барлық алып ғаламшарлардың сақиналарының бар екені
жөнінде белгілі астроном С.К.Всехсвятский (1905—1984) 1960 жылы ...

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аспан механикасы10 бет
Ғаламшарлардың көрінетін және нақты қозғалысы3 бет
Галактика7 бет
Галактикалар классификациясы8 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет
Ем – дәмдік тамақтану14 бет
Жануарлардың морфо-физиологиялық құрылымы. Жануарлар әлемінің тектік және туыстық байланысы4 бет
Жердің әлем теңсіздігіндегі орны14 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Сигналдардың вейвлет-талдауы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь