Дауысты және дауыссыз дыбыстар

Мазмұны
Кіріспе 2
1. Дауысты және дауыссыз дыбыстар 4
1.1. Дауысты дыбыстар 4
1.2. Дауыссыз дыбыстар 6
2. Қазақ тілі дауысты және дауыссыз дыбыстық жүйесінің А.Байтұрсыновқа дейінгі зерттелуі 8
3. Қазақ тілін оқыту әдістемесі 12
3.1. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы 12
3.2. Дауысты және дауыссыз дыбыстарының оқыту
әдістемесі 24
4. Дауыссыз дыбыс әріптерінің емлесі 30
5. Дауысты дыбыс әріптерінің емлесі 32
Қорытынды 33
Пайдаланылған әдебиеттер 34
Кіріспе
Фонетика гректің фоне деген сөзі негізінде қолданысқа еніп қалыптасқан. Фонеманың мағынасы – дыбыс, үн, дауыс. Фонетика – тіл ғылымының, тілдердің дыбыстық жүйесін зерттейтін саласы. Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста болады.
Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, бізді қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене; 2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық кеңістік. Сөйлеу тілінің дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) кеңістік – тыныс мүшелері, тамақ, ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы – олардың адамның сөйлеу мүшелері арқылы жасалатындығында.
Тіл дыбыстарының түрлері. Тілдің барлығында да тіл дыбыстарды екі топқа бөледі.Дауыстылар мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын құрау қызметі. Дыбыстарды дауыстылар мен дауыссыздар деп топтастырғанда олардың акустикалық жақтары мен физиалогиалық жақтары да еске алынады.Акустикалық тұрғыдан қарағанда дауыстылар мен дауыссыздарды бір-бірінен ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді.Дауыстыларда үн басым болады.Дауыссыздарда салдыр басым .Осыған орай ұяң немесе санор дыбыстарды дауыстылардың немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып қарағанда дауыстыларды айту үстінде шыққан ауа бірінші, кедергіге ұшырамай еркін шығады; екінші, дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады (а,о,у). Ал, дауыссыздарды айтқанда фонациялық ауа бірінші, кедіргіге ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу қарқыны күштірек болады. Сонымен дауыссыз дыбыстар 2 топқа бөлінеді. Үнді және үнсіз (салдыр) дыбыстар. Салдыр дыбыстар ұяң және қатаң деген 2 топқа бөлінеді. Дауссыз дыбыстардың жүйесі консонантизм деп аталады.
Дауысты дыбыстар жүйесі вокализм терминімен аталады. Дауысты дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда музыкальды үннің болуы.Дыбыстардың классификациялық 2 түрі бар. Оның 1-физиологиялық классификация; 2-акустикалық классификация. Физиологиялық классификация акустикалық классификацияға қарағанда әлдеқайда қолайлы. Дауыстылар сөйлеу мүшелерінің негізгі үш түрінің қатысымы мен қалпына қарап, атап айтқанда 1- тілдің қалпына; 2- еріннің қалпына; 3- жақтың ашылу қалпына қарай топтастырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
Негізгі әдебиеттер
1. Бектұров Ш., Бектұрова А. Қазақ тілі для начинающих. Алматы: Әділет, 2002- 288 б.
2. Өмірбаева К.О. Қазақ тілін көпдеңгейлік оқыту, Алматы: Сөздік – 2002-115 б.
3. Қожахметова Х., 40 уроков казахского языка.Алматы: Жалын, 1989-287 б.
4. Сариева К. Қазақ тілі, Алматы, 1993
5. Аяпова Т.Т. Қазақ тілі (негізгі оқулық)Алматы:Ғылым, 1998-272б.
Қосымша әдебиеттер
1. Күзекова З.С. Қазақ тілінің практикалық курсы, Алматы: Ғылым – 2001 – 218 б.
2. Артыкова Т.М. Опорные схемы по казахскому языку, Алматы, 2002 – 43 б.
3. Бейсенбаева К.А. Сопоставительная грамматика русского и казахского языков. Алматы, Ана тілі, 1994-240 б.
4. Белботаев А, Таукебаева Ж. Казахский язык для начинающих. Алматы, Қазақстан, 1994-80 б.
5. Берікұлы Н, Есқарақызы Ж. Қазақ тілі сабақтары, Алматы, Ана тілі, 2-бөлім, 1997-208 б.
6. Құлмағамбетова Б, Елемесова Ж. Қазақ тілін үйренушілерге көмекші құрал. Алматы – 1990
7. Тұрсынов Д., Хасанов Б. и др. Сопоставительная грамматика русского и казахского языков. А., 1967
8. Маманов И.Е. Қазақ тілі (учебник казахского языка для студентов, обучающихся в русских группах) А., 1961
9. Аяпбергенова Г.К. Некоторые вопросы преподавания казахского языка в русской аудитории. А., 1989
10. Махмудов Х., Мұсабаев Ғ. Қазақша-орысша сөздік – казахско-русский словарь. А., 1987
11. Оралбаева Н. Қазақ тілін үйренеміз. А., 1989
12. Оралбаева Н. Қазақ тілін үйрену курсының программасы. А., 1987
13. Бектұров Ж., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: Білім, 1994,
46-66 б.
14. Садуақасов Н.Ә., Қасенова А.Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Фонетикадан практикалық сабақтар. Ақтөбе – 2003-77б.
15. Тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігі — Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005.
        
        Мазмұны
Кіріспе 2
* Дауысты және дауыссыз дыбыстар 4
+ Дауысты дыбыстар 4
+ Дауыссыз дыбыстар 6
* Қазақ тілі дауысты және дауыссыз дыбыстық жүйесінің ... ... ... Қазақ тілін оқыту әдістемесі 12
+ Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы 12
+ Дауысты және дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... Дауысты дыбыс әріптерінің емлесі 32
Қорытынды 33
Пайдаланылған әдебиеттер 34
Кіріспе
Фонетика гректің фоне деген сөзі ... ... еніп ... ... ... - ... үн, ... Фонетика - тіл ғылымының, тілдердің дыбыстық жүйесін зерттейтін саласы. Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың ... ... ... ... ... және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста болады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... әр ... ... деген ұғым тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, бізді қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт ... 1) ... ... ... 2) ... ... ... қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық кеңістік. Сөйлеу тілінің ... ... ... да ... үш ... шарт ... 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) ... - ... ... ... ұуыс ... Тіл ... ... емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы - олардың адамның сөйлеу мүшелері арқылы жасалатындығында.
Тіл ... ... ... барлығында да тіл дыбыстарды екі топқа бөледі.Дауыстылар мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын құрау қызметі. Дыбыстарды дауыстылар мен ... деп ... ... ... ... мен физиалогиалық жақтары да еске алынады.Акустикалық тұрғыдан қарағанда дауыстылар мен дауыссыздарды бір-бірінен ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді.Дауыстыларда үн ... ... ... ... ... орай ұяң ... ... дыбыстарды дауыстылардың немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып қарағанда дауыстыларды айту үстінде шыққан ауа бірінші, ... ... ... ... ... ... ... күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады (а,о,у). Ал, ... ... ... ауа ... кедіргіге ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу ... ... ... ... ... ... 2 топқа бөлінеді. Үнді және үнсіз (салдыр) дыбыстар. Салдыр дыбыстар ұяң және қатаң деген 2 топқа ... ... ... ... ... деп ... ... дыбыстар жүйесі вокализм терминімен аталады. Дауысты дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда музыкальды үннің болуы.Дыбыстардың классификациялық 2 түрі бар. Оның ... ... ... ... ... ... акустикалық классификацияға қарағанда әлдеқайда қолайлы. Дауыстылар сөйлеу мүшелерінің негізгі үш ... ... мен ... ... атап ... 1- ... қалпына; 2- еріннің қалпына; 3- жақтың ашылу қалпына қарай топтастырылады.
1. Тілдің артқы таңдайға ... ... ... ... жуан дауыстылар жасалады (а,о,ұ,ы т.б.), ал тілдің таңдайдың алдыңғы жағына жақындап айтылуынан жіңішке дауыстылар жасалады (ә,е,й,і,ү т.б.).
2. Еріннің ... ... ... және ... ... ... ... - еріндік).
3. Жақтың ашылу қалпына қарай дауыстылар ашық және қысаң ... ...
4. ... ... ... келте, қысқа, созылыңқы дауыстылар да болады.
* Дауысты және дауыссыз ... ... ... ... (Вокализм) орыс. гласные звуки -- дыбыстау мүшелерінің бірынғай толық қатысуынан, фонаииялык ауанын кедергісіз, еркін және баяу ... ... ... ... ... ... ауаның кемейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардың басты ... сөз ... буын ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 9 дыбыстан құралады: а, о, е, ы, і, о, ө, у, у. ... ... ... ... еріннің, тілдің қатысу дәрежесіне қарай: ашық -- қысан, еріндік -- ... жуан -- ... ... ... ... ... ... гласные -- тілдің кейін жиырылуы аркылы жасалатын дауыстылар: а, о, у ... ... ... ... гласные -- тілдін ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, ө, т.б.
Ашық ... ... ... гласные, гласные нижнего подъёма) -- тілдің тандайға карай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кен ... иек ... ... ... ашык дауыстылар: а, ә, е, о, ө.
Қысан дауыстылар (орыс. узкие гласные, гласные ... ... -- ... кен ... ... ... ... жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар. Қазақ тіліндегі қысан дауыстылар: ы, і, у, у.
Еріндік дауыстылар (орыс. губные гласные) -- ... ... алға ... ... арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, у, у, (у). Бұлар орыс тіліндегі әдебиеттерде "Лабиализованные ... деп те ... ... ... ... ... -- айтылуда еріннің кейін тартылып, ... ... ... жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, и. Орыс тіліндегі ... ... ... терминімен де беріледі.
Айтылу кезінде ауа өкпеден кедергісіз шығып, үннен ғана тұратын дыбыстарды дауысты дыбыстар ... ... ... ... ... бір-біріне жанаспай жатуы арқылы жасалынады. Олардың негізгі ерекшеліктері болып мыналар табылады:
- дауыстылардың жасалатын орны - ... ...
- ... ... ... ауа ... - біркелкі, баяу шығады;
- дауыстылардың ішкі сапасы - таза үннен тұрады;
- дауыстылардың үн сапасында - жаңғырық ... мол ...
- ... ... ... болады;
- дауыстылар сөз ішінде буын жігін құрайды және дауыссыздармен тіркесе алады.
Қазақ тіліне тән дауысты дыбыстар жүйесін мына дыбыстар ... а, ә, о, ө, е, ұ, ү, ы, і. ... ... ... ... ... және ... (дифтонг) болып екіге бөлінеді.
Дауысты дыбыстардың жіктелуі
Дауысты дыбыстардың жасалуына белгілі сөйлеу мүшелерінің ерекше қатысуына қарай қазақ тіліне тән дауысты ... ... ... ... ... ... ... қалпына қарай: жуан және жіңішке; жақтың ашылу қалпына ... ашық және ... ... ... қалпына қарай еріндік және езулік дауысты дыбыстар болып табылады.
2.1. Жуан дауыстылар
Тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестену арқылы жасалған ... ... жуан ... ... Ооларды кейде тіл арты дауысты дыбыстар деп те атайды.
Жуан дауысты ... ... а, о, ұ, ы. ... ... дауыстылар
Тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестену арқылы жасалған ... ... ... ... ... Оларды кейде тіл алды дауысты дыбыстар деп те атайды.
Жіңішке ... ... ... ә, е, ө, ү, і. ... Ашық дауыстылар
Жақтың кең ашылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды ашық дауыстылар деп атаймыз. ... ... ... а, ә, о, ө. ... ... дауыстылар
Жақтың тар ашылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды қысаң дауыстылар деп атаймыз.
Қысаң дауыстылар мыналар: ұ, ү, ы, і. ... ... ...
Еріннің дөңгеленіп алға қарай созылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды ... ... деп ...
Еріндік дауыстылар мыналар: о, ө, ұ, ү.
2.6. Езулік ... ... ... ... ... ... ... дыбыстарды езулік дауыстылар деп атаймыз.
Езулік дауыстылар мыналар: а, ә, е, ы, і.
Дауысты дыбыстардың жіктелуі
Тілдің ... ... жуан а, о, ұ, ы ... ә, е, ө, ү, і ... ... ... ашық а, ә, о, ө ... ұ, ү, ы, і
Еріннің қатысына қарай еріндік о, ө, ұ, ү
езулік а, ә, е, ы, і ... ... ...
а - ... ... жуан дауысты;
ә - езулік, ашық, жіңішке дауысты;
е - ... ... ... ...
ы - ... қысаң, жуан дауысты;
і - езулік, қысаң, жіңішке дауысты;
о - еріндік, ашық, жуан ...
ө - ... ... ... ...
ұ - ... қысаң, жуан дауысты;
ү - еріндік, қысаң, жіңішке дауысты.
+ Дауыссыз дыбыстар
Айтқанда ауа кедергіге ұшырап шығатын дыбыстар дауыссыз дыбыстар деп ... ... ... дыбыстарда дауыс болмайды, олар үн мен салдырдан немесе тек салдырдан тұрады. Қазақ тілінде 36 ... ... бар. ... б, в, г, ғ, д, ж, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, ... ... ... айтылғанда, у дыбысы дауыссыз болып келеді: бауыр, ауыр, жауын, әуре т. б. ... ... буын ... да, дауыссыз дыбыстар өз беттерімен буын құрай алмайды. Сондықтан сөзде ... ... ... ... буын ... ... сөздер буынға былай бөлінеді: ба-уыр, а-уыр, жа-уын, әу-ре. Бұл| сөздердегі у буын кұрай ... ... ... үш ... жіктеледі.
1. Дауыс (үн) қатысына карай дауыссыздар қатан, ұяң және үнді ... ... үшке ... ... ... және ұяң ... үнсіз дыбыстар деп те аталады. Үнді дауыссыздар ауыз жолды (р, л, й, у) және ... ... (м, н, ң) ... та ... ... п, ф, с, ш, к, қ, т, ч, щ, ц, х. ... дауыссыздарда ешбір үн болмайды тек салдырдан тұрады.
Ұяң дауыссыз: б, в, г, ғ, д, ж, з. Ұяң ... үн аз ... да, ... ... ... ... ... р, л, й, у (ауыз жолды, және м, н, ң (мұрын жолды). Үнді дауыстыларда үн ... ... да, ... аз болып келеді.
Дауыссыз дыбыстардың дауыс (үн) қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді болып жіктелуі дыбыс жүйесіндегі дыбыс үндестігі (ассимиляция) деп ... ... ... ... әсер ... ... ... негіз болады.
2. Айтылуына (жасалу тәсіліне) карай дауыссыздар шұғыл және ызың болып екіге бөлінеді.
Шүғыл дауыссыздар: б, п, д, т, ц, г, к, қ, ... ... в,ф, з, с, ж, ш, щ, ғ, х, ... ... ... ... ... қатысына) қарай дауыссыздар төмендегіше жіктеледі:
Ерін дауыссыздары: б, п, м, у.
Тіс пен ерін дауыссыздары: в, ф.
Тіс дауыссыздары: з, с, д, ж, л, ... алды ... ж, ш, щ, ч, н, р, л, ... ... ... к, ... арты ... қ, ғ, ң, х.
Көмей дауыссызы: һ.
Сөйтіп, дауыссыз ... ... мына ... ... ... ... ... қарай:
Ерін, Тіс пен ерін ,Тіс , Тіл алды,Тіл ортасы, Тіл арты, Көмей.
Үн қатысына карай:
Ызың қатаң п т, ц ч к қ ... б д г ... ... ф с ш, щ х ... в 3 ж е һ
Үнді (сонор) м, у н, р, л, й ң
* ... тілі ... және ... ... ... ... ... зерттелуі
Алғашқы зерттелулерде қазақ тілі дыбыс жүйесі туралы, қазақ тіліндегі дыбыстардың саны мен ... ... ... ... де, ... ... де жасалған жоқ. Қазақ тілі дыбыс жүйесінін белгілі бір ... ... ... ... ... орыс ... ... фонетика таза практикалық мақсатта болды. Сондықтан олардың зерттеулері қазақ тілі дыбыс жүйесі ... ... ... ... ғана еді. оны ... шолуымыздан байқауға толық болады. Демек, нағыз ғылыми зерттеу А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп ... ... ... ... ... алғашқы мәліметті Н.И. Ильминскийдің 1860 жылы Қазан қаласында шыққан () ... ... ... ... Ильминский қазақ тіліндегі дыбыстарды екі топқа жіктеп, дауыстылардың сегіз түрін (а-ä, е, ы, і, о-ö, у-ÿ), ... он ... ... (п, м, w; т, д, н; ж, з, ш, с; р, л, j; k¨, ѓ, к, г, ң) атап ... (дыбыстарды өзара артикуляциялық жуықтығына қарай жіктеп көрсеткен). Н.И. Ильминский тіл алды ашық ä (ә) ... ... ... ... қарамай, а дауыстысының варианты ретінде түсініп, оны негізгі дауыстылардың тобынан шығарып тастайды.
Дауыссыз дыбыстардың құрамында дж, ч ... мен Һ ... ... ... Н.И. ... еңбегі батыс қазақтарының тіл материалдары негізінде жазылса керек. Еңбекте кейбір дыбыстардың артикуляциясы, комбинаторлық жағынан алмасуы (б-м, ... н-ң, к-г, т.б.), ... ... және ... ... қысқаша мәлімет берілген. Одан соң М.Терентьев жазған қазақ ... ... ... жаңалық байқалмайды. Онда кейбір дыбыстардың айтылуы мен комбинаторлық түрде алмасуы (ч-ш, ш-с, м-б, л-д, к-г) ... ... ... буынында келетін ы қысаң дауыстысының редукциясы жайында азын-аулақ мәлімет береді.
Түркі тілдерінің фонетика мәселесін зерттеу ... В.В. ... ... ... аса зор. В. ... ... рет түркі тілдерінің салыстырмалы фонетикасын жасап, онда қазақ фонетикасының едәуір мәселесін сөз етті. Түркі тілдері фонетикасының сан алуан ... ... сол ... ... ... ... түсіндіреді.
В.Радловтың атты еңбегі күні бүгінге дейін өзінің ғылыми мәнін жоғалтқан емес, ... ... ... едәуір мәселелері, атап айтңанда: дыбыс құрамы, сөзде дыбыстардың қолдану ерекшелігі, дыбыстардың дистрибуция кезеңі, ол ... әр ... ... ... ... ... екпін категориясы сияқты өзекті мәселелер өзге түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне тән кейбір фонетикалық құбылыстарға аса назар аударған.
Қазақ вокализмі тоғыз дауыстыдан (а, ä, е, о, ö, у, і, и, ü), ... ... ... ... ... ... дауыссыздарды қатаң (q, k, t, р, s, š), ұяң (γ, g, d, b, z, ž), үнді (n, m, η, r, l, Ι) және ... ... ... ... (w, j) деп төрт ... ... ... жіктеген. В. Радлов ұсынған мына екі мәселені мақұлдай алмаймыз: оның бірі -- w, j ... ... ... деп сонор дыбыстардың тобына енгізбеуі, екіншісі -бүйір (латераль) л сонорының сөзде жуанды-жіңішкелі түрде айтылатын вариантын дербес ... (сөз ... ... ... қасиеті бар) деп тануы. Қазіргі тәжірибе фонетикасының берген мәліметіне қарағанда түркі тілдерінде оның ішінде қазақ тілінде w (у), j (й) ... ... - ... табиғаты бойынша сонор немесе үнді дыбыстардың тобына жатады.
Түркі тілдерінде дауыссыз дыбыстар сөздегі ... ... ... әр ... ... айтыла береді. Мәселен, ал, ел, ол сөздерін алайық, мұнда соноры дауысты дыбысқа байланысты бірде жуан (ал), бірде жіңішке (ел), ... ... (ол) ... тұр, олар ... ... қарай бір ғана фонеманы құрай алады. Фонема сөзде әлденеше фонетикалық-комбинаторлық вариантта ... ... ... В. ... л сонорының фонематикалық қасиетін теріс түсінген.
В. Радлов сөз еткенімізде мына үш мәселе есте ... ... оның бірі -- ... ... ... ... -- ... дистрибуциясы, үшіншісі -- түркі тілдерінің үндестік заңы. В. Радлов көп буынды сөздерде сөз ... ... ... ... басқа көмекші екпіндердің болатынын, көмекші екпіннің фонетикалық табиғаты үнді (музыкалық) екпін ... ... ... ... ... ... дауыссыз дыбыстардың, дистрибуциялық ережелеріне едәуір көңіл аударып, дыбыс тіркесімдері жайында біраз мәлімет берген.
В. Радлов түркі тілдерінде сингармонизмнің екі түрі бар ... атап ... -- езу, ... -- ерін), ерін үндестігі әлсізденіп бара жатыр деп қорытады.
П.М. ... екі ... ... қазақ тілінің грамматикасын жазып, оның алғашқы бөлімін фонетика мен морфология ... ... ... ... ... ... ... (жасалуы), дыбыстардың комбинаторлық түрде алмасуы, сөз шенінде қолдану жайы, үндестік заңы мен екпін мәселесі қысқаша ... сөз ... ... ... ... ... ... жайында да азын-аулақ мәлімет беред. [3]
П. М. Мелиоранский дыбыстардың құрамына тоқтай келіп ... во - ... ... ... (а, ä, е, ы, і, о, ö, у, ÿ), консонантизм саласы жиырма бір дауыссыз дыбыстан (б, п, м, т, д, н, ж, з, ш, с, p, л, к, г, ч, 1, қ, ғ, ң, й, ǐ-дж) ... атап ... ... ... ... деп жіктеп, графикаға қатысын да анықтайды. сөздерінде айтылатын ... ... ... ... ... деп таниды. П.М. Мелиоранский, В. Радлов айтқан пікірді қуаттай отырып сонорының жуанды-жіңішкелі түрде айтылатын вариантын ... ... деп ... Тіл ортасы және тіл арты дыбыстарын көмей дыбыстары деп, олардың артикуляциялық-жасалу орнын теріс көрсеткен.
Октябрь ... ... ... тілі ... ... ... - В. Катаринскийдің. (Фонетика, этимология и синтаксис. Оренбург, 1897), И. Лаптевтың ... 1900) және Н. ... ... 1912) ... ... атап ... болар еді.
Аталған еңбектердің фонетика тарауында айтарлықтай жаңалық жоқ, көбіне, бұрынғы айтылған мәселелерді қайталап отырады. Н. ... ... 1903) атты ... ... тілі дыбыстарын өзге түркі тілдердің материалдарымен салыстыра, қазақ тіліне тән кейбір заңдылықтарды көрсетеді. Октябрь революциясына дейін ... тілі ... ... ... ... ... мәселелері грамматиканың құрамына еніп, соған байланысты әңгіме болып келді. ... ... ... ... ... ... ... әржақты талданған емес. Фонетика құбылыстары жай ғана артикуляциялық фонетика тұрғысынан қаралды да, зерттеу ... ... ... тілі дыбыс құрылысының арнаулы жүйемен жан-жақты зерттелуі -- ... ... ... ... ... ... кезінде жаңа ғылым -- қазақ ... ... оның ... ... ... ... ... сияқты бірнеше салалары пайда болды. Қазақ тілін зерттейтін дербес Институт ұйымдасты және көптеген маман-кадрлар шықты. қазақ тіл білімінің арнаулы бір ... ... -- ... ... едәуір жұмыс істелді. фонетика мен фонологияның зерттеу әдістері, тәсілдері анықтала ... ... ... ... ... ... ... фонетика, тарихи фонетика тәрізді тармақтарға жіктеле бастады. Республикамыз өзінің даңқты елу жылдық тойын тойлағалы отыр. Осы даңқты елу жыл ... ... ... ... нелер істелді, қандай табыстарға жеттік, алдағы кезде қандай шұғыл міндеттер тұр -- ... ... өз ... ортаға салмақпыз.
Мектептерде қазақ тілін оқыту және жазу ережелерін (алфавит, графика, орфография) жетілдіру ісімен ... ... ... қазақ фонетикасы жөнінде біраз шағын ең-бектер -- мақалалар жарың көрді.
Г. В. Архангельский жазған ... тілі ... ... ... өз ара ... кейде дыбыстардың сөзде айтылмай түсіп қалуы (редукциясы), үндестік заң мен екпін ... ... ... сөз болады. Бұл ғалым қазақ тілі дыбыстарын дауысты, шала дауысты және дауыссыз деп үш топқа ... ... ... ... түріне қарап дауыссыздарды ашық (а, ә), жарты ашық (е, о, ө), қысаң (ы, і) және жарты қысаң (ұ, ү) деп төрт ... ... ... ... ... ... ... салып зерттеу кезеңі проф. Құдайберген Жұбановтан басталады. Проф. Қ. Жұбанов қазақ лингвистикасының ірге тасын қалаушылардың бірі болды. Ол қазақ ... бір топ ... ... ... -- тіл ... ... мен жіктелуі, дыбыстардың өзгеру құбылысы, үндестік заң, сөздің буын құрылысы және акцентуация саласы) ... ... ... олар ... ... шешімге келеді.
* Қазақ тілін оқыту әдістемесі
+ Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы
Қазақ тілін оқыту әдістемесі ғылым болып бірден ... жоқ. Оның да ... ... даму ... бар. Қазақ халқының тарихында баланы ана тілінде оқыту және оқыту әдісіне ... бөлу ұлы ... Ы. ... ... ... бүгінгі деңгейге жету жолында басқа да бірқатар ғалымдар бұған елеулі үлес ... А. ... ... ... ... ... іргетасын қалаушы. Ол - Қазақ тілін дыбысқа бөліп оқыту арқылы ... ... ... ... Бұл ... бірнеше әдістемелік мақалалар жазып, соның негізінде 1920 жылы Қазанда деген атпен методикалық кітапша ... ... ... ... пайдаланудың, сауат ашу әдістерінің жол-жобасын көрсетіп берді.
Бастауыш сыныптардың білім беру жүйесінің мазмұнының ... ... ел ... тіл ... заң ... ... тілінің мемлекеттік мерейге ие болуы ересек ұрпақ қол үзіп, жеткіншек ұрпақ көз жазып ала жаздаған ... ... ... ... салт-ғұрпын түп тамырын ықылым заманның тереңіндегі қалыптасқан тарихи ұлттың мәдениетін, өнерін жаңарған өміріміздің игілігіне айналдыру.
Бастауыш сыныптарда қазіргі кезеңдегі ... ... ... үшін ат салысып жүрген ғалым педагогтер М.Ералиева, С.Дүйсебаев, П.Жаманқұлова, Р.Ізғұттынова еңбектерін атап өтуге болады [1].
Қазақстанда 1930 ... ... ... ... ... ... беру туралы заң қабылданған.
1930-31 оқу жылында 8-11 ... ... ... ... оқуға қабылдап, жаңа оқу бағдарламалары мен әдістемелік құралдар әзірлеу қолға ... Осы ... ... ... ... - ... ... бастауыш мектепке арналған тіл мен әдебиет пәндері бойынша оқу бағдарламалары мен оқулықтарын ( оқулығы) және С.Жиенбаев, С.Кеңесбаев, Л.И.Воскресенская, ... ... ... ... ... ... ... тілді оқыту мәселесімен қазақ тіл мен әдебиет секторларының қызметкерлері А.Садуақасов, С.Жиенбаев т.б. шұғылданды.
, атты ... және ... , ... ... Байтұрсынов - - қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына да көп күш жұмсады. 1902 жылдан бастап ... үш ... ... ... ... сауат алдымен орыс тілінде ашатын. Қазақша оқылатын пәндердің тілі қазақша болғанмен, жазуы, яғни ресми түрде қабылданған графикасы жоқ еді. ... әр ... өз ... ... не ... не араб ... ... А.Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялылары 1905 жылы 26 шілдеде Ресей Империялық Министрлер ... ... ... жазады. Ондағы қойған талаптардың бастылары: т. б. Осы талаптарды жүзеге ... үшін А. ... ... оқу ... (1912) ... әліппе құралын жазды. Мысалы, 1892 жылы Қазанда басылған ... ... жеті рет ... басылып, 1925 жылға дейін қазақ мектептерінің негізгі оқу ... ... ... ... А. ... 1926 жылы жаңа ... осы күнгі суреттермен берілген Әліппе кітабын жазды. Ал бұл 1928 жылы Қызылордада шыққан 3-басылымы қазақ тілінде басылған кітаптар көрсеткішінде ... ... ... жылы ... ... ... сауаттандыратын жазғаннан кейін көп ұзамай енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулық жазуға кіріседі. Бұл оқулықтың ... ... ... ... ... ... рет 1915 жылы ... көрді. Осы кітаптың морфологияға арналған 2-бөлімі 1914 жылы, ал синтаксиске арналған 3-бөлімі 1916 жылы ... ... 1928 ... ... ... рет ... басылып пайдаланылып келді.
- қазақ мәдениетінде бұрын болмаған соны құбылыс. Оның қазақ жұртшылығы үшін мүлде тың дүние екендігін оқулықтың ... ... ... атап өтеді. Ол осы оқулықты қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына тұңғыш қазақша терминдерді ұсынады. Күні бүгінге ... ... ... ... т.б. сан ... ... ... терминдердің баршасы А. Байтұрсыновтікі.
Оқулықтың тағы бір құндылығы қазақ тілінің грамматикалық басты салалары - - фонетика - - ... ... ... ... - - сөз ... ... ал синтаксис сөйлем құрылысын зерттеу т. б. деп саралап тұңғыш тыңнан ғылыми жол салуында болып отыр. ... тіл ... ... ... ... ... Ол қолданбалы грамматиканы да жазған болатын. Бұл жұмысын ... ... екі ... кітап етіп, 1928 жылы Қызылордада шығарған еді.
А. Байтұрсынов қазақ тілін оқыту әдістмесінің іргетасын қалаушы. Ол - ... ... ... ... оқыту арқылы сауаттандыру әдісінің негізін салды. Бұл салада бірнеше әдістемелік мақалалар жазып, соның негізінде 1920 жылы Қазанда ... ... ... ... шығарды. Мұнда автор мұғалімдерге пайдаланудың, сауат ашу әдістерінің жол-жобасын көрсетіп берді.
Сөйтіп ғұлама ғалым өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойып, ... ... ... ... Ол ... қазақша сауат аштыруды көздеп жазды, онан соң қазақ тілінің ғылыми грамматикасы ұсынды, тілді дұрыс жұмсай білу ... ... , ... - - ... ... ... оқытудың әдістемесін жасауды алып, жазды.
А. Байтұрсынов - қазақ тілінен оқулық, бағдарлама жазып, қазақ тілін оқыту ... ... зор үлес ... ... ... ... А. ... - қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаушы.
Жазудың шығу тарихы және даму кезеңдері .
Қазірде біз жазба тілді ауызша тілдегі сөздердің ... ... ... тіркесімен белгіленуі деп түсінеміз . Жазудың тарихына көз жіберсек , әріппен таңбалаудың кейінірек пайда болғанын көреміз . Жазу өте ерте ... ... , ... ... бойы ... , дамып келді . Жазуды мыңдаған жыл бойы дамып жетілуімен бірге , оның принциптері де ... ... . ... ... ... ... ... . Ол таңбалар бүтіндей сөзді не ызыңды , немесе дыбысты белгілейді . Әрбір жазбаша таңбалық графикалық формасы , белгілі бір ... ... . Жазу ... таңбалардың не бүтіндей хабарлы , не жеке сөзді , не ... , не ... ... қарай бөлінеді. Жазу - адамның ой - ... , ... ... және ұзақ ... ... материалдық сызба таңбалардың жүйесі . Жазудың алғашқы нұсқалары өте ерте заманда жасалды . Мыңдаған ... бойы ... ... ... , оның ... де өзгеріп отырды . Жазу қатынас құралы ретінде пайдаланылған суреттер мен шартты белгілерден кейін пайда болған . Өз ойын ... үшін ... ... ... өзін ... . Алғашқы адамдар жазу құралы ретінде саз балшықтан жасалған ... , ... ... , тағы да ... пайдаланған . Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады . Ол ... ... ... , не сөзді , не буынды , не дыбысты ... . Әр ... ... ... ... , белгілі бір мағынасы болады .
Жазуға үйретудің ... . ... ... жазу ... ... балалардың жазу тілі дағдысын қалыптастыру . Жазу дағдысының психалогиялық негізі мидың үлекн жарты шар қабығындағы анализатор ұштарының бір - ... ... ... ... , ... сигнал системасының жинақталып , бір арнаға бағытталуы болып ... . Жазу тілі ... ... , ... іске асады . Ауызша сөйлеу есіту - ... нерв ... ... ... .
Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін шықты , сондықтан да ол үнемі ауыз тілге сүйеніп отырады .
Ең алғашқы ерте ... ... ... , да ... бір уақиғалар туралы мәліметтерді кейінгі ұрпаққа қалдыруға болады . Сөйтіп ондай мәліметтерді түрлі ... ... . Бұл ... - ... ... кезеңі деп аталады . Идеографиялық сөйлеу белгілі бір айтылатын жағдай туралы еске түсіру ролін атқарады .
Кейінірек ... жазу ... . Бұл ... немесе тұтас ойды білдірген .
Біздің қазіргі қолданып жүрген жазуымыз алфавиттік жазу . Бұл ... ... . ... ... ... , ... және ... ( еміле ) енеді . Алфавит - ... ... ... бір ... ... ... . ... дыбыстың , буынның немесе сөздің айтылуы қалай болса , ... ... . Ал ... ... ... бір ... ... ережесін сақтап жазу . Алфавитпен графиканы меңгеру - оқу мен жазудың ( сауат ашудың ) ең ... ең ... , ... ең ... ... ... ... . Алайда жазуды меңгеру оның тағы бір ... ... ... ( ... жазу , ... жазу ) игеруді қажет етеді .
Бастауыш сынып оқушылары ... ... ... , ... ... ... барысында графикалық түрде қарым - қатынас жасау ... ие ... , яғни ... ... және ... ... ... береді , жеке басының жалпы даму деңгейі жоғары дәрежеге көтеріле береді . Міне , ... ... ... маңызының өзі анықталады . Жазу дағдысының бастамасы ... ... ... ( ... , ... , қосу ... ) ... , жүргізу арқылы жаттықтырылады . Бұл кезеңде бала ... , ... ... ... ... , төмен еңкейіп , екі жағына қисайып , неше түрлі қозғалыстар жасайды . Алайда ... ... ... ұйымдастырса , көп ұзамай , бірте - бірте бастапқы қозғалыстарын жинақтап , азайта түседі . Ал ... әріп ... аса күш ... - ақ ... жаза алатын болады . Жаттығулардың нәтижесінде жазу қимылдары автоматталып , әуелі әріптерді , сонан соң ... ... де ... жаза ... . Дей тұрғанымен балалар жазуға лезде - ақ дағдыланады деудің жөні жоқ . ... ... ... бір , ... екі жылға дейін жазу дағдысын толық меңгеріп кете алмайды . Мұндай балалармен жеке жұмыс ... . ... ... ... кейін жаңа міндет - сауатты жазуға ( немесе орфографияға ) үйрену міндеті ... . ... ... ... жағдайларын тәртіптейді .
Қазақ тілі орфографиясының негізгі принципі - морфологиялық ... , яғни ... ... ... ... қосымша аралығында да (басшы , башшы емес ) , сөз ... да ( боз ... , ... емес ) ... сөздерде де ( Үмбетбай , Үмбетпай ) емес сақталып жазылады . ... орыс ... ... , аяғы үнді ... - ... біріккен бірсыпыра сөздер бар ( Ленинград , клуб , педагог т/б ) бұл сөздердің соңғы үнді дыбыстары айтылуда қатаң ... ... , яғни д , г, б ... ... т , к , п дыбыстарына айналып айтылады . ... ... ... да қатаң дыбыстан басталып жалғанады : Ленинградқа, педагогке , клубтан т. с .с . ... ... ... ... ... . ... ... үйрету методикасы тіл ғылымының ерекше бір саласы болып табылатын жазу теориясына ... . ... ашу ... жазу ... ... ... ... жазу ережесін сақтап отырғанда ғана дұрыс жазуға үйрене алады . Жазуға негізінен мынадай талаптар қойылады :
а ) әріпті дұрыс жазу , ... ... ... ... ;
ә ) ... ... жазғанда ұзынды - қысқалы етпей , тегіс , бірдей жазу .
б ) ... ... оңға , ... ... қисайтпай , барлық әріпті бірдей , оңға қарай , сәл көлбете ( 45 ) жазу ;
в ) ... , ... - ақ ... ... ... бір ... сақтап ( сөздер бір - бірінен м әрпінің көлеміндей қашықтықта болуға тиіс ) отыру .
г ) бірте - ... жазу ... ... түсу ... ... ... ... барлық сыныптарында да жазу жұмысының барысында орындалып отыруға тиіс .
Жазуға кірісерде алғашқы күннен бастап орындалуға тиісті гигиеналық талаптар :
а ) ... ... ... , ... ... қақ ... тура келетіндей болып сәл көлбетіле ( оңға 65 ) қойылады ;
ә ) бала басын оңға не ... , ... ... алға не артқа қисайтпай , аяқтарын қатар қойып , алдына түзу қарап отырады .Бұл олардың ... , ... ... ... үшін ... ;
б ) ... ... еденге ( партаның табан тақтайына ) еркін басып отырады . ... ... ... , бір ... ... ... үстіне қоймай , аяқтарын я алға , я артқа сілтемей отырғаны дұрыс ;
в ) партаға ... ... ... . ... бұл ... тарылтады жаңа өсіп келе жатқан кеудені бұзады ;
г ) қаламды ұстағанда саусақ қаламұштан 3 см - дей ... ... ... және ... ... жақ ұшы оң ... тұсына дәл келетіндей жағдайда болғаны жөн ;
д ) жазғанда баланың көзі мен дәптер аралығындағы қашықтық 25 - 30 см ... тиіс ... ашу ... жазу ... балалар әріп элементтерін немесе жекелеген әріптерді жазғанда ұзақ уақыт жазып отырмауын қадағалау керек . Өйткені ұзақ уақыт бір - екі ... ... бір ... жаза ... , бала шаршайды да , сабаққа зейін қоюдан қалады , сондықтан 3 - 5 минут жазғаннан кейін қолдарына ... ... , ... соң құрамында үйреніп отырған әрпі бар сөздерді жазуға көшкені дұрыс. Жұмыс түрі өзгергенде балалар да оған зейін қоя бастайды . ... ашу ... ... ... мен ... ... ұстап жазуға үйренулері қажет . Ол үшін айтылуы мен жазылуының арасында ешбір ... жоқ ... ... және бұл ... ... ... арқылы ( жазба таңбасы ) берілген . Сөздер мен сөйлемдерді көшіріп жазу ұсынылады , ал сауат ашу аяқталғаннан ... , ... ... әріптер жазылған текстер көшіртіледі . Осы жұмыстардың бәрінде де оқушылар жазуға кіріспес бұрын сөздер дыбысқа , буынға талданады ... ... ... ... талаптар .
Оқу жұмысын ойдағыдай жүргізу үшін балалардың жас ерекшеліктері мен жеке ерекшеліктерін , ... ... , ... , ес , ... , қиял ерекшеліктерін , сезім , ерік жақтары мен жеке қасиеттерін жақсы білуі керек . Алты жасар баланың зейіні тұрақсыз , оның ... ... ... ... , ал ... ... мүлде жоқ , көлемі өте шағын болады . Сондықтан оқудың алғашқы күнінен ... - ақ ... ... ... , оңай ... дәл орындап жүруге үйрету керек . Бұлардың зейіндері заттарды бақылай ... , ... ... ... (әріптерден сөз құрау ) арқылы тәрбиеленеді. Балалар суреттерді көргенде, әнгіме , ертегі тыңдағанда зейіннің тұрақтылығы арта түседі . ... ... ойын ... , іс - ... ... түрлері , іс - әрекет формаларын жиі ... - ... ... ... ... . ... ... мен ойлауында да толып жатқан ерекшеліктер бар : олар ажырата қабылдауды білмейді , ... ... ... ... бергенде дәлдеп , бөліктерге бөліп беру немесе заттар мен құбылыстардың құрамымен таныстыру ескергені жөн . Мысалы : олар алғашқы сөз , буын , ... ... ... ; ... ... - ... бұл ... әрқайсысының мағынасын жыратып , мәнін аңғартуға үйретеді .
Оқытудың мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай болуы тиіс . Алайда ... ... ... оңай , жеңіл - желпі орындалатындай болуы қажет деген ұғым ... ... . ... үрдісінде шамасы жететін қиыншылықтарды өз күштерімен жойып отыруға оқушыларды мәжбүрлеген жөн . Өйткені қиындыққа кездеспей - інше , ... ... ... ... ... . Ал , ... жағынан , шамасы жетпейтін қиындыққа кездессе , ой тежелуге ұшырайды , ерік күші мұқалады . Ендеше бұдан шығатын қорытынды - ... ... ... ... . ... ... қолданғанда да басы артық , тым көп көрнекілік те балалардың зейінін жинақтау , тұрақтандыру емес , керісінше, аландатып зианын ... ... . ... талабы бойынша , сауат ашудың бірінші күнінен бастап - ақ оның тәрбиелік мәніне зор көңіл бөлінеді . ... ... ... ... ертегі , көркем әңгіме, өлең , оқу , сурет , музыка т/б арқылы жүзеге асырылады .
Жазу ... ... ... ... ... жұмысына қажетті жағдайлар мен оған қойылатын талаптар . Жазудың айқын таза болуы үшін , ең ... жазу ... ... ... ( ақ , сия ... ) ... тиіс . Оқушыға арнаулы қаламсаппен, айқын түсті сиямен жазу ... ... . Жазу ... жарық сол жақтан түсіп тұруы қажет . Оқушылардан әрбір әріпті дұрыс жазу , әрбір жаңа ойды ... ( жаңа ... ) ... жазу , дәптердің түп жағынан ( 10 - 15 мм ) , оң жағынан ( 20 мм ) бос орын ... , ... ... жазу ... ... . ... талап дегеніміз - оқу , жазу жұмыстарының атқарылатын физиологиялық шаралардың жиынтығы . Бұл шаралардың орындалуы оқушының психо - ... ... ... қамтамасыз етеді .
1 . Сынып бөлмесінде партаға дұрыс отыру ... ... ... .
2 . ... ... ... сол жақтан түсуі .
3 . Оқушының партаға кеудесін тік ... түзу ... ... белі орындықтың арқалығына тіреліп тұруы шарт ) .
4 . Оқушының кеудесінен партаның арасындағы қашықтық 4 - 5 см ... ... ... .
5 . ... басы алды - ... аз солға қисаймай тік болуы және дәптердің бетімен оқушының арасындағы қашықтық 25 - 30 см сәйкес болуы керек .
6 . ... екі аяғы ... ... ... не ... еденге тиіп отыруы керек .
7 . Оқушының 2 - ші ... ... ... болып дәптердің жоғары , төмен жылжуын сол қолдың ықпалымен жүзеге асады .
8 . Оқушының ... ... ... оның ... ... ... .
9 . ... жұмыс дәптері партасының бетінде көлбеу жатуы ( есік жағы жоғары , терезе жағы төмен ) .
10 . Дәптердің жоғары немесе ... ... тек сол ... ... ... ... .
11 . Оқушы қаламсапты ұшынан 2 - 3 мм ... үш ... ... қатты қыспай еркін ұстап жазуы .
Дыбыс жүйесін теориялық жақтан үйрету әдістері тілдік материалдардың теориялық ... мен ... ... мен ... ... ... оларды практика қажетіне жаратуға бағыт сілтейді. Мұғалім белгілі бір тілдік тақырыптардың өзіндік белгілерін ғылыми тұрғыдан ... ... ... мен көлеміне және әрбір өткізілетін сабақтың құрылымына сай тақырыптың оқытылу жүйесін белгілейді. Бұл мектеп бағдарламасының көлеміне ... де, әр ... ... ой ... мен жас ... ... Мұғалім теориялық материалдарды өзі мазмұндамай, оған оқушыларды да қатыстырып, практикалық тұрғыда өздерін іздендіріп отырады. Өтілетін материалдардың ... ... мен ... заңдылықтарды талдай отырып меңгертуде, әуелі тақырыптың ішкі қасиеттерін өз ара саралап, ... ... ... ... ... жүктеген жөн. Осы сияқты әдістемелік жұмыс жүйесінің өтілетін материалдарының ғылыми жағын саралап, түсінуіне көмегі мол. Оқушыларды өз ... ... ... ... ... - дыбыс жүйесін теориялық жақтан үйрету әдістерін іске асырудағы басты мақсат. Мұның өзі дыбыс жүйесіне байланысты жазылған ... ... ... пайдасын тигізеді. Сонымен дыбыс жүйесін теориялық жақтан үйрету әдістеріне негізінен мыналар жатады: әңгіме, ... ... ... және ... пайдалану әдістері.
Сауат ашу кезеңіндегі жазудың мақсат міндеттері .
Сауат ашу жұмысының мақсатын ... ... . ... бойынша , сауат ашудың мақсаты оқушыларды дұрыс оқи , дұрыс жаза білуге үйрету және оқу мен жазуға үйрете отырып , ... , ойын ... . ... ашу ... басты шарты - әріпті таныту . Әріпті танып , оқып, оны ... ... , ... ... ... өсу ... ... Алайда сауат ашу жұмысы бірден әріп танудан басталмайды .
Өйткені әріптер тілдегі дыбыстардың шартты белгілері ғана . Демек , ... ... ... ... ғана , сауат ашу сабағы саналы өтпек . Ал тіліміздегі ... ... жеке ... ... , олар сөз ішінде бір - ... ... ... . ... ... , тіл ... білдіру үшін сөйлеуді сөйлемдерге , сөйлемді сөздерге , сөздерді буындарға , буындарды дыбыстарға талдау ... ... . ... ... ... ... іс жүзінде сөйлеу , сөйлем , сөз , буын , дыбыс деген ұғымдарды меңгеруі керек . Тіл дыбыстары ... ... ( ... , ... , жуан , ... , қатаң , үнді , сонар т/б ) .Сауат ашу кезеңінде оқушылар тіл дыбыстарының ... жеке ... ... , тәжірибе арқылы меңгеруі қажет . Дыбысты естіп , ажыратқаннан кейін , сол ... ... ... ... ... ... ... , тек содан кейін ғана әріп таңбалары таныстырылады .
Сауат ашу кезеңінде жоғарыдағы жұмыс түрлерін жүргізу арқылы , оқушылардың ... ... айту ... ... түзетіліп , оқығанын , естігенін екінші адамға айтып беруге машықтанатын болады , баланың ойы дамып - ... . ... ... мен тәрбие алуы , осы сауат ашу кезеңінің өзінде - ақ қалыптаса бастайды . Мұның өзі - ... ашу ... да ... ... ... деген сөз . Ол талап - сауат ашу жұмысы мазмұнын кеңейтіп , оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру мүмкіншілігін арттыра түсу , ... өзі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар26 бет
Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің жолдары41 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Дыбыс жүйесін теориялық және практикалық жақтан үйрету31 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Жазудағы каллиграфиялық дағдыларды үйретудің әдістемелік жолдары49 бет
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері19 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь