Еңбек шарты

МАЗМҰНЫ

1.1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЕҢБЕК ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ӘДІСІ, ФУНКЦИЯСЫ ЖӘНЕ ЖҮЙЕСІ4
1.2 Еңбек құқығының негізгі қағидаларының түсінігі және мәні11
1.3 Жеке еңбек шартының түсінігі мен мазмұны13
2 ЕҢБЕК ШАРТТАРЫНДАҒЫ ЕҢБЕК ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАБИҒАТЫ37
2.1 Еңбек шарттарындағы қызметкерлер мен жұмыс берушілердің құқықтары мен міндеттерінің реттелуінің құқықтық негіздері37
2.2 Жоғары оқу орындары ішкі қатынастарын құқықтық реттеудегі еңбек шартының маңызы43
2.3 Жеке еңбек шартының жузеге асуы кезіндегі жұмыс берушілердің актілерінің маңызы51
2.4 Жеке еңбек шарттар бойынша жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамассыз ету қағидасы59
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес адамның және заматтың маңызды құқықтары мен бостандықтарының қатарына ҚР Қазақстан Республикасындағы «Еңбек кодексі» реттейді. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар. Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не төтенше жағдайда немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі. Әркімнің қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін нендей бір кемсітусіз сыйақы алуына, сондай-ақ жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға құқығы бар (ҚР Конституциясының 24-бабы). ҚР «Еңбек кодексі» Қазақстан Республикасындағы азаматтардың еңбек бостандығына қатысты конституциялық құқығын жүзеге асыру барысында туындайтын еңбек қатынастарын реттейтіні көрсетілген.
Қазақстан Республикасындағы еңбек бостандығына қатысты конституциялық құқық, ең алдымен, әрбір адамның өзінің жұмыс күшін (немесе еңбекке қабілетін) өзі дербес жұмсауынан, мүдделеріне, кәсіби дайындығына, өзінің мүмкіндіктері мен қалауына қарай кәсіп түрі мен қызмет түрін еркін таңдау құқығынан көрініс табады. Қазақстан Республикасының әрбір азаматы кез-келген нысандағы ұйымдарда жалданбалы жұмыс істеуге, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, мемлекеттік, әскери немесе кез келген өзге де қызметпен айналысуға, заңды тұлғаны құрмастан жеке еңбек қызметімен айналысуға немесе ешқандай еңбек қызметімен айналыспауға құқылы. ҚР Конституциясының және ҚР «Еңбек кодексінің» бұл ережелері Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10-желтоқсанда бекіткен Адам құқықтары жалпы декларациясының және еңбек саласындағы бірқатар халықаралық- құқықтық актілердің талаптарына сәйкес келеді.
Еңбек құқығының рөлі, міндеттері және қызметі өзара тығыз байланысты болады. Олар қызметкердің, жұмыс берушінің, өндірістің, қоғамның және мемлекеттің мүдделерін білдіреді. Қызметкер мен жұмыс беруші еңбек шартын жасасқан жағдайда еңбек қатынастарына түседі, бұл ретте олардың әрқайсысы өз мақсаттарын көздейді. Сондықтан, еңбек құқығының негізгі рөлі – реттеушілік рөл. Еңбек құқығы адамдардың еңбек үрдісі кезіндегі жүріс-тұрысын реттейді, еңбек қатынастарының екі тарабы да бағынуы тиіс нормаларды анықтайды. Бұл ережелер мен нормалар өндірістің міндеттеріне жауап береді, қызметкерлердің еңбегін, құқықтары мен мүдделерін қорғайды, жұмыс беруші мен қызметкердің еңбек құқықтары мен міндеттерінің жүзеге асуын және олардың кепілдіктерін қамтамасыз етеді.
1 «Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейiнгi кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы». Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2009 жылғы 28 тамыздағы Жарлығы. // «Егемен Қазақстан» 2009 жыл, 28 тамыз.
2 Қазақстан Республикасының Конституциясы: 30 тамыз 1995 жыл // «ПАРАГРАФ» ақпараттық жүйесі // www.zakon.kz
3 Еңбекті қорғау ережелерін бұзушылықтардың себептері және еңбек шарттарын жақсартуға ынталандыру // «Тәуелсіз Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігін құқықтық қаматамасыз етудің өзекті мәселелері» атты Халықаралық ғылымитәжірибелік конференция жинағы. – Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2010. –106-108 бб.
4 Нургалиева Е.Н: Трудовое право в новых условиях хозяйствования // Алма-Ата: Наука, 1990.
        
        1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЕҢБЕК ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ ҚАҒИДАЛАРЫ
1.1 Қазақстан Республикасы еңбек құқығының әдісі, функциясы және ... ... ... ... адамның және
заматтың ... ... мен ... ... ҚР ... «Еңбек кодексі» реттейді. Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес әркімнің ... ету ... ... пен ... еркін таңдауына құқығы бар. Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не
төтенше ... ... ... ... ғана жол ... ... пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін
нендей бір кемсітусіз ... ... ... ... ... ... бар (ҚР Конституциясының 24-бабы). ҚР «Еңбек кодексі»
Қазақстан Республикасындағы азаматтардың ... ... ... ... ... асыру барысында туындайтын еңбек қатынастарын
реттейтіні көрсетілген.
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ең ... ... адамның өзінің жұмыс күшін ... ... өзі ... ... ... ... дайындығына, өзінің
мүмкіндіктері мен қалауына қарай кәсіп түрі мен қызмет түрін еркін таңдау
құқығынан ... ... ... ... ... ... ... нысандағы ұйымдарда жалданбалы жұмыс істеуге, кәсіпкерлік қызметпен
айналысуға, мемлекеттік, ... ... кез ... өзге де ... ... ... ... жеке еңбек қызметімен айналысуға немесе
ешқандай еңбек қызметімен айналыспауға құқылы. ҚР Конституциясының және ... ... бұл ... ... ... ... Бас Ассамблеясының
1948 жылғы 10-желтоқсанда бекіткен Адам құқықтары жалпы декларациясының
және еңбек ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Еңбек құқығының рөлі, міндеттері және қызметі өзара тығыз байланысты
болады. Олар ... ... ... ... қоғамның және
мемлекеттің мүдделерін білдіреді. Қызметкер мен жұмыс беруші еңбек шартын
жасасқан жағдайда еңбек қатынастарына ... бұл ... ... ... мақсаттарын көздейді. Сондықтан, еңбек құқығының ... рөлі ... рөл. ... ... ... ... ... кезіндегі жүріс-
тұрысын реттейді, еңбек қатынастарының екі тарабы да ... ... ... Бұл ... мен нормалар өндірістің міндеттеріне
жауап береді, қызметкерлердің еңбегін, құқықтары мен мүдделерін қорғайды,
жұмыс беруші мен ... ... ... мен ... жүзеге
асуын және олардың кепілдіктерін қамтамасыз етеді. Сөйтіп, еңбек құқығы
толығымен еңбек ... ... ... ... ...
қызметкерлердің еңбек құқықтарын қорғауға ... ... ... ... ... бір ...... қызметі. Сонымен қатар,
еңбек құқығының рөлі өндірістің тиімділігіне және өсуіне, еңбек ... ... ... ... ... еңбек жағдайы мен
тұрмысын жақсартуға жағдай жасаудан көрініс табады. Еңбек ... ең ... ... ... ... ... – еңбектің
тиімділігін арттыруға, ... ... ... ... ... ... ... қорғауға бағытталған.
Еңбек адамның табиғи қажеттігі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... себебі, ол адамның материалдық
және рухани ... ... ... ... ... ... адамдармен араласуға, білімге, қағазға, оқуға, өнерге
және т.б. қатысты қажеттіліктерін қанағаттандырады. Кең мағынада еңбек тек
адамның ғана ... ... ... ... да ... ... ... себебі, еңбек қоғамның материалдық негіздерін қалыптастырады.
Еңбек – бұл еңбек ... алу үшін ... ... ақыл-ой, рухани
қабілеттерін жұмсау арқылы жүзеге асатын мақсатты қызмет. Еңбек дене, ақыл-
ой және ... ... ... да, ... ... рухани және санаткерлік құндылықтар жасалады. Мысалы: еңбек
жеке шаруашылықта, бау-бақшада, ... үйде және өзге де ... ... ... ... еңбекпен адамдардың басым көпшілігі бала кезінен
айналысады. Алайды, ... бұл түрі ... ... ... Сонда
еңбектің қандай түрлері еңбек құқығымен реттеледі деген сұрақ ... ... ... ... ... ... ... иеленеді. Бірлескен
еңбектің нәтижесінде адамдар қоғамдық еңбек қатынастарына қатысады. Мұндай
жағдайда еңбектің екі түрін ... ... ... өз ... ... жеке еңбек
2. жалданбалы еңбек
Дәл осы жалданбалы еңбек – жұмыс берушімен қатынасқа түсуді ... ... ... ... ... ... мен ... иесі емес
тұлғалардың ұжымдық еңбегін көздейтін ... ... түрі – ... ... те болады. Ескеріп өтетін бір жайт, еңбек құқығы тек
жалданбалы еңбекке ... ... ... ғана ... ... ... ... қатынастары (меншік иелерінің еңбегі) еңбек
құқығының пәніне ... ... ... ... ... пайдаланбайтын жеке еңбек қызметі, меншік иесі-кәсіпкерлердің,
еңбек кооперацияларының қызметі және т.б. қызмет жатады.
Мысалы, азамат жеке ... ... ... ...... ... ... дүкен, шаштараз және т.б. орындарды ашып, қызметкерді
жалдамастан, өзі өз дәріханасында, дүкенінде, шаштаразында жұмыс ... ... ... ... кооперциядан тыс ... ... де ... ... саласына жатпайды. Алайда, егер
жазушының немесе ғалымның еңбегі журнал редакциясының ... ... ... ... еңбек шартының шеңберінде жүзеге асырылатын болса,
онда бұл қатынастар еңбек ... ... ... ... ... Қарулы Күштерде, ішкі ... ... ... ішкі және ... ... .скери міндетін өткеру еңбек құқығының
пәніне жатпайды, олар ... ... ... ... ... ... ... жұмыс пен еңбек қатынастарының шеңберінен
шығып кетеді. Бұл қызмет мемлекеттің ... ... ... ... ... ... Негізгі қатынастар – жұмыс берушінің (ұйым, жеке кәсіпкер) қызметкердің
еңбекке қабілетін ... ... ... білімін, дағдыларын және ... ... ... ... ... және ... ... асырылады. Қызметкер өз еңбегі үшін алдын-ала белгіленген нормалар
(тарифтер) ... ... не ұйым ... бөлігін алады, ал жұмыс беруші
өзіне қажетті еңбек өнімін алады. Еңбек қатынастарына қызметкер және жұмыс
беруші өз еркі ... ... ... ... ... ... ... еңбек жағдайларын пайдалану жөніндегі заңды ... өз ... ... ... ал ... ... оған жалақыны
жүйелі түрде төлеуге міндетті) құрайды.
Еңбек қатынастары келесі ерекше белгілерімен сипатталады:
а) еңбек үрдісінде туындайды және дамиды. Қызметкер ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... тұрақты сипатқа ие және
соңғы нәтижемен аяқталмайды, ... ... ... – бұл ұзақ ... қатынастар. Өзге құқықтық ... ... ... ... ... қатынастарда орындаушыға нақты бір тапсырма
беріледі, ол бұл тапсырманы орындаған соң ... ... ... ... ... ... тәмамдалады;
ә) еңбек қатынастары – бұл нәтижесінде жұмыс беруші еңбек ... ... ... шартының жағдайларына қарай белгілі бір ақы алатын ақылы
қатынастар;
б) еңбек қатынастары ерік білдірудің белгісі болып ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылмайды, ал қызметкер мен
жұмыс беруші өз қалаулары бойынша серіктерді, ... ... және ... алады. Еңбекті таңдау кезіндегі ерік білдіруге ... ... ... ... ... өз қолымен толтыратынын және жұмыс
берушінің осы өтінішке қол қоя ... ... ... алу ... ... ... болады;
в) қызметкердің еңбек тәртібіне бағына отырып еңбек ұжымына қосылуын
білдіреді. Бұл ... ... ... бір ішкі еңбек тәртібі жағдайында
жүргізіледі. Ішкі еңбек тәртібінің ережелерінде еңбек ұжымы мүшелерінің
бірлескен ... ... және ... ... Ішкі ... өзіне тән элементі болып қызметкердің еңбек қызметі ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл элемент
еңбекпен байланысты өзге ... ... ... ... Бұл ... ... ... бағынуға емес, өнімді уақтылы және сапалы
дайындауға міндетті.
г) еңбек қатынастары ерекше ... ...... шартымен, келісіммен,
лауазымға сайлау туралы актімен байланысты;
д) мамандығына, біліктілігіне, лауазымына қарай ... ... ... ... ... іс жүзінде қабылданған ... ... ... ... жұмысқа қабылдау бұйрықпен рәсімделеді және қызметкерді
кәсіпорынның штатына ... ... ... ... ... ... асырылады. Еңбекпен байланысты өзге де қатынастарда жұмысты
орындаушы штатқа ... ... ... ... ... үшін ... қарағанда еңбектің нәтижесі маңыздырақ болады;
ж) қызметкерге оны ... ... ... бұйрық жарияланған және оның
қолына еңбек кітапшасы берілген кезде тоқтатылады.
Еңбек құқығы ... ... ... осы ... ... олармен тығыз байланысты қатынастарды да реттейді. Олар:
1. еңбек ұжымының жұмыс беруші және оның ... ... ... ... бойынша қатынастары.
2. кәсіподақ органының қызметкерлердің мүдделерін қорғау, еңбекке ақы төлеу
және әлеуметтік кепілдіктер ... ... ... ... және ... арасындағы қатынастары;
3. азаматтарды жұмысқа орналастыруға және ... ... ... ... ... ... етуге қатысты қатынастар.
4. қадағалау және бақылау органдарының жұмыс берушімен ... ... ... қорғауды сақтау мәселесіне қатысты қатынастары.
5. өндірісте кадрларды дайындау немесе біліктілікті ... ... жеке ... ... ... ... ... дауларын шешуге
қатысты қатынастар [3/4].
Еңбек құқығының қызметі – бұл ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған реттеуші және қорғаушы
функциялар жатады. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу және өндірістік
демократияны дамыту функцияларын атауға болады. Әлеуметтік функция ... ... ... етеді, еңбекке, еңбектің қауіпсіз жағдайларына
және еңбекті қорғауға қатысты құқыққа ... ... ... ... ... жағдайының жоғары деңгейін, еңбек заңдарының нормаларын
орындауға бақылау жүргізуді қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... дауларын шешуге бағытталған.
Еңбек құқығының сабақтас құқық салаларынан айырмашылығы. Қазақстан
Республикасындағы еңбек құқығына қатысты сабақтас құқықтар болып ... ... және жер ... ... ... және ... ету ... табылады.
Еңбекті қолдануға, оның жағдайларына және ұйымдастырылуына қатысты дау
туған жағдайда осы даудың еңбек ... ... ... немесе даудың
өзге құқық салаларының нормаларымен қарастырылатынын ... үшін ... ... ... қажет. Бұның маңызы өте зор, себебі, осындай
талдаудың нәтижесінде тиісті құқықтық ... ... ... ... ... өте тығыз байланысты. Азаматтық заңдар қатысушылардың
теңдігіне негізделген тауар-ақшалық және өзге де ... ... оның ... ... мүліктік қатынастарды реттейді. Яғни,
азаматтық құқықтың пәніне белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тапсырма, әдеби тапсырыс және
т.б.) байланысты қатынастар кіреді. Бұл қатынастар еңбек қатынастарына өте
жақын және ... ... ... тән: олар ... ... еңбек
шартына (келісіміне) негізделеді, ақылы сипатқа ие. Жеке ... және ... ... ... ... ... ... жалданбалы қызметкер ретінде де, өндірістің меншік иесі
ретінде де қатысуы мүмкүн. Бұл ... және ... ... ... деңгейде бірігуіне келеді. Алайда, олардың ... ... ... анықтайтын өздеріне тән айырмашылықтары да бар. Олар: Біріншіден,
еңбек қатынастарының пәні және негізгі мазмұны ... ... ... ... ... ... ... тапсырма, әдеби тапсырыс
шарттары бойынша) пәні болып еңбектің өнімі табылады. ... ... ... ... бір ... ... бір мамандық, біліктілік,
лауазым бойынша) істеуге міндеттенеді. Үшіншіден, қызметкер өзінің жұмысын
белгілі бір ұжымның шеңберінде атқарады, мұнда ол ... ... ... ... ... ... ішкі ... тәртібінің ережелеріне
бағынуға міндеттенеді.
Ал азаматтық қатынастарда аталған талаптарды орындау міндетті ... ... ... ... ... кірмейді, оған еңбек ... ... ... ... ... ішкі ... ... белгіленген
ережелеріне бағыну қажеттігі таралмайды. Басқаша айтар ... ... ... ... ... ... еңбек нормасына негізделе
отырып жұмыс істейтіні емес, мұнда белгілі бір жұмысты сапалы және ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі туды
дерлік. Еңбек заңдарының нормаларына сәйкес шартқа ... ... ... ... орындауы қажет. Сонымен қатар, ол еңбек тәртібін сақтай отырып,
ішкі еңбек тәртібінің ережелеріне бағына отырып ... бір ... бір ... ... ... ... және еңбек нормасын күнделікті
орындауы тиіс. Азаматтық қатынастарда бұл жұмысты қызметкердің өзі немесе
оның ... не оның ... не ... ... ... ... Олар күндіз немесе түнде, күн сайын не белгілі бір ... ... ... ... ...... ... маңызды емес. Ең маңыздысы – қоршау
сапалы және аталған мерзімде жасалуы тиіс. Бұдан шығатын қорытынды, еңбек
қатынастары мен ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Егер еңбек құқығының пәні болып тірі еңбек барысындағы
еңбек қатынастары ... ... ... пәні ... ... ... ... өнімі, оның нәтижесі табылады. Алайда, ... ... ... ... ... даулы жағдайларда еңбек құқығының
нормалары үстемдікке ие болады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің
1-бабына сәйкес, бұл ... ... ... реттелмеген жағдайда ғана,
еңбек қатынастарына азаматтық заңдар қолданылады. Сонымен, азаматтық заңдар
қоғамдық еңбекке қатысты мүліктік ... ... ... ... ... ... ... Еңбек заңдары еңбек үрдісін
реттейді және қызметкер үшін ... бір ... ... ... ... Жер ... мен аграрлық құқықтың да ... ... ... көп, олар ... ... ... оларға
еңбекті және қызметкерлердің еңбек құқықтарын қорғау тән. Алайда, еңбек
құқығы мен бұл ... ... ... ... ... да ... ... дербес емес жалданбалы) ... ... ... реттейді. Жер және аграрлық ... ... және ... ... иесі ... ... сондықтан да жалданбалы еңбек
субъектілерінің ... ... ... ... ... ... құқығына қатысты сабақтас құқық салаларының
қатарынан әкімшілік құқықты да ... ... ... ... ... ... ... мекемелер басшылығының және мемлекеттік
қызметшілердің құқық ... ... ... бұл екі ... ... жері көп. ... қызметтің бұл түрі бір мезетте еңбек және
әкімшілік ... ... ... ... Сондықтан, бұл қатынастар
«ҚР еңбек кодексі» , ҚР «Мемлекеттік қызмет туралы» заңымен де реттеледі.
Соған ... ... және ... ... ... ... да бар. Олар ... пәні мен әдістеріне қатысты. Егер еңбек
құқығы қызметкер мен жұмыс берушінің ... ... ... ... ... тиісті лауазымды тұлғалардың құзыретіне қатысты,
қызметке алу мен босатумен, тәртіптік жазалар тағайындаумен және ... ... ... ... ... ... ... ету құқығымен арақатынасын
қарастырып өтелік әлеуметтік қамтамасыз ету құқығы дербес ... ... ... ретінде салыстырмалы түрде жақында, өткен ғасырдың 60-70
жылдары қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... құқығы саласына кіретін. Осылай, бұл екі құқық саласын
тарихи түп-тамыр байланыстырады. Сонымен ... ... ... ... мен ... ... сипаттары да байланыстырады.
Еңбек құқығы саласының жүйесі. Әрбір құқық саласының, соның ... ... да өз ... бар. ... ... ... жүйесі – бұл оның
нормаларының құрылымы және орналасу тәртібі. Бұл кезектілік еңбек құқығы
қатынастарының ... даму және ... ... ... ... ... қатынастары – бұл еңбек ... ... ... еңбек
қатынастары, бұл қызметкер мен жұмыс ... ... ... пайдалану жағдайлары жөніндегі заңды байланыс: қызметкер адал еңбек
етуге міндетті, ал ... ...... түрде жалақыны төлеп отыруға және
еңбек заңдары мен ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен тұрады: жалпы және ерекше бөлімдер.
Жалпы бөлімге еңбекті қоғамдық ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... және ... қарамастан, олардың (қызметкерлердің) еңбегін пайдалану және
ұйымдастырудың жалпы мәселелерін реттейтін ... ... ... ... ... ... институттарға, яғни,
еңбек құқығы қатынастарының туындау және жүзеге асырылу деңгейіне қарай
кезектілікпен орналасатын бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... қамтумен және жұмысқа орналастырумен
басталады, одан кейін орталық институт – жеке ... ... оның ... және ... ... соң – жұмыс уақыты және тынығу уақыты
институты, ... ... ... және өтемақылық төлемдер институты,
еңбек ... ... және ... ... ... ... ... кейін еңбек қатынастары тараптарының келтірген зияндары ... ... ... ... ... ... және т.б.
институттары орын алған. Сала ретіндегі еңбек құқығының жүйесінен ... ... ... ... жөн. Олар ... және нысан ретінде өзара
байланыста болады. Еңбек заңдарының жүйесі нормативтік құқықтық актілерден,
олардың преамбулаларынан, ... ... ... және ... Сол себепті, еңбек құқығының жүйесі еңбек заңдарынан көрініс
табады, ал еңбек заңдары ... ... ... көзі ... ... ... ... болады [3/4] .
1.2 Еңбек құқығының негізгі қағидаларының түсінігі және мәні
«Қағида» сөзінің өзі латын тіліндегі «principium» cөзінен ... оның ... ... ... ... білдіреді. Осылай, «қағида»
түсінігі басшылыққа алынатын идеяны, негізгі ережені, бастаманы білдіреді.
Құқықтық түсініктер ... ... ... ... ... ... себебі,
ол бүкіл құқықтық
жүйенің негізін құрайды және осы құқықтық жүйенің барлық қасиеттерін өзіне
сіңіреді. Басқаша ... ... ... ... ... – бұл еңбек
құқығы нормаларының негізгі бастамасы. Еңбекті ... ... ... – бұл ... ... заңнамасының мәнін қысқаша көрсететін
басты ережелер. Олар осы құқық саласының даму негізін құрайды және ... ... ... ... ... ... құқығы нормаларының
мәнін және мемлекеттің еңбек қатынастарын құқықтық реттеу ... ... ... ... қолданыстағы заңнамада бекітілген
негіздемелік бастамаларын (идеяларды) түсінуге болады.
Еңбек құқығының қазіргі кездегі қағидалары ... ... ... ... қалыптасқан жүйесінен көрініс береді.
Олар объективтік экономикалық заңдардың күшіне тығыз ... ... ... ... ... табады және заңнамалық тұрғыда
бекітілген, ... осы ... бұл ... ... ... ... негіз болады. Еңбек құқығының ... ... ... және осы ... ... маңызды заң шығарушы актілерінде
бекітілген.
Мысалы, ҚР «ҚР ... ... ... ... ... ... бекітілген.
Қолданыстағы заңнамаға талдау жасайтын болсақ, еңбек құқығының қазіргі
кездегі қағидаларына ... ... тән: олар ... және саяси
жағдайлармен байланысты,себебі, қағидалардың өзі мемлекеттік саясаттың
негізінде ... ... ... ортақтық тән, себебі, қағидалар
әрқашанда құқықтың бір ғана емес, бірқатар ... ... ... · мемлекеттік норматвитілікке ие, себебі, қағидаларды мемлекет
құқық нормаларында бекітеді және ... ... ... ... ... ... ие бастамашылық идеялар болып табылады;
олардың жиынтығы жүйе болып табылады, ... олар ... ... ... ... ... шегіндегі өзге нормалармен арақатынасы жағдайындағы
мәнін ашады; мақсаттылыққа ие, себебі, құқық нормаларының ... ... бір ... ... ... ... ие, ... құқық қағидалары ұзақ уақыт бойы әрекет етеді және
өзінің табиғаты бойынша құқық нормаларына қарағанда ... ... ... ... бойы оқу ... ... құқығы саласының қағидалары
өте қарапайым тұрғыда түсіндірілді.құқықтары мен міндеттері анықталған
болатын. Алайда, ... ... ... бір ... – қызметкердің
ғана құқықтары мен ... ... ... ... ... қарағанда .лдеқайда кеңірек, себебі, олар ... ... ... ... ... субъектілерін (қызметкерлерді,
жұмыс берушілерді, еңбек ... және ... ... ... Бұл жерде ескеріп өтетін бір жайт, қағидалар субъектілердің
құқықтары мен ... ... қана ... ... сонымен қатар,
олардың шын мәнінде жүзеге асырылуын да ... ... ... ... ... мәні ... олар ... түрде еңбек құқығының барлық нормаларының басты мазмұнын
көрсетеді, сол арқылы еңбек заңанамасының ... және оның ... ... ... ... ... ... береді;
2) еңбек заңнамасының одан әрі дамуына, жетілуіне бағыт береді;
3) еңбек құқығының нормаларын қолдануға көмек береді, себебі, қандай да ... ... ... тиісті негізгі қағиданы басшылыққа алуға болады;
4) жекелеген нормаларды еңбек құқығының жүйесіне біріктіруге, оларды ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді;
5) еңбек құқығы субъетілерінің жағдайын, құқықтық мәртебесін анықтайды,
олардың еңбекке қатысты ... ... мен ... және ... ... ету ... ... барлық құқықтық қағидаларды үш түрге бөлуге
болады:
- барлық құқық салаларына, ... ... ... ... да тән жалпы
құқықтық қағидалар (заңдылық, теңдік, демократизм қағидалары және т.б.);
- құқық саласының нормаларының ... ... ... салалық қағидалар;
- тек белгілі бір құқық саласына тән сала ... ... ... ... ... ... дауларын қарастыру қағидалары және т.б.).
Кейбір салалық қағидалар өзінің сипаты бойынша салааралық та, яғни, екі
немесе одан да көп ... ... тән ... ... мүмкүн. Мысалы,
еңбекті қорғауды, еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету ... ... ... ғана ... ... ... жер, азаматтық, қылмыстық
атқару құқықтарына да тән, себебі, ... ... ... да ... ... ... мердігерлік шарттары бойынша жұмыс жасау,
жазаны өтеу мекемелеріндегі жұмыс және т.б.) ... ... ... ... ... реттеуде басты рөлге ие. Олар ... ... ... және бұл жайт ... жалпылық
сипатын дәлелдейді. Мұндай қағидалардың қатарынан мыналарды атауға болады:
заңдылық ... ... ... ... мен ... ... мүдделерінен үстемдігі қағидасы; мемлекеттік
қызметке кірудегі тең құқық; қоғамдық көзқарасты ескеру және ... ... ... Заңдылық қағидасы мемлекеттік органдардың,
қоғамдық бірлестіктердің және азаматтардың ҚР ... және ... ... ... ... бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын
құрметтеу міндетінен ... ... ҚР ... заң мен сот
алдында жұрттың ... тең ... ... ... ... және
мүліктік жағдайына, жынысына, н.сіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына,
нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге ... ... ... кемсітуге болмайтыны көзделген. Алайда, әлеуметтік
немесе құқықтық қорғауды қажет ететін тұлғаларды жұмысқа алу ... ... мен ... ... деп ... ... әйел
адамдарға, кәмелетке толмаған қызметкерлерге, мүгедектерге және ... ... өзге де ... ... ... ... ... Жеке еңбек шартының түсінігі мен мазмұны
Жеке еңбек шарты дегеніміз - бұл қызметкердің ішкі ... ... ... белгілі бір еңбек функциясын (белгілі бір ... және ... ... жұмысты) орындау міндетін, ал жұмыс берушінің
қызметкерге ... және ... ... ... төлеп отыру және қалыпты
еңбек жағдайларын қамтамасыз ету міндетін ... ... мен ... ... ... ... кезде азаматттардың еңбекке қатысты өз құқықтарын жүзеге асыру
нысандарының арасынан еңбек шартын ерекше атап өтсе болады. ... ... ғана ... ... сипатындағы негізі ретінде нарықтық еңбек
қатынастарының талаптарына анағұрлым толық жауап ... ... ... ... шарты ұғымымен қоса «контракт» ұғымы да ... ... ... контракт дегеніміз кез келген шарт, яғни тең құқылы тараптардың
(субъектілердің) ... ... Бұл ... ... ... және
басқа да қызмет саласында жаппай ... және де әр ... ... ... ... болып келеді. Еңбек қатынастары
саласында «контракт» ұғымы анағұрлым тар, ... ... ... және
еңбек шартының айрықша нысаны ретінде ... ... ... ... ... өзгешелігі болады. Жеке еңбек ... ... ... шыға ... Ал ... мазмұнында заңмен
көзделмеген жағдайлар да көрініс табуы мүмкүн. Мысалы, контракт бойынша
келісілген жағдайларға қол жеткізілгенде ... ... ... ... орын ... ... ... босату туралы ережелер айырықша
көзделуі мумкінә Әдетте, контракт ірі ... ... ... қызметкерлерімен, оқытушылармен және т.б.
жасалынады.
Жеке еңбек шартының белгілері. Жеке ... ... ... ... шарт ... ... табылады. Жеке еңбек ... ... ... бір ... ... ... жұмысты, яғни белгілі бір
мерзім көлемінде ... ... ... біліктілікті, лауазымды
орындауға міндеттенеді.
Кәсіп – бұл белгілі бір қызметтің сипаты және ... ... ... бір түрі. Мысалы, дәрігер, оқытушы, заңгер, құрылысшы....
Мамандық – бұл қызметкердің мейлінше тиімді еңбек ... ... ... және ... ... мен ... көрініс тапқан белгілі
бір кәсіптің бағыты, нақты бір ... ... ... ... ... хирург,
педиатр, терапевт мамандықтары; заңгер мамандығы бойынша прокурор, адвокат,
судья мамандықтары. Біліктілік – бұл нақты бір ... ... ... ... пен тәжірибенің деңгейі. Біліктілік нақты бір
қызметкердің қандай күрделіліктегі ... ... ... ... ... ... ... санатпен анықталады.
Мысалы, жоғары санаттағы хирург.
Жұмыс беруші жеке ... ... ... ... жеке еңбек
шартында көрсетілген нақты бір кәсіп, мамандық және біліктілік ... ... бір ... ... ... ... етуге құқылы. Тек
жекелеген жағдайларда ғана қызметкерді жұмысқа қабылдаған кездегі оның
негізгі қызметінің ... ... ... да ... орындауды талап етуге
болады. Жеке ... ... ... бір ... ... ... маңызы зор. Осыған байланысты қызметкердің бір қызметтен екінші
қызметке оның келісімінсіз ауысуы (егер мұндай ... ... ... ... саналмаса) жүзеге асырылады. Бұл ретте жалақының мөлшері, ақы төленетін
жыл сайынғы еңбек демалысының ... ... ... ... ... ... ... маңызды белгісі болып өндірістік қызметке
қызметкердің өзіндік қатысуы табылады. Бұл қызметкердің кәсіпорын ... ... ... және осы кәсіпорынның немесе мекеменің өндірістік
қызметіне тартылуын білдіреді. Жеке еңбек ... ... ... ... барлық жеке қабілеттері ескерілетіндіктен, бұл қызметкерді
жұмыс берушінің келісімінсіз ауыстыруға жол ... ішкі ... ... ... жеке ... шартының келесі
белгісі болып табылады. Кез келген мекеме, ... ... бір ... ... ... ... бұл, өз ... ұжымның нақты және
үйлескен жұмысын қамтамасыз етеді. Ішкі еңбек тәртібінің ережелерін сақтау
қызметкердің ... ... ... ... ... бір ... ... барлық қызметкерлерге таралмайды. Жекелеген қызметкерлерге олардың
жұмысының сипаты мен ерекшеліктеріне сәйкес бұл ... ... ... ... тек нақты бір қызметкерлерге ғана ... ... ... ... ... да ... Мұндай мәселелердің
барлығы жеке еңбек ... ... өтуі ... Жеке ... ... болып жұмыс берушінің қызметкерге жалақы төлеу міндеті табылады
еңбек кодексінің 23-бабы. Жалақының ... ... ... ... ... талаптарына негізделе отырып, еңбектің
сапасына және санына қарай төленеді;
- жалақы төлеу алдын-ала белгіленген нормаларға ... ... ... ... ... (тарифтік ставкалар және лауазымдық жалақылар)
кәсіпорынның тапқан табысына тәуелді ... ал ... ... ... өзге де ... ... ... белгілі бір дәрежеде тәуелді
болады (бұл ерекшелік бюджеттік ұйымдарға қатысты орын алады);
- ақшалай нысанда жүргізіледі;
- заңдарда ... ең ... ... кем болмауы тиіс;
- белгілі бір мөлшермен шектелмейді.
Жұмысқа ... жол ... жас ... ... ... Жеке еңбек шартын он алты жасқа толған адамдармен ... жол ... Орта ... ... не ... ... беретін оқу орнын тастап кеткен жағдайда
он бес ... ... ... ... ... қорғаншысының,
қамқоршысының келісімімен жеке еңбек шартын жасаса алады.
3. Ата-анасының бірінің (қорғаншысының, қамқоршысының) келісімімен жеке
еңбек ... ... бос ... ... зиян ... және ... жұмысты орындау үшін он төрт жасқа толған оқушымен жасалуы
мүмкүн.
4. Ата-ананың (қорғаншының, қамқоршының) ... ... ... ... бұл орайда, ата-ана (қорғаншы, қамқоршы) кәмелетке ... ... ... ... қол ... Он ... ... толмаған адамдарды ауыр дене жұмыстары мен еңбек
жағдайлары зиянды және ... ... ... ... ... ... ... жеке еңбек шартының тараптарының бірі ретінде он алты
жасқа толған тұлға ғана бола алады. Он алты ... ... соң кез ... ... ... ... ... бола алады және жеке еңбек
шартына сәйкес өз құқықтарын дербес қолданып, міндеттерді қабылдап, ... және ... ... ... ... он бес ... ... жұмысқа қабылдануы мүмкүн. Алайда, бұл ретте келесідей
жағдайлар ескерілуі тиіс:
1) жасөспірім орта білім ... не ... ... ... оқу орнын тастап
кеткендей жағдай;
2) жасөспірімнің ата-анасының, қорғаншысының немесе ... ... ... ... ... ҚР ... және отбасы туралы» заңның 1-
бабына сәйкес, қорғаншы (қамқоршы) болып ... ... ... және ... ... асыру үшін тағайындалған тұлға
табылады. Қорғаншылық (қамқоршылық) –
бұл кәмелетке толмағандардың және ... ... ... ... шектелген) ретінде танылған тұлғалардың ... ... ... ... ... төрт ... ... оқушылармен, олардың ата- аналарының
(қорғаншысының, қамқоршысының) міндетті жазбаша ... ... ... ... ... жасасуға жол береді. Бұл ретте жеке еңбек ... ... ... ғана ... ... қатар оның ата-аналары
(қорғаншысы, қамқоршысы) да қол қоюы тиіс. ... ... бір ... ... ... мен денсаулығын қорғау мақсаттарында он
сегіз ... ... ... ауыр дене ... мен еңбек жағдайлары
зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарға қабылдауға жол ... ... беру үшін ... ... алкоголь өнімдерін, темекі және
есірткі ... ... ... және ... ... ... ... Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлерді вахталық әдіспен
орындалатын жұмысқа қабылдауға болмайды. Жеке ... ... ... ... ... ... Жеке ... шарты:
1) белгіленбеген мерзімге;
2) бір жылдан кем емес ... бір ... ... бір ... ... уақытына;
4) жұмыста уақытша болмаған қызметкерді ауыстыру уақытына ;
5) ... ... ... уақытына жасалуы мүмкүн.
2. Егер жеке еңбек шартында оның қолданылу ... ... шарт ... ... деп ... ... жасалатын еңбек шарттары – бұл еңбек шарттарының жиі
кездесетін түрі. Бұларда шарттың әрекет ... ... ... ... оның күші ... ... ... Жалпы
алғанда, мұндай шарттармен ешбір мерзім мен шектелмеген тұрақты жұмыстар
байланысты болады.
Белгілі мерзімге жасалатын еңбек ... ... ... ... бір ... Олар еңбектің сипатына немесе оны ... ... ... ... ... мерзімге белгілене
алмайтын кезде ... ... ... кезде еңбек шартының бұл түрі ... ... ... ... ... ... ... басты
айырмашылығы – жеке ... ... ... ... ... ... еңбек шарттарының арасында уақытша
қызметкерлермен жасалатын және ... ... ... ... ... ... Уақытша қызметкерлер ретінде жұмысқа екі ай мерзімге,
уақытша қызметте жоқ қызметкерлердің (бұлардың жұмыс орны ... ... айға ... ... ... ... тұлғалар табылады. Уақытша
қызметкерлермен жеке еңбек ... ... ... ... ... ... ... туралы бұйрықта (өкімде) бұл қызметкердің уақытша жұмысқа
қабылданатыны немесе жұмыстың ... ... ... ... Маусымдық
жұмыстарға қабылдау кезінде жеке еңбек шарты белгілі бір маусымға қатысты
жасалады. Маусымдық жұмыстар ... ... және ... жағдайларға орай
жылдың белгілі бір кезеңінде (маусымында) орындалатын, бірақ ұзақтығы алты
айдан ... ... ... ... және ... жұмысқа
қабылданатын тұлғалар еңбек шартын бектітетін кезде бұл жөнінде ... ... ... ... болмаған жағдайда, олармен жасасқан шарт ... ... шарт ... ... ... бір ... жеке еңбек шартының ерекше түрі болып белгілі бір ... ... ... шарт ... ... шарттар жұмыстың аяқталу уақытын
нақты анықтау мүмкін болмаған кезде ... ... ... ... Жұмыста уақытша болмаған қызметкерді ауыстыру уақытында жасасқан
жеке еңбек шарты ... ... ... ... ... мерзімі
көрсетілмей де жасалуы мүмкін, алайда кез ... ... жеке ... ... ... жұмыста уақытша болмаған қызметкердің жұмысқа
шығуымен тоқтатылатыны көрсетіліп өтуі тиіс. Қызметкер ... ... ... еңбек демалысында болуына, мемлекеттік немесе қоғамдық
міндеттерді орындауын және т.б. байланысты ... ... ... ... ... ... ... келген жағдайда қызметтен босатылған
тұлғаны жұмыс беруші ... ... ... ... жұмысты ұсынуы
мүмкүн.
Егер жеке еңбек шартында оның әрекет ету мерзімі көрсетілмесе, ... ... ... ... деп ... және ... берушінің
қызметкерді жеке еңбек шартының әрекет ету мерзімі аяқталды деген негізбен
жұмыстан босатуға құқығы ... ... ... туралы еңбек шарты. Қоса атқару ретінде негізгі
жұмыспен қатар өзге де ... ... ... ... ... ... жағдайда екі еңбек шартын жасасу қажет:негізгі жұмыс бойынша және ... ... ... ... ... ... жасалатын еңбек шарттары. Қажетті
жағдайларда еңбек шарты қандай да бір ... үйде ... ... ... жасалуы мүмкүн. Үйде жұмыс істейтін қызметкерлер
ретінде жұмыс ... ... ... және өзіндегі немесе жұмыс
беруші бөлетін не ... ... ... ... сатып алынатын
жабдықтарды, құрал-саймандар мен тетіктерін ... ... ... өз еңбегімен орындау туралы жеке ... ... ... ... Үйде ... ... қызметкерлердің санитарлық
және өрт қадағалау талаптарына жауап беретін қажетті тұрғын үй-тұрмыстық
жағдайлары ... ғана ... ... ... ... ... қызметкерлерімен жасалатын еңбек шарттары. Үй қызметкерлері азаматтардың
үй шаруашылығында ... ... ... ... және өзге де шығармашылық
қызметте техникалық қызмет көрсету, балаларды тәрбиелеуге жәрдемдесу ... де ... ... ... үшін ... ... жасасады. Егер жұмыс
қысқа мерзімдік сипатта болса – он күннен бір айға дейін – онда ... ... ... ... тараптары. Жеке еңбек шартының тараптары болып
қызметкер, яғни белгілі бір жасқа жеткен, ... ... ... ... ... ... ... жасасқан және жеке еңбек шартына сәйкес
белгілі бір жұмысты орындайтын азамат пен ... ... яғни ... және оған ... ... берген, қызметкермен жеке еңбек шартын
жасасқан заңды немесе жеке тұлға табылады. Жеке еңбек ... ... ... ... тең ... болады – екі тарап та өздеріне еңбек шартының
тарабын таңдауға құқылы, екі ... та ... ие ... екі жақ ... ... тәртібіне бағынуға міндетті. Алайда, жеке еңбек шартына қол
қойған соң бір ... ... ... ... ... жақ орындауға міндетті
өкімдер мен бұйрықтар шығарады.
Жеке еңбек шартының мазмұнын ... ... ... мен міндеттерін
анықтайтын жағдайлар құрайды. Мұндай жағдайлардың екі тобын атауға ... ... ... заңдармен және өзге де нормативтік құқықтық актілермен
алдын-ала ... ... ... .) ... ... анықтайтын
қосымша жағдайлар. Бірінші топтағы жағдайларды қызметкер үшін ... ... Олар ... ... ... үшін ... сипатқа ие.
Оларсыз еңбек шарты мүмкін емес. Мысалы, «ҚР ... ... ... ... ... ұзақтығы аптасына 40 сағаттан аспауға тиіс және жеке
еңбек шартының тараптары өз қалауы бойынша заңда ... ... ... ... ұзақтықты белгілей алмайды. Қажетті ... ... ... ... деп ... ... жағдайларға
мыналар жатады: нақты ұйымның жеке ... ... ... күнгі орналасқан
жерін көрсете отырып жұмыс орнын атау, яғни, ... қай ... ... ... ... істейтіні. Сондықтан, қызметкерді тіпті ... ... ... да, ... ... ... оның ... қажет етеді,
себебі, бұл жеке еңбек шартының ережелерін бұзу болып ... ... ... жағдайында бұл ереженің маңызы ерекше зор,
өйткені, ұйымның бөлімшелері, филиалдары және өкілдіктері бір-бірінен ... ... ... және бұл ... ... және ... да ... болатыны белгілі;
Қызметкердің еңбек функциялары, яғни, оның мамандығына, біліктілігіне ... ... ... Жеке ... шартын жасасу кезіндегі ... ... ... қызметкердің жұмыс уақытының ұзақтығымен, ... жыл ... ... ... ... ... әр түрлі
жеңілдіктер мен артықшылықтармен ... ... мен ... ... Жұмыс берушінің қызметкерден жеке еңбек ... ... ... ... ... ... жоқ, себебі, бұл ... ... ... ... алып ... тіпті кейбір
жағдайларда, басқа жұмысқа ауыстыру ... ... ал ... үшін
қызметкердің жазбаша келісімі қажет Қызметкердің еңбек функциялары туралы
жағдайларға кәсіптерді (мамандықтарды) қоса атқару да енгізілуі мүмкін;
Қызметкердің ... ... ... ... еңбегіне
белгіленген жалақы мөлшерінен кем емес ақы төлеуді кепілдеген. ... ... ... ... ... және қызмет ету
саласына ... ... ... мен ... ... ... ақы ... мөлшерін анықтау кезінде тарифтік ставкалар
және лауазымдық жалақылар ... ... ... егер ұйым ... ... ... деп ... тарифтік емес жүйе де негізге алынуы мүмкүн.
Еңбекке ақы төлеудің түрі мен ... ... ... ... сыйақылардың, өзге де көтермелеу ақыларының мөлшерін ұйымның
өзі дербес анықтай алады, алайда, ... ақы ... ... ... ең төменгі жалақы мөлшерінен кем болмауы тиіс. Нарық жағдайында
жеке еңбек шартын жасасу кезінде қызметкер жұмыс берушімен өзінің ... ... ... өзі ... алады. Бұл еңбек шартының еркіндігі қағидасына
сай. Бұл ретте белгіленген ең төменгі ... ... ... ... ... ие болады және жеке еңбек шарты тараптарының еркіне
тұсау бола ... Тек ... ... ... ... нашарлататын жағдайлар ғана жарамсыз болып табылады.
Аталған қажетті үш жағдай әрбір еңбек шартында көрініс табуы тиіс.
Қажетті жағдайлардың ... ... ... мыналар да қосылуы мүмкін:
- жұмыстың басталу уақыты. Жеке ... ... ... бұл ... ... қатынастары үшін ерекше мәнге ие, ... ... ... іс ... жүзеге асыруы осы жағдаймен тікелей байланысты. Дәл осы
кезден бастап қызметкерге ... ақы ... ... заңдардың күші таралады.
Әдетте жұмыстың басталуы жеке еңбек шартын жасасқан соң бірден басталады.
Алайда, тараптар бұл сәтті ... ... ... ... ... ... мысалы, отбасын, мүлкін жаңа тұрғылықты орнына жеткізу қажеттігімен
байланысты. Іс ... ... ... ... алу ... бұйрықта
көрсетілген күннен басталады, ал бұйрықта жұмысқа алудың күні көрсетілмесе,
жұмысқа іс жүзінде кіріскен күннен ... ... түрі ... ... ... ... маусымдық, уақытша
жұмыс туралы, толық емес жұмыс уақытындағы жұмыс туралы, ... ... ... жұмыс туралы және т.б. түрлері). Еңбек шартын жасасу
кезінде тараптар әр түрлі қосымша жағдайларды да көздеп өтуі ... ... ... ... ... ... ... өзге барлық
жағдайлар жатады, мысалы: сынақ мерзімі туралы, ... ... ... ... ... ... туралы және т.б. жағдайлар.
Қосымша жағдайлар өзінің мазмұны бойынша әр түрлі ... ... ... ... ... жағдайларды тараптар өздері атап өтуі ... ... олар ... ... өтуі де ... Алайда, кез келген
жағдайда қызметкер мен жұмыс беруші жеке еңбек шартының қосымша жағдайларын
өздері дербес анықтайды. ... олар ... ... белгілі бір
деңгейіне жеткен кезде қызметкерге қандай да бір материалдық сыйақы немесе
автокөлік, пәтер не жолдама және т.б. ... ... ... ... ... ... ... келісімнің болмауы жеке еңбек шартын
жасалмаған деп тануға негіз болмайды.
Алайда, жеке ... ... ... ... ... ... де
болмайды. Егер жұмыс беруші мен қызметкер қандай да бір қосымша жағдайлар
бойынша келісімге келсе және олар жеке еңбек ... ... онда ... тараптар үшін міндетті күшке ие болады және оларды ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар
да, міндетті жағдайлар да белгілі бір заңды мәнге ие: олар тараптар үшін
міндетті болып табылады және ... ... мен ... ... қатынастарының
табиғатына әсер етеді. Оларды орындамау ... бір ... ... Алайда, жеке еңбек шартын ... ... оның ... ... ... ... және тараптар оларға қатысты
келісімге келуі тиіс. Егер тараптар мұндай жағдайларға ... ... онда жеке ... ... жасалғаны туралы айтуға болмайды. Ал
қосымша жағдайлар үшін ... ... ... қажет емес. Тараптар жеке еңбек
шартына қосымша жағдайларды енгізуі де, енгізбеуі де мүмкүн. ... бірі жеке ... ... ... бір ... ... ... жарияласа, онда мұндай жағдайларды еңбек шартының өзіне әсер ететін
елеулі жағдайлар ретінде қарастырған жөн. ... егер ... ... ... ... кезінде сынақ мерзімі туралы талап қойса, онда
ол еңбек шартының елеулі жағдайына ... ... ... тәртібі. Еңбек заңдары еңбек шарттарын жасасу
тәртібіне бірыңғай талаптар қояды. Бұл талаптар ҚР «ҚР ... ... ... ... ... Осы ... ... жеке еңбек шарты
жазбаша нысанда, кемінде екі дана етіліп жасалады. Оған ... ... ... қол қояды. ҚР «ҚР еңбек туралы» заңының 12-бабының 4-тармағына
сәйкес, жұмыс беруші қызметкерді ... ... және ... ... ... ... одан тиісті құжаттарды талап етуге құқылы.
Аталған құжаттарды ұсынбастан жұмысқа қабылдауға жол берілмейді. Жеке ... ... ... ... ... ... ... көзделмеген
құжаттарды (мысалы,
бұрынғы жұмыстары, отбасы жағдайы туралы анықтамалар, бұрынғы жұмыс орнынан
жазбаша мінездеме және т.б.) ... ... ... жоқ. ҚР «ҚР ... ... ... ... кітапшасы (ол болған жағдайда), немесе жеке еңбек
шарты не жұмысқа қабылдау мен ... ... ... бұйрықтардың
көшірмелері қызметкердің еңбек қызметінрастайтын құжаттар бола алады. ҚР
«ҚР еңбек туралы» заңы еңбек ... ... ... жоқ. Қызметкердің
талабы бойынша жұмыс беруші еңбек ... оның ... ... ... ... ... ... отыруға тиіс. Алайда, заңда жұмыс
берушінің еңбек кітапшасын жүргізу және сақтау міндеті ... ... ... ... ... негізгі құжат болып табылады. Ол
қызметкердің еңбек стажын, ... ... ... мен ... ... ... және оның жасы, білімі, кәсібі туралы м.ліметтерден тұрады. Бұл
м.ліметтердің ... ... ... ... ... негізінде
енгізіледі. Сонымен, еңбек кітапшасы қызметкердің өзінше бір ... ... ... Егер ... ... өз ... ... себепті
жағдаймен (оқуға, зейнетке кету, тұрғылықты жерін ауыстыру және т.б.) ... де ... ... онда бұл ... ... кітапшасында көрсетіледі.
Еңбек кітапшасына ешбір ... ... ... тиіс. Қателікпен
енгізілген жазбалалардың барлығы бұл жазбаның жарамсыз ... ... ... ... жұмысынан жеке еңбек шарты, жұмысқа қабылдау мен
жұмыстан босату туралы ... ... де ... қызметін растайтын
құжаттар болып табылады, алайда, олар еңбек қызметінің сипаты, ... ... т.б. ... толық және айқын сипаттама бермейді. Арнайы білімдерді
(мысалы, ... ... ... ... және т.б. қызметтер үшін) қажет
ететін жұмысқа қабылдау кезінде ... ... ... ... ... ... ... туралы дипломды не өзге де құжатты талап ... ... ... ... ... екі дана ... жасалады және
оған тараптар қол қояды. Жеке ... ... бір ... ... ... кейін қызметкерге беріледі, екіншісі жұмыс ... ... ... ұйым ... ... ... ... ол
қызметкерге қол қойғыза отырып табыс етіледі. Жеке ... ... ... ... ол ... ... ... тиісті түрде ресімделмеген
жағдайларда, егер ... ... ... ... ие ... ... не оны хабарландыра отырып жұмысқа кіріссе, жеке ... ... деп ... ... егер ... ... ұйым басшысын
хабарландырмастан жұмысқа жіберсе, бұл ... шарт ... ... ... егер ... ұйым ... тапсырмасы бойынша не оны
хабарландыра отырып қызметкерді жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде жіберген кезде жұмыс беруші жұмыс
басталған сәттен бастап үш ... ... ... ... ... шартын жасасуға міндетті. Жұмыс берушілер арасындағы келісім бойынша
басқа ұйымнан шақырылған қызметкерге бұл ұйым жеке ... ... ... тарта алмайды. Қызметкер жұмысқа қабылданған кезде ... ... ... ... ... ... оның ... мен
міндеттерін түсіндіруге, ішкі еңбек тәртібінің ережелерімен, осы ... ... ... онымен қауіпсіздік техникасына, ... және ... ... ... мен ... ... қатысты өзге де
ережелерге қатысты алдын-ала нұсқаулық өткізуге міндетті. Кейбір ... ... ... ... ... ... өтуге
міндетті. Бұл тұлғаларға мыналар жатады:
18 жасқа толмаған жасөспірімдер; еңбек жағдайлары зиянды және ауыр
жұмыстарға ... ... ... ерекше психо-физиологиялық
қасиеттерді талап ететін жұмыстарға қабылданатындар (мысалы, ұшқыштар,
жүргізушілер, ... және т.б.); ... ... ... ... күту үшін ... қабылданатындар.Денсаулықты қорғау
мақсаттарында мұндай жұмыстарға жұқпалы аурулармен және бацилламен ауырған
тұлғаларды қабылдауға болмайды.
Материалдық ... ... ... ... және т.б.) ... өзге де ... ... салу, ұрлау және өзге де
пайдакүнемдік қылмыстар үшін сотталған тұлғаларды ... ... ... және ... ... ... үшін қызметінен
босатылған қызметкерлер ... ... ... ... ... ... ... байланысты жұмысқа
қабылданбауы тиіс.
ҚР «ҚР еңбек туралы» заңының 4-бабы қызметкердің іскерлік қабілетімен
байланысты болмайтын басқа да ... ... ... ... бас ... ... ... Жынысына, жасына, н.сіліне, ұлтына,
тіліне, мүлік және қызмет жағдайына, тұрғылықты жеріне, ... ... ... ... бірлестіктерде болуына, сондай-ақ
қызметкердің іскерлік қабілеті мен оның ... ... ... ... да ... ... ... де еңбек құқықтары
шектелуге немесе оларды іске асыруда қандай да бір артықшылықтар ... ... ... ... ... бас тартқан кезде жүгінген тұлғаның талабы
бойынша бас тартудың себебін жазбаша ... ... ... Жұмысқа
қабылдаудан бас тартуға сот тәртібімен шағымдануға болады. Аталған бап ... ... ... ие сияқты, соған қарамастан бұл бап
бірқатар құқықтық салдарды, ... ... ... ... ... ... ... қабылдау туралы хабарландырулардың арасында
біліктілік талаптарымен қатар қызметкердің жасына, ... ... ... ... талаптар көрсетілген хабарландыруларды кездестіруге болады.
Алайда, жұмыс берушінің қызметкерді ... ... ... бет ... ... ... ... қызметкерді жұмысқа қабылдаудан бас тартуы ... ... ... ... ... ... ... аталған себептер
бойынша, сонымен қатар, жүкті әйелдерді, бір ... ... ... ... және т.б. ... ... бас ... жағдайда оларға бас
тартудың себептерін жазбаша нысанда жариялауға міндетті. Мұндай ... ... бас ... ... шағымдауға болады. Бұл ретте сотқа
жұмысқа қабылдаудан бас тартудың заңсыздығы жөнінде шағымданған қызметкер
бұл бас ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонымен
қатар, қызметкер соттан жұмыс берушіні жұмыс ... бар ... ... ... ... ... талап етуге құқылы. Өз
кезегінде, жұмыс беруші жұмысқа қабылдаудан бас ... ... ... бас ... ... себептердің кәсіпорынындағы осы кездегі
жұмыс орындарымен қатысты шынайы жағдайға сәйкестігін ... ... ... ... ... ... Республикасының сот т.жірибесінде
сирек кездеседі, тіпті кездеспейді десе де болады, себебі, жұмыс берушілер
жұмысқа қабылдаудан бас тартуды ... ... ... ... ... ... ... қашқақтайды, себебі, олар бұның барлығының
сот ... ... ... мүмкін екенін түсінеді. Сонымен қатар,
қызметкерлер де жаңа ... ... ... ... ... бастағысы келмейді. Жұмыс беруші еңбек шартын жасасу
кезінде кызметкерді ұжымдық шартпен және ... да ... ... ... ... ... шартын жасау тәртібінің тиісінше
орындалмауы үшін ... ... ... ұйым басшысына жүктеледі.
Кейбір жағдайларда жұмысқа қабыданбастан бұрын міндетті медициналық тексеру
орын алады. Мысалы, зиянды және қауіпті еңбек ... ... ... ... қатар, көлік қозғалысымен байланысты жұмыстарда қызмет
ететін қызметкерлер, ... ... ... тамақтану және
сауда, азық-түлік өнеркәсібі, балалар және білім беру мекемелерінің
қызметкерлері, 18 ... ... ... ... ... ... міндетті медициналық тексеруден, ал белгілі бір уақыт ... ... ... тексеруден өтіп отырады. Мұндай шара қызметкерлердің
де, және олармен еңбек барысында қарым-қатынастарға ... ... ... қорғау мақсаттарында белгіленген. Бұл ретте заңдарда жұмыс
беруші медициналық тексеруге жіберген ... үшін ... ... ... ... ... ... тексеруден өту
кезінде жұмыс берушінің есебінен осындай тексеруден өтуге ... ... орны ... мен ... ... сақталады (ҚР «ҚР
еңбек туралы» заңының 81-бабы).ҚР «ҚР еңбек туралы» заңының 15-бабы
Жұмысқа қабылдау кезіндегі сынақ
1. Жеке ... ... ... ... ... оған ... жұмысқа
сәйкестігін тексеру мақсатында тараптардың келісімімен ... ... ... ... талап жеке еңбек шартында көрсетілуге тиіс. Бұл талап
болмаған жағдайда қызметкер жұмысқасынақсыз ... деп ... ... ... ... осы Заңның нормалары, ... ... ... ... ... ... үш айдан асыруға болмайды.
Қызметкер дәлелді себептермен жұмыста болмаған кезең, ... ... ... ... ... ... тұрған қызметкердің іскерлік
қасиеттері мен қабілеттеріне ... ... ... онда тараптардың өзара
келісімі бойынша жұмысқа қабылдау кезінде ... ... ... ... ... туралы талап еңбек шартында және жұмысқа ... ... ... өтуі ... ... ... 3 айдан асыруға болмайды.
Қызметкер дәлелді себептермен жұмыста болмаған ... ... ... ... ... нәтижелерін шартта белгіленген мерзімде
бағалауға міндетті, бұл ... ... ... ... ... ... мен өзге де ... құқықтық актілер таралады. Егер сынақ
мерзімі өтіп кетсе, ал жұмыс беруші ... ... ... ... және қызметкер жұмыс істеуін жалғастыра берсе, ... өтті деп ... және оны ... негіздерде ғана бұзуға жол
беріледі.
Сынақтың нәтижесі қанағаттандырмаса, жұмыс ... ... ... ... ... ... босатуға құқылы. ҚР
«Еңбек туралы» заңының 2-бабына сәйкес ... ... ... ... жағдайын нашарлататын шарттың талаптары жарамсыз болып
табылады. Егер ... ... ... талаптар болса, онда еңбек дауларын
қарастырут.жірибесі бұл ... ... деп тани ... ... ... жеке еңбек шартында қызметкерге ұзақтығы 15 күнтізбелік
күндік ақы төленетін жыл сайынғы еңбек демалысы беріледі деп ... бұл ... ... ... ... ... ... қалған ережелері өз
күшін сақтап қалады, яғни шарттың бір-екі талабын жарамсыз деп тану ... ... ... деп ... білдірмейді. Егер еңбек шарты
тараптарының бірі ... ... ие ... ... ... жарамсыз болып табылады. Мысалы, 12 жасар баламен немесе соттың
үкімі бойынша оқытушылық қызметпен айналысу құқығынан ... ... өз ... ... бере ... психикалық ауруы бойынша мүгедектік
тобын иеленген тұлғамен жасасқан еңбек шарты. Мұндай шарттар жарамсыз деп
танылады және жойылады, алайда осы ... ... ... жұмысқа даулы
тәртіп арқылы ақы төленуі мүмкүн. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... жеке ... ... үлгілік нысанын
бекітті (ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2000 жылғы 15
ақпандағы № 38-ІІ ... ... ... үлгілік нысандарын белгілеу туралы»
бұйрығы). әрине, ұсынылған үлгілік ... ... ... ие және оған
тараптардың – жұмыс берушінің және ... ... ... ... ... ... ... осы өндірістің алдында
тұрған нақты міндеттерді, сонымен қатар ... ... ... мүмкіндіктерін ескере отырып өзгертулер ... ... ... ... жеке ... ... мазмұнына ҚР «ҚР еңбек
туралы» заңының 7, 8 және ... ... ... ... ... ... ҚР «ҚР ... туралы» заңының 17-бабы [5]
Еңбек келісім-шарты – бұл жұмысшы мен ... ... ... белгілі бір жұмысты атқаруға, еңбек тәртібі ережесін сақтауға
мінделуіне сәйкес жасалатын келісімі. Жұмыс беруші Еңбек кодексі, ... ... да ... құқықтық актілері, ұжымдық келісім-
шарт, жұмыс берушінің актілерінде қарастылыған еңбек шарттарымен қамтамасыз
етуге, еңбек қызметінің шарттары бойынша ... ... ... және толық
көлемде еңбек ақысын төлеуге міндетті.
Жеке еңбек келісім-шарты мына ... ... ... екі ... ... ... ... бұзған кезде;
• еңбек келісім-шартының мерзімі аяқталса;
• жұмыс берушінің ... ... ... ... ... ... ... еңбек келісім-шартын бұзған кезде;
• екі жақтың еркінен тыс жағдайлар бойынша;
• жұмысшының еңбек қатынасын ... бас ... ... Республикасының заңдарында қарастырылған жағдайлардан басқа,
еңбек қатынастарын жалғастыру ... ... ... ... ... ... ... ауыстырған кезде.
Еңбек келісім-шартын бекіту шарттарының бұзылуы кезінде. Жұмыс
берушінің атқарушы органы ... ... ... ... негіздемелер бойынша.
Еңбек келісім-шартын тоқтату жұмыс беруші – жеке тұлғаның қайтыс
болған жағдайындағы (сотпен ... деп ... ... ... ... ... және үй ... еңбек келісім-шартын тоқтатуды санамағанда,
жұмыс берушінің актісімен (бұйрығымен) рәсімделеді.
Еңбек ... ... күні ... ... қарастырылған
жағдайлардан тыс, соңғы жұмыс күні болып табылады.
  Жұмысшының уақытша еңбекке ... ... мен ... ... ... ... тоқтатуға жол берілмейді (соның ... пен ... ... еңбек келісім-шарты мына жағдайда бұзылады:
Екі жақтың келісімімен. Еңбек келісім шартының жағы хабарламаны екінші
жаққа жібереді. Хабарлама ... жақ үш ... күні ... ... ... ... ... жазбаша хабарлауы тиіс. 
Жұмыс берушінің ықыласы бойынша. Жұмыс беруші, еңбек келісім-шартында ... ... ... бұзу ... ... бір ай ... ... ықыласымен. Жұмысшы, Еңбек кодексінің 57 бабының 4 тармағында
қарастырылған жағдайлардан тыс, бір ай бұрын еңбек ... ... ... отырып, өз ықыласымен бұза алады.
Жұмысшының таңдау жұмысына ауысуына байланысты. ... ... ... ... ... және таңдау актісі немесе жұмысшыны қызметке
тағайындау болып табылады.
Еңбек шартын тоқтату негіздері
Еңбек шартын ... ... ... ... ... бойынша еңбек шартын бұзу;
2) еңбек шарты мерзімінің ... ... ... бастамасы бойынша еңбек шартын бұзу;
4) қызметкердің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзу;
5) тараптардың еркінен тыс мән-жайлар;
6) қызметкердің ... ... ... бас тартуы;
7) Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген ... ... ... ... ... ауысуы немесе еңбек
қатынастарын жалғастыру мүмкіндігін болғызбайтын лауазымға ... ... ... жасасу талаптарының бұзылуы;
9) жұмыс берушінің атқарушы органы басшысымен жасалған еңбек шартында
көзделген негіздер еңбек шартын тоқтату ... ... ... ... ... ... ... шартын бұзу
Еңбек шарты тараптардың келісімі бойынша бұзылуы мүмкін. Еңбек шартын
тараптардың келісімі бойынша бұзуға тілек білдіруші ... ... ... ... тарапына хабарлама жібереді. Хабарлама алған тарап үш ... ... ... ... қабылданған шешім туралы жазбаша ... ... ... бойынша еңбек шартының бұзылу күні қызметкер мен
жұмыс берушінің арасындағы келісу бойынша айқындалады.
Еңбек шартында қызметкермен ... ... ... ... бір ... ... ... кем емес мөлшерде өтемақы төлей
отырып, белгіленген талаптарды сақтамай-ақ еңбек шартын бұзу ... ... ... ... ... шартын тоқтату
Белгілі бір мерзімге жасалған еңбек ... ... ... ... Еңбек шартында келісілген мерзімге ... ... ... күні ... бір ... ... еңбек шарты
мерзімінің аяқталар күні болып табылады.
Жұмыстың аяқталған күні ... бір ... ... ... ... шарты мерзімінің аяқталар күні болып табылады.
Жұмыс орны (лауазымы) ... ... ... ... күні
уақытша болмаған қызметкердің орнын ауыстыру уақытына жасалған еңбек шарты
мерзімінің аяқталар күні болып табылады.
Егер еңбек шартының ... ... ... ... іс ... ... ешқайсысы оның тоқтатылуын талап етпесе, шарттың
қолданылуы белгіленбеген мерзімге ... деп ... ... ... ... ... ... бұзудың негіздері
Қызметкермен еңбек шарты жұмыс берушінің бастамасы бойынша:
1) жұмыс беруші - ... ... ... не ... беруші - жеке тұлғаның
қызметі тоқтатылған;
2) қызметкерлер саны немесе штаты қысқартылған;
3) біліктілігінің жетіспеуі салдарынан қызметкер ... ... ... орындайтын жұмысына сәйкес келмеген;
4) өзінің жұмысын жалғастыруына денсаулық ... ... ... қызметкер атқаратын лауазымына немесе орындайтын жұмысына сәйкес
келмеген;
5) сынақ мерзімі кезеңінде жұмыс нәтижесі дұрыс болмаған;
6) ... бір ... күні ... ... ... дәлелді себепсіз үш
және одан да көп сағат бойы жұмыста болмаған;
7) қызметкер жұмыста алкогольдік, нашақорлық, ... ... ... ... жағдайында болған, оның ішінде жұмыс күні ішінде
алкогольдік, ... ... ... ... ... жағдай
туғызатын заттарды пайдаланған;
8) қызметкер, жарақаттар мен аварияларды қоса алғанда, ауыр зардаптарға
әкеп соққан ... ... ... ... ... немесе өрт қауіпсіздігі не
көліктегі жүру қауіпсіздігі ережелерін бұзған;
9) қызметкердің жұмыс орнында басқаның мүлкін ұрлау (оның ... ... оны ... жою ... ... ... ... күшіне енген сот
үкімімен немесе қаулысымен анықталған;
10) ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер жасауы немесе әрекетсіздігі, егер бұл әрекеттер немесе
әрекетсіздік жұмыс берушінің тарапынан оған ... ... ... ... тәрбиелік функциялар атқаратын қызметкер осы жұмысын жалғастырумен
сыйыспайтын, адамгершілікке жат ... ... ... ... міндеттерін атқаруға байланысты өзіне мәлім ... ... және ... ... өзге де құпияны құрайтын
мәліметтерді жария еткен;
13) егер тәртіптік ... бар ... ... ... ... ... орындамаған немесе тиісінше орындамаған;
14) Қазақстан Республикасының ... ... ... мемлекеттік құпияларға жіберілу рұқсаты тоқтатылған;
15) еңбек шартын ... ... ... ... ... ... ... жасасудан бас тартуға негіз болатын жағдайда, қызметкер жұмыс
берушіге көрінеу жалған құжаттар ... ... ... ... ... ... ... басшысының, оның орынбасарының не
жұмыс беруші бөлімшесі басшысының еңбек міндеттерін бұзуы ... ... ... ... әкеп ... ... жүктілігі және босануы бойынша демалыста болған, сондай-ақ
егер ауру Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ұзақ ... ... ... тізбесіне
енгізілген жағдайларды қоспағанда, қызметкер еңбекке уақытша қабілетсіздігі
салдарынан қатарынан екі айдан астам уақыт ... ... ... ... ... алуына немесе кәсіптік ауруға шалдығуына байланысты
еңбекке қабілеттілігінен айрылған қызметкердің жұмыс орны ... ... ... ... ... ... мүгедектік
белгіленгенге дейін сақталады;
18) қызметкер сот актісіне ... одан әрі ... ... ... ... ... ... бұзушылық жасаған жағдайларда бұзылуы
мүмкін.
Еңбек Кодексте қызметкерлердің жекелеген санаттары үшін жұмыс ... ... ... ... бұзудың қосымша негіздері көзделген.
Жұмыс берушінің бастамасы ... ... ... бұзу ... көзделген, қызметкердің уақытша еңбекке қабілетсіздік кезеңінде және
жыл сайынғы ақылы еңбек демалысында ... ... ... шартын жұмыс
берушінің бастамасы бойынша бұзуға жол ... ... ... ... ... шартын бұзу тәртібі
Егер еңбек шартында, ұжымдық шартта ескертудің ... ұзақ ... ... ... ... Кодексінде көзделген негіздер бойынша
еңбек шартын бұзатыны туралы қызметкерге бір ай ... ... ... Қызметкердің жазбаша келісімімен еңбек ... бұзу ... ... ... ... мүмкін.
Еңбек Кодексіне сәйкес еңбек шартын бұзу үшін қызметкердің осы жұмысты
жалғастыруына кедергі келтіретін ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі Қазақстан
Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен ... ... ... болуға тиіс.
Еңбек шарты Еңбек ... ... ... 2) - ... ... негіздер бойынша бұзылған кезде, ... ... ... ... оны басқа жұмысқа ауыстыру шараларын
қабылдауға тиіс.
Егер Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... атқаратын лауазымына
немесе орындайтын жұмысына сәйкес келмегендіктен, жұмыс берушінің бастамасы
бойынша еңбек шартын бұзу аттестациялық ... ... ... оның ... ... ... қатысуға тиіс.
Қызметкерлерді аттестаттау тәртібі, талаптары мен кезеңділігі ұжымдық
шартта, ал ол жоқ ... ... ... ... ... айқындалады
[6].
 Қызметкердің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзу
Кызметкер жұмыс берушіге кемінде бір ай бұрын ... ... ... ... ... ... бойынша бұзуға құқылы.
Еңбек шарты қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы келісім бойынша
ескерту ... ... ... ... мүмкін.
Еңбек шартын бұзу жұмысты жалғастыру мүмкіндігінің болмауына
байланысты жағдайларда, ... ... ... ... ... бұзу туралы жұмыс берушіге жазбаша ескертеді.
Қызметкер жұмыс берушінің еңбек шарты талаптарын ... ... ... ... ... Егер жеті күн мерзім өткен соң жұмыс
берушінің еңбек ... ... ... ... ... ... жұмыс күнінен кешіктірмей жұмыс берушіге жазбаша ескерте отырып, ... ... ... осы ... ... ескерту мерзімі ішінде еңбек шартын бұзу
туралы өтінішін жазбаша нысанда қайтарып алуға құқылы.
Ескерту мерзімі өткен соң қызметкер жұмысты тоқтатуға құқылы, ал ... ... ... ... ... құжаттар мен оған тиесілі
ақшалай ... ... ... ... ... ... жекелеген санаттары үшін еңбек
шартын қызметкердің бастамасы бойынша бұзудың ерекше тәртібі ... ... тыс ... бойынша еңбек шартын тоқтату. Еңбек
шарты тараптардың еркінен тыс мына мән-жайлар бойынша:
1) қызметкер әскери ... ... ... ... ... тиісті
құжатты ұсынған күннен бастап үш күн ... ... ... не жұмыс беруші-жеке тұлға еңбек қатынастарын жалғастыру
мүмкіндігін болғызбайтын жазамен ... сот ... ... ... ... ... не жұмыс беруші-жеке тұлға қайтыс болған жағдайда, сондай-
ақ сот ... не ... ... - жеке тұлғаны қайтыс болды деп
жариялаған немесе хабарсыз ... деп ... ... сот ... әрекетке қабілетсіз немесе әрекетке қабілеті шектеулі
деп таныған, соның ... ... ... ... ... ... жағдайда;
5) бұрын осы жұмысты атқарған қызметкер жұмысына қайта алынған жағдайда
тоқтатылуға тиіс.
Сот ... ... ... ... ... күні ... қызметкердің
қайтыс болған күні негіздер бойынша еңбек шартының тоқтатылған күні ... ... ... ... бас ... ... ... тоқтату. Қызметкер еңбек қатынастарын ... бас ... ... ... ... ... ... берушімен бірге басқа жерге жұмысқа ауысудан бас
тартқан;
2) еңбек жағдайларының өзгеруіне ... ... ... бас тартқан;
3) жұмыс беруші - заңды тұлға қайта құрылған кезде қызметкер жұмысты
жалғастырудан бас ... ... ... ... ... ... ... алған,
кәсіптік ауруға шалдыққан немесе ... ... ... емес
өзге де зақым келген кезде қызметкер басқа жұмысқа ... бас ... ... жатады.
Қызметкер еңбек қатынастарын жалғастырудан жазбаша түрде бас тартқан
кезде ғана еңбек шартын тоқтатуға жол ... ... ... ... ... ... ішінде жүктілігі
және босануы бойынша) және демалысы кезеңінде ... ... ... ... сайланбалы жұмысқа (лауазымға) ауысуына немесе оның
лауазымға тағайындалуына ... ... ... ... Егер ... ... ... лауазымдарды атқаратын адамдарға ақы
төленетін өзге лауазымдарда істеуге тыйым салу ... ... ... ... (лауазымға) ауысуына немесе лауазымға
тағайындалуына байланысты онымен еңбек шарты бұзылады.
Қызметкердің жұмыс берушіні хабардар етуі және ... ... ... ... ... актісі негіз болып табылады.
Еңбек шартын жасасу ... ... ... ... ... Егер ... шартын жасасу талаптарын бұзу еңбек қатынастарын
жалғастыру мүмкіндігін болғызбаса:
1) медициналық қорытынды ... ... ... ... ... жұмысты атқаруға еңбек шарты жасалған;
2) адамды белгілі бір лауазымдарды немесе белгілі бір қызметті атқару
құқығынан ... ... ... ... сот ... ... ... бұза отырып
жұмысты орындауға еңбек шарты жасалған;
3) ... ... ... ... ... ... рұқсат алмай
немесе Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шектеулерді немесе
алып тастауларды сақтамай, шетелдік азаматтармен және ... ... ... ... ... ... Республикасының заңдарында көзделген басқа да жағдайларда
еңбек шартын жасасу талаптарының бұзылуы салдарынан еңбек шарты тоқтатылуға
тиіс.
Еңбек шарты ... ... ... тоқтатылған кезде, жұмыс
беруші қызметкерге үш айдағы орташа жалақысы мөлшерінде өтемақы төлемін
жүргізеді.
  Еңбек ... ... ... ... - жеке ... ... болған (сот қайтыс болды деп
хабарлаған немесе хабарсыз ... деп ... ... ... шартының
тоқтатылуын және үй қызметкерлерімен еңбек шартының тоқтатылуын қоспағанда,
еңбек шартының тоқтатылуы жұмыс берушінің ... ... ... актісінде осы Кодекске сәйкес еңбек шартын тоқтатудың
негізі ... ... ... ... ... ... жұмыстың соңғы күні
еңбек шартының тоқтатылған күні болып табылады.
Жұмыс берушінің еңбек шартын ... ... ... ... үш ... ... ... не оған хабарламалы хатпен жіберіледі.
Еңбек кітапшасын және еңбек қызметіне байланысты ... ... ... ... шарты тоқтатылған күні қызметкерге еңбек кітапшасын
немесе ... ... ... ... өзге де ... ... беруші қызметкердің (оның ішінде бұрынғы қызметкердің) талап
етуі бойынша өтініш берілген кезден бастап бес ... күні ... ... ... ... ... істеген уақытын және жалақы
мөлшерін ... ... ... ... ... және ... көзқарасы туралы мәліметтерді қамтитын мінездеме-ұсынымды, сондай-
ақ осы ... ... ... да құжаттарды беруге міндетті.
Жұмыс беруші - заңды тұлға ... ... ... ... - жеке ... ... ... кезде жұмыс беруші, қызметкердің
алдында берешегі болса, жалақы және өзге де ... ... ... ... туралы тиісті түрде ресімделген анықтама беруге
міндетті.
Жеке еңбек дауларын қарау.
Егер еңбек ... ... ... ... не ... жұмысқа заңсыз
ауыстыру, басқа жұмыс орнына заңсыз көшіру, еңбек ... ... ... ... шеттету себебінен тоқтатылған жағдайда, жеке еңбек
дауын қарау жөніндегі орган қызметтерді бұрынғы жұмысына қайта алу ... ... ... ... ... қызметкерге амалсыз бос ... ... ... ... үшін ... ... ... төмен ақы
төленетін жұмысты орындағаны ... ... алты ... ... ... ... ... еңбек дауын қарайтын орган қызметкердің өтініші бойынша
қызметкерге ҚР еңбек ... ... ... жалақы төлеу туралы
шешім шығарумен шектелуі мүмкін.
Жеке ... ... ... ... ... қызметкерді бұрынғы
жұмысында қайта алу туралы шешімі дереу орындалуға тиіс. Жұмыс ... ... алу ... ... ... ... ... жеке еңбек
дауын қарау жөніндегі орган қызметкерге шешімнің ... ... үшін ... жалақысын немесе жалақысының айырмасын төлеу туралы шешім
шығарады.
Жеке еңбек дауларын келісім комиссиялары және (немесе) соттар қарайды.
Жеке еңбек ... ... дауы ... ... ... келісім
комиссиясы қарайды. Еңбек шартының тараптары жеке еңбек дауын шешу үшін өз
қалауы бойынша тікелей сотқа ... ... ... ... құру және оның ... ... ... тепе-теңдік негізінде жұмыс ... және ... ... ... ... Келісу комиссиясының сандық ... ... ... тәртібі және келісім комиссиясы ... ... ... мен ... ... келісім бойынша қызметкерлердің
жалпы жиналысында (конференциясында) белгіленеді.
Келісу комиссиясының қызметкерлерден ... ... ... ... ... ... ... жұмыс берушіден құрылатын мүшелері жұмыс берушінің актісімен
тағайындалады. Келісу комиссиясының мүшелері бірінші ұйымдастыру ... ... өз ... ... мен ... ... комиссиясы еңбек дауын өтініш берген күннен бастап жеті күндік
мерзімде қарайды. Қарау нәтижесі бойынша ... ... ... ол ... ... ... үш жұмыс күнінен кешіктірілмей
өтініш иесіне беріледі.
Жеке еңбек дауларын қарау жөніндегі органдарға жүгіну үшін ... ... 1) ... қайта алу туралы даулар бойынша - ... ... ... бұзу туралы актісінің көшірмесі табыс етілген күннен
бастап үш ай; 2) ... ... ... ... - қызметкер немесе жұмыс
беруші өз құқығының бұзылғаны туралы білген ... ... ... ... бір ... комиссиясы, Еңбек Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге
де заңдарында ... ... ... ... ... қоспағанда,
ұйымдарда туындайтын еңбек дауларын қарау жөніндегі ... ... ... ... ... ... берушімен арадағы өзі немесе
өз өкілі қатысатын тікелей келіссөздер барысында реттемеген ... ... ... ... қарайды.
Еңбек дауларын келісу комиссиясында қарау тәртібі - ... ... ... ... аталған комиссияда міндетті түрде
тіркелуге тиіс.
Келісу комиссиясы еңбек ... ... ... күннен бастап
күнтізбелік жеті күн ... ... ... Дау ... ... немесе
ол уәкілеттік берген өкілдің қатысуымен қаралады. Дауды қызметкердің ... ... ... ... тек оның ... ... ... ғана жол
беріледі. Қызметкер немесе оның өкілі аталған комиссияның ... ... ... ... дауын қарау кейінге қалдырылады. Қызметкер немесе
оның өкілі ... ... ... рет ... ... ... ... мәселені қараудан алып тастау туралы шешім шығаруы мүмкін, мұның
өзі қызметкерді Еңбек Кодексте белгіленген мерзім шегінде еңбек ... ... ... ... беру құқығынан айырмайды.
Келісу комиссиясы отырысқа куәгерлерді шақыртуға, мамандарды шақыруға
құқылы. Комиссияның талап етуі ... ... ... оған ... ... мерзімде табыс етуге міндетті.
Келісу комиссиясының отырысы оған қызметкерлер атынан ... ... ... ... және ... беруші атынан өкілдік ететін
мүшелерінің ... ... ... жағдайда, заңды деп есептеледі.
Келісу комиссиясының отырысында хаттама жүргізіледі, оған комиссияның
төрағасы немесе оның ... қол ... ... ... ... ... ... және оның мазмұны -
келісу комиссиясы отырысқа қатысып ... ... ... ... ... ... қабылдайды. Өтініш берушінің немесе комиссия
мүшелерінің бірінің талап етуі бойынша ... беру ... ... комиссиясының шешімінде:
1. ұйымның (бөлімшенің) атауы, комиссияға ... ... ... ... аты, ... ... ... мамандығы;
2. комиссияға жүгінген күн мен дауды қарау күні, даудың мәні;
3. комиссия мүшелері мен отырысқа қатысқан ... да ... ... ... ... ... мәні және оның негіздемесі (заңға, өзге де ... ... ... жасай отырып);
5. дауыс беру нәтижелері көрсетіледі.
Келісу комиссиясы шешімінің тиісінше расталған көшірмелері шешім
қабылданған күннен ... үш күн ... ... ... мен ... комиссиясының шешімі онда ... ... ... ... ... ... ... орындалмаған жағдайда
қызметкер немесе жұмыс беруші ... ... ... сот ... жүзеге
асыруға құқылы.
Еңбек шартын бұзу кезіндегі тараптарының материалдық жауапкершілігі
Еңбек шарты тарапының келтірілген ... ... өтеу ... ... ... басқа тарапқа залал (зиян) келтірген тарапы оны
Еңбек Кодекске және Қазақстан Республикасының өзге де ... ... ... ... ... ... мен ... берушінің
материалдық жауапкершілігі нақтылануы мүмкін.
Еңбек шартының залал ... ... ... ... ... ... ... тарапқа келтірілген залалды (зиянды) өтеу жөніндегі
материалдық жауапкершіліктен ... әкеп ... ... ... ... ... келтіргені үшін материалдық
жауапкершілігі басталатын жағдайлар. Еңбек шарты ... ... ... ... өзі ... ... ... үшін материалдық жауапкершілігі,
егер Еңбек Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге заңдарында өзгеше
көзделмесе, құқыққа ... ... ... ... ... әрекетсіздік)
нәтижесінде келтірілген залал (зиян) үшін және құқыққа ... ... ... пен ... ... ... арасындағы себепті байланыс үшін
басталады.
Жұмыс беруші қызметкер алдында:
1) қызметкерді өз жұмыс орнында еңбек ету мүмкіндігінен ... ... ... залал үшін;
2) қызметкердің мүлкіне келтірілген залал үшін;
3) қызметкердің өміріне және (немесе) ... ... ... материалдық жауаптылықта болады.
Қызметкер жұмыс берушінің алдында:
1) жұмыс берушінің мүлкін жоғалту немесе ... ... ... ... қызметкердің әрекеті (әрекетсіздігі) нәтижесінде туындаған залал
үшін материалдық жауаптылықта болады.
Қызметкер мен жұмыс беруші ... ... ... ... ... жағдайларда өзара материалдық жауаптылықта болады.
Жұмыс берушінің қызметкерге оны еңбек ету мүмкіндігінен заңсыз айыру
арқылы келтірілген залал үшін ... ... ... ... ... ... жұмыс орнына
жіберілмеген, еңбек шартының талаптары ... ... ... шеттетілген, еңбек шарты негізсіз бұзылған жағдайда, жұмыс беруші
қызметкердің алмай қалған жалақысы мен оған
тиесілі өзге де ... оған ... ... ... ... ... ... берушінің қызметкерлер
өкілдерімен ... ... ... ... ету ... айыру арқылы келтірілген залалды жұмыс берушінің өтеуінің қосымша
жағдайлары белгіленуі мүмкін.
Қызметкердің мүлкіне ... ... үшін ... ... ... ... ... келтірген жұмыс беруші оны еңбек шартының,
ұжымдық шарттың талаптарына сәйкес толық көлемде ... ... ... өміріне және (немесе) денсаулығына келтірілген зиян үшін
жұмыс ... ... ... ... міндеттерін атқаруына байланысты оның өміріне және
(немесе) ... зиян ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында
көзделген көлемде өтеуге міндетті.
Сақтандыру төлемдері болған ... ... ... ... ... мен ... нақты мөлшері арасындағы айырманы өтеуге міндетті.
Жұмыс берушілердің қызметкерлердің өміріне және (немесе) ... ... өтеу ... Қазақстан Республикасының заңнамасында
айқындалады.
Қызметкердің жұмыс берушіге ... ... үшін ... ... берушіге залал келтіргені үшін ... ... ... ... ... және мөлшерде
басталады.
Қызметкер жұмыс берушіге келтірілген ... ... ... ... ... ... күштің не аса ... ... ... ... ... қызметкерге берілген мүліктің сақталуы
үшін тиісті жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... ... берушіге келтірілген залал
үшін жауапкершілігі жойылады.
Қызметкерге қалыпты өндірістік-шаруашылық тәуекел санатына ... ... үшін ... ... жол ... беруші қызметкерлердің қалыпты жұмысы және ... ... ... ... ... ... ету үшін ... жағдайлар
жасауға міндетті.
Тікелей нақты залал деп жұмыс берушінің бар мүлкінің ... ... ... ... ... егер жұмыс беруші осы мүліктің сақталуы ... ... ... ... ... берушіде жатқан мүліктерінің)
жай-күйінің нашарлауы, сондай-ақ жұмыс берушінің мүлікті сатып алу немесе
қалпына келтіру үшін ... не ... ... төлеуіне деген қажеттілігі
түсініледі.
Қызметкердің материалдық жауапкершілігінің шегі:
Қызметкер келтірілген залал үшін, егер Еңбек ... ... ... орташа айлық жалақысы шегінде материалдық жауаптылықта
болады.
  ... ... ... ... ... үшін толық материалдық
жауапкершілікте болу жағдайлары ... ... ... ... жауапкершілікті өзіне алу туралы
жазбаша шарт негізінде берілген мүліктің және басқа да бағалы ... ... ... ... ... құжат бойынша есебіне алған мүліктің және басқа
да бағалы заттардың сақталуы қамтамасыз етілмеген;
3) алкогольдік, нашақорлық немесе уытқұмарлық масаңдық (соларға ұқсас)
жағдайда ... ... ... ... ... бұйымдар (өнімдер), оның ішінде
оларды әзірлеу кезіндегіні қоса алғанда, сондай-ақ жұмыс беруші қызметкерге
пайдалануға берген құрал-саймандар, ... ... ... ... ... заттар кем шыққан, қасақана жойылған немесе қасақана бүлдірілген;
5) қызметкердің Қазақстан Республикасының заңнамасында ... ... ... ... ... келтірілген жағдайларда
жұмыс берушіге келтірілген ... ... ... материалдық
жауапкершілік қызметкерге жүктеледі.
  ... жеке және ... ... ... жауапкершілік туралы
шарттар: Өндіріс процесінде өзіне ... ... пен ... ... ... (жіберуге), тасымалдауға, қолдануға немесе өзге
де ... ... ... ... ... ... орындайтын
қызметкер және жұмыс беруші қызметкерге берілген мүліктің және басқа да
құндылықтардың сақталуын қамтамасыз ... үшін ... ... ... ... ... жазбаша нысанда шарт жасасады.
Өндіріс процесінде өздеріне берілген мүлік пен құндылықтарды сақтауға,
өңдеуге, сатуға ... ... ... ... өзге де
пайдалануға байланысты, келтірілген залал үшін ... ... ... ... ... ... болмайтын жұмыстарды
бірлесіп орындайтын қызметкерлер және жұмыс беруші қызметкерлерге берілген
мүліктің және басқа да құндылықтардың ... ... ... ... ... ұжымдық (ортақ) материалдық жауапкершілігі туралы
жазбаша нысанда шарт жасасады.
Толық жеке немесе ұжымдық (ортақ) ... ... ... ... ... ... ... де, еңбек шартына қосымша ретінде де
жасалуы мүмкін.
Қызметкерлерге берілген мүліктің және басқа да ... ... ... үшін толық жеке және ұжымдық (ортақ)
материалдық жауапкершілік туралы шарттар ... ... ... ... ... ... мен ... тізбесі, сондай-ақ
толық материалдық жауапкершілік туралы үлгілік шарт ұжымдық шартпен (ол ... ... ... ... берушінің актілерімен бекітіледі.
Еңбек шарты тараптарының келтірілген залалды (зиянды) өтеу тәртібі:
Еңбек шартының ... ... ... ... ... тарапы оны Еңбек
Кодексте және Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген мөлшерде сот
шешімінің негізінде не ерікті ... ... ... ... ... ЕҢБЕК ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАБИҒАТЫ
2. 1 Еңбек шарттарындағы қызметкерлер мен жұмыс берушілердің құқықтары
мен міндеттерінің реттелуінің құқықтық негіздері
Біздің елде алғаш рет Конституциямен ... ... ... мен
бостандықтары әркімге туылғанынан тиесілі және ажырамайтын ... ал ... ... сақтау және қорғау мемлкеттің басты
міндеттері қатарына жататындығы бекітілген. Әлеуметтік ... ... ... адам мен ... құқықтарына бағыну қажеттіліктерімен
шектелген және орнатылған мемлекеттік-құқықтық ... ... ... өзара теңдікті және құқық үстемдігін қамтамасыз ететін
мемлекет танылады.Әлеуметтік мемлекет ... ең ... ... ... және ... дамуын қамтамасыз ететін жағдайларды жасауға бағытталады.
Егер Конституция мен ... ... ... ... ... ... және ... әркімге азаматтық және саяси бостандықтарды ,сол
сияқты, әлеуметтік, экономикалық және мәдени ... ... ... адам ... ... ... қол жеткізіледі. [7]
Адам мен азаматқа кепілденген конституциялық ... ... ... оның ... ... ... тұлғаның еңбек қызметі
саласына тиісті құқықтар мен бостандықтар ерекшеленеді. ... тек ... адам ... ... ... ... және рухани
игіліктерді өндіруге бағытталады.
Азаматтардың құқықтарының шынайылығы негізінде олардың кепілденгендігі
жатады. Тұлға ... ... ... ... ... заңдармен, құқық нормаларымен бекітілген, азаматтардың ... ... ... қалпына келтіретін, бұзушылықтың алдын алатын
құралдар мен әдістерді түсінеміз. [8]
Еңбекке ... ... ... ... бір жұмысты атқарумен байланысты
болғандықтан азаматтарға заңды кепілдіктердің келесі түрлері беріледі:
- азаматтардың жұмысты, кәсіпті таңдау және ... ... ... ... ... саны мен ... сай ... белгіленген төменгі шектен
кем емес жалақысы берілетін ... ... ... ... кепілдіктер;
- заңсыз жұмыстан босатудан азаматтардың еңбекке құқықтарының
кепілдіктер.
Азаматтардың ... ... ... ... кепілдіктер ұлттық
заңнамада бекітілген. Заңнама бойынша еңбек туралы ... ... ... ... түрлері көзделген, яғни ... ... ... ... ... шаралар арқылы
қорғалады.
Соңғы кезеңде ... ... ... ... жөнінде
көптеген фактілер кездеседі, алайда істегі заңнаманың ... ... ... ... ... ... заңдарын бұзушылықпен
күресуге толық мүмкіндік бермейді.
Еңбек туралы заңдарды бұзғандық үшін ... ... ... қылмыстық жауапкершілік те ҚР ҚК-ң 148 бабымен
көзделген. Іс ... ... ... ... ... ... үшін қылмыстық жауапкершілікке тарту ... өте ... Біз, ... бұл ... ... аз ... дей алмаймыз.
Еңбекке құқықтың құқықтық табиғаты туралы заң ... ... ... ... ... туралы құқыққабілеттілік элементі
және субъективтік ... ... ... Бірінші жағдайда авторлар
азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... құқықсубъектілік элементтеріне жатқызады.
Еңбекке құқықты субъективтік құқық ретінде қарастыра отырып, бір
ғалымдар ол ... тыс орын ... ... ...
абсолюттік сипаттағы құқыққатынастарда немесе ерекше неғұрлым жалпы
құқықтық ... орын ... ... ... ... әдебиетте алғаш ... ... ... ... және ... етілген тәртібінің шамасы деп
анықтаған./3/. Ал М.С. ... ... ... ... ... және онда ... ... әлеуметтік игілікті пайдалану,
белгілі бір әрекеттерді жасау және өзге ... ... ... ... ... және ... белгіленген шектердегі мінез-құлық және
әрекеттер еркіндігін қамтиды.» деп ... ... әрі ... ... [8]. ... қорыта айтқанда, субъективтік құқытарға азаматтар олар
заңда бекітілгеніне байланысты ие болады, әрі олар ... орын ... ал ... ... ... азаматтардың өз
субъективтік құқықтарын жүзеге асыруына байланысты пайда ... ... ... ... ... ... мен тұлға мүдделерін үйлестіре отырып, өз мүмкіндіктері
мен ерекшеліктеріне, біліміне және ... ... ... ... мамандық және жұмыс түрінде өзінің еңбекке
қабілетін жүзеге асыру бойынша белсенді оң әрекеттерді ... ... ... ... ... ... таңдалған кәсібі, біліктілігі, мамандығы, жұмыс
түріне сәйкес жасаған ... саны мен ... орай ... белігленген ең төменгі мөлшерден кем емес
жалақысымен жұмыс істеуді қамтамасыз ... және ... ... және ... ... үшін ... ... талап
етуге.
3) әркімнің еңбекке қабілетін қолдануды қамтамасыз ету ... ... ... мен ... ... ... қаупін туғызған жағдайларда, егер құқық субъектісі
қаласа, мемлекет ... ... және оның ... ... ... ... талап етуге
ҚР 1995 жылғы Конституциясы еңбекке құқық орнына, ... ... ... ... ... авторлардың пікірінше, бұл өзгеріс
ендігәрі мемлекет еңбекке құқықты ... ... ... ... ... құқықты емес, қауіпсіздік пен гигиена талаптарына ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықтан
әлеуметтік қорғауға ауысады деген қорытындылар жасайды және Конституция
мәтініне ... ... ... ... жөн ... [8]. ... ... жұмыскерлердің еңбек құқықтарын, мүдделерін және қажеттіліктерін
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... және
қамтамасыз етудің концептуалдық мәселесімен, яғни Конституцияда еңбекке
құқықтың ... ... ... ... ... ... ... тек бекітіліп қана қоймай,
сонымен қатар оның мазмұны да ... ... ... ... ... ... құқықтың нормативтік мазмұны 24-баптың 1-3
бөліктерінің мағынасына сай анықталады. ... ... ... ... ... өз ... таңдайтын немесе өз еркімен келісетін еңбекке
құқықты, қызмет саласы мен ... ... ... алу ... ... және таза ... ... құқықты; еңбек үшін ешқандай
кемітусіз және заңдармен белгіленген мөлшерден кем емес ... ... ... ... ... ... Яғни бұл жерде айта
кететін жағдай, Конституция ... нақ ... ... құқылы» деген
сөз тіркесінің болмауы елде еңбекке құқық кепілденбейді ... ... ... ... ... Конституцияға сай мемлекетте ең басты байлық
адам, оның ... мен ... деп ... ... ... ... рет 1937 ... ... ... ... Онда ... құқық жұмыстың саны мен сапасына
орай төлетен кепілденген жұмыс алуға ... ... ... ... ... түрін таңдауға құқықты көрсетпеген етін. Ол ... ... ҚР ... 38 –бабынан көре аламыз. Онда Қазақстан
азаматтарының еңбекке ... саны мен ... сай және ... ең ... ... кем емес ... кәсібін, жұмыс түрін
қоғамдық қажеттіліктерді ескере ... ... ... дайындығына,
біліміне сәйкес таңдауға құқығын қоса ... ... ... ... ... ... ... аталған Конституция мазмұнына орай
еңбекке құқық және еңбек ету ... ... ... ... ... бірі ... ... дәуіріндегі еңбекке құқық мазмұны теріс түсіндірілді. Ол кезде
кеңестік мемлекет әр адамға еңбекке құқықты ... ... ... ... ... тек ... ... ғана бар
деген жалған ұран тасталған. Дегенмен, 20 ғасырдың басынан бері ... ... ... ... ... бірнеше маңызды құжаттар
қабылданған. Олардың қатарына Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы
(1948ж.), Азаматтық, саяси құқықтар ... ... ... ... қатар азаматтардың негізгі еңбек құқықтарын ... ... ... ... қабылданған бірнеше құжаттар жатады.
Еңбек туралы заңдарды бұзғандық үшін ... ... ... де, де ... ... тараптардың материалдық жауапкершілігі
жеке еңбек шартымен реттеледі. Еңбек туралы заңның 90- ... ... ... немесе өзге де ... ... ... өтеу ... Яғни, қызметкер өзінің еңбектік
міндеттерін ... ... ... ... ... жарақат алса немесе
денсаулығына өзге де зақым келіп, соның салдарынан ол еңбекке қабілетін
толық ... ... ... ... ... ... қызметкерге сақтандыру
өтемі төленбейтін кезде оған ... ... ҚР ... көзделген
тәртіп пен жағдайларда өтеуге тиісті. Еңбек ... ... ... ... мен ... және ... ... келтірілген зиян
үшін жұмыс берушінің жауапкершілігі сақтандырылуға ... ... ... ҚР ... 87- бабы бойынша жұмыс
беруші немесе лауазымды адам еңбек туралы заңдарды ... өзге ... ... ... бұзғаны үшін жауапкершілікке тартылады.
Сонымен қатар жұмыс берушінің немесе ұйымның лауазымды адамының кінәсінен
жалақыны және ... ... және жеке ... ... ... ... мерзімінде төлемеуі де әкімшілік жауапкершілікке алып
келеді. Әрекеттердің саралаушы белгілері ретінде аталған әрекеттердің заңды
тұлға ... ... ... ... Кодексінің 148 бабының 1 бөлігі ... ... ... ... ... ... қайта алу жөніндегі сот шешімін
орындамаған үшін және азаматтардың ... мен ... ... ... ... өзге де ... заңдарын бұзғаны үшін қылмыстық жауапкершілік
белгілейді. Құқықтық ... ... ... ... ... объектісі азаматтардың еңбек құқықтары мен мүдделерін қорғауға
арналған еңбек құқықтық қатынастарының бөлігі. ҚК –ң 148 ... ... ... ... ... ... ... санаттағы тұлғалардың еңбек құқықтарын, яғни жүкті немесе үш
жасқа дейінгі балалары бар ... ... ... еңбек
құқықтары, сонымен қатар ... ... ... да арнайы
қорғалуға жатады. Жалпы алғанда, бұл норманы талдау барысында, қылмыстың
тікелей ... ... ... қарастырылған азаматтардың еңбек
құқықтары деп белгілеуге болады.[2]
Қазақстан Республикасының Президентінің 1994 жылғы 19 ... ... және ... ... ... әріптестік
туралы» Қаулысы еңбек қатынастары тараптарын еңбек саласындағы әлеуметтік
әріптестік жүйесін қалыптастыруына және еңбек ... ... алу ... ... ... ... ... меншіктің және ... ... ... ... ... көшу жағдайында,
өндірісті ұйымдастыру және табысты бөлу мәселесінде ... ... ... ... мен жалданбалы қызметші арасында мүдде қайшылығы
сөзсіз орын алады, ал бұл әлеуметтік ... және ... ... туындауы мүмкін қайшылықтар мен даулардың ... ... ... сәйкес, ҚР Конституциясы бойынша (24б.3т.) ереуіл жасау
құқығын қоса ... ... ... ... ... ... жеке
және ұжымдық еңбек дауларын шешу ... ... ... ... ... рет жеке және ... ... құқығы жарияланды. Бұрынғы еңбек заңдарында негізінен ... шешу ... ғана ... ... ... ... ... мекеме, кәсіпорын және әкімшіліктің арасында еңбек талабын өзгерту,
белгілеу кезіндегі ... ... ... мен ... ... әкімшіліктері арасындағы еңбек даулары жеке еңбек даулары
болып табылады.\12\ҚР Еңбек Кодексінің 262-бабына ... ... ... ... мемлекет, белгіленген тәртіппен уәкілеттік берілген өз
өкілдері атынан қызметкерлер мен ... ... ... ... болып табылады.Еңбек Кодексінің 1-бабының 44-тармағы бойынша
жұмыс ... ... – бұл ... ... ... сенімхат
негізінде жұмыс берушінің немесе жіберушілер тобының мүдделерін білдіруге
уәкілетті жеке және (немесе) заңды тұлғалар. Сонымен, ҚР ... ... ... ... ... ... ... және ұжымдық қатынастар)
жұмыс берушілердің бірлестіктерін – жұмыс берушілердің өкілдері ... ... ... дауының тарабы ретінде қарастырады. Қызметкер мен
жұмыс беруші арасындағы келіспеушілік ... шарт ... ... ... тоқтатылған кезде немесе еңбек шартын бұзылғаннан кейін де орын
алуы ... Бұл ... осы ... ... және ... еңбек қатынастарын ... ... ... риза ... ... даулары болып табылатындар:
еңбек жағдайларын өзгерту ... ... ... және ... ... және (келісім-шарттың, ұжымдық шарттың) әлеуметтік-
еңбектік мәселелер бойынша жасалған келісімдерді ұжымдық ... ... ... тараптардың келіссөздері арқылы кәсіподақ қатысуымен
реттелмеген қызметкер мен жұмыс ... ... ... өз ... ... асырған кездегі еңбек жағдайы әлеуметтік-
құқықтық және ... ... ... ... фактор болып
екі жақты келісіммен нормативтік құқықтық актілерде белгіленген ... ... ... ... ... басқа да жағдайлар танылады.
Өндірістік факторлар болып заңда нормативті ... ... ... ... ... басқа да жағдайлар
танылады.\13\Кейбір ... ... ... ... бар, ... ... бірдей. Еңбек даулары ... ... ... ... реттел-меген, қолданыстағы
заңдарда қолдану, жаңа еңбек жағдайларын белгілеу, ұжымдық ... және ... ... ... ... мәселелерге қатысты
келіспеушіліктер танылады. Еңбек құқығының тараптарының арасында туындаған
келіспеушіліктер өзара келісіммен реттелетіні айқын \14\. Егер ... ... ... ... дауды тиісті органға жібереді.
Еңбек дауы туындайтын себептер әртүрлі. Кейбір жағдайларда олар ... ... ... Олар көбінесе нарықтық экономикаға көшумен,
мемлекеттік меншікті жекешелендірумен, ... ... ... қызметкерлердің жұмыстан шығып қалуымен ... ... ... ... ... ... еңбек дауын тудыратын
факторлар субъективтік сипатта болуы мүмкін. Мұндай қайшылық ... ... ... ... ... еңбек
процесіндегі бірлескен қызметін үйлестіруді қамтамасыз ететін адамдардың
қызметкерлер ... ... ... ... және ... ... Бұған кәсіпорындардың (мекемелердің, ұйымдардың)
басшы құрамының құқықтық, оның ішінде еңбек ... ... ... де ... болады. Екінші жағынан, жалданбалы
қызметкерлердің де құқық санасы ... ... Мұны ... ... талап
қоюынан, өз еңбек құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінбеуінен көруге
болады \15\. ... ... ... қызметкер мен әкімшілік арасындағы
реттелмеген мән-жайлар, құқықтық қатынастар жағдайы тікелей келіспеушілікке
ықпал етеді. ... ... ... ... мен ... ... ... келіспеушілік заңды айғағы болып ... ... шешу ... жалпы еңбек дауының себептері де ... ... ... негіз болып табылады. Бұл ... ... ... мен ... бұзылғандығы(мысалы,оның зиян келтіру
кезіндегі материалдық жауапкешілігі.Еңбек дауындағы нақты себеп еңбек
дауының ... ... ... ... ... қосылу нәтіжесінен
туындаған еңбек дауы сирек емес. Олардың біреулері- экономикалық, басқалары-
әлеуметтік, ... заңи ... тән. Атап ... экономикалық
жағдайға жататындар: толық және ... ... ... ... ұйымның қаржылық қиыншылықтары; қызметкерлерге ... ... мен ... қамтамасыз етілуіне кедергі келтілетін
қаржылық ... ... ... үшін ... ... жұмыс
істейтін қызметкерлерге сүт бермеу,емдеу- профилактикалық тағамдардың
берілмеуі) ... ... ... жетіспеуі немесе жоқтығы.
Экономикалық еңбек дауларының пайда болу жағдайлары өте ауыр ... әкеп ... олар өз ... ... ... еңбек дауларын туындатады. Осылайша, қаражаттың
жетіспеуі ұйымдарды таратуға немесе қызметкер санын қысқартуға әкеп соғады,
жұмыссыздықтың өсуіне әкеп соғады. ... ... өз ... өз
құқығын (өзінің жұмыс орнына) қорғай отырып, өз құқықтарын қорғау үшін және
еңбек дауларын шешу үшін ... ... сот ... ... ... ... үшін ... және жоғары жалақы ... ... ... ... өсуі ... \16\. Заңи
жағдайларға жататындар, атап айтсақ, ... ... ... ... заңнамасының жеткілікті түсіндірілмеуі, қайшылығы, ... ... ... еңбек құқықтарын білмеуі және жұмыс
берушінің міндеттерін білмеуі, өз құқықтырын қорғау ... ... ... ... осы ... ... басшыларының
еңбек заңнамасын сақтамауы, еңбек заңнамасының негізінде қызметкерлерді
қорғаудың ... ... ... төмен деңгейі деп
анықтауға болады.
2.2 Жоғары оқу ... ішкі ... ... реттеудегі еңбек
шартының маңызы
Жоғары оқу орындары (бұдан әрі - ЖОО) қызметінің ... ... ... ... білім алушылар мен білім беру саласының (шын мәнінде
ЖОО-ның) өзге де ... оның ... ... ... әрі ... ... ... (бұдан әрі - оқытушылар)
арасындағы өзара қатынасын ... ... ... бір нормативтік, оның
ішінде заңнамалық ережелерсіз елестету ... ... Десе ... білім
саласындағы бүгінгі қолданылып жүрген заңнама, білім беру қызметін көрсету
тәртібін қоса алғанда [20], ондай ... ... ... ... ... ... ... әкімшіліктің
міндеттерін айқындауды ЖОО-ның жарғысына және локальдық актілерге жүктей
отырып, оларды толық реттемеген. ... ...... ...... қарым-қатынастарды құқықтық реттеудің
мемлекеттік емес ... ... ... ... шешу ... ... объективтік жағдайларға: мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... оның тағайындайтын
органының, оның ішінде қамқоршылар кеңесінің ... ... ... ... беру ... (мекемесі) мен білім алушы арасындағы қатынастың
көбінесе келісім-шарттық сипатта болуы; мемлекеттік емес ЖОО-на білім ... ... кең ... ... мен бостандықтарының заңнамалық
түрде берілуіне байланысты.
ЖОО-ы ішкі қарым-қатынастарын реттеудің ... бір ... ... ... автономиялылығы, бәрінен бұрын, оқыту, ғылыми
ізденістер және творчество ... ... ... бірге студенттер,
оқытушылар (ғылыми қызметкерлер), ЖОО әкімшілігі өзара ... ... ... ... ... ... ... жағынан, білім
беру қатынастарын басқарудың әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... ... (рұқсат беру, міндеттеу элементтерімен) ықпал
етуді білдіреді. Сонымен, дәл оның табиғатына тән, өз ... ... ... және ... ... ... ережелерін байланыстыратын ЖОО-ы білім беру қатынастары
субъектілері жөн-жосығы ... ... ... бір ... ... ... Сонымен бірге, ЖОО-на ішкі құқықтар мен
бостандықтар беру және ... ... ... ... ішкі ... ... ... институттар, колледждар ежелден тарихи
ерекшеленетін ЖОО-ның ... ... және ... ... бекіте түсетінін, олардың іс жүзінде бар болуының нақты
механизмін тудыратынын ... ... ... ... ... ... тапқан дәл осы қоғамдық ... ... ... өз ... ... элементтерінің жиынтығы арқылы құрылып, өмір сүреді және қайта
жаңғырады.
Білім беру ... ... ... ... ... ... жөн-жосық тәртібін айқындауда селқостық танытқан. Білім
беру ұйымының ішкі тәртіп, білім беру ... ... ... үлгерімді
ағымдағы бақылау және аралық аттестаттау ережелерін әзірлеп және қабылдауды
білім беру мекемесінің өз құзырына ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Білім
туралы»Заңы ЖОО-ның ... және өзге де ... ... ... докторанттар, аспиранттар, ізденушілер), сол ... мен өзге де ЖОО ... ... ... ... ... бекітіп берген. Бұл нормалар, ішінара ЖОО білім
беру қатынастары субъектілері ... ... ... ... ... ... заңды мәртебесін, заңды жағдайын ғана ... ... ... ... ... ... шектеу арқылы
ашып көрсетуге болатын, жөн-жосықтар динамикасы, заңнамада толық ... Бір ... ... ... ... дұрыс деп те санауға
болар, өйткені жалпылама міндетті ... ... ЖОО ... ... принциптерге, оның ішінде сабақ беру бостандығы,
автономияға қайшы ... еді. ... ... ... беру ұйымына көптеген
белгіленген қатынастар рәсімдерін (олардың мазмұны, нысандары, тәртібі,
шегі және ... өз ... ... ... ... өйткені дәл
осылар педагогтік, жалпы білім беру процесінің мәндік сипатын құрайды [21].
Білім беруде қатынас (кез - келген өзге ... ... ... ... іс-әрекеттері және қатынастары өзара өзгеріске
түсетін, оқытушы мен оқушының ... ... ... ... ... [23].
Бірақ мұндай ережелер мен нормаларды белгілеудегі ... ... яки ... яки ЖОО ... не істеу және не істемеу
керектігі туралы ұсыныс, олардың жөн-жосығы тәртібінде, бәрінен бұрын ... беру ... ... ... мен ... ... өзіндік саңлау мен дүдәмәл туғызады, оларды бұзушылықтың алдын
алатын, білім берудегі жеке тұлғаның ... ... ... сол сияқты процестің, тәртіптің өзін, оның ішінде сот арқылы
қорғау ... ... ... ... беру саласы қатысушыларының әлеуметтік, педагогтік
қатынастарын ... ... ... ... ... ... қатынасы критерийлерін анықтау және оларды заңнамалық актілерде
бекіту, сол сияқты ережелердің ... ... мен ... ... берілуі себепті, білім беру ұйымының өзі рәсімдей алатындарын
анықтау мәселесі туындайды. Бұл ... ... ... ... ... жөн-жосықтар принциптері жатады. Сөзіміз құрғақ болмау үшін, ЖОО
тәжірибесінен ... ... ... оның ... практикалық және семинарлық сабақтарға қатысу
міндеттілігі. Бұл жерде, ... ... ... белгілі бір
бостандығы және табыс табудың (оның ішінде оқуды төлеу ... ... ... ... міндетті ... ... ... ... оқитын студенттерге байланысты);
екіншіден, міндетті қатысу тек кіші ... ... ... ғана ма, ... ... ... да ма; үшіншіден, көп білім
алушылар саны қатысатын оқу ... ... ... ... ... шешу ... ... мұндай жағдайларда сабаққа қатыспаудың
салдары, оның ішінде құқықтық сипаттағы салдары ... ... ... ... нысанда ескерілуі керек және т.б., сабақты жібергені үшін тәртіптік
жаза қолдану немесе аралық аттестация ... ... ... ... пе.
2. Студенттердің білімін бағалау критерийлерін белгілеу. Әдетте, ЖОО-да
не аралық, не қорытынды аттестаттау ... ... ... және ... ... ... ... қабылданбайды, нәтижесінде олар әрбір
оқытушы-емтихан алушыға талаптарды төмендету жағы сияқты, жоғарылату жағына
да әжептәуір ауытқу мүмкіндігін ... ... ЖОО ... ... ... ... белгілі бір орыны бар ЖОО-ның өз кезегінде еңбек
рыногының қатал ықпалына ... ... тура ... ... ... ... беру ... көрсететін ЖОО, ондайларға тек
мемлекеттік емес ... беру ... ғана ... сол ... бюджеттік білім
беру мекемелерін де жатқызамыз, студенттер өздерімен бірге «алып келетін»
ақша ... ... ... ... ... бір мөлшердегі
қысымына ұшырайды. Талаптар деңгейін тым көтеріп ... ... ... ... ... кетуіне ұрындыруы мүмкін, бірақ
жеткілікті сапалы дайындау арқылы, жоғары репутацияның шарты да ... ... ... ... тым ... қойылуы, оқу орнына қабылдау
кезінде білімді бағалаудағы «жұмсақтық» ... ... ... ... яғни ... де түстің) білім беру процесінде негізінен жақсы
табыс деңгейінің шарты болып табылады, бірақ аса ... емес ... ... ... ... ... ... емес ЖОО–ның өз
бітірушілерін дайындау сапасы туралы, жоғары білімнің ... ... үшін ... беретін лауазымды тұлғаларда, жалпы алғанда аса жақсы
емес пікір қалыптасуына негіз болып табылады. Бірақ, қалай ... да ... ... беру ... ... ... пен оның қоғамдағы іскерлік
репутациясы арасында жеткілікті ... ... ... бар ... ... сәйкес құқықтық қатынас туралы да ой түюге жетелейді.
3. Жоғарыдағы мысалға ... ... ... баға ... көрсете алған
білімі үшін емес, өзге факторлаға: сабақтағы тәртібі, мінез-құлқы, оған
қатыспау, сырт ... ... ... ... көңіл күйінің
болмауына және соңғы оқу ... ... ... ... мүмкін.
4. Оқытушы кешігіп келген студенттерді сабаққа, әдетте лекцияға кіргізбей
қоюы да талас тудырарлық жағдай, тәртіп бұзғандарды оқу бөлмесінен шығарып
жіберу ... ... ... алу ... ... асыруына кедергі
келтіріледі. Тәжірибе көрсеткендей, көптеген ЖОО-ы өз жарғыларында немесе
өзге де локалдық актілерінде ... ... мен ... ... оның ... аталған бұзушылықтар салдарын да.
5. Өз этикалық жағы бар, өзекті мәселелердің бірі, аралық аттестаттауды
қайта ... ... ... ... емтихан (зачет) қайта тапсырылу
кезінде оны алғаш тапсырған немесе негізгі лекторға емес өзге ... ... ... ... ... (зачеттің)
«қайырымдылау», жұмсақтау оқытушыға қайта, тіпті мерзімінен бұрын, шын
мәнінде ... ... ... тапсырылуы мүмкін.
6. Ішкі тәртіп ережелеріне, сабақтарды, оларды түрлеріне сәйкес – лекция,
практикалық, лабораториялық сабақтар, ... ... ... ... ... ... мен ... белгілеуді қоса алғандағы білім беру
процесін ұйымдастыруды да жатқызу, сірә, дұрыс ... ... ... ... өз бетінше өзгерту (практикалық семинардың ... ... ... ... ... мысалы, үйінде өткізіледі деп
белгілену жағдайлары жол алуы мүмкін. Сол сияқты, білім алушылар да ... өзге де ... ... ... тапсыру үшін оқытушыны «ұстап
алуға» тырысады. Жекелеген оқу ... ... ... жұмыстарды тексеру
кезінде, оқытушы ... ... беру мен ... жетекшілік
жасаудың орнына, тек оларды тексеру және рецензиялаумен айналысу ... ... ... ... ... шығарып жіберуді реттейтін норма да,
заң ... ... ... Ережеге сәйкес, студент пен ЖОО-ы арасындағы
білім беру қатынастарын тоқтатудың нақты ... ... ... ЖОО ... ... ... ... ретінде
айқындайды. Сөйте тұра, білім алу құқығын (жоғары білім) жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... білім беру ұйымынан шығарып
жіберуді тек осылай деп түсіндіруге болады) туралы сөз ... ... ... ... ... ... 1-тармағына сәйкес
«адамның және азаматтың құқықтары мен ... ... ... адамның құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ғана және тек ... ... мүмкін» деп
көрсетілген, сондықтан олар Конституцияның осы бабында аталған ... ... ... ... ... ... шығарып жіберу негіздері,
нормативтік актіде емес, тек ... ... ... Ол аз ... мұндай шектеулердің мақсаттарын да атамайды.
Осыған ұқсас мысалдар тізбесін жалғастыра беруге болады. Сырт ... ... ... ... ештеңесі жоқ, ал оларды реттеу ЖОО-ның, олардың
басқару органдары-әкімшіліктеріне қарасты және ... ... ... ... мүмкін. Біздің ойымызша, ол тіпті олай емес.
Аталған және өзге де ұқсас ... ... ... мен ... ішінде Қазақстан Республикасының Конституциясымен заңдастырылғандары
да нақты жүзеге асатын, ... ... беру ... ... ... ... типтік, жиі кездесетін варианттар болып
табылады. Мұндай жағдайларда ЖОО студенттері, ... ... ... ... ... ... ... кейбір
стандартталған моделдерден ауытқушылық қандай жолмен білім беру саласындағы
құқықтар мен бостандықтарды ... ... ашып ... ... ... жиі ... және әлеуметтік мәні бар қоғамдық қатынастар,
құқық теориясына сәйкес, құқықтық реттеудің мәні болып табылмай ма. ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
реттеу мәселесі өз ... ... айта кету ... Тек,
С.В.Барабанованың жұмыстарында ғана білім алушының құқықтық мәртебесі
мәселелеріне байыпты назар аударылған. Мысалы, оның ... ... ... ... ... әкімшілік-құқықтық мәселелері» деген
монографияларының бірінде «Студенттердің құқықтық жағдайы» деген ... ... ... ... ... және элементтерін талдау,
оның құқықтары мен кепілдіктерін жүзеге асыруға ... [4, ... ... құқықтық мәртебесін зерттеу оның тек білім беру,
педагогтік қатынастарға тікелей қатысуына байланысты ғана ... ... ... ... ... ... ... білім алу құқығын жүзеге ... ... ... ... жай білім беру ... ... ... кең және сан ... ... дұрыс назар аударған,
ал ЖОО-ында білім алушылардың құқықтары, ... оқу ... ... олар ... бар ... және студенттің әлеуметтік
белсенділігімен себептеседі [24, С.247].
Біздің пікірімізше, жеке тұлғаның білім беру саласындағы конституциялық
құқықтары мен бостандықтарын екі үлкен ... ... алу ... мен ... ... негізгі құқықтары мен бостандықтарына ... ... өте ... [25, С.14; 26, ... ... ЖОО оқытушыларының құқықтары мен бостандықтарын, бірінші
кезекте, олардың ... ... ... ... ... бекітілген
академиялық бостандықтарын жүзеге асыру тұрғысынан талдап ... ... ... ... ЖОО, ... ... ... оқытушылары кәсіптік
қызметінің құқықтық негіздері жұмсарта айтсақ, ... ... ... [26, ... Қазақстан Республикасындағы
педагог қызметкерлердің мәртебесі тіпті бөлек әңгіме. Халықаралық деңгейде
ЮНЕСКО – ның Бас ... 1997 жылы ... ... беру мекемелері
оқытушы кадрларының мәртебесі туралы ұсыныстар қабылдады, ал мұғалімдердің
жағдайы ... ... ... ... еңбек ұйымы (ХЕҰ) және
ЮНЕСКО 1966 жылы - ақ ... ... ... [27, С.472-490].
Дегенмен, қорытындылай келе, жалпы алғанда студенттер, оқытушылар (ЖОО-
ның өзге де қызметкерлері), ЖОО-ы әкімшілгі ... ... ... ... ... де, не нормативтік құқықтық актілерде де
тиісті талқыланып және шешімін әлі ... жоқ. ... ... ... ... ... дей ... бұл көтерілген
мәселелер әріптестеріміздің ... ... ... үмітпен,
мәселелердің жекелеген едәуір маңызды аспектілеріне тоқтала кеткенді жөн
көрдік.
ЖОО-ы ішкі ... ... ... ... негізгі
іргетасын қалаушы ереже болып студентті негізгі, басты, ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың субъектісі, сол
сияқты студенттің тек Қазақстан Республикасы Конституциясының 39-бабының 1-
тармағына сәйкес қана шектелетін академиялық бостандығы ... ... Бұл ... ... және оқу ... ... ... Бастапқыда абитуриенттің, сонан соң студенттің дәл осы ... ... ... арасындағы бәсекелестікті, жарысушылықты
тудырады. Өйткені, бір білім беру ұйымын, басқа бір білім беру ... ... көру ... ... беру ... рыногына қол
жетімділік бостандығының өте оңды ... ... беру ... ақпарат алу бостандығы, осы рыноктағы кез - келген ресурсқа қол
жетімділік бостандығы және сол ... ... ... ... білім берудің жаңа технологиялары, білім беру ... ... ... ... ... өзін-өзі басқаруға, мәдени
өмірге (студенттік театрлар, клубтар және т.б.) ... ... ... да ... ... ... жағдайларда тұру, өзге де ресурстарды
таңдау арқылы қалаған мамандықты таңдау деген сөз. ... ... ... рөлді оқудың бағасы, ЖОО-ның баға саясаты ойнайды. Егер сөз ақылы
білім беру туралы болып, ал абитуриенттің ... ... ... ... ... дәстүрлері, берік репутациясы, өз жоғары білікті оқытушы
кадрлары бар ... ... ... ғана бере ... ал ... ... дайындау сапасына, біліміне, машықтарына өте жоғары талап қоятын
болашақ кәсіптік қызмет орнына қатысты ... ... ... ... бағасы, әдетте, ЖОО-ын таңдауда шешуші рөл ойнайды.
Тағы бір маңызды фактор, ЖОО-ның ішкі қатынастары ... ... рөл ... Бұл – ЖОО-на түсу кезіндегі іріктеу, сол сияқты
студенттерді оқу ... ... ... ... екі факторды да ЖОО-
ның өзі реттейтіндер қатарына жатқызуға болады, ... олар ... ... байланысты. Абитуриенттердің жетпей қалуы немесе оқу
процесі барысындағы сұрыптаудың жоғары проценті, өз ... ... ... ... білім беру ұйымының ... ... ... ... ... ... экономикалық рентабелділігінің, білім беруді
жүргізудің кірісі мен шығысының, білім алушылар санына қатысты ... одан ... ... ... ... мен ... құрылтайшыға, шығынға ұрынатындықтан ... ... ... бір ... бар. ... басында әңгіме қылған
тақырыпқа қайта оралсақ, ... ішкі ... ... ... ... ... ақылы білім беретін ЖОО-ның, экономикалық себептермен
байланысты, өйткені олар мемлекеттік емес ... ... ... олардың қаржылық тірлігі мен беріктігін қамтамасыз етуге
бағытталған.
Сондай-ақ, аталған мақсат білім ... ... және жеке ... бір сапалы білім алуы, ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарымен қарама-
қайшылыққа түсуі мүмкін. Мұндай жағдайларда білім алушы мен ... ... ... келіспеушіліктер туындауына негіз пайда
болады. Тәжірибе көрсеткендей, жұмыс істеп жатқан ЖОО-ның (мемлекеттік және
мемлекеттік емес) ... ... және ішкі ... ... бізге белгілі, қалауымыздан төмендеу деңгейінде, олардың
негіздерін, тәртіптерін, нысандарын, білім беру ... ... ... ... ... мен ... ... түрде
рәсімдеуге мүмкіндік беретін, ЖОО-ы аралық және олардың ішкі қатынастарының
қандай да бір ... ... ... ... құру ... ... ЖОО-ның ішкі қатынастарын құқықтық реттеудің қандай да
бір балансына, оның нормативтік құрамдас ... мен ... ... ... ... оның ішінде білім алушының ЖОО-на түскен
соң, келісім-шарт негізінде, ... ... ... ... қол ... ... ойымызша, ЖОО-ы ішкі қатынастарын реттеудің келесі төрт ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің
қаулылары, білім беруді басқару органының бұйрықтарымен енгізілген жалпыға
бірдей нормативтік ережелер.
Біздің пікірімізше, ондай нормалар ... ... ... ... ... ... ... оқытушылардың негізгі құқықтары мен
бостандықтары тектес ЖОО-ы ішкі қатынастары қатысушыларының ... ... ... бастауларын, принциптерін бейнелеуі қажет.
2. Екінші деңгейді, ЖОО-ы өзі ... және тек ... ... ... ... ... құрайды. Олар жарғы, ішкі тәртіп ережелері, өзге де
ЖОО-ның ішіндегі әкімшілік актілері-бұйрықтар, үкімдер, ... ... ... ... ... ... ... Бірқатар ЖОО-
ында «ішкі» қатынастар (айталық, ... ... ... ... оқу
орнының құрылымдық бөлімшелері-институттар, ... және ... ... ... ... Адамгершілік қағидалары және этикалық сипаттағы нормалар мен
ережелерден тұратын, ... ... ... ... ... күні ... Республикасы ЖОО-дарында студенттер, оқытушылар
мен ... ... ... ұйымдастырудың мұндай практикасы жоқ
десе де болғандай.
4. Төртінші деңгейге, студент пен ... ... ЖОО, ... мен ... ... белгіленген қатынастар ережелерін қоюға
болады. Бүгінде ... пен ... ... келісім-шарт тек ақылы білім
берілгенде ғана жасалады, яғни төлеу, орнын толтыру негізінде, өз кезегінде
бұл мұндай келісімнің ... ... тағы да бір ... ... ойымызша, оқу негізін ақылы түрден ақысыз түрге ауыстыру, келісім-
шарттың сипатын да өзгертеді, оны азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... оқу орны ішкі ... нормативтік реттеуден бұрын, оларды
терең талдаудан өткізу және құқықтық табиғатын тану ... ал бұл, ... ... ... ... ... рәсімдеуге жататын
және де білім ... ... алу ... ғана ... ... ... ... беру саласындағы жалпы конституциялық құқықтары және
бостандықтарымен айқындалатын ЖОО-ның академиялық бостандығы ... ... ... ... береді.
Нормативтік ережелермен біріншіден, білім беру процесіне қатысушылардың
құқықтары мен бостандықтарын, сонымен бірге, білім алу ... ... ... мен ... туындайтындарын; екіншіден,
студенттер, профессорлық-оқытушылық құрам, ЖОО әкімшілігі қарым-қатынастары
бастауының негізгі принциптерін; ... ... ... мен бостандықтарын жүзеге асырудан туындайтын жалпылық мәні ... ... ... ... беру ... ... ... оларды қорғау құралдарын;
алтыншыдан, ЖОО-дары ортасындағы қатынастарды ... ... мен ... шиеленістерді шешуді бекіту қажет.
2.3 Жеке еңбек шартының жузеге асуы кезіндегі ... ... ... Республикасының еңбек туралы заңнамаларына сәйкес, ұйым
денгейінде еңбектік қатнастарды құқықтық ... ... қөзі ... ... ... ... заңнамалармен белгіленген тәртіпте
қабылдануға тиісті.
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы Еңбек кодексінің 10
бабының 1 ... ... ... ... сондай-ақ еңбек
қатынастарымен тікелей байланысты өзге де ... ... ... ... актісімен, келісіммен және ұжымдық шартпен реттеледі.
Осы Кодекстің 11 ... 1 ... ... ... ... өз ... осы кодекске және өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... ұжымдық шартқа сәйкес актілер шығару құқығымен
иемденеді. Осы ... ... және ... маңызы бар күрделі
мәселе- ол қандай актілердің жұмыс ... өз ... ... және ... актілердің қабылдануында еңбек ұжымының өкілді
органының келісімінің қажеттілігінде. ... ... ... ... ... берушілермен өз шегінде, қандай актілер еңбек ұжымының ... ... ... ... 1 бабы 1 ... 45 ... сәйкес «жұмыс берушінің
актілері – жұмыс берушімен ... ... ... нұсқаулықтар,
ережелер, еңбек тәртіптемесінің ережелері». Осы ережеге сәйкес, жұмыс
берушінің өз қүзіреті шегінде қабылдауға ... бар ... ... ... осы ережеде көрсетілген актілер, түгелімен жұмыс
берушілердің жеке ... ... ... ... ... ... ... келу арқылы қабылданады.
ЕК –нің 69 бабының 1 ... ... ... ... ... ... қызметкерлер өкілдерімен келісе отырып
бекітеді».
Еңбек кодексіне сәйкес, ... ... ... ... ... ... келу ... жұмыс берушілердің ... ... ... 11 ... 2 ... ... жұмыс
беруші осы кодексте, ұжымдық шартта көзделген ... ... ... келу не ... пікір ескеріп актілер шағаратыны
анықталады. Келісімді түрде қабылданатын жұмыс берушілердің ... ... осы ... ... да ... ... заңнамалардың ережелеріне не
ұжымдық шартқа негіз қабылданады.
Кейбір мәселеге байланысты, ЕК-де жұмыс берушілердің ... ... жол ... Оған ... осы ... 12 бабының 6
тармағына сәйкес жұмыс берушінің ... ... ... ... келмеген жағдайда, туындаған келіспеушіліктер хаттамамен
рәсімделеді, кейін соған ... ... ... ... ... ... ... туындайтын сұрақтар-егер қызметкерлердің өкілдері жұмыс
берушімен ұсынылған актінің жобасымен толық не ішінәра келісімге ... ... ... ... ... қабылданатын нормативтік акт қандай
нысанда және тәртіпте қабылдануы мүмкін. Бұл ... осы ... заң ... ... ... кодексінің 11 бабында осы сұрақтар айқындалуы тиіс еді.
Осы кодекстің алдында қабылданған еңбек ... ... ... ... ... ... өте тар мағынада, жалпы құқықтық
доктриналық қағидаттар ескерілмей, бір жақты (тек қана ... ... ... ... ... ... ... ғылыми теориялық негізде ... ... ... ... ... ... ... Көрнекті ғалым
С.В.Передерин еңбектік қатынастарды құқықтық реттеуде локалдық актілердің
орнының ерекше екендігін атай отырып, олардың ... ... ... ... ... деп ... ... біріншіден, нормативтік құқықтық
негізде бекітілген процедураларды жүзеге асыру ... ... ... байланысты ішкі локалдық процедуралар ... ... ... ... ұжымдық шарттың жобасының дайындалуы және оны
жасау процедурасы тараптармен келісімді түрде анықталып ұйым ... ... ... ... ... ұйым ... ... актілер орталықты тәртіпте
бекітілген процедураларды нақтылау және анықтау ... ... ... ... ... шарттың мерзімі шегінде, сол шартқа
өзгерістер мен толықтыруларды енгізу тәртібі (талаптары) тараптардың ... сол ... не ... ... қабылданатын актімен анықталуға
тиісті.
Үшіншіден, құқықтық реттеуде жол берілген кемістіктерді жою мақсатында.
Төртіншіден, ұйым деңгейінде қалыптасатын еңбек құқығы ... ... ... толық реттеу мүмкіндігінің ... сол ... ... ... ... ... байланысты
/27,б.77/.
Құқықтық қатнастарды диспозитивтік қағидат негізінде реттеудің маңызы-
материалдық ... ... ... иемденетін құқықтарды өздігінше мүмкіндік
берілген негізде, жүзеге асыра отырып құқықтық қатнастардың өрбуіне ықпал
жасау мүмкіндігімен пайдаланады.
Еңбек кодексінде, ұйым ... ... ... сол ... ... ... мәртебесі ескерілмей, барлығы дерлік жұмыс
берушінің актілері ретінде негізделген. Осы мәселеде, ... ... ... ... ... ... ұйым ... қаралуға
тиісті мәселенің ... ... ... және ... арттыру мақсатында барлық актілер үш түрге бөлінуге тиісті
еді, олар: жұмыс берушінің ... ... ... ... локалдық нормативтік құқықтық актілер.
Өз уақытында, Еңбек кодексі қабылданбастан бұрын осы актілердің ... және ... ... көрсетілген түрлерге бөлудің қажеттілігі ғылыми
теориялық негізде ғалымдармен зерттеліп ұсынылған ... /28, б.85/. ... орын ... ... кемшіліктердің бірі, осы тақырып көлемінде –
ол қызметкерлердің, тараптардың өкілді органдарының өтініштерін ... ... ... ... ... ... 12 ... «Жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау
тәртібі туралы» Заңының 1 бабының 5 тармақшасына сәйкес өтініштерді ... ... ... ретінде тек қана мемлекеттік органдар танылған.
Алдынғы, 1995 жылғы 19 маусымдағы « ... ... ... ... ... 11 бабына сәйкес, өтініштерді қарайтын органдар ретінде
мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... Осы ... өзектілігі келесіде. Жұмыс берушінің акті тек ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар
қызметкерлердің өтініштеріне байланысты да қабылданады. Осы ... ... ... ... етеді. Еңбек туралы ... ... ... ... ... ... жеке ... қолайлы еңбек
жағдайымен қамтамасыз етілу құқығын жүзеге асыру мәселелеріне байланысты
өтініштерді қарау ... ... ... ... /29, б.67/. Негізінде,
еңбектік құқықтық қатнастар жеке тұлғалардың ... ... ... ... ... ... болады. Өз кезегінде сол
әрекеттер мүдделі тұлғалармен өтініштерді жолдау және сол өтініштерді ... ... ... ... бір ... және нысанда рәсімделеді.
Жұмыс берушілер, Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23-қаңтардағы №149
–П «Халықты жұмыспен ... ... ... ... ... ... сәйкес халықты жұмыспен қамту бойынша уәкілетті органға бос
лауазымдардың, ... (бос ... ... туралы, олар пайда болған
күннен бастап, үш жұмыс күні ішінде мәліметтер беруге міндетті. Заңның ... 15 және ... ... жұмыспен қамту қызметінің органдары
болып жергілікті атқару ... ... ... ... ... ... - коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар, ... ... ... жеке ... және ... қызметке
(бала күтуші, үй қызметшісі, хатшы ретінде және т.б.) еңбек күшін ... ... ... ... ... ... заңды тұлғаның өкілдіктері,
филиалдары сенімхат бойынша не сол филиалдар туралы Ережеге, заңды тұлғаның
Жарғысына сәйкес заңды ... ... ... ... құқықтық
субъектілігін жүзеге асыра алады.
Жұмыссыздар ретінде тіркелген ... ... ... ... ... тегі мен ... жұмыс орны мен еңбек жағдайы туралы
тегін ақпарат алуға құқығы бар.
Азаматтардың білікті заңдық ... ... ... және ... ... ... ... Республикасының Конституциясына сәйкес
кепілдік беріледі.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылуына кепілдік беріледі. ... ... ... 2-тармағына сәйкес «әрбір азамат Қазақстан
Республикасынан тысқары шығуға құқылы». ... ... ... ... ... ... ... мақсаттардың бірі - жұмыспен қамтуға
бағытталған ... ... ... ... ... ... саясат – азаматтардың жаңа кәсіпті алуына, олардың біліктілігін
арттыруға және қайта дайындалуына көмек ... ... ... ... ... ... іске ... өнеркәсіп саласында жұмыспен қамтудың деңгейін едәуір арттырылуы
күтілуде. Еліміздің әлеуметтік-экономикалық бағытта ... ... ... 2010 ... дейінгі кезеңде, экономика құрылымында және
тиісінше еңбек нарығы саласында түбегейлі өзгерістер күтілуде. (27,5-б.)
Еңбек кодексінде, ... ... ... ету ... ... ... әркімнің жұмыс түрін таңдауға байланысты жұмыспен қамту
орталығы ... ... ... ... ... мемлекеттік
кепілдіктерді күшейтуге бағытталған нормалар анықталған.
Осы ... ... ... ... С.А.Дмитрованың еңбегінде халықты
жұмыспен қамтуды дамытуға бағытталған кепілдіктерді барынша ... және осы ... ... ... ... ... Конституциясымен айқындалған міндеттерді ... ... ... қалып отырғандығы айтылады. Өзінің заңдық табиғаты
бойынша жұмыспен ... ... адам мен ... конституциялық
құқықтары құқық субъектіне қатысты ұғыммен ажырамас байланыста. ... ... ... ... ... ... пен ... бір уақытта пайда болады. (28,79-б.)
Осы аспектіде, ... ... ... ... мен ... ... ... және қызмет тегі мен кәсібін еркін таңдау
бостандығына деген құқығына қатысты, әркімнің құқықтық субъектілігі шартсыз
танылады (ҚР ... 13-б.). ... ... ... ... белгілеген құқықтық қабілеттілік (ҚР АК 13-б.) пен ... (ҚР АК 17-б.) ... ... салалары мен кешенді сала аралық
құқықтық институттарға жалпы маңызы бар. (29,91-б.)
Азаматтардың өтініштерін қараудың құқықтық ... күн ... ... ... ... ... шектеулерге, атап айтқанда,
жынысына, жасына, нәсіліне, ... ... ... және ... ... ... ... қатыстылығына, сеніміне, азаматтығына,
қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығына, яғни ... ... ... оның ... ... ... емес ахуалдарға басымдық ... ... ... ... мен ... ... ету саласында, ұйымның аясында, локалдық құқықтық реттеу
мәселелеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... реттеу ерекшеліктерін ескере отырып,
С.В.Передерин локалдық процедураларды енгізу мен ... ... ... анықтады. Біріншіден, нормативтік құқықтық тәртіпте,
жекелеген жағдайларда, локалдық ... ... ... ... орталықтандырылған тәртіпте ... ... ... ... ... ... ... үшін; төртіншіден, процедуралық тәртіпте реттелмеген бір ұйымның
аясында қалыптасқан еңбектік әрекеттерді реттеу үшін. (30, ... ... ... ... ... ҚР ... 22-бабының 1-
тармағына, 23-бабының 2-тармағына сәйкес анықталады. Өтінішті мемлекеттік
органның, заңдық тұлғаның басшысы, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... тиіс. Лауазымдық тұлғаның түсінігі Әкімшілік
құқық ... ... ҚР ... 34-бабының 2-тармағына сәйкес
белгіленеді. Лауазымды тұлғаларға басқарушылық ... ... мен өзге ... де ... Республикасының 2007 жылғы 12-қаңтардағы ... және ... ... ... ... туралы» Заңының 8-бабының 1-тармағына
сәйкес өтініштерді мемлекеттік органдар, заңды тұлғалар және ... ... ... ... және ұйымның басшысымен қатар,
басшының орынбасарлары, департамент директорлары, бөлім және ... ... ... ... ... Олар өз ... шегінде азаматтардың өтініштерін қарауға тиіс.
Іс жүргізумен байланысты, ресми құжаттарды ресімдеудің, соның ішінде
қызметкерлердің ... ... ... ... ... қойылатын
жалпы талаптар да қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Қоғамда ... одан әрі ... ... ... ... ... үлес қосып
жатыр деген сұрақ туындайды. Шынында да, коррупциялық ... ... ... ... ... ... ... мен алғы шарттары
арасында, едәуір маңызды факт болып ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай, лауазымды тұлғалардың
құқық бұзушылыққа қарсы әрекет етуіне жағдай тудырады дейді ... ... ... ... ... органдарына жәрдемдесу Орталығының басшысы
Д.Сон. (28,10-б.) ... ... ... ... жұмыс берушінің
өз құзіреті шегінде заңмен қарастырылған, ал белгіленген жағдайларда -
өкілетті орган қызметкерінің пікірін ... ... бір ... ... ... мен ... ... байланысты басқа да еңбетік
қатынастарға ... ... ... актілер екі топқа бөлінеді.
Біріншіден, жұмыс берушінің прерогативасы болып ... ... ... өз ... ... локалдық актілер, екіншіден,
ең алдымен, кәсіподақтардың, қызметкерлердің пікірлерін ескере отырып жұмыс
берушінің еңбекті әлеуметтік ... ... ... ... ... зерттеу мәселесіне байланысты, білім беру қызметі саласы, қолданылған
заңнамаға сәйкес өз ерекшілігімен анықталды. Қазақстан ... ... ... саласында бірқатар халықаралық келісім шарттарға, соның ішінде
Лиссабон Конвенциясына қосылды. «Европа аймағында ... ... ... тану ... ... Конвенциясын Қазақстан Республикасы 1997
жылдың 13-желтоқсанында бекітті. Конвенция Европа ... мен ... ... ... дайындалды. Бұл құжат Европалық кеңістік жоғары
білімінің жасақталу негізін белгілейтін негізгі құжаттардың бірі ... Оның ... ... бірі - оқу ... ... ... ... Еңбекті ұйымдастыру, тиісінше, оқу үдерісін
жоспарлау, ылғи да оқу ... ... ... қабылдау
шартымен тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша ... ... ... және қабылдау жоғары оқу орнының еңбекті ұйымдастыру
және оқу үдерісінің ерекшеліктерін ... ... ... беру ... мен ... ... ... қатаң сәйкестікте жүзеге
асырылуы қажет.
Оқу-әдістемелік құжаттар, олардың біліктілігі ... ... ... санатына жатқызылады, олар ҚР ЕК-ге сәйкес ... ... ... ... ... жүргізіледі. Бұл талаптар, бірінші
кезекте осы актідегі ... ... ... ... ... (әрі қарай - ПОҚ) саналады.
Жалпы, қабылданатын актілер ... ... ... реттеуге
бағытталады, олардың қатысушылары - білім беру ... ... – оқу ... ... ПОҚ және ... ... ... байланысты, егер де жұмыс берушінің ... ... ... онда бұл ... ҚР ЕК ... ... өкілетті
органның қызметкерімен келісілуі тиіс.
Еңбек заңнамасының нормаларына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... Ішкі еңбек тәртібі
Ережелерімен және өзге де ... ... ... актілерімен,
жиналыста (конференцияда) қабылданған еңбек ұжымының шешімімен белгіленеді.
Өкілетті орган қызметкерінің ұғымы (27-б,1-т,60-тт.), өкілеттігі ЕК-мен,
Қазақстан ... 1996 ... ... «Қоғамдық бірлестіктер
туралы», 1993 жылғы 9-сәуірдегі «Кәсіподақтар туралы» ... ... ... ... ... ... құрылған оқу
орындарына қатысты, Қазақстан Республикасының 1995 ... ... ... ... ... 6-бабының 2-тармағына сәйкес
мемлекеттік кәсіпорын жарғысының еңбек тәртібі ... және ... мен ... ұжымы арасындағы өзара қатынас туралы нұсқауы ... ... ... ... ... өзге де ... ... мүмкін. ЕК
117-бабы 1-тармағына сәйкес еңбек нормаларын әзірлеу, жаңаларын енгізу,
ауыстыру және ... ... ... ... ... қызметкер
өкілдерімен келісуі жөнінде еңбек бойынша ... ... ... ... ... ... Осы баптың 5-тармағына сәйкес «жұмыс
берушінің жаңа еңбек нормаларын енгізуі туралы мәліметпен қызметкерлер бір
айдан кем емес уақытта ... ... ... ... бағытталған оқу үдерісінің жаңа
технологиясының, ұйымдастырушылық-техникалық ... ... ... ... ... ... ... 18-бабына сәйкес жаңа
еңбек нормасын әзірлеуге байланысты талаптар белгіленді, ... ... ... ... шығындарына қолайлы жақындау; техника
жетістігінің негізінде олардың ... ... ... ... ... ... ... қатаң есепке алу қажеттілігі Қазақстан
Республикасының 2007 ... ... ... беру ... ... Осы ... 28-бабы 1-тармағына сәйкес – оқу және тәрбие
үдерісі жұмыс оқу бағдарламасына және ... оқу ... ... ... Осы ... ... бойынша, оқу және тәрбие үдерісін
ұйымдастырудың негізі – оқу және тәрбие ... ... және ... ... ... Осы ... 4-тармағы бойынша, оқу үдерісі оқушылар мен
педагогикалық ... ... ... ... ... ... Көрсетілген баптың 7-тармағының 2-бөліміне сәйкес – ... ... ... ... және ... аралық аттестаттауды
ағымдағы бақылаудың нысанын, тәртібін және ... ... ... ... оқу ... ... құрылу нысанына қарамай-ақ, жалпы,
оқу үдерісі мен ПОҚ еңбегін ұйымдастыру ... ... ... ... ... тәртібінде де дербес.
Осы заңның 52-бабының 7-тармағы 3-тармақшасының 3-бөліміне сәйкес, жоғары
оқу орындарындағы ПОҚ-тың бір ... оқу ... ... кеңестің шешімі
негізінде жұмыс уақытының жылдық ... ... және ... ... үшін оқу ... ... ОӘҚ ... оқу-әдістемелік құралдар жазумен, слайдтар, оқу пәндері бойынша
схемалар құрастырумен, үлестіру материалдарын ... және ... ... ... ... ... ... шығындар нормасында толық көлемде ылғи бейнеленбейді, бұл заңнама
бойынша дұрыс емес. ПОҚ-қа ... ... ... ... жүргізу
бойынша үлкен міндет жүктеледі. Білім беру жүйесінің міндеттерінің бірі ... және ... ... ... мен практиканың жетістігі,
азаматтық пен патриотизмге тәрбиелеу негізінде тұлғаның ... ... ... ... (осы ... 11-б.) болып саналады.Осы заңның 28-
бабына сәйкес оқу және ... ... ... оқ ... мен ... жоспарларына сәйкес жүргізіледі. Осы баптың 3-тармағына сәйкес
тәрбиелеу бағдарламалары оқу ... ... ... ... ... жұмыс заңнамалық нормалардың, білім берудің жалпыға міндетті
стандарттарының, жұмыс ... ... ... ... өзге келісімдерінің талаптарын ұстана отырып, жүзеге асырылады. Оқу
үдерісін ұйымдастырумен байланысты қызметтің барлық ... ... ... ... ... Бұл ... жұмыс
берушінің актілеріне көп мән беріледі. Жұмыс берушінің актілерінің құқықтық
іске асырушы және құқықтық қолдану мәндері бар. Жұмыс ... ... ... және ... ... мен ... тәртібін ЕК-нің
10,11,12,117,266,270-бб., ... ... ... ... ... берушінің барлық актілері екі санатқа бөлінеді: 1) жұмыс
берушінің жеке өзі ... 2) ... ... ... ... ... актілер. Бұл актілерге ... ... 1998 ... ... ... ... ... Заңының 2-бабы 4-тармағының 2-тармақшасына сәйкес мемлекеттік
ұйымдардың нормативтік актілері жатады. Бұл ... ... ... ... ... отырып, айта кету керек, оқау орны
әкімшілігінің маңызды ... - ... және ... ... ... және басқарушылық шешімдерді қабылдау,
тиісінше, білім беру ... ... ... қарау болып
саналады.
Білім беру министрлігінің 2007 жылғы 29-қарашадағы №583 бұйрығымен
бекітілген Оқу, ... ... ... және ... ... ... ... білім мен білім беру стандарттарының (29-т,1-
тт.) нормативтік құқықтық құжаттарын, ... ... ... туралы міндеттер белгіленді.
Осы Ережелер жоғары оқу орындары ... ... ... ... (ОӘҚ) қабылдау үдерісіне қатысудағы орны мен
ролін белгіледі. Осы ... ... ... ... ... ... оқу ... іске асыратын және үйлестіретін барлық
құрылымдық бөлімшелерде жүзеге асырылады. Оқу-әдістемелік жұмыс ... ... ... ... өткізілуі тиіс. Осы Ережелердің
15-тармағы бойынша ұжымдық әдістемелік жұмыстың нысандары – пәндік ... ... ... ... ... лекториилар мен конференциялар болып саналады. Ережелердің 18-
тармағына ... ... ... ... құрылымдық
бөлімшелердің әдістемелік комиссияларынан, кафедраларынан, әдістемелік
кеңестерінен талқылаудан өтеді, одан оң қорытынды алған соң ... ... оқу, ... ... ... ... орынбасарымен
бекітіледі.
Барлық жоғарыда көрсетілгендер ПОҚ-тың еңбек нормаларын белгілеу
саласында құқықтық ... ... және ... берушінің актілеріне кіретін
тиісті оқу-әдістемелік құжаттаманы қабылдау қажеттігін көрсетеді.
Бұл мәселеде, заң шығарушы ресми ... ... ... ... ... әлеуеті көзқарасынан негіздемеленуі тиіс деп белгілейді.
Айта кету керек, 11 жыл ... ... ... ... ... жататын
біліктілікті тану туралы Конвенция бекітілген уақыттан бастап, Қазақстан
Республикасындағы жоғары оқу ... ... ... өз қызметін оқу-әдістемелік материалды дайындауға кететін жұмысы
уақытының шығын нормаларын есепке алмай-ақ үздіксіз эксперимент ... ... ... осы ... ... ... ... Жеке еңбек шарттар бойынша жұмысшының өмірі мен денсаулығының
қауіпсіздігін қамтамассыз ету қағидасы
Құқық теориясының, оның ішінде еңбек құқығы ... ... ... ... қағидасына деген жалпы, өзара келісілген, бір ортақ
көзқарас әлі де ... ... ... негізгі үш топқа
бөлуге болады: ... ... ... құқық нормаларында
белгіленгеніне немесе белгіленбегеніне қарамастан негізгі ... ... қала ... ... ... ... қағидасының идея арқылы
анықталуына, белгіленуіне қарсы екенін білдіреді[32]. Ал ... ... ... ... ... ... – бұл қоғамдық
қатынастарды реттеудің жалпы бағыты мен мазмұнын анықтайтын, ... ... ... идея[33].
Көзқарастардың бір-біріне сәйкес келмеуіне, олардың әртүрлі ... ... ... ... қатынастарды, оның ішінде еңбек
қатынастарын реттеу аясында ... ... ... ... мен
денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы осындай ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғасырдың 60-80 ж.ж. келеді. Кезінде С.А. Иванов жұмысшылардың өмірі
мен денсаулығының қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... ... ... келе, оны еңбек құқығының негізгі мағынасы
деңгейіне дейін жоғарылатып, көтеріп, еңбек құқығының табиғаты мен мазмұнын
көрсетеді деп ... ... ... көзқарас зерттеушілердің барлығының
қолдауын таппады.
Қазіргі уақытта бұл ... ... ... ... ... немесе
дәл осы қағиданың даму динамикасына қатысты емес, ... ... ... ... ... ... қатысты. Қағиданың мәні мен маңыздылығы
дамитын, ... ... ... ... яғни ол ... ... ... әлеуметтік, экономикалық, саяси өзгерістермен тығыз ара-
қатынаста ... ... ... ... Қазақстандық зерттеушілер
жұмысшылардың өмірі мен ... ... ... ... көп ... бөлмеген, тек еңбек құқығының басқа ... ... ... бір бөлімі ретінде ғана ... бұл ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Аталмыш қағида біздің мемлекетіміздің ата заңы Конституцияда және еңбек
қатынастарын реттейтін ... ... акті ҚР ... ... бекітілген. Қазіргі замандағы дамыған мемлекеттер
саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді ... ... ... ... ретінде дамып, өсуін қамтамасыз етуге тырысады. Біздің
республикамыз да осы бағытты ұстануға бет алған. Мұндай ... ... ... ... адамға керек деген әртүрлі қажеттіліктерді, оның
арасында өмірі мен ... ... ... ... ... яғни ... және денсаулықтың ерекшелігі келесі де – ... ... әрі ... ... өте ... ... ... мемлекеттің денсаулықты қорғау және қамтамасыз ету мәселесіне
жоғары көңіл бөлуі, тек қана жеке бір ... ... ... ғана ... ... ... ... ұлттың, болашақ ұрпақтың
денсаулығын, мүдделерін сақтауға негізделген.
Уақыт ағымымен кейбір құқық қағидалары өз маңызын ... сай ... ... жоғалтқан. Мысалы, «еңбек бостандығы қағидасы» енгізілгеннен
бастап Кеңес Одағы кезінде әрекет ... ... ... ... ... өз ... тоқтатты. Ал жұмысшының өмірі мен ... ... ету ... әлі күнге дейін өз маңызын жоғалтпай,
әрекет ... ... ... ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік жағдай болмаса да, негізгі өндіріс күші – ... ... ... ... әрқашан да өзекті және өз маңыздылығынан ешқашан
айырылмайды.
Ағымдағы заманның ажырамас ...... ... ... дамуы аталмыш қағиданың да дәл солай дамуын ... ... ... ережелеріне қойылатын талап қазіргі уақытта өңдіріліп шығып
жатқан машина, аппарат, құрылымдардың деңгейінен қалыспауы қажет. Оған қоса
еңбек жағдайларының зияндылығы да, ... де ... ... өсіп ... ... да ... ... қарастыруды талап етеді.
Жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы
ғылыми әдебиетте бір ... ... да, ... ... Мысалы, мынадай
атаулар кездеседі – «еңбекті ... ... /ең жиі ... мен ... денсаулығы мен еңбекті қорғауға қамқорлық
қағидасы», «жұмысшының денсаулығы мен еңбегін қорғау қағидасы» және ... ... осы ... ... ... дәл ашып көрсететін, әрі
бірегей болатын атауды қолдану қажет деген тұжырымдамаға сәйкес келеді. ... атау ... ... жоюға өз септігін тигізетін еді. ... ...... ... мен ... қауіпсіздігін
қамтамасыз ету қағидасы». Жақтайтын аргументтерге келесілер жатады:
алдымен, қағиданың атауы мен ... ... ... ... ... кейбір жағдайларда қателіктерге әкеліп соғуы мүмкін, мысалы, «құқық»
және «институт» санаттарының мағынасының ауысып кетуі ықтимал. ... ... ... ... ... ... нормалары
бағытталған, ал олар өз ... ... ... еңбек жағдайына
деген құқықты қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы арқылы өз көрінісін
табады. Үшіншіден, ... өзі ... ... ... ... болмысы қорғалады. Осымен бірге, кейбір қағида ... сөзі ... ... ... ... ... жағдайда
жұмысшы тек өз денсаулығын жоғалту қатеріне ғана емес, сонымен ... де ... ... ... Сондықтан қағида атауында «өмір»
сөзінің болуын қажет деп есептейміз.
Құқық теориясында қағидалар ... ... және ... ... ... Еңбек құқығын зерттеушілердің бірі Смирнов О.В.
қарастырылып отырған қағиданы соңғы топқа жатқызады[6], өйткені олар ... ... ... ... ... нормаларының да мәнін көрсетеді. Біз
де осы көзқараспен келісеміз. ... ... ... ... ... оның денсаулығына зиян тигізбеу тек еңбек құқығы нормаларымен ... ... ... ... ... ... деңгейдегі нормативтік-
құқықтық актілерді қабылдауды да, ... ... ... ... ... ... сипатына қарай болатын жауапкершілік түрлерін
де /әкімшілік, тәртіптік, қылмыстық немесе материалдық/ ,жалпы ... ... ... ... ... ... да түрлерін
қамтиды.
Сонымен, жұмысшының өмірі мен денсаулығының ... ... ... тек ... ... ғана ... басқа салалардың институттарының
нормаларында да жинақталады. Мысалы, еңбекті қорғау қатынастары қатарына
жұмыс ... мен ... ... ... ... да кіреді. Ал бұл
қатынастар еңбек құқығының басқа институты ... ... ... ... да ... ... ... жағдайларын
қамтамасыз ету бойынша құқықтық қатынастарды қамтиды. Құқық институтының
мазмұнына және сипатына қарай аталмыш ... ... ... болу
деңгейі әртүрлі екенін де ескеру қажет.
Жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... тән ... ... ... ... ... Еңбек
құқығы нормаларының бірыңғайлылығы мен дифференциациялығы қағидасымен ара-
қатынасы келесіден көрінеді – ... ... ... ... ... ... ... мекеме не кәсіпорын жұмысшыларына бірегей, жалпы
болғанымен, олар ... ... ... ерекшеліктеріне
/әйелдер, кәмелетке толмағандар, еңбекқабілеттілігі төмен адамдар/ қарай
бөлінеді.
Бірақ бұл бөлу ... ... ... ... теңестірердей терең емес, дегенмен, айқын және ... ... ... ... ... заңнамада ауыр, зиянды және қауіпті еңбек жағдайларында,
түнгі уақытта және үстеме жұмысқа тарту, ... ... ... ... ... ішінде жүкті әйелдерге, кішкентай ... ... бар ... арналған бірқатар жеңілдіктер мен
артықшылықтар бекітілген.
Еңбек аясында қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... әсерінен қорғау мақсатында
және олардың еңбек жағдайларына бейімделуіне қажетті ... құру ... ... ... еңбекқабілеттілігі төмен тұлғалар үшін де
белгілі бір ерекшеліктер көзделген. Мысалы, оларға жұмыс істеуші ... ... ... ... ... немесе цехтарда
еңбек етуге мүмкіндік береді.
Одан басқа, жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз
ету ... ... ... мен ... ... ... әрекеттесуі
қағидасымен де тығыз байланыста. Бұл қағиданың мазмұнына жұмысшының ... ... ... сай ... ... міндеттемелерін орындаған
кезде болған зиянды өтеп алуға ... ... Өз ... осы қағидаға
жұмыс берушінің қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ету ... ... мен ... зиян ... үшін ... ... ... міндеті, жұмысшыға ... ... ... ... мен ... ... төндіретін жұмысты тоқтату міндеті,
жұмысқа алар кезде зиянды /аса зиянды/, қауіпті /аса ... ауыр ... ... ... ... ... міндеттері кіреді.
Жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету
қағидасын ... тағы бір ... ... ... ... белгілі бір аймақта немесе кәсіпорында қауіпсіз еңбек ... ету үшін ... ... бар ... ... ... ... келісімдердің жасалуын көздейді және жұмысшы мен жұмыс
берушінің еңбекті қорғауға байланысты ... мен ... ... және т.б. ескеріледі.
Сонымен, жұмысшының өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін ... ... аса ... салааралық қағидалар қатарына жататыны, ... ... ... ... және ... және де басқа
құқық салаларының институттарымен ... ... ... ... мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы
ғылыми әдебиетте бір мазмұнды болса да, әртүрлі аталады. Мысалы, ... ...... ... қағидасы» /ең жиі кездесетіні/,
«жұмысшы мен қызметкерлердің денсаулығы мен еңбекті ... ... ... ... мен еңбегін қорғау қағидасы» және т.б.
Біздің көзқарасымыз осы қағиданың мазмұнын барынша дәл ашып ... ... ... атауды қолдану қажет деген тұжырымдамаға сәйкес келеді. Әрі
бірегей атау өзара ... ... өз ... тигізетін еді. Келесі
нұсқаны ұсынамыз – «жұмысшының өмірі мен ... ... ету ... ... ... ... ... қағиданың атауы мен еңбекті қорғау институтының атауларының бірдей
болуы кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... «құқық»
және «институт» санаттарының мағынасының ауысып кетуі ықтимал. Екіншіден,
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге еңбекті ... ... ... ал олар өз ... ... ... ... жағдайына
деген құқықты қамтамасыз етеді. Аталған құқық ... ... ... ... ... ету ... ... өз көрінісін
табады. Үшіншіден, еңбектің өзі ... ... ... ... болмысы қорғалады. Осымен бірге, кейбір ... ... сөзі ... Еңбекті қорғау ережелері бұзылған жағдайда
жұмысшы тек өз денсаулығын жоғалту қатеріне ғана ... ... ... де ... ... соқтығысады. Сондықтан қағида атауында «өмір»
сөзінің болуын қажет деп есептейміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Еңбек ... мен ... ... еңбек құқығының институты
ретінде зерттей отырып, біз ... ... ... ... ... ... бар ... қорытындыға келдік. Қысқартылған жұмыс уақыты,
қосымша демалыстар беру және ... ... ақы ... ... және ... ... кешенді салааралық институтына
жатқызу қажет, бірақ бұл ... ... ... ... сәйкесінше «жұмыс
уақыты», «демалыс уақыты» және «еңбекке ақы» ... ... ... ... Заң ... ... бірде-бірі
оңаша, бөлек «өмір сүре» алмайды, олардың бәрі ... ... және ... бір ... ... ықпалдасады. Бұл ереже «Еңбек қауіпсіздігі және
еңбекті қорғау» институты үшін де ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, біз
мынадай қорытындыға келдік: құқықтың норма сияқты ... ... ... құқықтық институтының салааралық сипатын білдіруі мүмкін, ... ... бір ... ... ... қала ... басқа саланың зерттеу
тақырыбын құрайтын қатынастарды реттеуге бағытталуы мүмкін.
Конституция құқықтың бүкіл жүйесінің қалыптасуы бастау ... ... ... ... онда ... қорғауға құқықтың көрсетілуі құқық
құрушы, құрылымдық мәнге ие. Негіз қалаушы ... ... ... көрсетілуі әділетті, ... ... ... мен ... ... ... қызметі барысында қорғау әлеуметтік
мемлекеттің адам құқықтарын қамтамасыз ету жөніндегі қызметінің құрамдас
бөлігі және ... ... ... ... мүмкін
емес өте маңызды категория болып табылады.
Еңбекті қорғауды еңбек құқығының принципі ... ... ... ойларға жетелейді - құқық принциптері және негізгі
құқықтар мен ... әр ... ... ... тиіс дербес
категориялар болып табылады. Оларды теңдестірудің және «араластырудың»
қажеті де, мағынасы да ... ... ... ... қандай болса да, негізгі өндіргіш күш
ретіндегі қызметкерлердің ... мен ... ... ... өзекті
болады және өз маңыздылығын ... Осы ... ... ... ... дәл көрсететін, сондай-ақ қандай да ... ... ... ... бірыңғай, тұтас атау –
«Қызметкерлердің өмірі мен ... ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ету
принципі еңбек құқығының басқа институттарымен және салалық принциптерімен,
сондай-ақ құқықтың басқа салаларының институттарымен өзара ... ... ... өзін ары ... ... мен ... талап ететін
неғұрлым маңызды салааралық принциптердің бірі болып табылады.
Айтылғандардың ... ... ... атом ... саласындағы
қызметкерлердің еңбегінің қауіпсіздігін және оны қорғауды құқықтық реттеу
қазіргі уақытта айтарлықтай дәрежеге жетіп, бұл аяда ... ... ... ... ... ... ... Олардың бірқатары осы жұмыс
көлемінде зерттелді. Дегенмен, шешілмеген мәселелер, өз жауабын ... әлі де ... ... ... мемлекеттi құрудың негiзгi
құқықтары мен принциптерi бекiтiлген. Бұл орайда негiзгi мiндеттердiң ... ... ... ету мен ... ... ... ... ықпалды тетiктерiн одан әрi қалыптастыру болып табылады.
Мемлекеттiң кешендi, көпсалалы сипаттағы әлеуметтiк-құқықтық саясаты
әлеуметтiк маңызы бар проблемалардың кең ... ... ... ... айтқанда, бiлiм беру және денсаулық сақтауды, халықты жұмыспен
қамтамасыз ету мен ... ... ... ... ... ... ... жол бермеудi құқықтық реттеу жатады.
      Нарықтық экономика жағдайында еңбек нарығының және халықтың жұмыспен
қамту проблемаларының ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты еңбек заңнамасын жүйелi ... оның ... ... ... ... әрi осы ... ... ескеру қажет.
      Бұл ретте еңбек қызметiнiң және еңбеккерлердiң еңбек жағдайының
сипатына ... ... және ... ... одан әрi саралау
мәселелерi, сондай-ақ әлеуметтiк әрiптестiктiң құралдары мен ... ... ... ... ... ... ... заңнама мемлекеттiң әлеуметтiк саясаты
басымдықтарының серпiнiн, мемлекет беретiн әлеуметтiк ... ... ... ... әлеуметтiк қамтамасыз етуге бағытталған ... ... ... ... жаңа ... ... ... ала
отырып, ұшқыр болуы тиiс. Әлеуметтiк қорғау мен әлеуметтiк ... ... осы ... ... ... ... ... көздейтiн
мемлекеттiң қаржылық мүмкiндiгiнiң өсуiне байланысты ... ... ... заңнаманы дамытудың перспектикалық бағыттарының бiрi:
зейнетақы активтерiн орналастыру ... ... бар ... ... және жаңаларын жасау; азаматтардың жекелеген санаттарын, оның
iшiнде ... ... күн ... ... көзi ... табылатын адамдар
үшiн әлеуметтiк қорғаудың жүйесiн жетiлдiру болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1 ... ... 2010 ... 2020 ... ... кезеңге
арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы». Қазақстан Республикасы
Президентiнiң 2009 жылғы 28 ... ... // ... ... ... 28 ... Қазақстан Республикасының Конституциясы: 30 тамыз 1995 жыл // «ПАРАГРАФ»
ақпараттық жүйесі // www.zakon.kz
3 Еңбекті қорғау ережелерін ... ... және ... ... ... // ... Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігін
құқықтық қаматамасыз етудің өзекті мәселелері» атты ... ... ...... ... атындағы ҚазҰУ,
2010. –106-108 бб.
4 Нургалиева Е.Н: Трудовое ... в ... ... ... // ... Наука, 1990.
5 «Ќазаќстан Республикасының Еңбек кодексі». Ќазаќстан Республикасының
2007 ... 15 ... №251 ... ... А., ... Г. Еңбек құқығы: (Электрондық ресурстар). – Алматы:
Нұр-Пресс, 2005.
7 Жұмағұлов Ғ.Б., Ахметов А., ... Г. ... ... ... ... – Алматы: Нұр-Пресс, 2005.
8 Әкімшілік құқықбұзушылық туралы ҚР кодексі, 30 қаңтар 2001жыл
9 ҚР қылмыстық кодексі, 16 шілде 1997 ... ... М.С. ... ... М, ... 205.
11 Морозов П.Е Сравнительный анализ правового регулирования проблем
занятости и ... в РФ и США. ... ... юр. наук М, ... ... М.В. ... законодательства о труде: уголовно-правовое и
криминологическое исследование. Автореферат ... ... юр. ... 2004, -23с., с. 14.
13 Эмирова И.Е. Уголовно-правовая защита прав женщин и несовершеннолетних
в сфере трудовых ... Мир ... 2005, с. ... ... ... Казахстан. Научно правовой комментарий. Алматы.
«Жеты жаргы». 1998. ст. 24 п.
15 О.С. ... ... ... Учебник. Издание 2-е. М., «Проспект»,
1988. С. ... В.Н. ... ... ... ... ... Алматы,
ТОО «Баспа», 1988. С. 179.
17 В.Н. Уваров. Трудовое законодательство Республики Казахстан. Алматы,
ТОО «Баспа», 1988. С. ... О.С. ... ... ... ... ... 2-е М., ... С. 371.
19 В.Н. Уваров. Трудовое законодательство Республики Казахстан. Алматы,
ТОО «Баспа», 1988. С. 181.
20 Трудовой ... РК. ... ... ТОО ... ... Правила оказания платных образовательных услуг ... ... ... ... ... ... от 22 сентября 1999 года № 1438 //Законодательство об
образовании в Республике Казахстан. Алматы: Юрист, ... ... В.А., ... В.П. Психология и педагогика: учебное пособие
для студентов высших учебных заведений. Москва, 2001. С. ... ... С.В. ... ... ... ... в
Российской Федерации: административно-правовые вопросы. Казань, 2004.
24 Дащинская З.П. ... ... ... ... общеобразовательных учреждений: Автореферат диссертации
кандидата юридических наук. Москва, ... ... Ю.А. О ... и ... ... педагогических работников
//Образование и право: статус ... ... ... I ... ... конференции. Санк-Петербург.
1-2 декабря 2003 г./Под ред. Г.А.Бордовского и ... ... ... ... по ... ... ... и др./ Под ред. Г.А.Лукичева и др.
27 Г. Абдыкалыкова Халықты жұмыспен қамту ... ... ... ... // Заң ... 19 наурыз 2009 ж.
28 С.А. Дмитрова Проблемы труда и занятости населения - ... 1997., ... Д.У. ... ... ... ... жұмыс берушелердің
актілерінің маңызы//ҚазҰУ Жаршысы, №4, 2007 жыл..
30 ... Об ... ... ... в трудовом праве //
Правовая реформа в области социального обеспечения Республики Казахстан:
перспективы развития: ... ... ... ... ... ... 2004.- 316 ... Теория государства и права. Таукелев А.Н., Жоламан К.Д., Мухтарова А.К.
және басқалар. - Алматы, «Атамұра», 2006, 138-б.; ... ... ... ЖОО арналған оқулық/ ред. Корельского В.М., Перевалова В.Д. – М.:
НОРМА, 2002. стр. 242; ... ... ... ... ред. С.П. ... ... – М.: ... 2002, 82-б.
32 Толкунова В.Н., Гусов К.Н. «Трудовое ... ... ... 1995 ... ... В.Н. ... право Республики Казахстан. Алматы, ... 2000 ... ... Г. ... ... ... ... Юрид. литература, 2005, 17-б.;
34 Пашерстник А.Е. О ... ... и ... ... ... ... государство и право. 1957. №10, 9-б; Теория государства
и права: оқулық/ под ред. В.К.Бабаева. – М.: Юристъ, 2002, 222-б.
35 ... С.А. ... ... ... ... проблемы и перспективы
развития. – «Проблемы трудового права и ... ... ... М., 1975, ... Нургалиева Е.Н., Бухарбаева С.А. «Принципы трудового права», А., ... Е.Н., ... А.К. ... регулирование труда отношении с
несовершеннолетними в Республики Казахстан», А., 2005 және ... ... О. В. ... ... советского трудового права. ... ... 1977 ж., 55-б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
Азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің шарты және негіздері56 бет
Азаматтық құқық бойынша мердігерлік шарты15 бет
Айырбас шартының элементтері11 бет
Акшалай талапты беріп қаржыландыру шартының жалпы ережелері29 бет
Ауыл шаруашылық дақылдарының калиймен қоректенуін оңтайландыру (қолайлы, ең жақсы) шарты18 бет
Банктік қызмет көрсету шарты28 бет
Банктік қызмет көрсету шарты. банктік шот шарты, шарттар жасау тәртібі7 бет
Бухарест келiсiм-шарты3 бет
Бөлшектеп сатып алу-сату шарты10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь