Біріккен сөздер

Мазмұны
Кіріспе 2
1. Біріккен сөздер 3
1.1. Біріккен сөздердің емлесі. 5
2. Қазақ тілінің сөзжасам негізі 6
3. Ағылшын тіліндегі біріккен сөздерді қазақ тіліне берілу процесіндегі аударма теориясының негіздері 12
Қорытынды 22
Пайдаланған әдебиеттер 23
Кіріспе
Морфология – грамматиканың арнаулы саласы. Ол сөздердің құрамы мен формалары, морфема және оның түрлері, сөз таптарын зерттейтін ғылым.
Сөздер өздеріне тән белгілі мағынасы мен қызметі бар түрлі бөлшектерден және морфемалардан тұрады. Морфема дегеніміз – сөздің лексикалық не грамматикалық мағыналарын білдіретін, ары қарай бөлшектеуге келмейтін ең кішкене бірлігі.
Морфема түбір морфема және қосымша морфема болып бөлінеді.
Түбір морфема дегеніміз – сөздің ары қарай бөлшектеуге келмейтін мағыналық ең түпкі негізі. Мысалы: қалалық, жастық.
Қосымша морфема – түбір морфемаға қосылып, оған қосымша мағына үстейтін (не лек-қ, не грам-қ) дербес бір қызмет ете алмайтын морфемалардың түрі.
Қосымшалар жалғау және жұрнақ болып екіге бөлінеді.
Жалғау: көптік, септік, тәуелдік, жіктік болып төртке бөлінеді.
Сөз тұлғасы, оның түрлері. Жалаң және күрделі, түбір және туынды сөздер.Тіліміздегі сөздер құрамына қарай, ең әуелі, жалаң сөздер және күрделі сөздер болып екі топқа бөлінеді.
Жалаң сөз деп – құрамында бір ғана негізгі түбірі бар сөздерді айтамыз да, күрделі сөз деп – құрамында ең кемінде екі не одан да көп негізгі түбірі бар сөздерді айтамыз. Мыс: ас, астық – жалаң, мая-мая, өнеркәсіп – күрделі.
Күрделі сөздер кемінде 2 не одан да көп дара сөзден немесе жалаң я туынды түбірден құралып, мағыналық, грамматикалық жағынан бір тұлға болып бірлесіп тұрақталған құрама сөз. Күрделі сөз. Екі немесе одан да көп түбірден құралған сөзді күрделі сөз дейді. Мысалы: әке-шеше, ауыл-аймақ, ашудас, бесжылдық, боз торгай, қара торы, он уш сияқты сөздер күрделі сөздер болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі түбірден құралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл-аймқ, (ауыл және аймақ), ашудас (ашу немесе ащы және тас), бесжылдық (бес және жылдық), боз торғай (боз және торғай), қара торы (қара және торы), он уш (он және үш).
Күрделі сөздер жасалу жолына қарай біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні, алғысөз), қос сөздер (үлкен-кіші, аяқ-табақ), қысқарған сөздер (АҚШ, БҰҰ, ҚазМУ), тіркесті сөздер (қара торғай, қара көк, жүз бес) болып бөлінеді.
Сөйтіп, күрделі сөздер, бір жағынан, сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі түбір, сөйтіп, түбірдің бір түрі болып табылады.Күрделі сөздердің түрлері: біріккен, қос, қысқарған сөздер, тіркес сөздер.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1994.
2. Амиров Р.С. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. А., 1972.
3. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. А., 1972.
4. Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем түрлері. А., 1963.
5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы А., 1992.
6. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі А., 1987.
7. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. А., 1961.
8. Балақаев М., Сыздықова Р., Жанпейісов Е. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А., 1968.
9. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002
10. А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1991
11. А. Хасенова. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. Алматы, 1971
12. Ә. Нұрмаханова. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1982
13. С. Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. А, 1992
14. И. Маманов. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1965
15. Ә. Ахметов, Қ. Жүнісбекова, Ф. Оразбаева. Қазіргі қазақ тіліне арналған жаттығулар. Алматы, 1998
        
        Мазмұны
Кіріспе 2
* Біріккен сөздер 3
+ Біріккен сөздердің емлесі. 5
* Қазақ тілінің ... ... ... тіліндегі біріккен сөздерді қазақ тіліне берілу процесіндегі аударма теориясының ... ... ... - ... ... ... Ол сөздердің құрамы мен формалары, морфема және оның түрлері, сөз таптарын зерттейтін ғылым.
Сөздер өздеріне тән ... ... мен ... бар ... ... және морфемалардан тұрады. Морфема дегеніміз - сөздің ... не ... ... ... ары ... ... ... ең кішкене бірлігі.
Морфема түбір морфема және қосымша морфема болып бөлінеді.
Түбір морфема дегеніміз - сөздің ары ... ... ... ... ең ... ... Мысалы: қалалық, жастық.
Қосымша морфема - түбір морфемаға қосылып, оған ... ... ... (не ... не ... ... бір ... ете алмайтын морфемалардың түрі.
Қосымшалар жалғау және жұрнақ болып екіге бөлінеді.
Жалғау: көптік, септік, тәуелдік, жіктік болып төртке ... ... оның ... ... және ... түбір және туынды сөздер.Тіліміздегі сөздер құрамына қарай, ең әуелі, жалаң сөздер және күрделі сөздер ... екі ... ... ... сөз деп - ... бір ғана ... ... бар сөздерді айтамыз да, күрделі сөз деп - ... ең ... екі не одан да көп ... түбірі бар сөздерді айтамыз. Мыс: ас, астық - жалаң, ... ... - ... ... ... 2 не одан да көп дара ... ... жалаң я туынды түбірден құралып, мағыналық, грамматикалық жағынан бір тұлға ... ... ... ... сөз. ... сөз. Екі ... одан да көп ... құралған сөзді күрделі сөз дейді. Мысалы: әке-шеше, ауыл-аймақ, ашудас, ... боз ... қара ... он уш ... сөздер күрделі сөздер болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі түбірден құралған: әке-шеше (әке және ... ... ... және ... ашудас (ашу немесе ащы және тас), бесжылдық (бес және жылдық), боз торғай (боз және торғай), қара торы ... және ... он уш (он және ... ... ... ... қарай біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні, алғысөз), қос ... ... ... ... сөздер (АҚШ, БҰҰ, ҚазМУ), тіркесті сөздер (қара торғай, қара көк, жүз бес) болып бөлінеді.Сөйтіп, күрделі ... бір ... сөз ... ... белгілі жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі ... ... ... бір түрі ... ... ... ... біріккен, қос, қысқарған сөздер, тіркес сөздер.
1. Біріккен сөздер
Біріккен сөздер екі я оданда көп ... ... бір ... мағына беріп, бір тұтас сөз жасайды: орын+басар- орынбасар, көк+өніс- көкөніс, ... - ... ... - ... ... - ... кез+құйрық - кезқұйрық, ала+ өкпе- алаөкпе, бал+мұздақ - балмұздақ, ит+арқа - ... ... - ... т.б. қазақ тілінде орыс тіліндегі байланыстырушы дауыстылар сияқты сөзді біріктіретін морфемалар жоқ. Сөз ешбір қосымшасыз бірігеді. Біріккен ... -- екі ... ... ... ... ... сөздер. Олардың кейбір тобы құрылымдық жағынан сөз тіркестеріне жақын. Мысалы, ақкөңіл, ... ... ... үшбұрыш, антұрған, т.б. Негізінен, Біріккен сөздерге біртұтастылық қасиет тән боп келеді. Оларды бірнеше топқа бөлуге болады: а) екі ... ... ... мағына пайда болады. Мысалы, ақбоз, алтыбақан, басқұр, еңбеккүн; ә) әр компонент ортақ екпінмен айтылып, екі сөз ... ... ... сөз ... ... фонетикалық өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, алөкпе (ала+өкпе), алауыз (ала+ ... ... ... ... ... ... ... т.б. Кейбір Біріккен сөздердің құрылымы тарихи даму барысында ... ... ... сөздерге айналған. Мысалы, әкел (алып+кел), бүгін (бұл+күн), ағайын (аға+ +іні), білезік (білек+жүзік). Біріккен сөздердің өзіне тән графикалық ерекшелігі ... ... не ... ... ... ... ... негізінен, сөз тіркесінен туатындықтан, олардың құрама бөліктерінің өзіне тән тіркесу тәсілдері бар:
салалас тіркескен біріккен сөздер ... тең ... ... ... ... ... ... ақсары, т.б.);
сабақтаса тіркескен біріккен сөздер (компоненттерінің арасында басыңқы, бағыныңқы қатынас, көбінесе, анықтауыштың не толықтауыштың қатынасы болады): алабұға,қолөнер, жиһанкез, ... ... ... ... компоненттің бірігуі арқылы пайда болған Біріккен сөздерді ... бір ... деп ... ... Олар әр ... ... береді:
адам, зат, өсімдік, жануар, ұғым атауы. Мысалы, бой+жеткен, қол+жазба, қой+бүлдірген, ақ+құман, ... ... ... ... ... ... ақ+жүрек, ақ+ +көңіл, ақ+сүйек, ала+ауыз, алып+сатар, арам+тер, ашық+ауыз, бақ+құмар, басы+байлы, бет+ашар, ... ... я одан да көп ... ... ... бір ұғымды білдіретін күрделі сөздер біріккен сөз деп аталады. Мысалы: алгысөз, белбеу, баспасөз, ашудас, өнеркәсіп, тоқсан екі сөзден ... ... және сөз, бел және бау, яғни бау, ... және сөз, ашу я ащы және тас, ... ... заңы бойынша т дыбысы д-ға айналып, тас сөзі дас болған; өнер және ... ... -- тоқс және он -- ан), бір ... ғана ... ... тұр.
Қазақ тілінде біріккен сөз екі түрлі болады. Бірі -- құрамына енген түбірлердің тұлғалары сақталып отырады. Мысалы: туйекұс ... ... ... ... (қара-құрт), басмақала (бас-мақала) т. б. Екіншісі құрамына енген түбірлердің тұлғалары сақталмай, кейбір дыбыстық өзгерістерге ұшырайды. Мысалы: биыл (бұл және жыл, ... ... л ... ... ... ... сөздің басындағы ж дыбысы й-ға айналған), жаздыгуні (жаздың және күні, бірінші сөздегі соңғы ң дыбысы ... ... ... ... ... к ... ілгерінді ықпал заны бойынша г-ге айналған), түрегелді (тұра және келді, бірінші сөздегі дауысты ... ... ... ... жіңішкеріп ұ-ү-ге, а-е-ге айналған, екінші сөздің басындағы к дыбысы г-ге ... ... ... ... ... ... деп ... сөздерге көбіне мынадай атаулар жатады. 1. Аң, құс, жәндік, өсімдік атаулары: қосаяқ, тасбақа, егеуқұйрық, жолбарыс, көкқұтан, ... ... ... ... ... саңырауқұлақ, бәйтерек, бәйшешек т. б.
2. Географиялық атаулар (жер, су, планета аттары); Жетіқарақшы, Темірқазық, Ақбозат, Көкбозат, Сарысу, Қызылорда, Әулиеата, Алакөл ... Кісі ... ... ... ... ... Жаңбырбай, Есенәлі, Бейсенбай т. б.
4. Дене мүшелері, анатомиялық атаулар: асқазан, тоқішек, ұлтабар, мойыномыртқа, кәріжілік, сегізкөз, тазқарын т. б.
5. Ауру ... ... ... ... ... т. ... Ойын ... алтыбақан, ақсуйек, балтамтап, доптаяқ, орынсатпақ т. б.
7. Ән, күй, өлең аттары: Саржайлау, Сарыарқа, Қараторгай, Кісенашқан, Сегізаяқ т. ... ... ... күнделікті тұрмысқа байланысты әр түрлі атаулар: баспасөз, қолбасшы, кәсіпорын, шекара, еңбеккүн, отағасы, ақсақал т. б.
9. ... ... ... ... бүгін, қыстыгүні, жазғытұрым, күздігүні, әнеугүні т. б.
10. Белгісіздік, болымсыздық мәндегі атаулар: ешкім, ештеңе, қайсыбіреу, әлдекім, әрқайсысы, ешқашан, кейбір, әрбіреу, ... т. ... ... екі ... 1. ... сөз; 2. ... сөз
Кіріккен сөз деп сыңарлары түрлі дыбыстың өзгеріске түсіп, бір-бірімен дыбыстық жаңынан үндесіп ықшамдалып, біртұтас лексикалық мағына беретін сөздер деп аталады: ... ... ... ... ... ... қарлығаш т.б.
Біріккен сөз деп құрамындағы сыңарлары дыбыстық құрамын сақтай отырып, бір лексикалық мағына беретін ... деп ... 1. ... ... ... Біріккен сөздер әрқашан бірге жазылады. Мысалы: баспасөз, шекара, ... ... ... Ақтөбе, Талдықорган, бесжылдық.
2. Кіріккен сөздер түбір тұлғасының дыбыстық өзгерген түрінде жазылады. Мысалы: ашудас (ашутас емес, ащытас ... ... ... ... ... ... емес), қонағасы (қонақасы емес), Өмірзақ (Өміріұзақ емес), Бегәлі (Бекәлі емес), бүгін (бұл күн емес) т. б.
3. Еш, бір, әр, кей, әлде ... ... ... ... еш сөзі кім, бір, ... ... ... теңе сөздерімен, бір сөзі неше, талай, аз, ыңгай, келкі, ... ... ... сөздерімен, әр сөзі кім, қашан, қайсы, дайым, бір, қалай сөздерімен, кей сөзі бір, біреу сөзімен, әлде сөзі кім, ... ... ... ... ... жазылады да, зат есімдердің анықтауышы ретінде жұмсалғанда, олардан бөлек жазылады. Мысалы: еш бала, еш жерде, бір ... әр ... кей адам т. ... сөзді екінші сөзге біріктіріп жаңа сөз туғызу тек кейінгі кезде ғана шыққан тәсіл емес, арғы заманнан келе жатқан, ... ... ... ... ... ... бүгін, биыл, әкел, anap, әпер дейтін сөздерді ... ... ... екі түбірден бірігіп, бір сөзге айналған. Алғашқы екі сөздің құрамында бұл күн, бұл жыл деген сөздер бар. Демек, бұл күн, бұл жыл деп ... ... екі ... жиі ... ... олар ... өзгере келіп, бүгін, биыл деген түрде орныққан. Ал, әкел, әкет, әпер, anap дегендер екі-екі ... ... ... пайда болған: әкел -- алып кел, әкет -- алып кет, әпер -- алып бер, anap -- алып бар. ... ... ... шалап, мүрап деген сөздер де, тілмар, тілазар деген сөздер де -- ... екі ... ... ... -- аб ... -- cy) -- ... шалап -- шала-аб; мұрап -- мұр () -- аб. ... бұл ... ... cy ... шала cy дегендерден бірігіп, бір сөзге айналған. Қосаяқ сөзі қос және аяқ деген сөздерден бірігіп жасалған. Сондай-ақ шекара, ... ... ... ... қолбасшы деген сияқты сөздер -- соңғы ... ... ... ... ... жаңа сөздер.
Екі, кейде одан да артық түбірден бірігіп, тұтас бір ұғымды білдіретін күрделі ... түрі -- ... ... деп ... ... ... ... негізі
Тіл-қатынас құралы ретінде ойлаудың тікелей шындығын, болмысын сөйлеу, жазу ... ... ... ең ... ... -- сөз болса, сөздердің өзара тіркесіп келуі арқылы ғана тілдік ұғым ... Олай ... ... заңдылығы, өз ішінде сала-салаға бөлінетін алуан түрлі тармақтары бар.
... ... ... ... ... ... ... лексикасындағы сөздердің қандай амал-тәсілдер арқылы жасалатынын анықтайды. Морфология ... сөз ... ... ... көрсеткіштері, сөздердің құранды бөлшектерінің бәрі сөздердің жасалу заңдылықтарымен ұштасып жатады. Сол себепті лексикадан соң, сөз таптарынан бұрын жеке ... етіп ... өз ... ... етіп ... ... ойластырылған. Сөздердің әрқилы жолдармен жасалу ереже-анықтамалары негізінен әр сөз табына қатысты, сондықтан сөздердің жаралуын орфография заңдылықтарымен ... ... ... ... жазу ... дамыту, сауаттылығын арттырудағы іскерлік дағдыларын қалыптастырады.
Сөздердің жасалуындағы нақты амал-тәсілдерді білдіру, оны жүйелі оқыту он жылдық орта мектептің 4-5-класс программаларында ... ... ... ... жаңа ... мынадай жүйемен берілген.
Сөздердің жасалуы мен орфография. Қазақ тілі сөздерінің жасалуы. Түбір сөз. Қосымшалы сөз. Жұрнақ және оның ... ... сөз. ... сөз. ... және оның ... Дара және күрделі сөздер.Қосымшалар мен күрделі сөздердің емлесі. Сөздердің жасалуынан ... ... ... ... ... ... қайталау. Біріккен сөз туралы түсінік. Біріккен сөздердің жасалуы. Біріккен сөздердің емлесі. Қос сөз туралы түсінік. Қос сөздердің түрлері: қайталама қос ... ... қос ... Қос ... емлесі. Қысқарған сөз туралы түсінік.Қысқарған сөздердің емлесі.Сөздердің жасалуынан өткенді қайталау! (5-класс, 15 ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарымен ұштастырыла оқыту жетілдірілген программада нақты көрсетілген. Сөздердің жасалуындағы обьектілер оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты 4-5-класта оқытылады.
Жаңа ... ... ... ... ... ... ... Сөздердің жасалуының жолдары өз ішінде жүйелі беріледі. Лексикадан алған білім ... ... ... ... жасалуын өз алдына жеке бөлім етіп оқыту өте ... ... ... ... сөз ... ... мен ереже-анықтамалардың жиынтығы. Қазақ тілі сөздерінің жасалу жолдарын оқыту лексика, грамматика заңдылықтарымен тығыз байланыста қарастырылады. Сөздердің мағынасы, олардың тұлғалық ... және ... ... бәрі ... іштей тұтасып жататын заңдылық. Сондықтан сөздердің әр ... ... ... жаңа ұғым, жаңа бір грамматикалық тұлғада жұмсалуы сөздік құрамды байытатын және дамытатын ... ... ... ... әр ... тәсілдер арқылы жасалған жаңа ұғымдарының мағыналары да, грамматикалық, көрсеткіштері де, құрамды бөлшектері де ... ... ... су, бұр, ... ... сусыз, суғар, бұрғы, қара көк, сары ала, он бес, тасбақа, итмұрын. Аягөз; ата-ана,қора-қопсы, мая-мая деген сөздердің мағыналары да, жасалу ... да, сырт ... да ... ... талдасақ: су, бұр,қызыл дегендер-бір ғана сөзден жасалған,түбір ... ... ... ... ... ... -ат, -сыз, -ғар, -ты ... әр түрлі қосымшалардың жалғануы арқылы жасалған туынды сөздер. Қара көк, сары ала, он бес ... ... ... ... ... ... жасалған күрделі сөздер. Сол тәрізді тасбақа (тасбақа), итмұрын (итмұрын), Аягөз (Аягөз) сөздері-екі түрлі сөздің бірігуі арқылы жасалған біріккен сөздер. Ата-ана, ... ... ... ... ... қайталануы арқылы жасалған қос сөздер екендігіне жан-жақты талдау жасалады. Осылайша, нақты мысалдар төңірегінде оқушының ... ... ... ... ету нәтижесінде сөздердің жасалу жолдарының түрліше болатынынан мәлімет беріледі.
Талдау жұмысында аңғартылған тіл заңдылықтарын жинақтау, жүйелеу, қорытындылау барысында қазақ тіліндегі сөздердің ... ... ... меы ... ... айтылады.
Қазақ тілі сөздерінің жеке түбір сөз және түбір сөздерге түрлі қосымшалардың жалғануы арқылы жасалатын морфолоғиялың ... ... ... ... ... ... ... арқылы, өзара қосарлануы, қайталануы арқылы және бірнеше сөздердің өзара ... ... ... синтаксистік тәсіл болып саналады.
Әрбір тіл категорияларын оқытуда мұғалім сол материалдан оқушы нені білу, неге дағдыланды, ... ... ... ... ... мәселелерді анықтап, қандай талдау, қандай әдіспен іске асыратынын күні бұрын жоспарлап отыруға тиіс.
Сөздердің жасалуын оқыту сабақтарына қатысқанда мұғалімдердің өздері сөз ... ... ... ... жүйелеуге онша мән бермейтіндерін аңғартады. Тіл материалдарының қай тақырыбын алмайық, бәрі де ... ... ... жасалуы,трамматикамен ұштасып, бір-бірімен тығыз байланыста болатын тілдің ішкі заңдылықтарын ұстаздардың өздері жете жүйелей біліп, білімдерін ... ... ... ... сөздердің жасалуын оқыту барысында оқушылар ана тілінің жалғамалы тілдер тобына жататынын аңғарулары ... ... ... ... ... арқылы жасалатын амал-тәсілдің өте өнімді екендігін ескерте отырып, бір жұрнақ арқылы жасалған туынды сөзден көптеген жаңа сөздердің ... ... ... ... ... ... ... тілі сөздерінің жасалуындағы тілдің теориялық жақтарынан аңғартылатын мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... істерінде үнемі аңғарылып, өмірмен байланыстырылып отырылу методикалық талаптың басты мәселесі болуға тиіс.
Қазақ тіліндегі сөздердің жасалу жолдары сан қилы. Мектеп программасы мен ... ... ... ... ... және синтаксистік тәсілдер арқылы жасалатын түрлері беріледі. Сөздердің жасалуы жүйелі курстың программасында 4 -- ... ... Бұл ... ... сөздің жасалуының тізілісі қазақ тілінің жаңа программасында нақты берілген. Сөздің жасалуын оқыту барысында сөздердің ... ... өз ... ... ... ... ... күрделі, олардың оқылу, жазылу заңдылықтары, тұлға, құрамы жағынан ерекшеліктері болатындығы түгелдей ескеріліп, оқушылардың ... ... ... ... білу ... ... қалыптасады. Сөздердің жасалуын оқыту жөнінде жазылған, қарастырылған ... ... ... Атап ... Ш. ... Д. ... Ы. Маманов, И. Ұйықбаев сияқты белгілі методист-ғалымдардың еңбектерінде сөздердің жасалуын оқытудың амал-тәсілдері кеңінен сөз болады.Көлемінде шығатын ... ... ... және ... ... ... методикалық нұсқауларда өз тәжірибелері жөнінде жазған мұғалімдердің еңбектері де баршылық. Сөздердің жасалуын оқыту жеке сөздерді, қосымшалардың жаңа сөз жасаудағы ролін сөз ету ... ... ... ... ... ... арқылы іске асады. Түбір сөзді оқыту. Түбір сөздің тұлғасын, құрамын бірден сөз етпестен бұрын, сөз -- ... бір ұғым ... ... қағаз бетіне түскен формасы, оның сырт көрінісі екендігі анықталады. Мұнан соң әр түрлі тұлғада жұмсалатын сөздер тобы ұсынылып, талдау жасалады. ... нан, ... ... бес, кел, кеше ... тәрізді сөздердің ең алдымен, мағыналары анықталады, демек нан, ... ... ... не? ... ... жауап беріп, зат есім; жақсы сөзі қандай? деген сұраққа жауап болып, сын есім: бес сөзі қанша? деген сұраққа жауап ... сан ... кел сөзі не қ ы л? ... сұраққа жауап беріп, етістік; кеше сөзі қашан? деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... бұл ... ... түрліше болып тұрғаны аңғартылады. Екінші ретте, бұл сөздердің сырт тұлға көріністерінің де бірдей емес екені сөз болады. Осылайша, ... ... мен ... ... ... және ... ерекшеліктеріне оқушының көзін жеткізіп алған соң, үшінші ретте, бұл сөздердің бәріне ортақ белгі-бұл сөздерді әрі қарай ... ... ... сөздердің тұлғалары басқадай жаңа сөздер жасауға негіз болатынын-су-сулы, сулық, суат, сусын; өн-өнім, өнімпаз, өндір, өндіргіш, өнімді тәрізді бір ... ... ... туынды сөздерден мысал келтіріп, бұлардың бірнеше құранды бөлшектерден жасалып ... ... ... ой сала ... талдату керек. Нақтылап көрсетсек: сулы, сулық, суат, сусын сөздерінің су ... ... ... -лы, -лық, -ат, -сын ... ... ... төрт жаңа сөз жасалып тұрғаны айтылады. Өн сөзінен өрбіген ... ... ... ... ... ... құрамындағы қосымшалардың бірнеше мағына үстеп, алуан түрлі жаңа сөз жасалып тұрғаны былайша саралану керек. Өнім, өндір, әнімді дегендердің -ім, -дір, ... ... ... ... сөз ... өнімпаз, өндіргіш сөздері өнім, өндір деген туынды сөздерден, -паз, -гіш жұрнақтары арқылы екінші бір жаңа ... ... ... ... ... ... ... сөздердің (су, ан) жаңа сөздер жасауда негізгі ұйтқы болатынын күрделі сөздердің құрамына (шекара) ... ... ... де ... ... ... ... құранды бөлшегін оқушыға айтып көрсету онша қиынға түспейді, қосымшаның қосылып тұрған үстеме екендігінен бірден ... ... ... ... ... сөз бөлшектерін қосымша дейміз деп, ал түбір сөз бен қосымшалардан ... ... ... ... ... деп ... да нақты мысалдармен түсіндіру керек. Мысалы: жұмысшылар деген сөздің қандай құранды бөлшектерден ... ... ... қабілетін арттыра отырып талдау керек. Оқушы жұмыс сөзінің -- түбір сөз, одан былайғы ... ... ... ... ажырата алады, оқушылар деген сөздің қосымшалы сөз екеңіне көздері жеткізіледі. Мұнан соң -шылар ... өзі екі ... ... ... тұрғаны (шы + лар) түсіндіріледі.
Жұмыс деген түбір сөзге -шы ... ... ... ұғымды білдіретін жаңа бір сөздің жасалғаны айтылады. Жұмысшы деген жаңа сөзге -лар қосымшасы жалғанып, кәсіптік ұғымның көптігін ... ... + шы + лар ... ... түбір сөзден екі түрлі қосымшадан жасалған қосымшалы сөз екендігі анықталған соң, ... ... ... ... емес екендігі аңғартылады. Осыдан барып, қосымшалардың өз ішінде жалғау және ... ... ... ... ... қосымшасы жалғанған түбір сөзден бүтіндей жаңа бір ұғымды білдіретін сөздер жасайды. Мысалы: шеге, бұр, жақсы деген түбір ... -ле, -ғы, -лық ... ... ... ... жақсылық деген жаңа ұғымды білдіретін сөз жасалады. Нақтылап айтсақ: шеге деген заттың ұғымды шегеле деген ... бұр ... ... бұрғы деген затқа, жақсы деген сынды жақсылық деген дерексіз заттық ұғымға ... ... ... ... сөз ету ... ... соң ... құлынтай, қызылдау,қоңырқай деген сөздер беріліп, бұлар да мағыналарына, құранды бөлшектерге ажыратылады. Кітап деген түбір сөзге -ша қосымша ... ... ... ... ... ... ... сөзіндегі -тай қосымша жұрнағы құлынды кішірейтіп, еркелетіп айтылған ұғымды білдіреді: қызылдау сөзіндегі -дау,қоңырқай дегендегі -қай жұрнақтары қызыл мен ... ... сәл ... ... ... ... ... жерде шегеле, бұрғы, жақсылық сөздері мен кітапша, құлынтай, қызылдау, қоңырқай ... ... ... -ле, -ғы, -лық ... мен ... ... -ша, тай, -дау, -қай жұрнақтарының қызметі бірдей еместігін оқушылардың өздеріне ... ... ... ... ... ... ... -ла, -ғы> -лық деген жұрнақтардың жалғанып тұрған сөздерінің маналарын өзгертіп, бүтіндей жаңа бір ұғым ... ... ... Ал, ... топтағы -ша, -тай, -дай, қай деген жұрнақтардың ... ... ... ... ... ... сөздерінің лексикалық мағынасын өзгерте алмайды, негізгі мағынасына сәл реңктік мағына ғана ... ... ... әр ... ... мағына үстелетіні түсіндіріледі. Талдаудан шығатын қорытындыда жұрнақтардың жаңа сөздер ... ... ... емес ... ... ... сөз ... сөз түрлендіргіш болып екіге бөлінетіні айтылады.
Сөз тудырғыш, сөз түрлендіргіш жұрнақтардың жаңа сөздер жасаудағы өнім де, бірдей ... де ... ... ... ... жұрнақтар көптеген сөздерге талғаусыз жалғанып, олардан қыруар жаңа ұғым тудырады. -шы, -ші жұрнағының жаңа ... ... ... молдығын төмендегі мысалдардан көруге болады: малшы, егінші, оқушы, ... ... ... ... жылқышы, түйеші, тоқымашы, кілемші, басшы, диірменші, хатшы, биші, орақшы, тігінші, бұрғышы, қызметші, сушы, үйші т. б. ... ... ... ... сөздерге ғана жалғанады, талғанып жалғанған мұндай жұрнақтардың өнімі онша болмайтынын да аңғарту керек. Мысалы: ... ... ... тұрмыс, жент; болашақ, келешек; сұрамсақ, келімсек; көрермен, берермен; көзілдірік, ... ... т. б. Бұл ... құрамындағы: -пат, -ат, -мыс, -нт, -ашақ, -ешек, -мсақ, -мсек, -мен, -ілдірік, -ылдырық деген жұрнақтар бірер ... ... ... ғана ... ... ... жаңа ... жасауда өнімі аз екендігі айтылады. Сөз жасайтын жұрнақтардың да өз ішінде омоним, синоним болып ... ... ... арқылы өзара салыстырылу амал-тәсілдерімен түсіндіріледі. Айталық: -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе деген жұрнақтардың өнімді тобына ... ... ... ... ... ... жасайды: демек, бұл аффикс жалғыз бір ғана сөз табына ... ... ... әрі зат ... әрі сын ... әрі ... ... келеді. Мысалы, Ұлы бастама, бұл-көрме, қазба байлық, сүзбе сүттен жасалады. Шаппа-кішкентай шот, кеспе- көже деген сөйлемдердегі бастама, көрме,қазба, сүзбе, шаппа, ... ... -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... сөздерден зат есім жасап тұр. Бояма мата,қынама бел, ... ... ... ... қынама, сырма сөздеріндегі -ма, -ме жұрнағы қимыл ұғымды сөздерді сындық ұғымды жаңа мағынаға ... тұр. Сол ... ... суға ... ... көп сөйлеме; кітапты сызба; сөз тізбе, өтірік айтпа, сабаққа кешікпе деген сөйлемдердегі малма, сөйлеме, ... ... ... ... ... -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... болымды етістіктерден болымсыз мағыналы етістіктер жасалып тұрғаны баспалдақты жүйемен оқытылады.
Бұл келтірілген мысалдардан бір ... -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... үш ... ... жұмсалуда, мұндай жұрнақты омонимді аффикстер деп атауға болатынынан мәлімет беріледі. Енді бір жұрнақтардың тұлғалары басқа-басқа болып, жаңадан жасаған сөздерінің ... ... ... ... ... отырады. Мысалы, егіс, егін, жұмысшы, қызметкер, жұмыскер, қызметші, басшы, басқар; сұрақ, сұрау,қыстақ,қыстау деген сөздердегі -іс, -ін, -шы, -кер, қар, -қ, -у ... ... ... ... ... жаңа ... өзара мағыналас, синонимдік сөздер болып тұр, демек, бұл сияқты жұрнақтардың ... ... деп ... айтылуы қажет. Жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздерді меңгерткен жерде жұрнақтардың өз ішінде әр сөз ... тән ... ... бір сөз табынан екінші бір сөз табы жасала берілетіні де айтылып, шылау, одағай ... ... сөз ... ... ... ... ... қажет. Жұрнақтар арқылы жасалған қосымшалы сөздер қазақ ... ... мен ... ... және ... ... тәсіл болып табылады.
* Ағылшын тіліндегі біріккен сөздерді қазақ тіліне берілу процесіндегі ... ... ... тараушасында қазақ тіліндегі біріккен сөздердің зерттелуі мен олардың ағылшын тіліндегі күрделі сөздермен ұқсастықтары мен айырмашылықтары сөз болады.
Ағылшын тілінде Біріккен сөздер ... ... ... ... ... мен ... ... ұқсайды
Біріккен түбірлер : pussyfoot; көзқарас. Қосарланған түбірлер: night- club, many-sided; ата-анa
Тіркескен түбірлер: showandtell; теміржол
Қысқарған ... V-day, G-man; ... ... жасалуына қарай біріккен сөз, кіріккен сөз, қос сөз, тіркескен сөз,қысқарған сөз деп бөлек терминдермен аталады.Айырмашылықтары:
Күрделі сөздердің жасалуы жағынан ... ... compound ... ... деген бір ғана терминмен атала бередіАғылшын тіліндегі біріккен сөздерді қазақ тіліне берілу тәсілдеріне қолданылатын аударма ... ... ... атты ... ... негізгі үлгілері ретінде денотативтік, семантикалық және трансформациялық модельдер талданады. Мұнда , , , , сынды бірқатар ұғымдар туралы В.Н.Комиссаров, ... ... ... Л.К.Латышев, Н.Хомский, В.Г.Гак т.б. ғалымдардың пікірлері сарапталды. Мысалы, В.Г.Гак, И.Н.Гарбовский аудармалық трансформацияны "екі тілде де бар изоморфты тәсілдерді пайдаланудан ... деп ... ... құбылыстар кейде бір тілдің ішінен де көрініс табады. Яғни, бір мазмұнның бірнеше түрлі формада ... ... де ... бір түріне жатады. Мысалы, ағылшын тілінде grey head біріккен сөзі қазақ тілінде шашына ақ кіре бастаған кәрі кісі деген мағынаны ... Дәл осы ... ... ... ... old man ... қолданыспен де берілуі мүмкін. Бұл құбылыс кейде когнитивтік трансформация деп те аталып жүр. ... ... ... ... тілдің тұрпат межесіне қарағанда, мазмұн өрісі басымырақ көрініс тапқан. Ал мазмұн өрісі адамның ішкі жан-дүниесімен, ой- санасымен тікелей байланысты. Тіл ... адам ... оның ... ... ... қазақ тілшілерінің тіл мен таным ұғымдарына назар аударуын, олардың тоғысуынан бастау алатын ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі деп ... ... ... ... ... ... оның қыр-сырын ой таразысынан өткізе пайымдау, соның салдарынан жинақталар ... мен ... ... ... қор ... жүйелеу - барлығы тілдік бірліктердің болмысын ішкі және сыртқы әсерлер ... ... ... ... Сөйтіп, құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және танымдық қағидаларға ұласып, тіл ... ... ... ... Бұл күні ... тіл ... ... бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын айғақтау, ғылыми-теориялық ұстанымдары мен ұғымдық бірліктерін жүйелеу әрі когнитивтік ... ... ... өзекті тілдік мәселелер ретінде күн тәртібіне еніп келеді. Когнитивті тіл білімінің негізгі нысаны - тіл. Бұл ілім ... ... ... ... қалыптасты. Оның бастауында психолог Дж. Миллер және америкалық лингвист Н.Хомский тұрды.
ХХ ғасырдың екінші жартысында пайда болған генеративті лингвистика тіл ... ... жаңа ... ... ... ... Тіл ... формалды бағыттарының бір тармағы болған бұл бастама Н.Хомскийдің (1957) атты әйгілі еңбегіндегі идеялардың негізінде қалыптасты. Аталған еңбекте трансформациялық ... ... орын ... ... ... ... алғашқы бастаулары синтаксиспен байланысты қалыптасқандығы анық. Ал кейін соның негізінде фонологиялық және морфологиялық деңгейлерде де ... ... ... Біз ... және ... ... біріккен сөздердің трансформациялық модельдерін осы тұрғыдан сөз етеміз. Трансформациялық модель трансформациялық грамматика идеяларының негізінде қалыптасқан. Бұл модельді жасауда ... ... ... ... ... ... ... ауыстыру деп түсінеміз. Аудармашы түпнұсқаны қабылдап, санасында бірнеше тіларалық трансформация жасайды да, дайын аударма . Мұнда ауыстырудың ең ... ... ... ... ... мен ... құрамның ортақтығы жатады. Басқаша айтқанда, түпнұсқа тілінің мәтіні бастапқы құрылымдардың жиынтығы ретінде түсініледі, әрі ... ... ... ... ... ... бұл сәйкестіктер трансформация ережелеріне сай тиіс. Осы ... ... ... ... ... процесі жүріп жатқанда, ағылшын тіліндегі біріккен сөздердің қазақ тіліндегі баламалары, яғни ... ... ... ... айта ... жөн. Оның ... екі ... де біріккен сөздер көп қолданылатын тілдік категориялар қатарына жатады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "If he gets rid of his ... he can marry the other girl" ... ... ... ... ... оның ... sweetheart біріккен зат есімін қазақ тіліне қалай аударған дұрыс? Бұл зат есімнің құрамдас компоненттерінің мағыналарымен тікелей байланысы жоқтығы анық. Тек ... оны ... ... қалыңдық мағыналарында қолданатыны аудармашы санасынан өтеді. Нәтижеде, бұл сөйлем ... ... ... ... ... ол ана ... ... үйленеді" деп берілген. Бұл сөйлемде sweetheart біріккен сөзі қалыңдық болып аударылған. Бұл ... ... ... ... ағылшын тіліндегі бұл біріккен сөз, негізінен, sweet және heart сөздерінен құралған. Оны тікелей аударғанда, тәтті жүрек ... ... ... еді. Ал бұл сөздің орнына аудармашы деген сөзді қолдануды лайық санаған. Сондықтан бұл аударманы баламалы аударма ... ... ... әр қырынан қарастырған анықтамалардың барлығына ортақ пікір бастапқы тілдегі ... ... бір ... ... ауыстыру дегенге саяды. Әсіресе, Р.К.Миньяр-Белоручевтің деген пікірімен санаспауға болмайды.
Сонымен, аудармалық трансформация - ... бір ... ... және ... ... сай ... мазмұнды екінші бір тілде сөйлеушілер түсінетіндей етіп ауыстыру. ... ... ... трансформациялық модельдер келіп шығады. Бұлардың тілдік мазмұнды екінші тілге тиімді ауыстыру үшін қолданылатыны белгілі.
Аударма туралы толығырақ және ... ... ... ... ... ... төрт ... теория бар, соған сәйкесінше ол аудармаға төрт анықтамаберген.
А.Д.Швейцер аударма үлгілеріне мынадай анықтама берген:1 Денотативтік немесе ситуативтік үлгі түпнұсқа ... мен ... ... арасындағы байланысты көрсетеді.2 Семантикалық үлгі түпнұсқа тіліндегі әртүрлі тұлғалардың, мағыналардың түрлі семантикалық үлгілері арқылы берілуі.3 Трансформациялық үлгі дегеніміз- тіларалық ... ... бола ... ... ... тәсілі.
Аудармашының кейде түпнұсқаның дәстүрлі түсініктерін сақтауға тырысып, аударылатын тілдің ұлттық ерекшеліктеріне мән бермей қоюы, ал кей ... ... ... ... ... ... тырысып, бастапқы шығармаға обал жасалатыны кездесіп жатады. Осы мәселе айналасында В.Гумбольдт, С.П.Маркиш, Л.Вайсбергер, К.Мэргэн, Б.Уорф, К.И.Чуковский т.б. ... ... ... ... ... бұл екі қауіпке ұшырамау мүмкін еместігін айтты, қауіпке ... ... ... ... ... бар. ... ... үшін философияның да қажеті бар екендігін білдірген пікірі ... ... ... ... ... әр түрлі жіктейді. Алайда аударматанушылар көбінесе, Л.С.Бархударов та аударма трансформацияларын негізгі сипаттары жағынан төрт топқа жіктеген теориясымен санасады:
Орын алмастыру;
Сөз ... ... Бұл - ... үстінде түпнұсқа тілдегі элементтердің орналасу тәртібін аударма тесксте өзгертіп беру. Алмастырылатын, әдетте, сөздер, сөз тіркестері, құрмалас сөйлемдерді құрастырушы ... орын ... ... ... тіркестегі орны. Бұл трансформацияны мына мысалдар арқылы талдап көрсетуге болады. "Therefore, mon ami, I fear that you must forswear your beauty sleep tonight, and join me in my ... vigil in that flat below - armed with that ... revolver of yours, bien ... [11, 31 б.], "Соған қарағанда, достым, бүгін тәтті ұйқыңды қиып, төменгі пәтерде менімен бірге түні бойы кірпік қақпай отыруға тура ... ... әлгі ... өзіңмен бірге ала жүрсең, абзал болар еді" [12, 25 б.]. Бұл сөйлемде all-night біріккен үстеуі қазақ тіліне түні бойы ... ... Бұл ... сөзбе-сөз аударма әдісіне жатқыза аламыз. Мұндағы all-night біріккен сөзі сөздіктерде түні бойы болып берілген. ... ... ... ... ... тұрған сөз аудармада бірінші орынға шыққанын айта кеткен жөн. Бұл жағынан бұл аударманы орын алмастыру моделіне жатқызуға болады.
Ауыстыру тәсіліне аударма ... сөз ... ... ... ... байланыс түрлерін, сондай-ақ лексикалық ауыстыруларды (нақтылау, жалпылау, антонимдік аударма, компенсация) жатқызуға болады. А.М.Алдашева бұл ретте сөздіктегі сәйкестіктер көркем аудармада ұғымдық-мазмұндық, ... және ... ... ... айырмашылықтар жоқ тілдік құралдардың орны ауыстырылатындығын, ал енді кейбір жағдайларда екі мәтіннің коммуникативті-функционалдық ... қол ... үшін ... сөздің дәлме-дәл баламасы емес, мағынасы жуық, сөздің стильдік қызметін нақтылайтын, экспрессивті бояуын бере ... ... ... ... ... ауыстырылатындығын айтады. Кейде түпнұсқа сөйлеміндегі нақты атаулар аудармада есімдік арқылы беріледі, кейде керісінше де болуы мүмкін. Бұл бір ... ... ... ... ... ... ... саналады. Бір сөзбен айтқанда, түпнұсқадағы тілдік бірліктер аударма тіліне сол қалпында берілуі шарт емес. Тек мазмұн кемшіліксіз сақталуы ... Мына ... ... көрейік: "Now then, school marm, she said" , ... ... ... ... "Ал, ... мадам, сіз не дейсіз?-деді ол" деп берген.
Бұл ... school marm ... зат ... ... ... болып аударылған. Бұл аударманы сөз ауыстыру моделіне жатқызамыз. Өйткені, ... school ... ... ... ... сөзі берілген. Яғни, мектеп мадамы дегеннің орнына мұғалім мадам сөзі қолданылған."...and raising the revolver he fired ... at the woman's ... figure just as I flung myself upon him" ... ... ... беріп, сытылып бара жатқан әйелді көздеді. Дәл осы кезде мен оны бас салдым" . Аталған сөйлемде point-blank ... сөзі ... ... көздеді болып аударылған. Негізінде, point-blank біріккен сөзі зат есім қызметінде тұр. Ал ... оны fire ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан алып, мұны сөз ауыстыру моделіне жатқызамыз. Ғалымдардың сөз ауыстыру ... көп ... сөз ... ауыстырумен байланысты болады деген пікірін осы мысал қуаттайды."A returning wayfarer, slightly drunk, was lurching along the pavement and almost collided with Poirot, who said ... sharply to him which I did not catch" , ... ... ... ... келе ... масаңдау біреу Пуароны қағып кете жаздады. Пуаро ашуланып, әлгіге бірдеме деді, бірақ оның не ... ... ... , ... wayfarer ... сөзі ... болып аударылған. Бұл аударма сөз ауыстыру әдісі бойынша жасалған. Негізінде, wayfarer ... зат ... ... ... ... ... білдіреді. Ал қолымыздағы аудармада ол біреу деп берілген."A horrid thing to do, of course, and I feel quite ashamed of telling you, but you know what ... is" , ... зат қой, ... тіпті мұны сіздерге айтуға да ұят. Бірақ түсінесіздер ғой, "басқа түссе баспақшыл" дегендей, баспана іздеп қиналғанда адам не ... ... ... ... ... ... сөзі баспана іздеп болып аударылған. Мұнда flat пәтер сөзінің орнына баспана, ал hunting ... ... ... ... ... деген сөз қолданылған. Сондықтан бұл сөйлем сөз ауыстыру әдісі бойынша аударылған.
Кейде түпнұсқа сөйлеміндегі нақты атаулар ... әр ... сөз ... ... ... енді ... ... негізгі етістік аударма тілде бірнеше сөзден тұратын аналитикалық формалар арқылы берілуі де мүмкін. Түпнұсқадағы зат есім ... ... ... ... керісінше де беріле алады.
Сөз қосу дегенді түпнұсқада жоқ, ... ... ... ... ... ... сөздерді қолдану дегенді білдіреді. Мысалы, ағылшын тіліндегі "Some of them must be perfect palaces; the ... the lounges, the ... the palm courts- really, it must be hard to believe thаt one is on the sea" ... қазақ тіліне ""Ия, тамаша болар еді", - деп құптай кеттіп мен оны. "Ол кемелердің кейбіреуін сәулетті сарай десең де ... ... ... бассейндер, демалыс бөлмелері, мейрамханалары, пальма ағашы өсірілген саяжайлары - жан рахатының бәрі бар. ... ... келе ... да ... ... шығып кетеді" деп аударылған. Cөйлемдегі the palm courts біріккен зат есімі қазақ тіліне пальма ағашы өсірілген ... ... ... арқылы берілген. Palm пальма, court аула болып аударылатынын ескерсек, автор аударма мәтініне пальма ... деп ... місе ... ... ... ... the palm courts ... зат есімін түпнұсқа мәтінінен аударма мәтініне сөз қосу арқылы пальма ағашы өсірілген ... деп ... жөн ... ... ... көрелік: "He only actually lived in it a fortnight - then he ... it to be let ... , "Ол да ... апта ... сосын үйді жалға беретіні жөнінде хабарландыру жасайды" , Ағылшын тіліндегі a ... ... ... ... ... екі апта ... ... Алайда мұнда бұл екі сөздің арасында -ақ демеулігі қолданылған. Сол ... ... ... ... мәні ... берілген. Демек, бұл аудармада сөз қосу тәсілі қолданылған.
"It represented a tall, fair woman, with something subtly ... in her face" , "Бұл ... ... ... ... ... болатын. Бірақ бет-әлпетінен оның ағылшын әйелі емес екені байқалады" . Түпнұсқа ... fair woman ... зат ... орыс тіліне блондинка, ал қазақ тіліне аққұба болып аударылады. Ә.Ахметовтың келтірілген аудармасында бұл ... зат есім ... ... әйел деп ... Бұл ... сөз қосу ... ... Өйткені мұнда сөзі қосылып отыр.
Сөз түсіру (опущения), яғни бір компонентін түсіру деп аударма барысында мазмұнға нұқсан келтірмеу ... ... бір ... ... ... ... "Why did you, a young man of thirty-three, good ... fond of sport, popular with your friends, devote so much of your time to an elderly woman with whom you could hardly have anything in common?" , "Сіз отыз үш ... жас, ... ... ... ... достарыңыздың арасында беделіңіз бар, сегіз қырлы, бір сырлы жігітсіз, ал ... ... жасы ... ... кәрі ... арнауыңыздың себебі не?" . Бұл сөз түсіру моделіне жатады. Мұнда мағынасын беретін looking сөзі берілмеген. Аудармашы тек good ... ... ... say, "I never eat flesh", in a way that puts you right off your nice little ... , ... еш ... да ет жемейміз дегенді айтқан кезде, жегелі отырған бір үзім етті де тастап кетесің" . Бұл аудармада beefsteak біріккен зат ... ... ... ет ... ... ... мұнда да сөз түсіру әдісі орын алған. Ағылшын тіліндегі beef қазақ тіліне сиыр, сиыр еті ... ... бір ... ... ... бір тілге аударудың өнімді тәсілдерінің біріне сөзбе-сөз аудару тәсілі жататындықтан, диссертацияға атты арнайы тарауша қосылған. Сөзбе-сөз аудару тәсілі түпнұсқа ... ... ... ... мәтінге семантикалық-құрылымдық жағынан алғандағы қарапайым және ең жақын нұсқасымен алмастыру деп қаралады. Мысалы, "And the ... I like them not" ... ... да ... . "A sunburnt man with a grey beard, in white clothes and wearing a helmet, came to meet us", ... ... күйген, бурыл сақалды, ақ киім киген, басында телпегі бар бір адам ... ... ." The face? Oh! That was easy enough, and the light of that gas jet was too bad for you to see the make up" , ... ме? Ойбай ол оп-оңай ғой. Сосын анау ... ... ... сіз ... ... ... де ... байқай алмадыңыз" . Бұл сөйлемдердегі the palm-trees, gas jet біріккен зат есімдері қазақ тіліне пальма ... ... ... sunburnt ... сын есімі күнге күйген болып аударылған. Бұл аудармалардағы біріккен сөздерді тек лексикалық жағынан және біріккен сөздер тұрғысынан ғана ... ... ... аудармаға жатқызып отырмыз. Мысалы, sunburnt біріккен сын есімі sun - күн және burn - жағу, күйдіру мағыналарын беретін сөздерден ... ... ... аударылғанда осы екі сөз (күнге күйген) қолданылып тұрғандықтан, бұл аударманы ... ... ... ... ... ... де ағылшын тіліндегі біріккен сөздерді қазақ тіліне ... ең көп ... ... ... ... тілі мен ... тілі сияқты екі түрлі топқа жататын тілдердің материалдарын аудару барысында мәтінге көптеп түрлендіру жасауға тура ... Ол ... ... ... деңгейде, кейде морфологиялық, кейде синтаксистік деңгейде болуы мүмкін. Яғни, ағылшын тіліндегі біріккен сөздер қазақ тіліне ... ... сөз ... ... ... тіліндегі біріккен сөздердің құрылымы жағынан қазақ тіліндегі біріккен сөздермен сәйкестенуі келесі ... ... "If Sir Ambrose was intended victim, he might possibly have ... a rare ... or two that no one else would miss" [11] ... ... тіліне "Ал егер оның ойы сэр Эмброузды құрту болса, ол жан адам ... ... ... қолжазбаның бір-екеуін қымқырып кетер еді" [12] болып, "Mr.Mayherne was ... not ... He coughed again, took off his ... polished them ... and replaced them on his nose" [11] ... ... қойып, адвокат көзәйнегін алып асықпай сүртіп, қайта киді" [12] ... ... "I want you to ... for me exactly how much is ... chatter, and how much may be said to be founded on fact" [11] ... ... ... шулатып жатқаны мен әлі де алда айтылатын әңгімелердің қаншалықты дәлелді деректерге негізделгенін анық ... ... ... [12] деп ... аудармада ғана біріккен сөз сақталып қалуы мүмкін, өзге жағдайларда ... ... ... да бір сөз ... ... жүзеге асары сөзсіз. Ғалымдардың сөз түрлендіру жөніндегі пікірлерін негізге ала отырып, сөз түрлендіруді басқа да аудару тәсілдерінен ... ... ... оның ... ... белгілерін санаймыз: аударма мәтіндегі балманың түпнұсқа мәтіндегі бірліктен лексикалық және грамматикалық тұрғыдан алғанда ауытқуы; балама құрамының 3 сыңардан ... сөз ... ... автоматты түрде жүзеге асыру мүмкін еместігі. Мысалы, "They lived very quietly, seeing no one, and hardly ever going outside the cottage garden" ... ... ... ... "Ешкіммен араласпай, тіпті бағының сыртына да шықпай, өздерімен өздері ғана тұрып жатыпты" деп аударылған. ... ... the cottage garden ... бағы ... ... ... ... сөзі түсіріліп қолдануының өзі түрлендіруге жатады. Сонымен қатар, "Come in here, said Jack ... leading the way into the deserted ladies' ... of the hotel, a dreary ... with a good deal of red plush about it" ... ... тіліне "Мұнда кіріңіз - деді Джек қонақ үйдің сол кезде бос тұрған, әйелдерге арналған бөлмесіне қарай жол бастап. ... ... ... қапастау бөлме болатын" болып аударылған. Бұл сөйлемде ladies' drawing-room біріккен зат ... ... ... ... ... ... Мұнда сөзі түрлендіру мақсатында қолданылып тұр.
Түсіндірме ... ... да ... ... жиі ... ... ... кейде түпнұсқа тілдегі белгілі бір тілдік бірліктің ... бір ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл жағдайда аудармашы түсіндірме тәсілін қолданады.
Түсіндірме түріндегі аударма аударматанудың теориялық және практикалық мәселелері талданатын әдебиеттердің барлығында да екінші тілде ... ... ... ... ... сөздер тобын, яғни баламасыз лексиканы аудару тәсілі ретінде сипатталады және бұл аудару тәсілінің ерекшелігі - түпнұсқа тіліндегі бірліктің ... ... ... ... синтаксистік құрылымдар арқылы берілуінде. Түпнұсқа бірлігі мен оның аударма тіліндегі баламасының арасында ... ... ... ... бұл сәйкестік едәуір төмен болып келеді, аударма тіліндегі баламаның ішіндегі синтаксистік байланыс әртүрлі болады, ... ... ... ... іс-әрекетінің автоматтылығы сөзбе-сөз аударуға қарағанда әлдеқайда төмен, дегенмен түпнұсқа мәтіндегі бірлікті аудару процесі автоматты түрде жүзеге асырылмайды деп ... да ... және ... үлгі ... ... ... Мысалы: "The trouble with you young fellows is that you are so cocksure nothing can exist outside your own ... that you get the wind up when ... occurs to jolt you out of that opinion" , ... бір ... жері сол, ... ... ... басқаға сенбейтін сыңаржақсыңдар. Ал енді әлгі сенімдеріңді басқа біреулер жоққа шығара ... ... кете ... Бұл сөйлемде қолданылған біріккен зат есім әтеш және сенімді деген мағыналарын білдіретін cock және sure сөздерінен құралған. Бұл ... ... ... ... ... ... деген мағына көрсетілген. Алайда аудармада ол сыңаржақ деп берілген, яғни оған өздеріңнің философияңнан басқаға сенбейтін деген түсіндірме беріліп ... Осы ... ... ... ғана сену мәні ... беріліп отыр. Олай болмаған жағдайда тек сыңаржақ сөзінің өзі cocksure біріккен зат ... ... ... аша ... еді деп ... Сол себепті мұнда түсіндірме тәсілі қолданылған деп санаймыз.
Келесі "Emily French had been a strong-willed old woman, willing to pay her price for what she wanted" ... ... ... ... ... ... өз есебіне шегедей, көңіліне ұнаған нәрсенің құнын жақсы білетін кемпір болатын" деп ... ... ... ... ... ... сын ... қазақ тіліне тікелей аударғанда өз тілектеріне, қалауларына мықты немесе берік ... ... ... ... аудармашы оны қазақ оқырмандарының түсінігіне сәйкестендіріп өз есебіне ... ... ... ... арқылы түсіндіре беріп отыр. Алайда өз қалауларына, өз тілектеріне мықты немесе ... деп ... де ... ... ... еді, ... ол ... та қазақ ұғымына жат емес. Аудармашының мақсаты біздіңше мықтылық, берік деген мағыналарды шегедей сөзін қолдану ... ... жөн ... Шеге-мықтау, бекіту, қатайту мәндерін де өз семантикасында қамтитыны белгілі.
Сонымен, аударма - ... ой ... ... ... ... Қоғамдық тарихта түрлі тілде сөйлейтін топтар пайда болысымен, аудармаға қажеттілік пайда болған. Екі ... ... ... ... ... меңгерген алғашқы ауызша аудармашылар әр түрлі тілдерде сөйлейтін адамдар мен тайпалар арасындағы ... ... ... ... ... ықпал еткен.
Ағылшын тіліндегі сөйлемнің құрамындағы біріккен сөздің мағынасы аудармадағы сәйкес сөйлемнің ... ... ... ... жағдайда, баламалылық жоғарғы күрделі синтаксистік тұтастықтың аумағында ашылады. Демек, ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ... және оның ... ... берілу жолдарын айқындауда түпнұсқа мәтініндегі сөйлем мен аударма тіл мәтініндегі оған сәйкес сөйлемді ғана емес, сонымен қатар сөйлем мен оған ... ... ... ... қоса ... ... Әр түрлі жүйеге жататын тілдердің материалдарын осылайша салғастыру осы тілдердің ортақ қасиеттерімен қатар, олардың ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне берілуінің трансформациялық модельдерінің ғылыми негізде дәйектелуі төмендегідей түйіндер жасауға мүмкіндік береді:
Аударма бір халықты басқа ... ... ... ... ... үшін қызмет етеді. Аударма барысында аудармашының мәдениетаралық байланыстың, этномәдени қарым-қатынастың ортасында әділ дәнекер бола ... оның ең ... ... ... ... көркемдік, дәлдік, түсініктілік сынды талаптармен байланысып жатады. Сондай-ақ, аудармашы екі тілді жете меңгеруі тиіс.
Аударманың ... ... екі ... ... ... ... бейнеліліктің, айқындықтың бір тілден екінші тілге берілу тәсілдеріне баса ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан қарастыратын бағытта зерттеледі.
Ағылшын және қазақ тілдері екі түрлі тілдік топқа жататындықтан, ондағы біріккен сөздердің сыртқы формаларында да, ... ... де ... ... ... тіліндегі біріккен сөздердің қазақ тіліндегі баламаларын қарастыруда тілдің мазмұн мен мазмұнды жеткізу өрістері, синонимдес баламаларды ... ... ... ... да ... құралдарды кеңінен пайдаланудың маңызы зор.
Аударманы лингвистикалық тұрғыдан қарастыру бағыты аударма жасалатын екі ... ... ... салыстыруды-салғастыруды көздейді. Аударма барысында салыстырылған тілдердің бірінде грамматикалық ... ... ... ... ... ... және басқа құралдардың көмегімен бейнеленуі мүмкін.
Қазақ тілінде әрбір сөз табының күрделі түрлері біріккен, қосарланған, тіркескен немесе қысқартылып ... ... ... тексерілсе, ағылшын тілінде күрделі сөздер (compound words немсе compounds) деген атаумен сыңарлары бірге жазылатын күрделі сөздер де, бөлек ... ... ... де, ... ... ... күрделі сөздер де, and, to, in және т.б. ... ... ... ... ... де ... ... және қазақ тіліндегі күрделі сөздерді сөзжасамдық тәсілдерге, сыртқы тұлғасына, ... бір сөз ... ... ... ... мен олардың біртұтас мағыналарына, құрамдас сыңарларының тұлғалық, формалық сипатына, жазылу сипатына, екпіннің ... ... бір ... ... ... ... байланысты қарастырған дұрыс.
Ағылшын тіліндегі күрделі сөздің құрылымдық бірігуі екпіннің бір болуына; бірге немесе дефис арқылы жазылуына; семантикалық тұтастығына; морфологиялық және ... ... бір ... ... ... ... біріккен сөздерді арнайы зерттеудің арқауы етудің маңыздылығы олардың трансформациялық модельдерін жасаудың маңыздылығымен де шарттасады.
Ағылшын тіліндегі біріккен сөздердің трансформациялық модельдерін жасағанда, ... ... ... барынша толық ескеріледі.
Біріккен сөздердің компоненттерінің белгілі бір сөз ... ... ... да ... аударылатын тілдегі баламасын табу үшін көмек бере алады.
Ағылшын тіл білімінің танымдық бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын ... ... ... мен ... ... жүйелеу әрі когнитивтік парадигма негіздерін анықтау өзекті тілдік мәселелер ретінде күн ... еніп ... ... ... ... ... үлгі (модель) жасалған. Соның ішінде жағдаяттылық, трансформациялық және семантикалық трансформациялар кеңінен таралған.
Ағылшын тілінде де, қазақ тілінде де ... ... ... үнемі компоненттерінің мағыналарына қарай анықтала бермейді. Аударма трансформациясында орын алмастыру, сөз қосу, ауыстыру, түсіріп тастау (опущения), яғни бір компонентін ... және т.б. ... бар. ... бір ... ... ... ... қатар қолданыла береді.
Қорытынды
Қорытындылай келе біз бір сөзді екінші сөзге біріктіріп жаңа сөз ... тек ... ... ғана ... ... емес, арғы заманнан келе жатқан, әбден орнығып қалыптасқан, үйреншікті сөздер боп келеді. Мысалыға: ... , ... ... ... ... ... сөздерді алсақ, солардың әрқайысысыекі түбірден бірігіп, бір сөзге ... ... ... екі я ... көп сөздер бірігіп, бір дексикалық мағына беріп, бір тұтас сөз жасайды: ... ... ... ... ... - ... жан+ұя - жанұя, жан+сая - жансая, ... - ... ала+ ... алаөкпе, бал+мұздақ - балмұздақ, ит+арқа - итарқа, шам+шырақ - шамшырақ т.б. ... ... орыс ... ... ... ... сөзді біріктіретін морфемалар жоқ. Сөз ешбір қосымшасыз бірігеді. Біріккен сөздер -- екі түбірдің бірігуі арқылы жасалатын ... ... ... ... тобы ... жағынан сөз тіркестеріне жақын.
Қазақ тілінде біріккен сөз екі түрлі ... Бірі -- ... ... түбірлердің тұлғалары сақталып отырады. Мысалы: туйекұс (түйе-құс), бұзаубас (бұзау-бас), қарақұрт (қара-құрт), басмақала (бас-мақала) т. б. ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық өзгерістерге ұшырайды.
тараушасында қазақ тіліндегі біріккен ... ... мен ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтары сөз болады.
Ағылшын тілінде Біріккен ... ... ... ... және де осы оқыту курстық жұмысы арқылы біріккен сөздердің қасиетін оқушыларға ... ... ... ... ... ... С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1994.
2. Амиров Р.С. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. А., ... ... К. ... ... негіздері. А., 1972.
4. Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем ... А., ... ... А. Тіл ... А., ... ... М. Қазақ әдеби тілі А., 1987.
7. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. ... А., ... ... М., Сыздықова Р., Жанпейісов Е. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А., 1968.
9. ... ... ... ... морфология, синтаксис. Астана, 2002
10. А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1991
11. А. Хасенова. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. Алматы, 1971
12. Ә. ... ... ... ... ... 1982
13. С. Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. А, 1992
14. И. Маманов. Қазіргі ... ... ... ... Ә. ... Қ. Жүнісбекова, Ф. Оразбаева. Қазіргі қазақ тіліне арналған жаттығулар. Алматы, 1998

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күрделі сөздер классификациясы4 бет
Көркем аударма ерекшеліктері.Көркем аударма міндеттері. Аудармашыға қойылатын талаптар, аудармашы қызметі35 бет
Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі6 бет
Тұлғааралық коммуникациядағы сөйлеу тiлi мен мәдениетiнiң рөлi14 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь